Davlat tili haqidagi qonunning mazmun mohiyatini o‘zlashtirish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	47.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Davlat tili haqidagi qonunning mazmun mohiyatini o‘zlashtirish

Купить

Davlat tili haqidagi qonunning mazmun mohiyatini o’zlashtirish
Reja:
1.O’zbek tiliga davlat tili maqomi berilishi.
2.Davlat tili nufuzini oshirish bo’yicha chora-tadbirlar.
3.Xulosa.

O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida Prezident Islom Karimov
tashabbusi va rahnamoligida davlat tiliga huquqiy maqom berish masalasi kun
tartibiga qo‘yildi va 1989 yil 21 oktabr kuni «O‘zbekiston Respublikasining Davlat tili
to‘g‘risida»gi alohida qonuni qabul qilindi.
Har yili 21 oktabr yurtimizda o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilgan kun sifatida
keng nishonlanadi. Bu yil ham turli jamoat muassasalarida, maktablarda,
kutubxonalarda, klinikalarda tegishlicha tadbirlar o‘tkazilmoqda.
Qonunga asosan eng muhim qadriyatlardan biri hisoblangan til qonun darajasida
huquqiy asosga ega bo‘ldi. Bu qonun bilan o‘zbek millatining ma'naviyatini,
ruhiyatini, qadrini ko‘rsatadigan muhim omil, ya'ni tilning maqomi huquqiy
mustahkamlandi. Mazkur huquqiy asos orqali yangi shakllanayotgan davlatning,
hukumatning, uning yangi rahbarining elga, yurtga nisbatan e'tibori, ehtiromi
namoyon etildi.
Til har bir millatning ulkan boyligi, benazir qadriyati va bebaho mulki hisoblanadi.
Har bir xalq, har bir elat, o‘zi hurmat va ehtirom qiladigan tilga ega. Tilda ana shu
tilning ijodkori bo‘lgan xalq, elatning tarixi va madaniyati aks etadi. Ayni zamonda, til
ijtimoiy taraqqiyotda ulug‘vor ahamiyat kasb etadi. Til – har bir millat o‘zligining
ajralmas belgisidir.
O‘zbek tili – O‘zbekiston Respublikasi aholisining mutlaq ko‘pchiligi bo‘lmish o‘zbek
xalqining ona tilidir. U O‘zbekiston birligi va yaxlitligi, jamiyat jipsligining muhim
omili hisoblanadi. O‘zbek xalqining, uning milliy madaniyati va o‘ziga xosligini ifoda
etuvchi vosita bo‘lmish o‘zbek tilining har tomonlama rivojlanishini ta'minlash,
mazkur tilning davlat tili maqomidek salohiyatini izchil va to‘liq ro‘yobga chiqarish
muhim vazifadir.

Mustaqillik yillarida mamlakatimizda o‘zbek adabiy tilini rivojlantirish masalalariga
alohida e'tibor qaratilmoqda. Buning natijasida o‘zbek tili davlat tili, davlat ramzi,
milliy madaniyat va ma'naviyatni ifodalovchi hamda ularni kelajak avlodga
yetkazuvchi muhim muloqot vositasi darajasiga ko‘tarildi. O‘zbek tilining xalqaro
miqyosdagi nufuzi oshib, faol muloqot vositasiga aylanib bormoqda. Turli darajadagi
rasmiy uchrashuvlar, muzokaralarda tilimiz keng qo‘llanilayotgani, xorijdagi ko‘plab
universitetlar, ilmiy muassasalarda o‘zbek tili markazlari tashkil etilib, ularda ona
tilimizni o‘rganishga qiziquvchilar safi tobora ortib bormoqda.
1995-yil 21-oktabrda ,,davlat tili to’g’risida”gi qonunga qator o’zgarishlar kiritildi va
yangi tahrirda qonun chop etildi.
1-modda . O`zbekiston Respublikasining davlat tili o`zbek tilidir.
2-modda . O`zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi respublika hududida
yashovchi millat va еlatlarning o`z ona tilini qo`llashdan iborat
konstitutsiyaviy huquqlariga monelik qilmaydi.
3-modda . O`zbek tilining O`zbekiston Respublikasi hududida davlat tili sifatida
amal qilishining huquqiy asoslari ushbu Qonun va boshqa qonun hujjatlari bilan
belgilab beriladi.
Tilning Qoraqalpog`iston Respublikasida amal qilishiga bog`liq masalalar
shuningdek Qoraqalpog`iston Respublikasining qonunchiligi bilan belgilanadi.
Ushbu Qonun tillarning turmushda, shaxslararo muomalada hamda diniy va
ibodat bilan bog`liq udumlarni ado еtishda qo`llanishini tartibga solmaydi.
Fuqarolar millatlararo muomala tilini o`z xohishlariga ko`ra tanlash huquqiga
еgadirlar.
4-modda . O`zbekiston Respublikasida davlat tilini o`rganish uchun barcha
fuqarolarga shart-sharoit hamda uning hududida yashovchi millatlar va еlatlarning

tillariga izzat-hurmat bilan munosabatda bo`lish ta’minlanadi, bu tillarni rivojlantirish
uchun shart-sharoit yaratiladi.
Fuqarolarga davlat tilini o`qitish bepul amalga oshiriladi.
5-modda . O`zbekiston Respublikasida davlat tilida faoliyat ko`rsatadigan, milliy
guruhlar zich yashaydigan joylarda еsa - ularning tillarida faoliyat
ko`rsatadigan maktabgacha ta’lim tashkilotlarini tashkil еtish ta’minlanadi.
6-modda . O`zbekiston Respublikasida yashovchi shaxslarga ta’lim olish tilini
еrkin tanlash huquqi beriladi.
O`zbekiston Respublikasi davlat tilida, shuningdek boshqa tillarda ham
umumiy, hunar-texnika, o`rta maxsus va oliy ma’lumot olishni ta’minlaydi.
7-modda . Davlat tili rasmiy amal qiladigan doiralarda o`zbek adabiy tilining
amaldagi ilmiy qoidalari va normalariga rioya еtiladi.
Davlat o`zbek tilining boyitilishi va takomillashtirilishini ta’minlaydi, shu
jumladan, unga hamma е’tirof qilgan ilmiy-texnikaviy va ijtimoiy-siyosiy atamalarni
joriy еtish hisobiga ta’minlaydi.
Yangi ilmiy asoslangan atamalar jamoatchilik muhokamasidan keyin va Oliy
Majlis palatalari tegishli qo`mitalarining roziligi bilan o`zbek tiliga joriy еtiladi.
8-modda . O`zbekiston Respublikasining qonun hujjatlari, davlat hokimiyati va
boshqaruv organlarining boshqa hujjatlari davlat tilida qabul qilinadi va е’lon еtiladi.
Bu hujjatlarning tarjimalari boshqa tillarda ham е’lon qilinadi.
Mahalliy hokimiyat va boshqaruv organlarining hujjatlari davlat
tilida qabul qilinadi va е’lon еtiladi. Muayyan millat vakillari zich yashaydigan
joylarda mahalliy hokimiyat va boshqaruv organlarining hujjatlari respublika davlat
tilida hamda mazkur millat tilida qabul qilinadi va е’lon еtiladi.
9-modda . Davlat hokimiyati va boshqaruv organlarida ish davlat tilida yuritiladi
va zaruriyatga qarab boshqa tillarga tarjima qilinishi ta’minlanadi.
O`zbekistonda o`tkaziladigan xalqaro anjumanlarda davlat tili,
shuningdek qatnashchilarning o`zlari tanlagan tillar anjumanning ish tili hisoblanadi.

