Davlat ish bilan bandlik xizmati faoliyatining samaradorligini baholash usullari

DAVLAT ISh BILAN BANDLIK XIZMATI FAOLIYaTINING
SAMARADORLIGINI BAHOLASh USULLARI
REJA
1. Davlat ish bilan bandlik xizmati faoliyatining samaradorligini 
baholashning zarurati
2.   Davlat   ish   bilan   bandlik   xizmati   faoliyati   samaradorligini   baholash
usullarining tasnifi
3. Davlat ish bilan bandlik xizmati faoliyatining samaradorligini 
baholashning yangi ko‘rsatkichlar hisobi bo‘yicha dasturiy ta’minoti 1 . Davlat ish bilan bandlik xizmati faoliyatining samaradorligini
baholashning zarurati
Iqtisodiy   tizimlar   rivojlanishining   barqarorligi   ish   bilan   bandlikning
belgilangan   aniq   darajasiga   muvofiq   kelishini   nazarda   tutadi.   Ish   bilan   bandlik
darajasi  ijtimoiy foydali mehnat sohasida mehnatga layoqatli aholidan foydalanish
darajasini   xarakterlaydi.   Bu   ko‘rsatkichning   ko‘tarilishi   mamlakatda   iqtisodiy
holatlar murakkablashuvining oldini oladi. Shunday bo‘lsada, ishchi kuchiga talab
va   taklif   o‘rtasidagi   munosabatning   o‘zaro   bog‘liqligi   natijasi   o‘laroq   ishsizlikni
yoki ishchi kuchi taqchilligini yuzaga keltirishi mumkin.
Bugungi   kunda   aytish   mumkinki,   O‘zbekistonda   mehnat   bozorining   holati
an’anaviy xususiyatga ega:
Yangi   ish   o‘rinlarining   yaratilishi     hisobiga   ishsizlar   soni   bir   muncha
qisqarmoqda.
Tabiiyki,   yangicha   munosabatlar   sharoitida   ish   bilan   bandlik   xizmati
faoliyatini     baholash   uchun   yangi   usullar,   mezonlar   muvofiqligida   yangicha
yo‘nalishdagi strategiyani ishlab chiqish zarur.
Ish   bilan   bandlik   xizmatining   mehnat   bozori   segmentidagi   joylashuvini
jiddiy   ravishda   o‘zgarishi   strategik   yangilanishga:   ish   beruvchilar   bilan   ishsizlar
o‘rtasida ustun darajada faoliyat yuritishning bevosita vositachilik rolidan bilvosita
vositachilik   roliga   o‘tish   tezroq   ishsiz   yurgan   fuqarolarni   ish   bilan   ta’minlash   va
bo‘sh     ish   joylarini   kadrlar   bilan   to‘ldirishga   harakat   qilish   maqsadida,   ikkala
mijozning mustaqil faoliyat yuritishlariga olib keladi.
Ish   bilan   bandlik   xizmati   o‘zining   asosiy   mijozlari   bilan   ishini   shunday
tashkil qiladiki, bunda ish beruvchi  mehnat bozorining holatiga qarab ishchi kuchi
talabining   kelajakdagi   o‘zgarishi   bo‘yicha   oldindan   o‘z   strategiyasini   ishlab
chiqishi va oldinroq kadrlar tayyorlash masalasini hal qilishi zarur; ishsizlarda esa,
kasbiy     malakalarini   o‘sishiga   ichki   talabni   rivojlantirish   va   mehnat   bozoridagi
raqobat kurashiga psixologik jihatdan tayyor bo‘lishlari zarurligini ifodalaydi. Ish   bilan   bandlik   xizmati   faoliyatining   samaradorligini   baholash   uchun
optimal   usullardan   foydalanish   zarur.   Bu   bilan   bog‘liqlikda   qo‘yilgan   masalalar
quyidagilardan iborat:
1. Ish   bilan   bandlik   xizmati   faoliyatining   samaradorligini   baholash   uchun
tadbiq etilayotgan usullarni tizimlashtirish;
2. Hududiy   ish   bilan   bandlik   xizmati   faoliyatining   samaradorligini
baholashda ko‘rsatkichlar tizimi va usullarini tahlil etish;
3. Ish   bilan   bandlik   xizmati   faoliyatining   samaradorligini   baholash
usullarini   takomillashtirish   bo‘yicha   tatqiqotlar   o‘tkazish   va   tavsiyalar   ishlab
chiqish.