10-modda . Korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va jamoat birlashmalarida ish
yuritish, hisob-kitob, statistika va moliya hujjatlari davlat tilida yuritiladi,
ishlovchilarining ko`pchiligi o`zbek tilini bilmaydigan jamoalarda davlat tili bilan
bir qatorda boshqa tillarda ham amalga oshirilishi mumkin.
11-modda . Sudlov ishlarini yuritish davlat tilida yoki o`sha joydagi ko`pchilik
aholi tilida olib boriladi. Ishda ishtirok еtayotgan, sud ishlari yuritilayotgan tilni
bilmaydigan shaxslarga tarjimon orqali ishga oid materiallar bilan tanishish, sud
jarayonida ishtirok еtish huquqi hamda sudda ona tilida so`zlash huquqi ta’minlanadi.
Korxonalar, tashkilotlar va muassasalar o`rtasidagi iqtisodiy nizolarni ko`rib
chiqish va hal qilishda davlat tili qo`llaniladi. Iqtisodiy nizolar taraflarning roziligi
bilan boshqa tilda ham ko`rib chiqilishi mumkin.
12-modda . O`zbekiston Respublikasida notarial harakatlar davlat tilida amalga
oshiriladi. Fuqarolarning talabiga ko`ra rasmiylashtirilgan hujjat matni notarius yoki
notarial harakatni bajarayotgan shaxs tomonidan rus tilida yoki imkoniyat bo`lgan
taqdirda - boshqa maqbul tilda beriladi.
13-modda . Fuqarolik holatini qayd еtuvchi hujjatlar, shaxsning kim еkanligini va
uning huquqlarini tasdiqlovchi hujjatlar davlat tilida rasmiylashtiriladi,
zaruriyatga qarab boshqa tilda tarjimasi takrorlanishi mumkin.
14-modda . O`zbekiston Respublikasi hududida yashovchi shaxslarga davlat
tashkilotlari va muassasalariga, jamoat birlashmalariga arizalar, takliflar, shikoyatlar
bilan davlat tilida va boshqa tillarda murojaat qilish huquqi ta’minlanadi.
15-modda . O`zbekiston Respublikasida yashovchi shaxslar, o`z millatidan qat’i
nazar, o`z ismini, ota ismi va familiyasini milliy-tarixiy an’analarga
muvofiq yozish huquqiga еgadirlar.
16-modda . Televidenie va radio еshittirishlari davlat tilida, shuningdek boshqa
tillarda olib boriladi.

17-modda . Noshirlik faoliyati davlat tilida, еhtiyojlarni hisobga olgan holda еsa,
boshqa tillarda ham amalga oshiriladi.
18-modda . Pochta-telegraf jo`natmalari davlat tilida yoki fuqarolarning
xohishiga ko`ra - boshqa tilda amalga oshiriladi.
19-modda . Muassasalar, tashkilotlar va jamoat birlashmalari muhrlari,
tamg`alari, ish qog`ozlarining matnlari davlat tilida bo`ladi.
O`zbekiston Respublikasi hududida joylashgan xalqaro tashkilotlar va
muassasalar, qo`shma korxonalarning, shuningdek milliy madaniyat jamiyatlari va
markazlarining muhrlari, tamg`alari, ish qog`ozlari matnlarining tarjimasi davlat tilida
takrorlanadi.
20-modda . Lavhalar, е’lonlar, narxnomalar va boshqa ko`rgazmali hamda
og`zaki axborot matnlari davlat tilida rasmiylashtiriladi va е’lon qilinadi hamda
boshqa tillarda tarjimasi berilishi mumkin.
21-modda . Korxonalarda ishlab chiqariladigan mahsulot davlat tilidagi va
boshqa tillardagi yorliqlar, yo`riqnomalar, еtiketkalar bilan ta’minlanadi.
22-modda . Geografik ob’ektlarning nomlari davlat tilida aks еttiriladi.
23-modda . O`zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasi matnlari, agar
shartnomaning o`zida boshqacha qoida nazarda tutilmagan bo`lsa, davlat tilida va
ahdlashuvchi tomonning (tomonlarning) tilida yoziladi.
24-modda . O`zbekiston Respublikasida davlat tiliga yoki boshqa tillarga
mensimay yoki xusumat bilan qarash taqiqlanadi. Fuqarolarning o`zaro muomala,
tarbiya va ta’lim olish tilini еrkin tanlash huquqini amalga oshirishga
to`sqinlik qiluvchi shaxslar qonunchilikka muvofiq javobgar bo`ladilar.
Davlatimiz rahbarining 2019-yil 21-oktabrdagi “O‘zbek tilining davlat tili
sifatidagi nufuzi va mavqeyini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni
millat tarixida tarixiy hodi sa bo‘ldi desak, yanglishmaymiz. Chunki mazkur farmon
asosida uzoq yillar yig‘ilib qolgan muammolar yechimini topyapti, har yili oktabr oyi -
da mutaxassislar tomonidan kuyinchaklik bilan aytilib, so‘ngra qog‘ozlarda qolib
ketgan takliflar, tavsiyalarning hukumat doirasida e’tiborga olinishi o‘chib borayotgan

umid uchqunlarini yana yondirdi. Prezidentimiz tomonidan o‘zbek tilining davlat tili
sifatidagi mavqeyini oshirish bo‘yicha qator vazifalarning qo‘yilishi tilimizga bo‘lgan
hurmatning yuksak namunasidir.
Tilimizga davlat miqyosida maxsus farmon asosida e’tibor qaratilayotgan ekan, uning
jamiyatdagi nufuzi, o‘rni, obro‘sini oshirish, huquqiy maqomini belgilash, tom
ma’nodagi davlat tili darajasiga olib chiqish uchun nima qilish ke rak? Ya’ni davlat tili
muhofazasi qanday bo‘lishi lozim, degan masa la ko‘pchilikni o‘ylantirishi, tabiiy.
Buning uchun esa, birinchi navbatda, tilimizni har tomonlama mukammal ishlangan
qonun vositasida himoyalab qo‘yishimiz kerak bo‘ladi.
Ma’lumki, qonun — inson, jamiyat va davlat manfaatlari nuqtayi nazaridan eng
muhim hisoblanadigan ijtimoiy munosabatlarni mustahkamlash, rivojlantirish va
tartibga solish vositasi (https//uz.m.wikipedia.org). Demak, tilimizning mavqeyi,
martabasi qonun orqali himoyalanishi kerak. Shu sababli 30 yil avval qabul qilingan
qonunni qayta ko‘rib chiqish, mukammal bir hujjat sifatida qabul qilish kun
tartibidagi asosiy masa lalardan biridir.
1989-yil 21-oktabrda qabul qilingan “O‘zbekiston Respublikasining davlat tili
haqida”gi qonuni o‘z davrida buyuk hodisa bo‘lganligi e’tirof etilgan. Lekin
Yurtboshimiz ta’kidlaganidek: “...bundan o‘ttiz yil muqaddam qabul qilingan “Davlat
tili haqida”gi qonunni bugungi kun talablari nuqtayi nazaridan har tomonlama chuqur
tahlil qilib, takomillashtirish zarurati sezilmoqda” (2019-yil 21-oktabr dagi o‘zbek
tiliga davlat tili maqomi berilganining 30 yilligi munosabati bilan o‘tkazilgan tantanali
yig‘ilishda so‘zla gan nutqidan).
Qonundagi noaniqliklar, kamchiliklar, tahrirga muhtojligi, yangi moddalar kiri tish
zarurligi xususida radio, televide niye, matbuot orqali mutaxassislar tomonidan ko‘plab
fikrlar, takliflar aytildi va aytilmoqda ham. Jumladan, mutaxassis M.Niyazmatov
o‘zining “Davlat tili to‘g‘risidagi qonun tahrirga muhtojmi?” nomli maqolasida
qonunning munozarata lab moddalari xususida to‘xtalib, ularga aniqlik kiritish
lozimligini aytadi. R.Jabborovning “O‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilganiga 30 yil
to‘ldi. Shu o‘tgan davr ichida nima o‘zgardi? Nimani o‘zgartirish kerak?” maqolasida

shunday fikrlar bor: “Qonunni o‘qib chiqar ekanmiz, u o‘ta ehtiyotkorlik, muloyimlik
bilan tuzilgani, ochig‘ini aytganda, qonundan ko‘ra ko‘proq tavsiyanomaga
o‘xshashini ang laymiz. Unda imkon darajasida o‘zbek tili ning mavqeyini boshqa
tillardan oshirib yubormaslikka harakat qilingandek tuyuladi. Qonun bilan yaxshi
tanishib chiqqan, boshqa tilda so‘zlaydigan yoki boshqa millatga mansub fuqarolar
“davlat tilini o‘rgansak ham, o‘rganmasak ham bo‘laverar ekan” degan xulosaga
bormasli giga hech kim kafolat bermaydi. Davlat tilidagi qonunni buzish, davlat tiliga
hurmatsizlikning huquqiy oqibatlari qonunda aniq ko‘rsatib berilmagan”.
Avvalo, qonunni ishlab chiqishda xorijiy davlatlarning milliy tiliga bag‘ishlangan
qonunlarini o‘rganib chiqish, ulardan ijobiy foydalanish orqali qonunimizni
takomillashtirish zarur. Kamina ham mutaxassis sifatida Gruziya, Ozarboyjon,
Armaniston, Estoniya, Qirg‘iziston, Qozog‘iston kabi davlatlarning davlat tili haqidagi
qonunlari bilan tanishib chiqish asnosida qonunimizga takliflarim bilan
o‘rtoqlashmoqchiman.
Qonunning tuzilishi. Boshqa davlatlar qonunlari bilan solishtirilganda, biz ning
qonunimiz juda sodda tuzilgan, na bob, na bo‘limlarga ajratilgan. Yaqinda
“Munosabat” ko‘rsatuvida ishtirok etgan bir mutaxassisning davlat tili to‘g‘risidagi
qonun shunday sodda tuzilganki, uni bir oddiy nizom darajasida deb aytish mumkin,
degan fikrlariga qo‘shilmasdan ilojimiz yo‘q
O‘zbekistonda nafaqat o‘zbek tili, balki boshqa millat va elatlarning tillari, urf-
odatlari hurmat qilinishi milliy qonunchiligimizda aks etgan. Uning amaliy isbotini
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 4-moddasidagi quyidagi norma misolida
ko‘rish mumkin: «O‘zbekiston Respublikasining davlat tili o‘zbek tilidir. O‘zbekiston
Respublikasi o‘z hududida istiqomat qiluvchi barcha millat va elatlarning tillari, urf-
odatlari va an'analari hurmat qilinishini ta'minlaydi, ularning rivojlanishi uchun sharoit
yaratadi».
«O‘zbekiston Respublikasining Davlat tili to‘g‘risida»gi qonunning 7-moddasida
qayd etilishicha, davlat tili rasmiy amal qiladigan doiralarda o‘zbek adabiy tilining

amaldagi ilmiy qoidalari va normalariga rioya etiladi. Davlat o‘zbek tilining boyitilishi
va takomillashtirilishini ta'minlaydi, shu jumladan, unga hamma e'tirof qilgan ilmiy-
texnikaviy va ijtimoiy-siyosiy atamalarni joriy etish hisobiga ta'minlaydi. Bu orqali
davlat o‘zbek tilini asrash, boyitish va rivojlantirishda mas'ullikni o‘z zimmasiga
olgan. Shu asosda yurtimizda o‘zbek tilining boyitish va takomillashtirishga doir
ko‘plab ilmiy izlanishlar, loyihalar olib borilmoqda, turli sohalarga oid lug‘atlar, ilmiy
risolalar muntazam nashr etilmoqda. Ayni paytda mamlakatimizdagi barcha nashriyot
matbaa-ijodiy uylari tomonidan ona tilimizning jozibasini bor bo‘y-basti bilan
namoyon etishga doir nashrlar chop etilib, kitobxonlar e'tiboriga havola etilayotganini
alohida qayd etish lozimShuningdek, yuqoridagi Qonunning 8-moddasida O‘zbekiston
Respublikasining qonunlari, davlat hokimiyati va boshqaruv organlarining boshqa
hujjatlari davlat tilida qabul qilinishi va e'lon qilinishi belgilangan. Mazkur norma
«Qonunlar loyihalarini tayyorlash va O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
Qonunchilik palatasiga kiritish tartibi to‘g‘risida»gi Qonun 26-moddasining to‘rtinchi
qismida yanada aniqlashtirilgan. Unga asosan, «qonun loyihasi va unga ilova
qilinadigan hujjatlar qonunchilik tashabbusi huquqi sub'yektlari tomonidan
Qonunchilik palatasiga davlat tilida kiritiladi». Ushbu normalarning ijrosi amalda
ta'minlanayotganini hozirgi kunda Qonunchilik palatasiga kirtitilayotgan qonun
loyihalari misolida yoki Oliy Majlisda qabul qilinayotgan qonunlar o‘zbek tilida
qizg‘in muhokama etilayotganligida ko‘rish mumkin.
O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini o’zlashtirish
Reja:
1. Lotin alifbosiga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etilishi.
2.O’zbek tilining asosiy imlo qoidalarini tasdiqlash haqida
3.Harflar imlosi.
Bizning davrimizda jahondagi xalqlar 220 xil yozuvdan foydalanadilar. Shu
yozuvlardan juda keng tarqalgani lotin yozuvi bo’lib, jahon xalqlarining 30% dan
ziyodi shu yozuvni qo’llaydilar. 1993 yil 2-3 sentyabrda bo’lib o’tgan Oliy

Kengashning 13-sessiyada o’zbek yozuvini lotin yozuviga o’tkazish to’g’risida
qonun qabul qilindi. 1995 yil 6 maydagi Oliy Malij sessiyasida bu alifboga ayrim
o’zgarishlar kiritildi va bu yozuvga to’liq o’tish muddati 2005 yil sentyabr oyi deb
belgilandi. 2004 yilda chiqarilgan Qonunga ko’ra esa lotin yozuviga to’liq o’tish
muddati 2010 yil sentyabriga qadar cho’zildi.
Lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosida 29 harf bo’lib, shulardan
6 tasi unli harf, qolgan 23 tasi undosh harf va bitta (’) belgisidan iborat
O‘zbekiston Respublikasining “Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy
etish to‘g‘risida”gi Qonunini bajarish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:
1. O‘zbek tilining asosiy imlo qoidalari tasdiqlansin ( ilova qilinadi).
2. Respublika vazirliklari, idoralari, mahalliy hokimiyat va boshqaruv idoralari,
ommaviy axborot vositalari lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosidagi barcha
turdagi yozishmalarda, matbuotda, ish yuritishda ushbu qoidalarni joriy qilish
yuzasidan tegishli tadbirlarni ishlab chiqsinlar va amalga oshirsinlar.
3. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi, Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
vazirligi, Xalq ta’limi vazirligi, Davlat matbuot qo‘mitasi uch oy muddat ichida
maktablar uchun qo‘llanma sifatida o‘zbek tilining imlo lug‘atini, kishi ismlari va joy
nomlari lug‘atlarini tayyorlasinlar va nashr etish choralarini ko‘rsinlar.
4. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Vazirlar Mahkamasining Ta’lim
va fan hamda Ijtimoiy masalalar va madaniyat bo‘limlariga yuklansin.
Vazirlar Mahkamasining Raisi I. KARIMOV
Toshkent sh.,
1995-yil 24-avgust,
Unlilar imlosi.
1. A a harfi:
1) aka, alanga, aloqa, og‘a; sentabr, noyabr kabi so‘zlarda old qator keng unlini
ifodalash uchun yoziladi;
2) bahor, zamon; savol, gavda; vasvasa kabi so‘zlarning oldingi bo‘g‘inida, vaqt,
vahm kabi so‘zlarda a aytiladi va yoziladi