Mehnat   sohasida   ish   bilan   bandlik   xizmati   har   qanday   davlat   tashkiloti
singari   ierarxiyali   (pog‘onali)   tuzilmalarga   ega,   shuning   uchun   uning   faoliyatini
baholash turli darajalardagi boshqaruv organlari sifatida amalga oshiriladi: yuqori
darajada – respublika miqyosida; o‘rta darajada – hudud (viloyat) miqyosida; quyi
darajada – joylardagi mehnat organlari (tuman) miqyosida.
Ko‘pchilik   MDH   davlatlarida   yaqin   vaqtlargacha,   Mehnat   va   aholini
ijtimoiy muhofaza qilish vazirliklari tomonidan hududiy ish bilan bandlik xizmati
organlari   faoliyatlarining   samarali   yoki   samarasiz   ekanligi   quyidagi   ikkita
ko‘rsatkich   bilan   baholangan:   birinchisi   –   aholini   ish   bilan   ta’minlash
jamg‘armasiga   yig‘ilgan   sug‘urta   ajratmalari   va   bu   mablag‘larning   ishsizlarga
nafaqa  to‘lovlari   uchun   yetarliligi;   ikkinchisi-   ishsizlik   darajasi,   mehnat   organlari
ro‘yxatidan   o‘tgan   jami   ishsizlar   sonini   jami   iqtisodiy   faol   aholiga   nisbati.   Bu
ko‘rsatkichlar   va   natijalar   ish   bilan   bandlik   xizmati   faoliyatini   samarali   yoki
samarasiz ekanligini baholash uchun yetarli hisoblangan. Shuningdek, hududiy ish
bilan   bandlik   xizmati     organlari   ichki   faoliyatlarida   quyidagi   ko‘rsatkichlardan:
ishsizlar soni; bitta ishsizga to‘g‘ri keladigan bo‘sh ish joylari  soni; o‘z vaqtida va
to‘liq  ishsizlik  nafaqalarining to‘lovi,  jami  ishsizlardan   hisobga  olinganlar   hissasi
va   hisobdan   chiqarilganlar   hissasi;   jami   ishsizlar   ichida   nafaqa   oluvchilar   hissasi
va boshqalardan foydalanilgan. 2. Davlat ish bilan bandlik xizmati faoliyati samaradorligini baholash 
usullarining tasnifi
Respublikamiz   Mehnat   va   aholini   ijtimoiy   muhofaza   qilish   vazirligi
tavsiyasiga   muvofiq,   hududiy   ish   bilan   bandlik   xizmati   organlari   faoliyatlarining
samaradorligini hisoblash metodikasini qarab chiqamiz.
Respublikamiz Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi hududiy
ish   bilan   bandlik   xizmati   organlarining   faoliyatlarini   takomillashtirish   hamda
mehnat bozori monitoringini mustahkamlash maqsadida, hududiy ish bilan bandlik
xizmati   organlari   faoliyatining   samaradorligini   baholash   bo‘yicha   ko‘rsatkichlar
tizimini   kengaytirish   zarur.   Bunda   O‘zbekiston   Respublikasi   Vazirlar
Mahkamasining  2007  yil   24-maydagi   106-sonli   “Ishga   joylashtirishga  muhtoj  ish
bilan   band   bo‘lmagan   aholini   hisobga   olish   metodikasini   takomillashtirish
to‘g‘risidagi”   Qaroriga   muvofiq   mehnat   resurslari   balansini   tuzish   va   ishga
joylashtirishga   muhtoj   shaxslarni   aniqlash   metodikasiga   asosanlangan   holda
amalga oshirish kerak.
Mehnat   va   aholini   ijtimoiy   muhofaza   qilish   vazirligi   tomonidan   ish   bilan
bandlik   xizmati   organlari   faoliyatining   samaradorligini   baholash   uch   qismga
bo‘linadi. 1) Ish izlovchi fuqarolarning ish bilan bandlik xizmatiga talab etilganlik
darajasini   baholash.   2)   Ish   topish   maqsadida   murojaat   qilgan   fuqarolarni   ishga
joylashtirishga   ko‘maklashish   bo‘yicha   ish   bilan   bandlik   xizmati   faoliyatining
samaradorligi.  3) Ish beruvchilar bilan ishlash.