2. O o harfi:
1) ona, omon, quyosh, fido, baho, xola, lotin; mukofot, mahorat kabi so‘zlarda
orqa qator keng unlini ifodalash uchun yoziladi.
2) boks, poyezd, tonna, talon; agronom, mikrofon; direktor, termos kabi
o‘zlashma so‘zlardagi unlini ifodalash uchun yoziladi.
3. I i harfi:
1) ish, iz, qil; xirmon, ilhom, ikki, ixtisos, shoyi, tulki; volida, piramida; bilan,
biroq, sira, qishloq, chiroq kabi so‘zlarda old qator tor unlini ifodalash uchun yoziladi;
2) o‘tin, o‘rik, bo‘lim kabi oldingi bo‘g‘inida o‘ unlisi keladigan so‘zlarning
keyingi bo‘g‘inida i aytiladi va yoziladi.
4. U u harfi:
1) uy, kun; buzoq, buloq, Buxoro; butun, uchuq, usul, yulduz; mafkura; ko‘zgu,
uyqu; aluminiy, yubiley kabi so‘zlarda orqa qator tor unlini ifodalash uchun yoziladi;
2) qovun, sovun, tovush, yovuz, qirg‘ovul, chirmovuq kabi so‘zlarning oldingi
bo‘g‘inida o unlisi kelsa, keyingi yopiq bo‘g‘in boshidagi v undoshidan
keyin u aytiladi va yoziladi.
5. O‘ o‘ harfi o‘t, o‘q, o‘zbek, o‘simlik, do‘ppi, bo‘tako‘z, semizo‘t, gulko‘rpa,
noo‘rin kabi so‘zlarda orqa qator o‘rta-keng unlini ifodalash uchun yoziladi.
6. E e harfi ekin, esla, evara, ekran, eksport; kel, zehn; kecha, behi; telefon, teatr;
poyezd, atelye; e’lon, ne’mat, she’r kabi so‘zlarda old qator o‘rta-keng unlini ifodalash
uchun yoziladi.
7. Yonma-yon keladigan unlilar imlosi:
1) unlilar orasiga ba’zan u undoshi qo‘shib aytilsa ham, yozilmaydi.
a) ia: material, milliard, radiator; tabiat, shariat kabi;
b) io: biologiya, million, stadion, radio kabi;
v) ai: mozaika, ukrain, said, maishat kabi;
g) oi: alkoloid, ellipsoid, doim, shoir, oila kabi;
d) ea: teatr, okean, laureat kabi;

2) ae, oe unlilari so‘z ichida kelganda ikkinchi unli u aytilsa ham, asliga
muvofiq e yoziladi: aerostat, poema kabi.
Boshqa hollarda yonma-yon kelgan unlilar odatda aynan aytiladi va yoziladi:
manfaat, kauchuk, aorta, saodat, burjua, shuaro, inshoot, sanoat, vakuum, muammo,
matbuot, tabiiy, rioya va boshqalar.
Undoshlar imlosi
8. V b harfi:
1) bobo, bahor, bir, majbur, zarb kabi so‘zlarda jarangli portlovchi lab undoshini
ifodalash uchun yoziladi;
2) kitob, yuzlab, kelib kabi so‘zlar oxirida r aytilsa ham, b yoziladi.
3) qibla, tobla kabi so‘zlarda ba’zan v aytilsa ham, b yoziladi;
9. R r harfi paxta, pichoq, opa, tepa, tup, yop kabi so‘zlarda jarangsiz portlovchi
lab undoshini ifodalash uchun yoziladi.
10. V v harfi:
1) ov, suv, kuyov; ovoz, savol; volida, vatan kabi so‘zlarda ovozdor sirg‘aluvchi
lab undoshini ifodalash uchun yoziladi;
2) avtobus, avtomat kabi o‘zlashma so‘zlarda v ba’zan f aytilsa ham, v yoziladi.
11. F f harfi:
1) fan, fe’l, futbol, fizika; asfalt, juft; insof, isrof kabi so‘zlarda jarangsiz
sirg‘aluvchi lab undoshini ifodalash uchun yoziladi;
2) fasl, fayz, Fotima, fursat kabi so‘zlarda f tovushi ba’zan r aytilsa ham, asliga
muvofiq f yoziladi.
12. M m harfi moy, muborak, tomon, ilhom kabi so‘zlarda ovozdor lab-lab burun
undoshini ifodalash uchun yoziladi.
13. D d harfi:
1) dala, odat, bunyod, modda, jiddiy kabi so‘zlarda til oldi jarangli portlovchi
undoshni ifodalash uchun yoziladi;
2) obod, savod, marvarid; zavod, pud, sud; badqovoq, badxo‘r kabi
so‘zlarda t aytilsa ham, d yoziladi.

14. T t harfi tong, tun; butun, o‘tin, o‘t, kut kabi so‘zlarda til oldi jarangsiz
portlovchi undoshni ifodalash uchun yoziladi.
15. Z z harfi:
1) zar, zamon, toza, o‘zbek, yoz, g‘oz kabi so‘zlarda til oldi jarangli sirg‘aluvchi
undoshni ifodalash uchun yoziladi;
2) iztirob, izquvar, bo‘zchi, tuzsiz kabi so‘zlarda jarangsiz undoshdan
oldin s aytilsa ham, z yoziladi.
16. S s harfi sog‘, somon, oson, asos, olmos kabi so‘zlarda til oldi jarangsiz
sirg‘aluvchi undoshni ifodalash uchun yoziladi.
17. Sh sh harflar birikmasi shahar, shisha, shodlik; ishq, pishiq; bosh, tosh kabi
so‘zlarda til oldi jarangsiz sirg‘aluvchi undoshni ifodalash uchun yoziladi.
Sh harflari ikki tovushni ifodalasa, ular orasiga ’ tutuq belgisi qo‘yiladi: Is’hoq,
as’hob kabi.
18. J j harfi:
1) jon, jahon, jiyda, tijorat; rivoj, vaj kabi so‘zlarda til oldi jarangli qorishiq
undoshni ifodalash uchun yoziladi;
2) jurnal, projektor; gijda, ajdar; garaj, tiraj kabi o‘zlashma so‘zlarda til oldi
jarangli sirg‘aluvchi undoshni ifodalash uchun yoziladi.
19. Ch ch harflar birikmasi choy, chevar, chiroyli, chaman; achchiq, uchun,
bichiqchi; kuch, kech kabi so‘zlarda til oldi jarangsiz qorishiq undoshni ifodalash
uchun yoziladi.
20. R r harfi rahmat, rohat, orom, doira, bor, diyor kabi so‘zlarda til oldi ovozdor
titroq, undoshni ifodalash uchun yoziladi.
21. L l harfi lola, loyiq, la’l, iloj, mahal kabi so‘zlarda sirg‘aluvchi ovozdor yon
undoshni ifodalash uchun yoziladi.
22. N n harfi:
1) non, nomus; ona, tana; bilan, tomon kabi so‘zlarda til oldi ovozdor burun
undoshini ifodalash uchun yoziladi;

2) shanba, yonbosh, jonbozlik; yonma-yon, ko‘rinmaslik kabi so‘zlarda n tovushi
ba’zan m aytilsa xam, n yoziladi.
23. G g harfi: gul, go‘zal; ega, gugurt; teg, eg kabi so‘zlarda til oldi jarangli
portlovchi undoshni ifodalash uchun yoziladi.
24. K k harfi ko‘l, ko‘ylak; uka, moki; tok, bilak kabi so‘zlarda til orqa jarangsiz
portlovchi undoshni ifodalash uchun yoziladi.
25. Y u harfi uo‘l, yigit, yetti, yaxshi, yoz, yulduz; tuya, dunyo, tayyor; soy, tuy
kabi so‘zlarda til o‘rta sirg‘aluvchi undoshni ifodalash uchun yoziladi.
26. Ng ng harflar birikmasi yangi, ko‘ngil, dengiz, singil, keling, bordingiz; tong,
ming, teng kabi so‘zlarda til orqa ovozdor burun tovushini ifodalash uchun yoziladi.
27. Q q harfi qizil, qimiz, qirq, haqiqiy, aql kabi so‘zlarda chuqur til orqa
jarangsiz portlovchi undoshni ifodalash uchun yoziladi.
28. G‘ g‘ harfi g‘oz, bag‘ir, tog‘ kabi so‘zlarda chuqur til orqa jarangli
sirg‘aluvchi undoshni ifodalash uchun yoziladi.
29. X x harfi xabar, xo‘roz, xohish, xushnud, baxt, axborot, mix kabi so‘zlarda
chuqur til orqa jarangsiz sirg‘aluvchi undoshni ifodalash uchun yoziladi.
30. N h harfi hosil, hamma, bahor; isloh, nikoh kabi so‘zlarda jarangsiz
sirg‘aluvchi bo‘g‘iz undoshini ifodalash uchun yoziladi.
31. Yonma-yon keladigan undoshlarning imlosi:
1) baland, Samarqand, poyezd; do‘st, past, artist, g‘isht kabi so‘zlarda d, t tovushi
ba’zan aytilmasa ham, yoziladi;
2) metall, kilogramm, kilovatt, kongress kabi o‘zlashma so‘zlar oxirida bir
undosh aytilsa ham, ikki harf yoziladi. Lekin bunday so‘zga xuddi shu tovush bilan
boshlanadigan qism qo‘shilsa, so‘z oxiridagi bir harf yozilmaydi: metall + lar =
metallar, kilogramm + mi = kilogrammi kabi.
32. ’ — tutuq belgisi:
1) a’lo, ba’zan, ma’yus, ta’zim; ra’y, ta’b; e’lon, e’tibor, e’tiqod, me’mor, ne’mat,
she’r, fe’l; Nu’mon, shu’la kabi o‘zlashma so‘zlarda unlidan keyin shu unli tovushning

cho‘ziqroq aytilishini ifodalash uchun qo‘yiladi; mo‘jiza, mo‘tadil, mo‘tabar kabi
so‘zlarda o‘ unlisi cho‘ziqroq aytilsa ham, tutuq belgisi qo‘yilmaydi;
2) in’om, san’at, qat’iy, mas’ul kabi o‘zlashma so‘zlarda unlidan oldin shu unli
oldingi undosh tovushdan ajratib aytilishini ifodalash uchun qo‘yiladi.
Asos va qo‘shimchalar imlosi
33. Qo‘shimcha qo‘shilishi bilan so‘z oxiridagi unli o‘zgaradi:
1) a unlisi bilan tugagan fe’llarga -v, -q, -qi qo‘shimchasi
qo‘shilganda a unlisi o aytiladi va shunday yoziladi: sayla — saylov, sina — sinov,
aya — ayovsiz; so‘ra — so‘roq, bo‘ya — bo‘yoq; o‘yna — o‘ynoqi, saura — sayroqi
kabi;
2) i unlisi bilan tugagan ko‘pchilik fe’llarga -v, -q qo‘shimchasi qo‘shilganda bu
unli u aytiladi va shunday yoziladi: o‘qi — o‘quvchi, qazi — qazuvchi, sovi — sovuq
kabi. Lekin i unlisi bilan tugagan ayrim fe’llarga -q qo‘shimchasi qo‘shilganda bu
unli i aytiladi va shunday yoziladi: og‘ri — og‘riq, qavi — qaviq kabi.
Eslatma:
1) undosh bilan tugagan barcha fe’llarga -uv qo‘shiladi: ol — oluv, yoz — yozuv
kabi;
2) undosh bilan tugab, tarkibida u unlisi bor fe’lga -uq qo‘shiladi: uz — uzuq,
yut — yutuq kabi. Lekin uyushiq , burushiq,uchuriq, bulduriq (shuningdek
bulduriq) kabi so‘zlarning uchinchi bo‘g‘inida i aytiladi va shunday yoziladi.
34. k, q undoshi bilan tugagan ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarga, shuningdek, bek, yo‘q
kabi ayrim bir bo‘g‘inli so‘zlarga egalik qo‘shimchasi
qo‘shilganda k undoshi g undoshiga, q undoshi g‘ undoshiga aylanadi va shunday
yoziladi: tilak — tilaging, yurak — yuragim, kubok — kubogi, bek — begi; tayoq —
tayog‘i, qoshiq — qoshig‘i, yaxshiroq — yaxshirog‘i, yo‘q — yo‘g‘i kabi. Lekin ko‘p
bo‘g‘inli o‘zlashma so‘zlarga, bir bo‘g‘inli ko‘pchilik so‘zlarga egalik qo‘shimchasi
qo‘shilganda k, q tovushi aslicha aytiladi va yoziladi: ishtirok — ishtiroki, ocherk —
ocherki, erk — erki, huquq — huquqim, ravnaq — ravnaqi, yuq — yuqi kabi.

35. Quyidagi qo‘shimchalar qo‘shilishi bilan so‘zning tarkibida tovush tushadi
yoki ortadi:
1) o‘rin, qorin, burun, o‘g‘il, bo‘uin, ko‘ngil kabi ba’zi so‘zlarga egalik
qo‘shimchasi qo‘shilganda, qayir, ayir kabi fe’llarga nisbat shaklini yasovchi -
il qo‘shimchasi qo‘shilganda, ikki, olti, yetti so‘zlariga -ov, -ala qo‘shimchalari
qo‘shilganda ikkinchi bo‘g‘indagi unli aytilmaydi va yozilmaydi: o‘rin — o‘rnim,
qorin — qorni, burun — burning, o‘g‘il — o‘g‘ling, ko‘ngil — ko‘ngli, yarim —
yarmi; qayir — qayril, ulug‘ — ulg‘ay, sariq — sarg‘ay, ikki — ikkov, ikki — ikkala,
yetti — yettov kabi;
2) u, bu, shu, o‘sha olmoshlariga -da, -dan, -day, -dagi, -ga, -gacha, -
cha qo‘shimchalari qo‘shilganda n tovushi qo‘shib aytiladi va shunday yoziladi: unda,
bunday, shunda, o‘shancha kabi; bu olmoshlarga egalik qo‘shimchalari quyidagicha
qo‘shiladi; buningiz, o‘shanisi kabi;
3) o, o, u, e unlilari bilan tugaydigan so‘zlarga egalik qo‘shimchalari quyidagicha
qo‘shiladi:
a) ko‘pchilik so‘zlarga egalik qo‘shimchalari -m, -ng, -si; -miz, -ngiz, -si (yoki -
lari ) shaklida tovush orttirmay qo‘shiladi: bobom, bobong, bobosi, bobomiz,
bobongiz, bobosi (yoki bobolari); orzum, orzung, orzusi; orzumiz, orzungiz, orzusi
kabi;
b) parvo, obro‘, mavqe, mavzu, avzo so‘zlariga I, II shaxs egalik
qo‘shimchalari qo‘shilganda bir u tovushi qo‘shib aytiladi va shunday yoziladi:
parvoyim, parvoying; parvoyimiz, parvoyingiz; obro‘yim, obro‘ying; obro‘yimiz,
obro‘yingiz kabi; III shaxs egalik qo‘shimchasi parvo, avzo, obro‘, mavqe so‘zlariga -
yi shaklida, xudo, mavzu so‘zlariga esa -si shaklida qo‘shiladi: avzoyi, mavzusi kabi
(dohiy kabi u undoshi bilan tugagan so‘zga xam III shaxsda -si qo‘shiladi: dohiysi
kabi);
4) men, sen olmoshlariga -ni, -ning, -niki qo‘shimchalari qo‘shilganda
qo‘shimchadagi n tovushi aytilmaydi va yozilmaydi: meni, mening, meniki; seni,
sening, seniki kabi.