1. Ish   izlovchi   fuqarolarning   ish   bilan   bandlik   xizmatiga   talab
etilganlik darajasini baholash .
1.1. Korxonalardan bo‘shatilgan xodimlarning   ish bilan   bandlik xizmatiga
talab   etilgan   darajasi,   ish   bilan   bandlik   xizmatiga   murojaat   qilganlar   sonini
iqtisodiy faol aholi soniga nisbati.
1.2. Ish   bilan   b andlik     xizmati   ko‘magi   bilan   ishga   joylashtirish   darajasi,
muayyan davrda jami korxona va tashkilotlarga qabul qilinganlar ichida   ish bilan
bandlik xizmati yordami bilan ishga joylashganlar hissasi. 2. Ish   topish   maqsadida   murojaat   qilgan   fuqarolarni   ishga
joylashtirishga ko‘maklashish bo‘yicha  ish bilan  bandlik xizmati faoliyatining
samaradorligi.
2.1. Ishga joylashtirish ko‘rsatkichlari va xarajatlar i ni baholash.
2.1.1. Ish bilan b andlik xizmati ko‘magi bilan ishga joylashganlar salmog‘i,
hisobot davrida jami ishga joylashganlarning ish izlash maqsadida hisobda turgan
jami fuqarolar soniga nisbati.
2.1.2. Ishga   joylashtirish   koeffitsienti,   hisobot   davrida   jami   ishga
joylashganlarning, hisobot davrida jami hisobdan chiqarilganlarga nisbati.
2.1.3. Ishsizlarni   ishga   joylashtirish   koeffitsienti,   ish   bilan   bandlik   xizmati
organlari   tomonidan   ishga   joylashtirilgan   ishsizlar   sonining   ish   bilan   bandlik
xizmati organlari ro‘yxatida turgan jami ishsizlar soniga nisbati.
2.1.4. Uzoq   muddatdagi   ishsizlikning   samaradorligi,   uzoq   muddatdagi
ishsizlar sonini hisobot davrida ro‘yxatda turgan jami ishsizlar soniga nisbati.
2.1.5. Ish   bilan   b andlik   xizmati   organlariga   muroj a at   qilgan   fuqarolarni
ishga joylashtirish bo‘yicha dasturiy vazifaning bajarilishi.
2.2. Moddiy jihatdan qo‘llab-quvvatlashning sifat ko‘rsatkichlari.
2.2.1.   Ishsizlarga   nafaqa   tayinlash   muddatining   bajarilishi,   muddatida
ishsizlik   bo‘yicha   nafaqa   tayinlanmaganlarning         qonun   bo‘yicha   jami   ishsizlik
nafaqa si  oladiganlar soniga nisbati.
2.2.2.   Ishsizlik   nafaqasi   to‘lanishining   kechiktirilishi,   o‘z   vaqtida   nafaqa
olmaydigan ishsizlar sonini hisobot davridagi jami nafaqa oluvchilarga nisbati.
2.2.3. Ishsizlik bo‘yicha nafaqa to‘lovlarini  tayinlanish sifati, nafaqalarning
tayinlanishi   bo‘yicha   shikoyat   qilganlarni   qondirilish   miqdorini   jami   nafaqa
oluvchilar soniga nisbati.
2.2.4.   Noqonuniy   yo‘llar   bilan   olingan   nafaqalarning   qaytarilishi   h isobiga,
aholini     ish   bilan   ta’minlash   jamg‘armasiga   qaytarilgan   mablag‘larning   hissasi,
qaytarilgan   mablag‘lar   summasini   ish   bilan   ta’minlash   jamg‘armasi   jami
xarajatlariga nisbati. 2.3. Maxsus   dasturlar   realizatsiyasiga   qilingan   xarajatlar,   hisobot   davrida
aholini   ish   bilan   ta’minlash   jamg‘armasi   tomonidan   jami   maxsus   dasturlar
realizatsiyasiga qilingan xarajatlarni ishsizlar soniga nisbati.