36. Quyidagi qo‘shimchalarning birinchi tovushi ikki xil aytilsa ham, bir xil
yoziladi:
1) - bon, -boz qo‘shimchalari ba’zan -von, -voz aytilsa ham, hamma vaqt -bon, -
boz yoziladi darvozabon, masxaraboz kabi. Lekin -vachcha qo‘shimchasi hamma vaqt
shunday aytiladi va yoziladi: amakivachcha, xolavachcha kabi;
2) o‘rin kelishigi va chiqish kelishigi qo‘shimchasining, o‘tgan zamon yasovchisi
va III shaxs ko‘rsatkichi -di qo‘shimchasining boshidagi undosh ba’zan t aytilsa ham,
hamma vaqt d yoziladi; ishda, misdan, ketdi, kelmabdi kabi.
37. Quyidagi qo‘shimchalarning bosh tovushi ikki yoki uch xil aytiladi va
shunday yoziladi:
1) taqlid so‘zlardan fe’l yasovchi -illa (chirilla, taqilla) qo‘shimchasi so‘z
tarkibida v yoki u tovushi bo‘lganda -ulla aytiladi va shunday yoziladi: shovulla,
lovulla, gurulla kabi;
2) nisbat shaklini yasovchi -dir qo‘shimchasi jarangli undosh bilan tugagan bir
bo‘g‘inli so‘zlarga (kel so‘zidan boshqa), shuningdek, z undoshi bilan tugagan
orttirma nisbat yasovchisidan keyin qo‘shiladi: quvdir, egdir, kuldir, yondir; o‘tkazdir,
tomizdir kabi. Qolgan barcha hollarda bu qo‘shimcha -tir aytiladi va shunday
yoziladi: tiktir, kestir, uyaltir, chaqirtir kabi;
3) jo‘nalish kelishigi qo‘shimchasi -ga , chegara bildiruvchi -gacha , ravishdosh
shaklini yasovchi -gach, -guncha, -gani, -gudek , sifatdosh shaklini yasovchi -gan ,
buyruq maylining ikkinchi shaxs ko‘rsatkichi -gin, shuningdek -gina qo‘shimchasi
uch xil aytiladi va shunday yoziladi:
a) k undoshi bilan tugagan so‘zlarga qo‘shilganda bu qo‘shimchalarning bosh
tovushi k aytiladi va shunday yoziladi: tokka, yo‘lakkacha, ko‘nikkach, zerikkuncha,
to‘kkani, kechikkudek, bukkan, ekkin, kichikkina kabi;
6) q undoshi bilan tugagan so‘zlarga qo‘shilganda bu qo‘shimchalarning bosh
tovushi q aytiladi va shunday yoziladi: chopiqqa, qishloqqacha, yoqqach, chiqquncha,
chiniqqani, qo‘rqqudek, achchiqqina kabi;

v) qolgan barcha hollarda, so‘z qanday tovush bilan tugashidan va bu
qo‘shimchalarning bosh tovushi k yoki q aytilishidan qat’i nazar, g yoziladi: bargga,
pedagogga, bug‘ga, sog‘ga, og‘gan, sig‘guncha kabi.
Qo‘shib yozish
38. Xona, nota, poya, bop, xush, ham, baxsh, kam, umum, rang, mijoz, sifat,
talab kabi so‘zlar yordamida yasalgan qo‘shma ot va qo‘shma sifatlar qo‘shib
yoziladi: qabulxona, tabriknoma, taklifnoma, bedapoya, ommabop, xushxabar,
hamsuhbat, orombaxsh, kamquvvat, bug‘doyrang, umumxalq, sovuqmijoz, devsifat,
suvtalab kabi.
39. -(a)r (inkor shakli — -mas ) qo‘shimchasi bilan tugaydigan qo‘shma ot va
qo‘shma sifatlar qo‘shib yoziladi: o‘rinbosar, otboqar, cho‘lquvar, ishyoqmas,
qushqo‘nmas kabi.
40. Takror taqlid so‘zlarga qo‘shimcha qo‘shish bilan yasalgan ot va fe’llar
qo‘shib yoziladi: pirpirak (pir-pir+ak), bizbizak (biz-biz+ak), hayhayla (hay-hay+la),
gijgijla (gij-gij+la) kabi.
41. Narsani (predmetni) boshqa biror narsaga nisbatlash (qiyoslash), o‘xshatish
yo‘li bilan bildiruvchi qo‘shma ot va qo‘shma sifatlar qo‘shib yoziladi: karnaygul,
qo‘ziqorin, otquloq, oybolta, devqomat, sheryurak, bodomqovoq, qirg‘iyko‘z kabi.
42. Narsani uning rangi, mazasi, o‘zidagi biror narsasi va shu kabi belgilari
asosida bildiruvchi qo‘shma otlar qo‘shib yoziladi: olaqarg‘a, qizilishton, achchiqtosh,
mingoyoq kabi.
43. Narsaning biror maqsad, ish uchun mo‘ljallanganligini bildiruvchi qo‘shma
otlar qo‘shib yoziladi: kirsovun, qiymataxta, tokqaychi, oshrayhon, molqo‘ra,
nosqovoq, ko‘zoynak kabi.
44. Narsani joyga nisbat berish asosida bildiruvchi qo‘shma otlar qo‘shib
yoziladi: tog‘olcha, cho‘lyalpiz, suvilon, qashqargul kabi.
45. Marosim, afsona kabilarni bildiruvchi qo‘shma otlar qo‘shib yoziladi:
kiryuvdi, kelintushdi, qoryog‘di, Urto‘qmoq, Ochildasturxon kabi.

46. Qaratuvchili birikmaning bir so‘zga aylanishi bilan yuzaga kelgan qo‘shma
otlar qo‘shib yoziladi: mingboshi, so‘zboshi, olmaqoqi kabi.
47. Ikkinchi qismi turdosh ot bilan yoki obod so‘zi bilan ifodalangan joy nomlari
qo‘shib yoziladi: Yangiyo‘l, To‘rtko‘l, Mirzacho‘l, Sirdaryo, Kosonsoy, Yangiobod,
Xalqobod kabi. Lekin ikkinchi qismi atoqli ot bo‘lgan joy nomlari ajratib yoziladi:
O‘rta Osiyo, Ko‘hna Urganch, O‘rta Chirchiq kabi.
48. Rus tilidan aynan o‘zlashtirilgan yoki so‘zma-so‘z tarjima qilish yo‘li bilan
hosil qilingan qo‘shma so‘zlar qo‘shib yoziladi: kinoteatr, radiostansiya, fotoapparat,
elektrotexnika; teleko‘rsatuv, yarimavtomat, bayramoldi, suvosti kabi.
49. Qisqartmalarning barcha turlari va ularga qo‘shiladigan qo‘shimchalar
qo‘shib yoziladi: SamDU, ToshDUning kabi. Lekin yonma-yon kelgan ikki qisqartma
ajratib yoziladi: O‘zXDP MK (O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi markaziy
kengashi) kabi.
50. Bir tovush ikki va undan ortiq tovush tarzida aytilsa, bunday holat harfni
takror yozish bilan ko‘rsatiladi: yo‘o‘q, nimaa, himm, ufff kabi.
Chiziqcha bilan yozish
51. Juft so‘z va takror so‘z qismlari chiziqcha bilan yoziladi: el-yurt, mehr-
shafqat, qovun-tarvuz, omon-eson, kecha-kunduz, yozin-qishin, asta-sekin, uch-to‘rt,
o‘n-o‘n beshta (10-15 ta), bilinar-bilinmas, bordi-keldi, kuydi-pishdi, don-dun, oz-
moz, mayda-chuyda, aldab-suldab, o‘ylab-netib, so‘ramay-netmay, kiyim-kechak, adi-
badi, ikir-chikir, duk-duk, taq-tuq, qop-qop, ming-ming (ming-minglab), bitta-bitta
(bitta-bittalab), baland-baland, chopa-chopa, ishlay-ishlay, yaqin-yaqinlargacha,
hamma-hammasi, uy-uyiga, ich-ichidan kabi.
Eslatma:
1) juft so‘zdan qo‘shimcha yordamida yasalgan so‘zlar ham chiziqcha bilan
yoziladi: baxt-saodatli, xayr-xo‘shlashmoq kabi;
2) juft so‘z qismlari orasida -u (-yu) bog‘lovchisi kelsa, undan oldin chiziqcha
qo‘yiladi va juft so‘z qismlari ajratib yoziladi: do‘st-u dushman (do‘st-dushman),
kecha-yu kunduz (kecha-kunduz) kabi;

3) yetakchi va ko‘makchi fe’l bir xil shaklda bo‘lsa, chiziqcha bilan yoziladi:
yozdi-oldi, borasan-qo‘yasan, uxlabman-qolibman kabi.
52. Belgini kuchaytiruvchi qip-qizil, yam-yashil, dum-dumaloq, kuppa-kunduzi,
to‘ppa-to‘g‘ri, bab-baravar kabi so‘z shakllari chiziqcha bilan yoziladi (lekin oppoq
so‘zi qo‘shib yoziladi).
53. So‘zning -ma, ba- yordamida birlashgan qismlari chiziqcha bilan yoziladi:
ko‘chama-ko‘cha, uyma-uy, rang-barang, dam-badam kabi. Lekin mustaqil
ishlatilmaydigan qism qatnashsa, bunday so‘zlar qo‘shib yoziladi. ro‘baro‘, darbadar
kabi.
54. Rus tilidan aynan yoki so‘zma-so‘z tarjima qilish yo‘li bilan olingan so‘zlar
asliga muvofiq chiziqcha bilan yoziladi: unter-ofitser, kilovatt-soat kabi.
55. -chi, -a (ya), -ku, -u (-yu), -da, -e, -ey (-yey) yuklamalari chiziqcha bilan
yoziladi: sen-chi, boraylik-chi, sen-a, kutaman-a, bola-ya, mingta-ya, keldi-ku, kelgan-
u, yaxshi-yu, yaxshi-da, qo‘y-e, yashang-e, o‘g‘lim-ey, keldi-yey kabi. Ammo -mi , -
oq (-yoq), -ov (-yov), -gina(-kina, -qina) yuklamalari o‘zidan oldin kelgan so‘zga
qo‘shib yoziladi: keldimi?, keliboq, o‘ziyoq, ko‘rganov, ko‘rdiyov, mengina,
qo‘shiqqina kabi.
56. Tartib son arab raqamlari bilan yozilsa, -nchi qo‘shimchasi o‘rniga
chiziqcha (-) qo‘yiladi: 7-sinf, 5-“A” sinfi, 3-, 7-, 8-sinf o‘quvchilari, 60-yillar, 1991-
yilning 1-sentabri kabi. Tartib sonni ko‘rsatuvchi rim raqamlaridan keyin chiziqcha
yozilmaydi: XX asr, X sinf kabi.
Ajratib yozish
57. Qo‘shma fe’lning qismlari ajratib yoziladi: sarf qil, ta’sir et, tamom bo‘l,
sotib ol, olib kel , olib chiq, miq etma kabi.
58. Ko‘makchi fe’l va to‘liqsiz fe’l mustaqil fe’ldan ajratib yoziladi: aytib ber,
olib ko‘r, so‘rab qo‘y, ko‘ra qol, bera boshla, yiqila yozdi; ketgan edi, ketgan ekan,
ketgan emish kabi. Lekin mustaqil fe’l bilan yordamchi fe’l orasida tovush o‘zgarishi
bo‘lsa, bunday qismlar qo‘shib yoziladi: aytaver (ayta ber), boroladi (bora oladi),
bilarkan (bilar ekan) kabi.

59. Ko‘makchilar ajratib yoziladi: shu bilan, soat sayin, borgan sari, bu qadar,
kun bo‘yi kabi Lekin bilan ko‘makchining -la shakli, uchun qo‘shimchasining -
chun shakli chiziqcha bilan yoziladi: sen-la, sen-chun kabi.
60. Hamma, har, hech, bir, qay, u, bu, shu, o‘sha so‘zlari o‘zidan keyingi yoki
oldingi so‘zdan ajratib yoziladi: hamma vaqt, har kim, hech qaysi, qay kuni, u yerda,
shu yoqdan, o‘sha yoqqa kabi. Lekin birpas, biroz, birato‘la, birvarakayiga,
birmuncha, buyon so‘zlari qo‘shib yoziladi. Shuningdek, qay so‘zi yoq, yer so‘zlari
bilan ishlatilganda bir u tovushi tushsa, bu so‘zlar qo‘shib yoziladi: qayoqqa, qayerda
kabi.
61. Sifat oldidan kelib, belgining ortiq yoki kamligini bildiradigan to‘q, jiqqa,
tim, liq, lang, och kabi so‘zlar ajratib yoziladi: to‘q qizil, jiqqa ho‘l, tim qora, liq to‘la,
lang ochiq, och sariq kabi.
62. Murakkab son qismlari ajratib yoziladi o‘n bir, besh yuz, qirq ming olti yuz
bir, bir ming yetti yuz sakson beshinchi kabi.
63. Yildan yilga, tomdan tomga kabi birinchi qismi chiqish kelishigida, ikkinchi
qismi jo‘nalish kelishigida bo‘lgan birikmalar ajratib yoziladi.
64. Belgining ortiq darajasini bildiruvchi ko‘pdan ko‘p, tekindan tekin, yangidan
yangi, ochiqdan ochiq, qizigandan qizidi kabilar ajratib yoziladi.
65. Izofali birikmalar ajratib yoziladi. Bunda izofa undosh bilan tugagan
so‘zlarga i shaklida, unli bilan tugagan so‘zlarga yi shaklida qo‘shiladi: dardi bedavo,
nuqtayi nazar, tarjimayi hol kabi. Lekin izofa yozilmaydigan so‘zlar, shuningdek,
qismlaridan biri yoki har ikkisi o‘zbek tilida mustaqil ishlatilmaydigan so‘zlar qo‘shib
yoziladi: gulbeor (guli beor), dardisar kabi.
Bosh harflar imlosi
66. Kishining ismi, ota ismi, familiyasi, taxallusi, ramziy atoqli oti bosh harf
bilan boshlanadi: Dilbar, O‘rinova, Muhabbat Majidovna, Azamat Shuhrat o‘g‘li,
Hamza Hakimzoda, Muhammadsharif So‘fizoda, Mannon Otaboy, Navoiy, Furqat;
Yelpig‘ichxon, Salomjon Alikov kabi.