2.4. Xodimlarni ishini ng  samaradorligi.
2.4.1. Ishga   joylashtirish   bo‘yicha   xodimlar   ishlarining   samaradorligi,
muayyan   davr   mobaynida   ishga   joylashganlar   sonini   asosiy   xodimlar   soniga
nisbati.
2.4.2. Aholini qabul qilish bo‘yicha xodimlarning ish bilan ta’minlanganligi,
ish bilan   bandlik xizmatiga ish topish maqsadida murojaat qilgan fuqarolar sonini
asosiy xodimlar soniga nisbati.
3.   Ish beruvchilar bilan ishlash.
3.1. Ishchi kuchiga talabning qondirilishi.
3.1.1. Ish   bilan   b andlik   xizmatida   mavjud   bo‘sh   ish   o‘rinlarini     ifodalash
koeffitsienti,   ish   bilan   bandlik   xizmati   organlarining   oy   oxiridagi   bo‘sh   ish
o‘rinlari     miqdorini   statistika   organlarining   oy   oxiridagi   bo‘sh   ish   o‘rinlariga
nisbati.
3.1.2.   Ish   beruvchilar   tomonidan   ish   bilan   bandlik   xizmatiga   talab
berilganlik   ko‘rsatkichi,   ish   beruvchilarning   ish   bilan   bandlik   xizmatiga   berilgan
talabini   hisobot   davri   oxiriga   statistika   organlariga   berilgan   bo‘sh   ish   o‘rinlari
miqdori   va   hisobot   davrida   korxona   va   tashkilotlarga   ishga   qabul   qilinganlar
soniga nisbati.
3.1.3. Bo‘sh ish joylari bilan ishlash samaradorligi, hisobot davrida  ish bilan
bandlik   xizmati   organlari   tomonidan   ishchi   kuchi   bilan   to‘ldirilgan   bo‘sh   ish
joylarini hisobot davridagi jami bo‘sh ish o‘rinlariga nisbati.
3.2. Aholini     ish   bilan   ta’minlash   Davlat   jamg‘armasiga   sug‘urta
ajratmalarining kelib tushish darajasi, hisobot davrida aholini ish bilan ta’minlash
Davlat jamg‘armasiga kelib tushgan mablag‘lar summasini hududdagi haqiqiy ish
haqi  jamg‘armasidan ajratilgan sug‘urta ajratmalariga nisbati.
Hududiy   ish   bilan   bandlik   xizmati   organlari   faoliyatining   samaradorligini
baholash   bo‘yicha   yuqorida   keltirilgan   ko‘rsatkichlar   ish   bilan   bandlik   xizmati organlari     rivojlanishining   turli   bosqichlarida   kengayib   bormoqda   va   maqsaddan
kelib chiqqan holda hamda faoliyat yo‘nalishlaridan bog‘liq ravishda o‘zgarmoqda.
Yuqorida   qarab   chiqilgan   barcha   ko‘rsatkichlar   aytish   mumkinki ,   ba’zi
qo‘shimchalar mulohazalar va takliflar asosida maqsadga muvofiqdir.
Ish   bilan   b andlik   xizmati   organlari   faoliyatini   baholashning   turli
yo‘nalishlari   bo‘yicha   yuqorida   keltirilgan   uchta   qismdagi   ko‘rsatkichlarni
birlashtirish   imkoniyatlari   va   zarurati   jiddiy   e’tirozga   olib   kelmaydi.   Biroq,
bizningcha, ba’zi punktlar bo‘yicha jiddiy o‘zgartirishlar talab etiladi.
Masalan,   2.1.4.   punkt   bo‘yicha.   Ma’lumki,   uzoq   muddat   hisobda   turgan
ishsizlar   sonining   kamayishi   o‘zining   ob’ektiv   chegarasiga   ega.   Ularni   nolgacha
kamaytirish   mumkin   emas,   shuningdek   doimo   kamayishini   ham.   Gap   shundaki,
ro‘yxatda turgan ishsizlarning ancha harakatchan qismini qisqarishi 4 oydan ziyod
hisobda turganlar  hissasini  avtomatik tarzda o‘sishiga  olib keladi  va hech qanday
ulchovlar   asosida   4   oygacha   va   4   oydan     ortiq   hisobda   ishsizlarni   ijtimoiy   –
iqtisodiy, demografik sabablar ta’sirida bir vaqtning o‘zida va   mutanosib ravishda
hisobdan chiqarishga erisha olinmaydi. Bizning fikrimizcha, uzoq muddat hisobda
turgan ishsizlarning  absolyut    ko‘tarilishini  kamaytirish  orqali  hamda belgilangan
oqilona chegarasigacha qisqartirish bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqish zarur.
2.3.   punkt   bo‘yicha.   Ijtimoiy   himoyaga   muhtoj   bo‘lgan   ishsiz   fuqarolarga
yordam   dasturini   amalga   oshirish   xarajatlarini   baholashda   mantiqiy
yondoshmaslik.   Bir   tomonlama   bunday   yordamni   tejash   to‘g‘ri   emas,   chunki
M ehnat  va aholini ijtimoiy muhofaza qilish  vazirligi tomonidan ijtimoiy himoyaga
muhtojlarga   birinchi   navbatdagi   yordam   ko‘rsatiladi,   bu   esa ,   ularning   sonini
o‘sishiga   hamda   kasbga   tayyorlash   va   ularni   ishga   joylashtirishni   shakllantirish
xarajatlarining, shuningdek kvota ish joylarini tashkil etish, jamoat ishlari, yoshlar
amaliyoti va boshqalar oshishiga olib keladi.
Bundan ko‘rinadiki, hududiy  ish bilan  bandlik xizmati faoliyatining samarali
bo‘lishi   uchun   yuqorida   xarajatlarni   kamaytirish   zarur.   Lekin   bunday   bo‘lishi
mumkin emas: yo ularning sonini qisqartirish  kerak yoki  ish bilan  bandlik xizmati
organlari faoliyatini vazirli k  tomonidan samarasiz deb baholanadi.  3. Davlat ish bilan bandlik xizmati faoliyatining samaradorligini
baholashning yangi ko‘rsatkichlar hisobi bo‘yicha dasturiy ta’minoti
Hududiy   ish   bilan   bandlik   xizmati   faoliyatini   har   tomonlama   baholashda
ijtimoiy-iqtisodiy,   demografik   va   mintaqaviy   xususiyatlarni   e’tiborga   oluvchi,
markazlashgan   tartibda   yangi   ko‘rsatkichlar   hisobi   bo‘yicha   dasturiy   ta’minotini
ishlab chiqish zarur.
Tadqiqotlar   shuni   ko‘rsatadiki,   hududiy   ish   bilan   bandlik   xizmati
faoliyatining   natijalarini   respublikamizning   boshqa   hududiy   ish   bilan   bandlik
xizmati   organlari   faoliyatlari   bilan   har   tomonlama   baholash   bo‘yicha
solishtirishning   aniq   mezoni   ishlab   chiqilmagan.   Shu   sababli,   viloyatlar   ish   bilan
bandlik   xizmati   organlari   faoliyatlarining   natijalarini   har   tomonlama   o‘zaro
solishtirish   mumkin   bo‘lgan   ko‘rsatkichlar   tizimining   dasturiy   ta’minotini   ishlab
chiqish va amaliyotga tatbiq etish kerak.
Endi quyidagi ko‘rsatkichlarga fikrimizni qaratsak.
 Ish   izlovchi   fuqarolarning   ish   bilan   bandlik   xizmatiga   talab   etilganlik
darajasi (D
T ), quyidagicha hisoblangan (2006 yil uchun):Д	т=	(
М	и+МК	м	
ИФА	)×	100%	=	52184	+4249	
1080700	×	100%	=	5,2	%
    (10.1)
Bu yerda: M
I  (kishi hisobida)–ish topish maqsadida ish bilan bandlik xizmati
organlariga murojaat qilgan fuqarolar soni;
MQ
M     (kishi   hisobida)   -   maslahat   uchun   ish   bilan   bandlik         xizmati
organlariga murojaat qilgan fuqarolar soni;
I FA  – iqtisodiy faol aholi soni.
 Ish   bilan   b andlik   xizmati   organlari   ko‘magi   bilan   ishga   joylashtirish
darajasi (D
IJ ). Диж	=	
Сиж
Сик	
×100	%=	47250
112974	×	100	=41	,8%      (10.2)
Bu   yerda:   S
IJ   (kishi   hisobida)   –   ish   bilan   bandlik   xizmati   organlari
ko‘magi bilan ishga joylashganlar soni;
S
IQ  (kishi hisobida) – hududda korxonalarga ishga qabul qilinganlar soni.
Bizning   fikrimizcha,   yuqorida   keltirilgan   barcha   ko‘rsatkichlar   nafaqat
ishsizlik   holatini   har   tomonlama   xarakterlaydi,   balki   ish   bilan   bandlik   xizmati
organlari faoliyatining samaradorligini baholashda asos hisoblanadi.
Biroq, ish bilan bandlik xizmati o‘zining ishga joylashtirishga ko‘maklashish
maqsadi   yo‘lida,   ish   beruvchilar   va   ishsizlar   o‘rtasidagi   bevosita   vositachilik
rolidan   bilvosita   vositachilik   roliga   o‘tishi   orqali   o‘z   mijozlari   harakatlarini
koordinatori   sifatida   yangi   ish   bilan   bandlik   konsepsiyasini   takomillashtirishi
zarur.
Biz   o‘ylaymizki,   ishga   joylashtirishga   ko‘maklashish   masalasi   ish
beruvchilar   va   ishsizlar   o‘rtasida   murosaviy   munosabatlarni   shakllantirishni
nazarda   tutadi.   Murosaga   kelishni   bunday   baholash   mezoni   ish   beruvchilar   va
ishsizlar   talabini   qondirish   imkoniyatlari   hisoblanadi.   Shunday   ekan,   ish   bilan
bandlik   xizmati   ishining   samaradorligini   baholash   uchun   ish   beruvchilar   va
ishsizlar talabini qondirilish darajasini aniqlash zarur.
Biz   mehnat   bozori   konyukturasi   nuqtai   nazaridan   quyidagi   ko‘rsatkichlarni
ish bilan bandlik xizmati organlari faoliyati samaradorligini baholashning amaldagi
kompleks ko‘rsatkichlar tizimiga qo‘shishni taklif etamiz:
1. Mehnat   bozori   segmentidagi   talab   va   taklifning   nomuvofiqligi   darajasi
(D
n ) .	
ДН=	Б×100	%	
Си	
;(%	)
      (10.3)
Bu   yerda:   B   (ming   kishi)   -     ish   bilan   bandlik   xizmati   hisobidagi   bo‘sh   ish
joylari soni;
S
I  – ro‘yxatdagi ishsizlar soni. 2. Ish izlovchi fuqarolarni ishga joylashtirish koeffitsienti (K
ij )Киж	=	
Сиж	×100	%	
Схх
       (10.4)
Bu   yerda:   S
IJ   (ming   kishi)   -     ish   bilan   bandlik   xizmatiga   ish   topish
maqsadida  murojaat qilgan  fuqarolardan ishga joylashganlari soni;
          S
XX  (ming kishi) – iqtisodiyot tarmoqlarida ishlaydiganlar soni.	
Кик=
Сиж	×100	%	
Ик	
;%
    (10.5)
I
k  (ming kishi) -  iqtisodiyotda jami ishga qabo‘l qilinganlar soni.
3. Ish   bilan   b andlik   xizmati   organlarining   mehnat   bozorini   qamrab   olish
darajasi.
a) Bo‘sh ish joylari soni bo‘yicha  (D
bij ) :  	
Дбиж	=	Б×100	%	
Ик	
;(%	)
     (10.6)
Bu   yerda:   B   (ming   kishi)-   hisobot   davrida   ish   bilan   bandlik   xizmati
organlarida mavjud bo‘sh ish o‘rinlari soni;
I
k   (ming   kishi)   –   hisobot   davrida   iqtisodiy   tarmoqlari da   jami   ishga   qabul
qilinganlar soni.
b) Korxonalarga jalb qilinganlar soni bo‘yicha  (D
kor ) :	
Дкорх	=	К×100	%	
Кжами	
;(%	)
      (10.7)
Bu   yerda:   K(mingta)   –   ish   bilan   bandlik   xizmati   organlariga   bo‘sh   ish
joylarini taklif etgan korxonalar soni; K 
jami  (mingta) – viloyatdagi jami korxonalar soni.
v)  Ro‘yxatdagi ishsizlar soni bo‘yicha  (D
ri ) :Дри=
Сишсиз	×100	%	
Бифа	
;(%	)
       (10.8)
Bu   yerda:   S  
ishsiz   (ming   kishi)   –   hisobot   davrida   ish   bilan   bandlik   xizmati
organlari ro‘yxatida turgan ishsizlar soni;
B
ifa   (ming   kishi)   –   o‘rta   yillik   iqtisodiy   faol   aholi   ichida   ish   bilan   band
bo‘lmaganlar soni.
4. Murojaat qilish koeffitsienti (K
M ).	
Км=
Сжм	×100	%	
Сум	
;(%	)
          (10.9)
Bu   yerda:   S
jm   (ming   kishi)   –   joriy   davrda   ish   bilan   bandlik   xizmatiga
murojaat qilgan fuqarolar soni;
S
um   (ming   kishi)   –   o‘tgan   davrda   ish   bilan     bandlik   xizmatiga   murojaat
qilgan fuqarolar soni.
5. Ish joylariga talabning qanoatlantirish darajasi.
Korxonalarda   iqtisodiy   jihatdan   maqsadga   muvofiq   bo‘lmagan   mavjud   ish
joylarining ma’lum miqdorini ifodalaydigan ko‘rsatkich (D
NMB ).	
ДНМБ	=	
Ин×100	%	
Ик	
;(%	)
       (10.10)
Bu yerda: I
N  – korxonalarda qanoatlantirmaydigan ish joylari miqdori;
I
Q  – korxonalarda qanoatlantiradigan ish joylari miqdori.
Bu   ko‘r s atkichning   o‘sib   borishi   korxona   faoliyatida   salbiy   natijalarga   va
rasmiy ish bilan bandlikni oshishiga olib keladi. Bizningcha, bu koeffitsent  0,5 ga teng  bo‘lganda, korxona xo‘jalik faoliyati
holatini   tahlil   etish   asosida,   xulosalar   chiqarib     ijtimoiy-iqtisodiy   jihatdan   salbiy
natijalarga   olib   keladigan   bunday   ish   joylarini   ish   beruvchilar   tomonidan
qisqartirishga yo‘naltirish zarur.
6. Ishchi   taklifi   bo‘yicha   ish   joylarining   qanoatlantirish   darajasi.
Rivojlanish   istiqboli,   ish   haqi,   mehnat   sharoitlari   va   b oshqalar   bo‘yicha   ishchi
kuchi     talabiga   muvofiq   korxonalarda     mavjud   ish   joylarini   ifodalaydigan
ko‘rsatkich (D 
kor.qan ).Д	кор	.кан	=	
И	кан	×	100	%	
И	жами	
;(%	)
       (10.11)
Bu   yerda:   I
kan   –   korxonalarda   ishchilarni   qanoatlantirish   joylari
miqdori;
I
jami  – korxonalarda jami ish joylari miqdori.
Korxonalarda   mehnat   sharoitlari   bo‘yicha   ishchilarni   qanoatlantiradigan
mavjud   ish   joylari   hissasining   ortib   borishi   kadrlar   qo‘nimsizligini   qisqarishiga,
ishchi-xodimlarning   mehnat   natijalaridan   manfaatdorligini   oshishiga   va   umuman
ishlab chiqarish samaradorligi yuksalishiga sharoit yaratadi.
Qisqacha xulosalar
Ish   bilan   bandlik   xizmati   o‘zining   asosiy   mijozlari   bilan   ishini   shunday
tashkil qiladiki, bunda ish beruvchi  mehnat bozorining holatiga qarab ishchi kuchi
talabining   kelajakdagi   o‘zgarishi   bo‘yicha   oldindan   o‘z   strategiyasini   ishlab
chiqishi va oldinroq kadrlar tayyorlash masalasini hal qilishi zarur; ishsizlarda esa,
kasbiy     malakalarini   o‘sishiga   ichki   talabni   rivojlantirish   va   mehnat   bozoridagi
raqobat kurashiga psixologik jihatdan tayyor bo‘lishlari zarurligini ifodalaydi.
Ish   bilan   bandlik   xizmati   faoliyatining   samaradorligini   baholash   uchun
optimal usullardan foydalanish zarur. Mehnat   va   aholini   ijtimoiy   muhofaza   qilish   vazirligi   tomonidan   ish   bilan
bandlik   xizmati   organlari   faoliyatining   samaradorligini   baholash   uch   qismga
bo‘linadi. 1) Ish izlovchi fuqarolarning ish bilan bandlik xizmatiga talab etilganlik
darajasini   baholash.   2)   Ish   topish   maqsadida   murojaat   qilgan   fuqarolarni   ishga
joylashtirishga   ko‘maklashish   bo‘yicha   ish   bilan   bandlik   xizmati   faoliyatining
samaradorligi. 3) Ish beruvchilar bilan ishlash.
Hududiy   ish   bilan   bandlik   xiz   mati   faoliyatini   har   tomonlama   baholashda
ijtimoiy-iqtisodiy,   demografik   va   mintaqaviy   xususiyatlarni   e’tiborga   oluvchi,
markazlashgan   tartibda   yangi   ko‘rsatkichlar   hisobi   bo‘yicha   dasturiy   ta’minotini
ishlab chiqish zarur.
Tadqiqotlar   shuni   ko‘rsatadiki,   hududiy   ish   bilan   bandlik   xizmati
faoliyatining   natijalarini   respublikamizning   boshqa   hududiy   ish   bilan   bandlik
xizmati   organlari   faoliyatlari   bilan   har   tomonlama   baholash   bo‘yicha
solishtirishning   aniq   mezoni   ishlab   chiqilmagan.   Shu   sababli,   viloyatlar   ish   bilan
bandlik   xizmati   organlari   faoliyatlarining   natijalarini   har   tomonlama   o‘zaro
solishtirish   mumkin   bo‘lgan   ko‘rsatkichlar   tizimining   dasturiy   ta’minotini   ishlab
chiqish va amaliyotga tatbiq etish kerak. Adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. -T.:O‘zbekiston, 2009.  
2. O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi.-T.:Adolat, 2007.  
3. O‘zbekiston Respublikasining «Aholini ish bilan ta’minlash 
to‘g‘risida»gi qonuniga sharhlar, -T.: “Sharq”, 2000.
4.   O‘zbekiston Respublikasi  “Axborotlashtirish to‘g‘risida” Qonuni.   “Xalq
so‘zi”, 2004. 11 fevral, №29.
5.   Abdurahmonov   Q.X.,   Xolmo‘minov   Sh.R.   Mehnat   iqtisodiyoti   va
sotsiologiyasi   (o‘quv   qo‘llanma).   -T.:   “O‘zbekiston   yozuvchilar   uyushmasi
Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti”, 2004.-207 b. 
6. Abdurahmonov Q.X. Mehnat iqtisodiyoti (darslik). - T.: “Mehnat”,  2009.
7.   Arabov   N.U.   Mehnat   bozori   infratuzilmasining   rivojlanishi.   08.00.10.-
“Aholishunoslik   va   mehnat   iqtisodiyoti”   ixtisosligi   bo‘yicha   Iqtisod   fanlari
nomzodi ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiyasi. – T.: 2008.
8.  Volgin N.A.Ekonomika truda: (sosialno-trudov ы e otnosheniya)/ Pod 
red. N.L. Volgina, Yu.D.Odegova. M.: «EKZAMEN», 2009.
9.   R ы nok   truda:Uchebnoe   posobie/Pod.obsh.red.Abduraxmonova   K.X.,
Odegova Yu.G. – T.: TFREA, 2009.
10.   Smirnov   S.N.,   Sidorina   T.Yu.   Sotsialnaya   politika   (uchebnik).   -   M.:
Izdatel skiy dom “GUVShE”, 2004.
11. Xolmo‘minov Sh.R., Xomitov K. Malakali agrar mehnatbozorining 
shakllanishi. - T.: “Fan”, 2003.