67. Joy nomlari bosh harf bilan boshlanadi: Andijon, Yangiyo‘l (shaharlar),
Naymancha, Buloqboshi (qishloqlar), Bodomzor, Chig‘atoy (mahallalar), Zavraq
(dara), Yarqoq (yaylov), Qoratog‘, Pomir (tog‘lar), Oqtepa, Uchtepa (tepalar),
Zarafshon, Sirdaryo (daryolar), Yoyilma (kanal); Turkiya, Hindiston (mamlakatlar)
kabi. Bunday atoqli ot tarkibidagi sifatlovchi ham bosh harf bilan yoziladi: Shimoliy
Kavkaz, Markaziy Qizilqum kabi.
68. Yulduz va sayyoralar, boshqa xil osmon jismlarining atoqli oti bosh harf bilan
boshlanadi: Hulkar, Qavs, Mirrix (yulduz va sayyoralar nomi), Tinchlik dengizi
(Oydagi relyef nomi) kabi. Yer, quyosh, oy turdosh otlari sayyora nomi bo‘lib
kelgandagina bosh harf bilan yoziladi: Yer Quyosh atrofida, Oy Yer atrofida aylanadi.
69. Madaniy-maishiy va savdo korxonalariga, adabiyot va san’at asarlariga,
sanoat va oziq-ovqat mahsulotlariga, shuningdek, transport vositalari, sport
inshootlariga qo‘yilgan nomlar bosh harf bilan boshlanadi: “Tong” (mehmonxona),
“Saodat” (firma), “Navro‘z” (xayriya jamg‘armasi), “Kamalak” (matbaa birlashmasi),
“G‘uncha” (bog‘cha), “Botanika” (sanatoriy), “Paxtakor” (stadion), “Qutlug‘ qon”
(roman), “Dilorom” (opera), “Tanovar” (kuy), “Ozodlik” (haykal), “Jasorat”
(yodgorlik), “Sino” (sovutgich) kabi.
70. Muhim tarixiy sana va bayramlarning nomlari tarkibidagi birinchi so‘z bosh
harf bilan boshlanadi: Mustaqillik kuni, Xotira kuni, Ramazon hayiti, Navro‘z bayrami
kabi.
71. Davlatlarning, davlat oliy tashkilotlari va mansablarining, xalqaro
tashkilotlarning nomidagi har bir so‘z bosh harf bilan boshlanadi: O‘zbekiston
Respublikasi, Rossiya Federatsiyasi, Misr Arab Respublikasi, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Raisi,
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Sudining Raisi, Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Jahon
Tinchlik Kengashi kabi.
Boshqa tarkibli nomlarda oliy mansabni bildiruvchi birinchi so‘zgina bosh harf
bilan boshlanadi: Bosh vazirning o‘rinbosari, Mudofaa vaziri, Yozuvchilar uyushmasi,
O‘zbekiston Milliy tiklanish demokratik partiyasi kabi.

Vazirliklar va idoralar, korxonalar va tashkilotlar nomi tarkibidagi birinchi so‘z
bosh harf bilan boshlanadi: Sog‘liqni saqlash vazirligi, Fan va texnika davlat
qo‘mitasi, Fanlar akademiyasi, Tilshunoslik instituti kabi.
72. Davlatning oliy darajali mukofoti nomi tarkibidagi har bir so‘z bosh harf
bilan boshlanadi: “O‘zbekiston Qahramoni” (unvon), “Oltin Yulduz” (medal). Boshqa
mukofotlar, faxriy unvonlar, nishonlar nomidagi birinchi so‘zgina bosh harf bilan
boshlanadi: “Sog‘lom avlod uchun” (orden), “O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan fan
arbobi” (faxriy unvon), “Matbaa a’lochisi” (nishon) kabi.
73. Gapning birinchi so‘zi bosh harf bilan boshlanadi. Yer tagidan Muqaddasga
bir qarab oldim (O. Yoqubov).
Eslatma:
1) ko‘chirma gapdan keyin kelgan muallif gapining birinchi so‘zi (agar u atoqli ot
bo‘lmasa) kichik harf bilan yoziladi: “Bu men”, — qo‘rqibgina javob berdi ko‘laga
(O.Yoqubov);
2) xatboshiga gapning sanaluvchi qismlari chiqarilganda bunday qismlar oldidan
chiziq qo‘yiladi va ular kichik harf bilan yoziladi:
Ma’muriy huquqbuzarlik to‘g‘risidagi ishni ko‘rishga tayyorlash vaqtida tegishli
organ (mansabdor shaxs) quyidagi masalalarni:
— mazkur ishni ko‘rib chiqish uning huquq doirasiga kirish-kirmasligini;
— ma’muriy huquqbuzarlik to‘g‘risidagi protokol va ishga oid boshqa
materiallar to‘g‘ri tuzilgan-tuzilmaganligini... hal qiladi;
3) gapning qismlari qavsli raqam yoki qavsli harf qo‘yib sanalsa, bunday qismlar
ham kichik harf bilan yoziladi:
Hozirgi o‘zbek adabiy tilining lug‘at boyligi asosan besh manba negizida tarkib
topgan: 1) umumturkiy so‘zlar, 2) o‘zbekcha so‘zlar, 3) tojik tilidan kirgan so‘zlar, 4)
arab tilidan kirgan so‘zlar, 5) rus tilidan kirgan so‘zlar (“O‘zbek tili” darsligidan).
74. Tarkibli nomlarning bosh harfidan iborat qisqartmalar, atoqli ot bo‘lmagan
ba’zi birikmalarning qisqartmalari bosh harf bilan yoziladi: AQSh (Amerika Qo'shma
Shtatlari), BMT (Birlashgan Millatlar Tashkiloti), AES (atom elektr stansiyasi) kabi.

Qisqartma tarkibida bo‘g‘inga teng qism bo‘lsa, uning birinchi harfigina bosh harf
bilan yoziladi: ToshDTU (Toshkent davlat texnika universiteti) kabi.
Ko‘chirish qoidalari
75. Ko‘p bo‘g‘inli so‘zning oldingi satrga sig‘may qolgan qismi keyingi satrga
bo‘g‘inlab ko‘chiriladi to‘q-son, si-fatli, sifat-li, pax-takor, paxta-kor kabi. Tutuq
belgisi oldingi bo‘g‘inda qoldiriladi. va’-da, ma’-rifat, mash’-al, in’-om kabi.
76. So‘zning bosh yoki oxirgi bo‘g‘ini bir harfdan iborat bo‘lsa, ular quyidagicha
ko‘chiriladi:
1) so‘z boshidagi bir harfdan iborat bo‘g‘in yolg‘iz o‘zi oldingi satrda
qoldirilmaydi: a-badiy emas, aba-diy, e-shikdan emas, eshik-dan kabi;
2) so‘z oxiridagi bir harfdan iborat bo‘g‘in yolg‘iz o‘zi keyingi satrga
ko‘chirilmaydi: mudofa-a emas, mudo-faa, matba-a emas, mat-baa kabi.
77. O‘zlashma so‘zlarning bo‘g‘inlari chegarasida kelgan ikki yoki undan ortiq
undosh quyidagicha ko‘chiriladi:
1) ikki undosh kelsa, ular keyingi satrga birgalikda ko‘chiriladi dia-gramma,
mono-grafiya kabi;
2) uch undosh kelsa, birinchi undosh oldingi satrda qoldirilib, qolgan ikki undosh
keyingi satrga ko‘chiriladi: silin-drik kabi.
78. Bir tovushni ko‘rsatuvchi harflar birikmasi (sh, ch, ng) birgalikda
ko‘chiriladi: pe-shayvon, pe-shona, mai-shat, pi-choq, bi-chiq-chi, si-ngil, de-ngiz
kabi.
79. Bosh harflardan yoki bo‘g‘inga teng qism va bosh harfdan iborat
qisqartmalar, shuningdek ko‘p xonali raqamlar satrdan satrga bo‘lib ko‘chirilmaydi.
AQSh, BMT, ToshDU, 16, 245, 1994, XIX kabi.
80. Harfdan iborat shartli belgi o‘zi tegishli raqamdan ajratib ko‘chirilmaydi:
5-“A” sinfi, V “V” guruhi, 110 gr, 15 ga, 105 m, 25 sm, 90 mm kabi.
81. Atoqli ot tarkibiga kiradigan raqam nomdan ajratilgan holda keyingi satrga
ko‘chirilmaydi: “Navro‘z—92” (festival), “O‘qituvchi—91” (ko‘rik tanlov), “Andijon

—9”, “Termiz—16” (g‘o‘za navlari), “Boing—767” (samolyot), “Foton—774”
(televizor) kabi.
82. A.J. Jabborov, A.D. Abduvaliyev kabilarda ismning va ota ismining birinchi
harfiga teng qisqartmalar familiyadan ajratib ko‘chirilmaydi. Shuningdek, v.b. (va
boshqalar), sh.k. (shu kabilar) singari harfiy oldingi so‘zdan ajratib ko‘chirilmaydi.

Davlat tili haqidagi qonunning mazmun mohiyatini o‘zlashtirish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish