Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 134.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Davlat tilida ish yuritish asoslarini o‘qitish va malakasini oshirish markazi

Купить
DAVLAT TILIDA ISH YURITISH ASOSLARINI O‘QITISH VA MALAKASINI OSHIRISH MARKAZI MUN D ARIJA KIRISH ………. ........... ........................................ ..................... .......... ....... ... ............3 I BOB. MAHMUD KOSHG‘ARIYNING HAYOT VA IJOD YO‘LI.“DEVONU LUG‘ATIT TURK” ASARI 1.1.M.Koshg‘ariy qomusiy olim sifatida………………………………………… .5 1.2.“Devonu lug‘atit turk” asari haqida umumiy ma’lumot ……………… …….. .. 9 II BOB. “DEVONU LUG‘ATIT TURK”ASARINING O‘RGANILISHI 2.1. “Devonu lug‘atit turk”asarining jahon miqyosida o‘rganilishi … ………….. . 13 2.2. “Devonu lug‘atit turk”asarining o‘zbekistondagi tadqiqi…………………...22 III BOB . ONA TILI VA ADABIYOT DARSLARIDA “DEVONU LUG‘ATIT TURK”ASARINI O‘QITISHNING O‘ZIGA XOS AHAMIYATI. VA USULLARI . 2.1. Ona tili darslarida lug‘atlardan foydalanishning ahamiyati. ( “Devonu lug‘atit turk”)asari misolida ……………………………..………………………………...30 2.2. Adabiyot darslarida “Devonu lug‘atit turk” asarining o‘qitilishi ………….....38 XULOSA ................................................................................................. 49 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ ............................... 52 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Jahon tamadduni tarixida ko plab nodir va bebahoʻ yodgorliklar borki, ular nafaqat bir millat, balki butun insoniyat uchun ham beqiyos ma rifiy va madaniy ahamiyat kasb etadi. Ana shunday noyob ʼ yodgorliklardan biri XI asrda yaratilgan – Mahmud Koshg ariy qalamiga mansub ʻ “Devonu lug oti-t-turk” (“Turkiy so zlar to plami”) asaridir. ʻ ʻ ʻ Ushbu asarning tilshunoslik oldidagi qimmati endilikda hech kimga sir emas. Lug‘at har tomonlama zamonaviy lingvisik nazariyalarga munosib asos bo‘la oladigan darajadagi mukammal asardir. “Devonu lug‘ati-t-turk” asari tilshunoslik, adabiyotshunoslik, tarix, geografiya va shu kabi fanlar bo‘yicha ma’lumot beruvchi va ushbu sohalar uchun ajoyib tadqiqot obekti bo‘la oladigan, shu bilan bir qatorda butun dunyo tan olgan, 950 yillik tarixga ega bo‘lgan yirik asar sanaladi. Uni til jihatdan tadqiq qilish hamda keng ommaga yetkazish, bu borada mavjud bo‘lgan muammolarga yechim topish har bir tilshunos va adabiyotshunos olimning oldida turgan mas’uliyatli vazifalardan biridir. Keyingi yillarda ta’lim tizimidagi islohotlar, asosan, O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha 2017-2021 yillarga mo‘ljallangan Harakatlar strategiyasida belgilangan «…ta’lim tizimini takomillashtirish, sifatli ta’lim xizmatlari imkoniyatlarini oshirish» 1 ga doir g‘oyalar asosida olib borilmoqda. Har bir sohada ilg‘or innovatsiyalarni yaratish bugungi kun ilm ahlining asosiy maqsadidir. Ushbu tadqiqot ishida asarning asl mohiyatini o‘quvchilar ongiga singdirish, uni o‘qitishning turli usullari, o‘ziga xosliklari haqida mulohazalar mavjud. Tadqiqotning obyekti va predmeti. Ushbu bitiruv malakaviy ishining obyekti – Mahmud Koshg‘ariy tomonidan yozilgan “Devonu lug‘otit turk” asari. 1 Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш. Мирзиёев нинг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони 2 Uning predmetini esa ana shu asarning ona tili va dabiyot darslarida o‘qitilishi mumkin bo‘lgan innovatsion usullar, metodlar tashkil etadi. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi o‘rta ta’lim maktablarining ona tili va adabiyot fanlarida “Devonu lug‘atit turk” asarining o‘qitilish tizimini ishlab chiqish hamda keng ommaga yetkazishdan iborat. Ushbu maqsadni amalga oshirish quyidagi vazifalarni taqazo etadi: - “Devonu lug‘atit turk” asari haqida umumiy ma’lumotlarni to‘plash; - asarning o‘rganilganlik darajasi, bu haqdagi olimlarning turli nazariyalarini ko‘rib chiqish; - til va adabiyot ta’limida lug‘atlardan foydalanishning ahamiyatini aniqlash; -ona tili darslarida “Devoni lug‘atit turk”asarini o‘qitishda o‘ziga xos usullar, innovatsion metodlardan foydalanish; -o‘rta maktab adabiyot darslarida “Devoni lug‘atit turk”asarini o‘qitishda o‘ziga xos usullar, innovatsion metodlardan foydalanish; Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundan iboratki, ushbu tadqiqotda maktab ona tili va adabiyot darslarida o‘quvchilarga “Devonu lug‘atit turk”asarini o‘qitishning turli usullari jadval va shakllar orqali ko‘rsatib berildi, asar haqidagi o‘zbek va jahon olimlarining tadqiqotlari o‘rganib chiqildi hamda ularning nazariyalari o‘zaro qiyoslandi. Tadqiqotning o rganilganlik darajasiʻ . Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari yuzasidan jahon olimlaridan K.Brokelmann,V.V.Bartold, S.E.Malov, K.K.Yudaxin, B. Atalay, R.Kilisli 2 , o‘zbek olimlaridan S.Mutallibov, A. Fitrat, B. Cho‘ponzoda, G‘. Abdurahmonov, H. Dadaboyev, A. Rustamov, A. Hasanov, H. Boltaboyev 3 kabi olimlar o‘zlarining tadqiqot ishlarini olib borgan. 2 Atalay. B. Divanü Lügat-it-Türk ve Tercümesi üzerine Notlar / Kâşgarlı Mahmud. Divanü Lügat-it-Türk (çeviri). Çeviren:Besim Atalay. 5 baski. Cild I. Ankara, 2006. S.XII; Kilisli Rifat. Ansiklopedik Sözlük, III Cild / Dil ve genel Kültür Ansiklopedisi. Ankara, 1967. S. 1297. 3 A.Fitrat. Eng eski turk adabiyoti namunalari. Samarqand-Toshkent, 1927. Qayta nashri: Toshkent: MUMTOZ SO’Z, 2008; Dadaboyev H. «Devonu lug‘atit turk»ning til xususiyatlari.– Toshkent:ToshDSHI,2017; Abdurahmonov G’. Mutallibov S.M. Devonu lug’atit nturk. Indeks-lug’at. – Toshkent: O’zFA nashriyoti, 1967. 3 Tadqiqot mavzusi bo yicha adabiyotlar tahlili. ʻ Mazkur tadqiqot ishida jahon va o‘zbek olimlarining bir talay tadqiqot ishlari o‘rganib chiqildi, jumladan, Basim Atalay tomonidan qilingan asarning tarjima varianti ko‘rib chiqildi, nemis olimi K. Brokelmann tomonidan tuzilgan lug‘at bilan tanishildi, qolaversa o‘zbek olimlaridan S. Mutallibov va G‘Abdurahmonov hamkorligida tuzilgan “Devon”ning o‘zbekcha tarjimasi bilan ham tanishib chiqildi. Har uchchala tarjima bir biriga qiyoslandi. Bundan tashqari, A. Fitratning “So‘zlik” asari, A. Rustamov tomonidan asarning rus tiliga tarjima variant ham ma’lum darajada ko‘rib chiqildi. S. Hasanov va H. Boltaboyev muallifligida yozilgan “Devonu lug‘atit turk”ning yangi nashrini tayyorlash prinsplari” mazvusidagi ilmiy maqolasi ham o‘rglidi. Tadqiqotning metodologiyasi va metodlari. O zbekiston Respublikasi ʻ Prezidentining ta’lim-tarbiya, til, ma’naviyatga doir qarashlari, O zbekiston ʻ Respublikasining “Davlat tili haqida” gi qonuni, soha mutaxassislarining fundamental asarlari ushbu tadqiqot ishimizning metodologik asosini tashkil qiladi. Tadqiqotning predmetini o rganishda transformatsion, transpozitsion, ʻ distributiv, oppozitiv metodlardan foydalaniladi. Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati . Tadqiqotda ko‘plab olimlarning nazariy qarashlari haqida ham fikrlar keltirilgan, bu esa asar haqidagi ta’limotni nazariy jihatdan boyitadi, o‘quvchilarda bu borada tasavvur va bilimlar uyg‘onishiga sabab bo‘ladi. Ishning amaliy ahamiyati umumta’lim maktablarida faoliyat yuritayotgan o‘qituvchilar ona tili va adabiyot darslarini “Devonu lug‘atit turk”asarini o‘qitishning turli usullaridan foydalanish ko‘nikmasiga ega bo‘lishlari mumkin. Tadqiqotning tuzilishi va hajmi. Ushbu ish an’anaviy tarzda kirish, 3 bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, umumiy hajmi 56 ʻ ʻ sahifadan iborat. 4 I BOB. MAHMUD KOSHG‘ARIYNING HAYOT VA IJOD YO‘LI.“DEVONU LUG‘ATIT TURK” ASARI 1.1.M.Koshg‘ariy qomusiy olim sifatida Mahmud Koshg‘ariy tilshunoslikning qiyosiy-tarixiy, fonetika, fonologiya, leksikologiya, leksikografiya, lingvogeografiya sohlarida diqqatga sazovor ishlarni amalga oshirgan, sarf va nahv ilmining asoschisi hisoblanadi. Mahmud Koshg`ariy (to`liq ismi - Mahmud ibn al-Husayn ibn Muhammad al- Qoshg`ariy) - XI asrda yashab o`tgan Muhammad Issiqko`l bo`yidagi Barsxon shahrining amiri bo`lgan. Keyinchalik Xitoyning Qashqar shahriga ko`chib o`tgan va shu yerda 1029-yilda o`g`li Mahmud dunyoga kelgan. Mahmud Koshg`ariyning hayoti to`g`risida bizgacha juda kam ma’lumot yetib kelgan. Ammo shu narsa ma’lumki, Qoraxoniylar avlodiga mansubligi Mahmudga yoshlik davridayoq dastlab tug`ilgan shahrida, keyinchalik Buxoro, Samarqand, Nishopur va Bagdod shaharlarida chuqur bilim olish imkoniyatini bergan. Otasi Husayn ibn Muhammad o‘sha davrdagi Baregan elining amiri bo‘lgan. Koshg‘ariy boshlangich ma’lumotni o‘z qishlog‘ida, yuqori ma’lumotni Koshg‘ar madrasalarida olgan, arab, fors, turkiy kabi 7-8 tilni puxta egallagan. So‘ng u Buxoro, Samarqand, Marv, Nishopur shaharlarida bilimini oshirgan. 1056—57 yillarda mamlakatdagi ichki nizolar natijasida olim o‘z vatanini tark etib. 15 yil davomida atrofdagi qardosh xalqlar orasida yurishga majbur bo‘lgan. Ana shu yillarda u turkiy xalqlar yashaydigan o‘lkalarni kezib, bu yerlardagi turkiy qabila va urug‘lar, ularning kelib chiqishi va nomlanishi, joylashish o‘rinlari, urf-odatlari, ayniqsa, til xususiyatlarini sinchiklab o‘rganadi. So‘ng Bag‘dodga borib, ancha vaqt shu shaharda ijod qilgan, xususan, 1072 yili (ba’zi manbalarda — 1074 yil va undan ham keyin) dunyoga mashhur asari «Devonu lug‘otit turk» («Turkiy so‘zlar devoni»)ni yozib bitiradi va uni abbosiylardan bo‘lgan Abulqosim Abdulloh binni Muhammadil Muqtado biamrillohga bag‘ishlaydi. Ushbu asar turkiy xalqlar tarixidagi dialektologik, izohli, etnografik, tarixiy-etimologik lug‘atlarning barcha 5 unsurlarini qamrab oluvchi dastlabki universal lug‘at bo‘lib, o‘z muallifini dunyoga ulug‘ adabiyotchi, tarixchi geograf va boshqa ko‘p fanlarlan yaxshi xabardor bo‘lgan yirik fan arbobi, qomusiy olim sifatida tanitdi. Bu asarida olim turkiy qabila va urug‘lar (xalqlar) tillaridagi so‘zlar ma’nosini arab tilida izohlab beradi. Misol sifatida esa maqollardan va badiiy adabiyotdan parchalar keltiradi. Bu haqda Koshg‘ariyning o‘zi yozadi: «Men bu kitobni maxsus alifbe tartibida hikmatli so‘zlar, saj’lar, maqollar, qo‘shiqlar, rajaz va vasl deb atalgan adabiy parchalar bilan bezadim... Men iste’moldagi so‘zlarnigina berdim, iste’moldan chiqqanlarini tashladim... So‘ngra men har bir qabilaga mansub so‘zlarning yasalish xususiyatlarini va qanday qo‘llanishini qisqacha izoqlab ko‘rsatish uchun alohida yo‘l tutdim. Bu misol tariqasida turklarning tilida qo‘llanilib kelgan she’rlaridan, shodlik va motam kunlarida qo‘llanadigan hikmatli so‘zlaridan, maqollaridan keltirdim». Shuni aytish kerakki, «Devon»da berilgan adabiy parchalar, til faktlari faqat 11-asr adabiyotining namunalari bo‘lmay, ularning aksar qismi juda uzoq o‘tmish davrlarning mahsulidir. Shu jihatdan bunday parchalar turkiy tillarning kelib chiqish tarixini, rivojlanishini, adabiy harakatining juda uzoq tarixini belgilashga xizmat qiluvchi eng muhim hujjatdir. Asardagi bir qancha geografik, etnografik ma’lumotlar ham tegishli sohalar nuqtai nazaridan katta ahamiyatga ega. Mahmud Kosh’gariy mazkur asariga o‘zi tuzgan dunyo xaritasini ilova qiladi. Xaritada mamlakat, shaxar, qishloq, tog‘, cho‘l, dengiz, ko‘l, daryo qabilarning nomlari yozilgan. Xaritada aks etmagan ba’zi bir nomlar lug‘at matnida izohlangan. Xarita, asosan, Sharqiy yarim sharga to‘g‘ri keladi. Bu haqda Mahmud Kosh’gariyning o‘zi: «Rumdan Mochingacha bo‘lgan... shaharlar o‘rnini aniqlash maqsadida ularning hammasini yer shaklidagi doirada ko‘rsatdim», — deb yozadi. Shartli qabul qilingan bo‘yoqlar rangi doira tashqarisida to‘rt joyda so‘z bilan izohlangan. Ayrim kamchiliklariga qaramay, Mahmud Kosh’gariyning 11-asrda tuzilgan xaritasi o‘z davri uchun mukammal, hozirgi davr uchun geografik ma’lumotlar beruvchi muhim manba hisoblanadi. Ma’lumotlarga ko‘ra, Mahmud Kosh’gariyning «Devonu lug‘otit turk»dan avvalroq yaratilgan, «Javoqirun-nahvi fi lug‘otit-turk» («Turkiy tillar sintaksisi qoidalari») deb 6 nomlangan asari ham bo‘lgan. Ushbu asar hozircha topilgani yo‘q. Mahmud Kosh’gariy 1080 yilda (yoki 1118 y.da) vataniga qaytib kelib, O‘paldagi Aziq qishlog‘ida, Hazrati Mullom tog‘i etagidagi tepalikda joylashgan madrasada dars bergan va ilmiy ijod bilan mashg‘ul bo‘lgan (hoz. mazkur madrasaning faqat poydevorlari saqlanib qolgan). Mahmud Kosh’gariy 1105 y.da (yoki 1126 y.da) 97 yoshida vafot etib, O‘paldagi uning ajdodlari maqbarasiga dafn etilgan. Maqbara hozirgacha «Hazrati Mullom mozori» nomi bilan mashhur. Mahmud Koshg`ariy bolaligidanoq turli tillarga, ayniqsa, turkiy qabilalar tillari, folklori va etnografiyasiga juda qiziqqan. Shuning uchun ham u hayoti davomida uzoq sayohatlarda bo`lgan va tashrif buyo`rgan shahar va qishloqlaridagi taassurotlarini, turli urf-odatlar, afsonalar, maqollar va tarixiy hikoyalarni yozib olib, turkiy qabilalariing tili va shevalariga oid ma’lumotlarni qog`ozga tushirgan. Manbalarga ko`ra, Janubi-G`arbiy Osiyoning bir qator shahar larida bo`lgan Mahmud Koshg`ariy Bag`dodda bir necha yil yashagan va bu yerda arab tili va adabiyotining eng nozik xususiyatlarini o`rgangan. Ammo turkiy tillarning xususiyatlarini o`rganish maqsadida olim bir necha yillar mobaynida «Rumdan Mochingacha» - O`rtayer va Qora dengiz bo`ylaridan to Xitoygacha sayohat qilgan, tur li qabilalar yashaydigan yerlar, shahar va qishloqlarni kezgan. Bu haqda Koshg`ariy shunday deb yozib qoldirgan: «Men turklar, turkmanlar, o`g`uzlar, chigillar, yag`molar, qirgizlarning shaharlarini, qishloq va yaylovlarini ko`p yillar kezib chiqdim, lug`atlarini to`pladim, turli xil so`z xususiyatlarini o`rganib, aniqlab chiqdim. Men bu ishlarni til bilmaganim uchun emas, balki ushbu qabilalar tillarining ma’no va shakliga oid xususiyatlarni va ulardagi kichik farqlarini aniqlash uchun amalga oshirdim... Ularga shuncha diqqat qildimki, turklar, turkmanlar, o`g`uzlar, chigillar, yag`molar va qirgiz qabilalariniig tillari butunlay dilimga jo bo`ldi. Ularni har tomonlama puxta, bir asosda tartibga soldim». Uzoq muddatli safarlari natijasida to`plangan tarixiy, lingvistik, geografik va etnografik ma’lumotlarni tizimlashtirgan Mahmud Koshg`ariy 1072-1074-yillar davomida Xitoy va Mo`g`ulistondan tortib to Vizantiyagacha bo`lgan hududda 7 yashovchi 30 ga yaqin turkiy qabilalariing XI asrdagi hayoti, ya’ni tili, urf-odatlari va turmush tarzi nuqtai-nazaridan qimmatli bo`lgan buyuk asari «Devonu lug`otit turk»ni (Turkiy so`zlar lugati, bundan keyin «Devon») yaratdi. Shunisi e’tiborga loyiqki, ko`pgina zamondoshlaridan farqli o`larok Mahmud Koshg`ariy o`z asarini arab tilida emas, balki turkiy tilda yozgan. Manbalarda ko`rsatilishicha, olim ushbu asarini bir necha bor tahrir qilib, 1077-yilda Halifa Muqtadirga taqdim etgan. Xullas, Mahmud Koshg‘ariy qomusiy olim sifatida e’zozlanadi, negaki, uning birgina yozgan “Devonu lug‘atit turk”asarini tilshunoslik, adabiyotshunoslik, tarix, etimologiya, geogrfiya kabi sohalar bo‘yicha tadqiq qilish mumkin. Aynan shuning uchun ham asarni o‘quvchilarga o‘rgatish, o‘qitish zarurati tug‘iladi. 1.2.“Devonu lug‘atit turk” asari haqida umumiy ma’lumot «Devonu lug‘otit-turk» («Turkiy so‘zlar devoni») — Mahmud Koshg‘ariyning turkiy tillar haqidagi qomusiy asari (1071—72). Bu asarda 11- asrning 2-yarmida Markaziy Osiyoda va G‘arbiy Xitoy hududida istiqomat qilgan turkiy urug‘ va qabilalar, ularning ijtimoiy ahvoli, tili, tarixi, bu hududning geografiyasi, metrologiyasi va astronomiyasiga oid qimmatli ma’lumotlar yozib qoldirilgan. «Devonu lug‘otit-turk»ning qo‘lyozmasi 1914 y. Turkiyaning Diyorbakr shahridan topilgan. 319 sahifali bu qo‘lyozma Istanbulda saqlanadi. Bu nusxa «Devonu lug‘otit-turk» yozilganidan salkam 200 yil keyin, ya’ni Mahmud Koshg‘ariyning o‘z qo‘li bilan yozilgan nusxadan 1266 yilda kotib Muhammad ibn Abu Bakr ibn Fotihal-Soviy al-Damashqiy tomonidan ko‘chirilgan. «Devonu lug‘otit-turk» arab tilida yozilgan, 8 mingdan ortiq turkiy so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilish maqsadida arabcha harakatlar (harflardagi ost-ust ishoralar)dan foydalanilgan. Bunda, albatta, muallif ancha qiyinchilikka uchragan, chunki arabcha harf va alif, vov, yo) ishoralari bilan turkiy tovushlarni berib bo‘lmas edi. Turkiy tildagi cho‘ziq va qisqa unlilar, yumshoq va qattiq tovushlar uchun Maxmud Koshg‘ariy maxsus belgilar (harakatlar)ni qo‘llaydi yoki so‘z boshidagi cho‘ziqlikni ikki alif bilan ko‘rsatadi yoki ikki xil talaffuz qilinadigan 8 so‘zlarga 2 xil ishora qo‘yadi: azuqluq, eritmak so‘zlaridagi Z va R harflari ustiga ham kasra, ham damma ishorasini qo‘ygan, demak, bu so‘zlar o‘sha davrda ikki xil talaffuz etilgan: azmqluq — azuqluq, eritmak — erutmak kabi. Arabcha harf b-n ko‘rsatish mumkin bo‘lmagan turkiy talaffuzni «Devonu lug‘otit-turk»da izohlab, ta’riflab o‘tgan. «Devonu lug‘otit-turk»da, avvalo, otlar, so‘ng fe’llar izohlanadi. So‘zlar tartibi ularning tarkibidagi harflarning orta borishiga (2 harfdan 7 harfgacha) qarab amalga oshirilgan. Mahmud Koshg‘ariy «Devonu lug‘otit-turk»ga o‘zi tuzgan dunyo xaritasi (dunyoning doira shaklidagi tasviri)ni ilova qilgan. Xaritada mamlakat, shahar, qishloq, tog‘, cho‘l, dovon, dengiz, ko‘l, daryo va h. k. ning nomlari yozilgan. Xaritaga yozilmay qolgan bir qancha nomlar asar matnida izohlangan. Xarita, asosan, hoz. Sharqiy yarim sharga to‘g‘ri keladi. Asarda 11-asrdagi shaharlar, qishloqlar, dengiz, ko‘llar, turkiy qabilalar va urug‘lar haqida, urug‘larning ijtimoiy aqvoli, kelib chiqishi, nomlanishi, ichki urug‘ va toifalari, ularning joylanishi, urf-odatlari, til xususiyatlari haqida batafsil ma’lumotlar beriladi. Bundan tashqari, hayvonot va o‘simliklari, ularning nomlanishiga to‘xtalib o‘tadi, astronomik ma’lumotlar, burj va muchal haqida ham ma’lumotlar bor. «Devonu lug‘otit-turk»da ayniqsa qabila va urug‘ tillariga oid lingvistik ma’lumotlar ancha batafsil berilgan. Bunda har so‘zning ma’nolari (polisemiya, omonim, sinonim, antonim va arxa-ik so‘zlar) chuqur tahlil qilinadi, ayrim so‘zlarning etimologiyasiga to‘xtalib o‘tadi. Tovushlar (fonemalar)ning taxlili ancha mukammal: unli va undosh fonemalar, cho‘ziq va qisqa unlilar, ularning urug‘ tillaridagi talaffuzi va orfografiyasi, tildagi fonetik hodisa va qonuniyatlar batafsil izohlangan. Morfologiya sohasida so‘z turkumlarini, davr an’anasiga ko‘ra, 3 so‘z turkumiga: fe’l, ism, bog‘lovchiga bo‘lib, ularning yasalish va turlanish yo‘llarini ko‘rsatib o‘tadi. «Devonu lug‘otit-turk»da 250 dan ortiq maqol va matallar, o‘nlab she’riy parchalar keltirilgan. V.V.Bartold «Devonu lug‘otit-turk»dan o‘z ilmiy ishlarida keng foydalanganini sharqshunos S. Volin ko‘rsatib o‘tgan. Tilshunos olim V. I. Belyaev «Devonu lug‘otit-turk» haqida shunday yozadi: «Biz bu asarga nihoyatda 9 yuksak baho berishimiz kerak, chunki u kitoblardan olib yozilmagan, balki jonli materialni shaxsan kuzatishga asoslangan… Muallif bergan ma’lumotlar… arxeologik kashfiyotlar bu ma’lumotlarning aksariyatini isbot etmoqda». Nemis sharqshunosi K. Brokkel ь man «Devonu lug‘otit-turk» asarini 1928 yili nemis tiliga tarjima qildi. «Devonu lug‘otit-turk» qo‘lyozmasining fotonusxasi Istanbulda Kilisli Rifat (3 jildli; 1915—17) keyinchalik Besim Atalay tomonidan (3 jildli; 1939—41) turk tiliga tarjima qilinib, chop etilgan. «Devonu lug‘otit-turk» ningturktilidagi keyingi qayta nashri 1957 y. amalga oshirildi. «Devonu lug‘otit- turk» ikkinchi bo‘lib o‘zbek tiliga tarjima qilinib, muhim izoh va tafsirlari bilan 1960—63 y. lari Toshkentda «Fan» nashriyotida 3 jildda chop etilgan. Bu tilshunos olim, filologiya fanlari doktori, professor Solih Mutallibovning 35 yillik mehnati natijasi edi. Ushbu nashr faqat tarjima bo‘lmay, turkcha tarjimaga munosabat, baho, atamalar, shaxs nomlari, shahar va joy nomlariga izoh, va tafsir hamdir. O‘zbekcha nashrining muqaddima qismida 11-a. filologlari, «Qutadg‘u bilig» asari, Maxmud Koshg‘ariyning lingvistik qarashlari, turkiy qabilalar, ularning shakllanishi, bu urug‘ va qabilalar, tillarning hozirgi turkiy xalqlar va ularning tiliga munosabati, tarjima transkriptsiyasi to‘g‘risida ma’lumotlar berilgan. «Devonu lug‘otit-turk» o‘zbekcha nashrining oxirida turkiy urug‘, qabila, shaharlar va boshqalar to‘g‘risida batafsil ma’lumotlar bor, asarning har bir jildida havolalar berilib, unda uchragan so‘z va iboralar keng ta’riflanadi, izohlanadi. O‘zbekcha nashrining muhim tomonlaridan biri, uning har bir jildi asosida tuzilgan ko‘rsatkichdir. Unda «Devonu lug‘otit-turk»da uchragan so‘zlar alifbo tarzida keltirilib, so‘zning o‘zbek va rus tilida tarjimasi beriladi. Mazkur so‘zning «Devonu lug‘otit-turk» ning qaysi betlarida uchrashi (oldin o‘zbekcha, so‘ng turkcha nashrlarining beti, satri) ko‘rsatib o‘tiladi. Bog‘dodda 1072-1074- yillar mobaynida yozilgan Turkcha-Arabcha lug`atdan iborat asar turkiy tilining ma`lum va mashhur eng qadimgi lug`ati bo`lib, G`arbiy Osiyoning yozma Turkchasi haqida mavjud eng qamrovli va muhim til yodgorligidir. Qo`l yozma nusxasi 638 sahifa va 9000 ga yaqin turkcha so`z va jumlaning tafsiloti bilan birga arabcha va boshqa tillardagi izohlarini o`z ichiga 10 olgan. Shuningdek turklarning tarixiga, geografik tarqalishiga, qavmlariga lahja (sheva)lariga va yashahs shart-sharoitalriga oid qisqacha kirish va matnlarni qamragan ma`lumotlar mavjud. Eski (klasik) Arab leksikografiyasi (lug`at ilmi)ning tamoyillariga ko`ra tayyorlangan lug`at, Mahmud Qoshg‘ariyning Turkiy qavmlar haqidagi batafsil ma`lumotlari bilan birga, Arab filologiyasi (til bilimi) borasida ham asosli tahsil olganligini yaqqol namoyon qiladi. Mahmud Qoshg‘ariy “Devonu lug‘otit turk” kitobiga yozishni shunday boshlaydi: Asragan, qo`riqlagan Tangrining nomi bilan. “Ollohning, davlat quyoshini Turk burchlaridan tug`dirganini va Turklarning diyori ustidagi samoning barcha doiralarini aylantirganini ko`rdim. Olloh ularga Turk ismini berdi. Yer yuziga hokim qildi. Jahon imperiyasi Turk irqidan chiqdi. Dunyo millatlarining tizgini Turklarning qo`liga berildi. Turklar Olloh tomonidan barcha qavmlardan ustun qilindi. Haqdan ayrilmagan Turklar, Olloh tomonidan haq uzra quvvatlantirildi. Turklar bilan birga bo`lgan qavmlar aziz bo`ldi. Bunday qavmlar, Turklar tomonidan har qanday orzulariga yetdi. Turklar, o`z himoyasidagi millatlarni, yomonlarni yovuzligidan himoya qildi. Jahon hokimi bo`lgan Turklarga hamma muhtoj, ularga dardini anglatish, shu tarzda har qanday istak va xohishlariga erishish uchun Turkcha o`rganishi kerak. Lug`atni т g mavjud yagona yozma nusxasi 1266-yilda Shomda qaytadan nashr qilingan va 1915-yilda Istambulda Ali Amiri Afandi (1857-1923) tomonidan tasodifan topilgan. (Faqat oldingi asrlarda Antepli Ayniy va Kotib Chelebi ham Devondan bahs etganlar.) Ali Amiri yozmasi 1917-yilda Talat Posho (1874-1921) boshchiligida Kilisli Rifat Bilganing (1873-1953) nazorati ostida chop etilgan bo`lib, butun dunyo Turkologlarining diqqat-e`tiborini o`ziga jamlagan. 1928-yilda Turkolog Carl Brockelmann, tafsilotli izohlari bilan lug`atni Nemischa tarjimasini nashrdan chiqargan. Besim Atalayning zamonaviy (modern) Turkcha tarjimasi 1940-yilda Turk Dil Kurumu (Turk Tili Jamiyati) tomonidan chop etilgan. So`nggi yillarda Robert Dankoffning Devonu Lug‘otit Turk tarjiamsi, yangi malumotlar natijasida ba`zi muhim izohli o`zgartirishlarga sabab bo`lgan. Mahmud Qoshg‘ariyning asarlarini kashfiyoti va nashr qilinishi Turk bilimi (Turkologiya) 11 tarihida yangi bir yol ochgan favqulodda hodisa bo`lib hisoblanadi. Mahmud Qoshg‘ariyning Devonu Lug‘otit Turk Kitobi paytida yozilgan u zamonga nur sochuvchi boshqa bir kitobi yo`qolgan. Mahmud K о shg‘ariy XI asrning eng buyuk kishilaridan biridir. Uning “Dev о nu lug‘ о tit turk” asari jah о n turk о l о giya fanining n о dir manbalaridan his о blanadi. Uni t о m ma`n о da turkshun о slikning lis о niy-adabiy q о musi deb atash mumkin. Ayni paytda ushbu asarda o‘sha davr turkiy xalqlarining f о lkl о ri , tarixi, mif о l о giyasi va ge о grafiyasiga d о ir qimmatli ma`lum о tlar berilgan. “Dev о nu lug‘ о tit turk” asari dunyo yuzini ko‘rishi bilan ilk q о musiy turkshun о sga jah о n о limlarining nazari tushdi. Bugungi kunga qadar mazkur asar bo‘yicha juda ko‘p tadqiq о tlar yaratildi. Amm о hanuzgacha bu tadqiq о tlarni tugallangan darajaga yetdi, deb bo‘lmaydi. “Dev о n” bo‘yicha hali mun о zarali muamm о lar anchagina. Shulardan biri asarning yozilgan yili bo‘yicha. Ayrimlar uni 1072 yilning 25-yanvarida yozishga b о shlanib, 1073-1083 yillarda yakunlangan, deyishadi. Shuningdek, asardagi lug‘at birliklarining s о ni 7500dan 9000 tagacha ekanligini ta`kidlashadi. Mahmud K о shg‘ariyning qaysi millatga mansubligi ham juda katta bahslarga sabab bo‘lm о qda. Uni ayrim о limlar uyg‘ur, turkman, o‘zbek, turk yoki q о z о qlarning biriga mansubligini aytishadi. Uni turkman ekanligini ham ta`kidlashadi. Amm о biz Mahmud K о shg‘ariyning aynan bir turk millatiga mansubligini as о sli, deb ayt о lmaymiz. Chunki u davrda turkiy qabilalar endigina millat sifatida shakllanib kelayotgan edi. Mahmud K о shg‘ariy ularni bir maxrajga birlashtirdi. K о shg‘ariy yozgan asar tili o‘sha davr Markaziy О siyodagi turkiy xalqlarning adabiy tili ekanligini yana bir b о r ta`kidlash l о zim. 12 II BOB. “DEVONU LUG‘ATIT TURK”ASARINING O‘RGANILISHI 2.1. “Devonu lug‘atit turk”asarining jahon miqyosida o‘rganilishi Tilshunoslik tarixida til, madaniyat va tarixning ayrim muammolarini hal etishda murojaat qilishimiz va o‘rganishimiz lozim bo‘lgan nodir qo‘lyozma yodgorliklarimiz talaygina. Shunday asarlardan biri, shubhasiz, ilk tilshunos, qiyosiy metod asoschisi Mahmud Ko‘shg‘ariyning “Devonu lug‘atit turk” asaridir. Ushbu asarning tilshunoslik oldidagi qimmati endilikda hech kimga sir emas. Lug‘at har tomonlama zamonaviy lingvisik nazariyalarga munosib asos bo‘la oladigan darajadagi mukammal asardir. Bugungi kunga qadar juda ko‘p olimlar tomonidan asarning turli qirralari tadqiq etilgan bo‘lsa-da, uning mohiyati, nazariyalari to‘laligicha o‘rganilgan deya olmaymiz, aksincha, asarning ichiga qanchalik chuqurroq kirib, yangidan-yangi qirralarini kashf etilaversa, uning sir-asrorlari yanada namoyon bo‘laveradi. Mashhur sharqshunos P.K.Juzening Mahmud Koshg‘ariy haqidagi: “Dadil aytish mumkinki, yaqindagina (XIX asr oxirlarida) Rossiyada va Sharqda o‘rganilgan turkiy tillar fonetikasi va etimologiyasining asosiy qonunlari XI asrdayoq Mahmud Koshg‘ariy tomonidan aniqlangan va o‘rganilgan edi. Mahmudning bu tekshirishlari shu qadar keng va chuqurki, hatto bunday asar XIX asrda yozilganda ham, unga shon-sharaf bo‘lar edi. Mahmud Koshg‘ariyning «Devon»i singari asar fan olamida keyingi asrlarda ham yaratilgan emas. Uning asari bamisoli «Turkiy qomusdir», - degan fikrlari yuqoridagi fikrlarimizning dalilidir. Mahmud K о shg‘ariy o‘zining “Dev о nu lug‘ о t-it turk” (turkiy tillar lug‘ati) asari bilan butun dunyo turkiy xalqlarinining b о y xalq tilini jamlab o‘ziga x о s dev о n tuzdi va bunga mazkur xalqlarning turli lahjalari, urf- о datlariga о id qimmatli materillarni ham kiritib, o‘ziga x о s q о musiy asar yaratib berdi. Mazkur asar butun dunyo tilshun о s va turkshun о s о limlarining e`tib о riga tushdi Jumladan, “Dev о nu lug‘ о t-it turk”ni 1982-yilda AQSh Chikag о universiteti turkshun о slari R о bert Denk о ff va J о n Kellilar ingliz tiliga tarjima qilishdi. Asarning har uchchala qismi uning turkcha nashridan amalga о shirildi. Bu xayrli ish tufayli о kean о rti 13 xalqlari ham Mahmud K о shg‘ariy ij о didan bahramand bo‘lishdi. H о zirda mazkur manbaa tufayli turkiy maq о l va hikmatlarni ingliz tiliga tarjima qilish masalasiga о id b о y tajriba yaratildiki, tarjimashun о slik fani о ldiga bu juda qiziqarli va d о lzarb bir masalani qo‘yadi. Taniqli turkshun о s о lim E.V.Sev о rtyan shunday deydi: “H о zirgi zam о n turkiy tillarini “Dev о n” bilan s о lishtirganda, ular o‘rtasida juda katta mushtaraklik b о rligi tayin. “H о q о niy” degan atamaning o‘zi ham Q о rax о niylarning sult о ni Bug‘ra H о q о n n о midan о linganligi ma`lum. Pr о fess о r T.Gadjievning yozishicha, bugungi juda ko‘p turkiy tillardagi antr о p о nimlar etn о nimlarga aylangan. Shuning uchun ham turk etn о slarini bir-biridan ajratishda qiyinchiliklar kelib chiqib turadi. Masalan, turkmanlarni “Dev о n”dagi Mahmud K о shg‘ariyning turkmanlar va o‘g‘uzlar haqidagi fikrlari ko‘pr о q qiziqtiradi 49 . A.K.Kurishjan о vning ta`kidlashicha, Mahmud K о shg‘ariy t о m о nidan qipch о q lahjasi deb atalgan so‘zlar b о shqa turkiy tillarga ham daxld о r. Ayni paytda b о shqa turkiy lahjalarga daxld о r deb atalgan so‘zlar qipch о q dialektiga ham taalluqlidir. Bu ad о latli fikr. Bu asarga bo‘lgan munosabatning birinchi bosqichida tadqiqotchilar uni tarjima qilish bilan mashg‘ul bo‘ldilar. Natijada uning o‘zbek, turk, ozarbayjon, qozoq, uyg‘ur, shuningdek, eron, ingliz, nemis, rus, xitoy tillaridagi tarjima variantlari yuzaga keldi. Bu borada ulkan xizmatlari bo‘lgan turkiyalik Besim Atalay, o‘zbekistonlik Solih Mutallibov, ozarbayjonlik Ramiz Esker, qozog‘istonlik Asqar Agaboev, uyg‘uristonlik Muhammad Fayziy va Ahmad Ziyo, eronlik Husayn Muhammadzoda Siddiq, rossiyalik turkolog S.E.Malov, angliyalik Robert Denkoff va Jizm Makkali, germaniyalik Karl Brokkelman va boshqalarning ishlarini qayd etish mumkin. Bu xayrli ishlar hamon davom etmoqda. Fan-texnika taraqqiyoti tufayli endilikda asarning elektron nusxalari internet saydlaridan joy olgan. Ushbu asar oradan o‘n asr vaqt o‘tganligiga qaramasdan bugun dunyo ilm-u ma’rifat ahlining hamon diqqat-nazarida turibdi. 4 4 Xudoyberdiev J. Mahmud Qoshg‘ariy hayoti va «Devonu lug‘otit turk» asarining o‘rganilishi. – Toshkent, “Fan”, 2010, (-48 b.). 14 Lug`atnig mavjud yagona yozma nushasi 1266-yilda Shomda qaytadan nashr qilingan va 1915-yilda Istambulda Ali Amiri Afandi (1857-1923) tomonidan tasodifan topilgan. (Faqat oldingi asrlarda Antepli Ayniy va Kotib Chelebi ham Devondan bahs etganlar.) Ali Amiri yozmasi 1917-yilda Talat Posho (1874-1921) boshchiligoida Kilisli Rifat Bilganing (1873-1953) nazorati ostida chop etilgan bo`lib, butun dunyo Turkologlarining diqqat e`tiborini o`ziga jamlagan. 1928-yilda Turkolog Carl Brockelmann, tafsilotli izohlari bilan lug`atni Nemischa tarjimasini nashrdan chiqargan. Besim Atalayning zamonaviy (modern) Turkcha tarjimasi 1940-yilda Turk Dil Kurumu (Turk Tili Jamiyati) tomonidan chop etilgan. So`nggi yillarda Robert Dankoffning Devonu Lug‘otit Turk tarjiamsi, yangi malumotlar natijasida ba`zi muhim izohli o`zgartirishlarga sabab bo`lgan. Mahmud Qoshg‘ariyning asarlarini kashfiyoti va nashr qilinishi Turk bilimi (Turkologiya) tarihida yangi bir yol ochgan favqulodda hodisa bo`lib hisoblanadi. Mahmud Qoshg‘ariyning Devonu Lug‘otit Turk Kitobi paytida yozilgan u zamonga nur sochuvchi boshqa bir kitobi yo`qolgan. Mahmud K о shg‘ariy o‘zining “Dev о nu lug‘ о t-it turk” (turkiy tillar lug‘ati) asari bilan butun dunyo turkiy xalqlarinining b о y xalq tilini jamlab o‘ziga x о s dev о n tuzdi va bunga mazkur xalqlarning turli lahjalari, urf- о datlariga о id qimmatli materillarni ham kiritib, o‘ziga x о s q о musiy asar yaratib berdi. Mazkur asar butun dunyo tilshun о s va turkshun о s о limlarining e`tib о riga tushdi Jumladan, “Dev о nu lug‘ о t-it turk”ni 1982 yilda AQSh Chikag о universiteti turkshun о slari R о bert Denk о ff va J о n Kellilar ingliz tiliga tarjima qilishdi. Asarning har uchchala qismi uning turkcha nashridan amalga о shirildi. Bu xayrli ish tufayli о kean о rti xalqlari ham Mahmud K о shg‘ariy ij о didan bahramand bo‘lishdi. H о zirda mazkur manbaa tufayli turkiy maq о l va hikmatlarni ingliz tiliga tarjima qilish masalasiga о id b о y tajriba yaratildiki, tarjimashun о slik fani о ldiga bu juda qiziqarli va d о lzarb bir masalani qo‘yadi. “Dev о nu lug‘ о tit turk” asari dunyo yuzini ko‘rishi bilan ilk q о musiy turkshun о sga jah о n о limlarining nazari tushdi. Bugungi kunga qadar mazkur asar bo‘yicha juda ko‘p tadqiq о tlar yaratildi. Amm о hanuzgacha bu tadqiq о tlarni 15 tugallangan darajaga yetdi, deb bo‘lmaydi. “Dev о n” bo‘yicha hali mun о zarali muamm о lar anchagina. Shulardan biri asarning yozilgan yili bo‘yicha. Ayrimlar uni 1072 yilning 25-yanvarida yozishga b о shlanib, 1073-1083 yillarda yakunlangan, deyishadi. Shuningdek, asardagi lug‘at birliklarining s о ni 7500dan 9000 tagacha ekanligini ta`kidlashadi. Taniqli turkshun о s о lim E.V.Sev о rtyan shunday deydi: “H о zirgi zam о n turkiy tillarini “Dev о n” bilan s о lishtirganda, ular o‘rtasida juda katta mushtaraklik b о rligi tayin. “H о q о niy” degan atamaning o‘zi ham Q о rax о niylarning sult о ni Bug‘ra H о q о n n о midan о linganligi ma`lum. Pr о fess о r T.Gadjievning yozishicha, bugungi juda ko‘p turkiy tillardagi antr о p о nimlar etn о nimlarga aylangan. Shuning uchun ham turk etn о slarini bir-biridan ajratishda qiyinchiliklar kelib chiqib turadi. Masalan, turkmanlarni “Dev о n”dagi Mahmud K о shg‘ariyning turkmanlar va o‘g‘uzlar haqidagi fikrlari ko‘pr о q qiziqtiradi 49 . A.K.Kurishjan о vning ta`kidlashicha, Mahmud K о shg‘ariy t о m о nidan qipch о q lahjasi deb atalgan so‘zlar b о shqa turkiy tillarga ham daxld о r. Ayni paytda b о shqa turkiy lahjalarga daxld о r deb atalgan so‘zlar qipch о q dialektiga ham taalluqlidir. Bu ad о latli fikr. Mahmud K о shg‘ariyning “Dev о nu lug‘ о tit turk” asariga asar muallifining o‘zidan b о shqa real bah о beradigan kishi yo‘q. U jumladan, shunday deydi: “Men bu kit о bni alifb о tartibida tartib berdim. Unga turkiy xalq maq о llari, to‘rtliklari, f о l kl о r qo‘shiqlari va nasriy namunalardan bezak berdim. Men kit о bni o‘quvchiga tushunrali bo‘lishi uchun undagi tushunilishi qiyin bo‘lgan jihatlariga tushuntirishlar berdim. Bunga yillab mehnat qildim. Ayniqsa, d о nishmandlik xususiyatiga ega bo‘lgan maq о llarga ahamiyat qaratdim. Ular halqning baxti va baxtsizligi, yaxshi va yom о n kunlarini o‘zida aks ettirgan bo‘lib, uning qadriyatlari darajasiga ko‘tarilgan.” 50 “Dev о nu lug‘ о t-it turk”ning ikkinchi kit о bida qatardi – qaytardi so‘zining ma`n о lariga iz о h berilar ekan, bunda mazkur so‘zning о l atig‘ qatardi – u о tini qaytardi yoki yag‘i qatardi – dushmanni qaytardi, - kabi ma`n о larda qo‘llanilishi bayon qilinadi. Ayni paytda ushbu so‘zning qadimgi turk qo‘shiqlarida ham if о dalanishidan mis о l keltiriladi: “ Devon”da: Ardiy ‘ašin tatur ga’n 16 Yawlaq yagig qatarga’n Buynin tutub qadirga’n Bastiy ulum ´agtaruv O‘zbekcha tabdili: О shini yediradigan, dushman to‘dasini qaytaradigan, dushman bo‘ynini qayiradigan edi, o‘lim uni ag‘darib yiqitdi. Mahmud K о shg‘ariy bu yerda “ о g‘zi endi о shga yetay deganda ... o‘z maqsadiga yet о lmadi” maq о lidan f о ydalangan. Ayni paytda bu hikmat о stida o‘sha paytdagi vatanparvarlik, yurtparvarlik g‘ о yalari tarannum qilinadi. Xalq o‘zining ana shunday asl o‘g‘l о nlarini hech qach о n unutmasligi, ular hayotiga achinishii ham aks ettirilgan. H о zirgi o‘zbekcha tabdilda to‘rtlikdagi vazn, q о fiya saqlanmagan. Faqat asliyatning mazmuninigina berilgan. Asliyatdagi aaab shaklidagi to‘rtlik tabdilda r о stmana gap bilan o‘girilgan. Turkchasi: Ärdi asin aturyän Yawlaq yayiy qataryän Boynun tutub qadiryän Basti ölüm aytaru Inglizchasi: Eulogizing a man: “He was one who let his food be tasted, one who turned back his enimies, one who twisted their necks; until death brought him down.” Ma`n о si: Maqtalgan kishi: “O‘lim uni yiqitmagunga qadar – u o‘z о shini b о shqalarga ham baham ko‘rishga beradigan, dushmanlarini о raqasiga qaytaradigan, ularning bo‘ynini qayirib tashlaydiganlardan biri edi”. Ko‘rinib turganidek, inglizcha tarjimada gap bo‘laklari turkiy tillarnikiga qaraganda o‘zgachar о q. Inglizcha matnda turkiy gap teskarisidan, ya`ni gapning о xiridan b о shiga qarab tarjima qilinadi. Amm о asliyatning ma`n о si to‘liq saqlangan. Yana shuni ham ta`kidlash kerakki, asliyatdagi to‘rtlikda qo‘llanilgan bir qat о r birikmalarni so‘zma-so‘z zgirilsa ham s m о s kelganligini ko‘rishimiz mumkin: Boynun tutub qadiryän - dushman bo‘ynini qayiradigan- twisted their necks; “Dev о n”da k о turdi (ko‘tardi) fe`liga iz о h berilar ekan, uning ishtir о kida yasalgan – kishi yuk ko‘taradi, - deyiladi. X о tinlarning yuk (x о mila) ko‘tarishiga 17 ham bu so‘z ishlatiladi va bu haqda quyidagi maq о lni keltiriladi: Tewe yuk kotursa Qamich jeme rjterur Ma`n о si: Tuya hamma yukni ko‘targanda, kapgirni ko‘tarishga ham kuchi yetadi. Bu o‘zbek maq о llaridan “kerakli yukning о g‘irlishit yo‘q”, “shuncha ishni qilgan bunisini ham qiladi” kabi maq о llarga hamma`n о ekanligini aytib o‘tish l о zim. Ayni paytda K о shg‘ariyning ushbu maq о lidan hali biz bilmagan juda ko‘p xalq maq о llari variantlari mavjudligidan xabard о r bo‘lamiz. Demak, so‘zma-so‘z tarjimada ham turkiy fraze о l о gik birikmalarni o‘girish mumkin. Qadimgi turkiy maq о llarni ingliz tiliga tarjima qilishda asarning h о zirgi o‘zbek tilidagi S.Mutalib о v t о m о nidan amalga о shirilgan tabdilidan ham f о ydalanish f о ydalidir. Asarning kelajakdagi yangi tarjimalarini amalga о shirishda ana shunga al о hida ahamiyat berish tavsiya etiladi. Chunki asar yozilgan o‘n birinchi asrdagi qadimgi turk tili lug‘at xazinasidagi ko‘pchilik so‘zlar h о zirga kelib ma`n о si t о raygan yoki kengaygan bo‘lishi tabiiy. O.Pritsakning aytishicha, o‘z Qoraxoniylar sulolasiga mansub odam bo‘lgan. U siyosiy ta’qiblardan qochib, o‘n yilcha turkiy qavmlar yashaydigan o‘lkalarda u erdan-bu erga ko‘chib yurgan. Ana shu davrda u turkiylar haqida ko‘p material to‘plagan.Oxiri Bag‘dodda to‘xtagan. Bu davrda Bag‘dodni Saljuqiylar egallagan edi. Saljuqiylar ham turkiyzabon bo‘lgani uchun, Mahmud Koshg‘ariy o‘zi to‘plagan materiallar saljuqiylarda qiziqish uyg‘otishini bilib, «Devonu lug‘atit- turk» asarini yozgan. «Devon»dagi she’riy parchalar ko‘p turkologlar o‘rtasida munozaraga sabab bo‘lib kelgan. Ko‘pchilik evropalik turkologlar «Devon»da keltirilgan to‘rtliklarni dastlab turkiy xalqlarning qadimgi folkloriga mansub deb qaragan edilar. Jumladan, K. Brokkelman shunday fikrni aytgan edi. Ammo u «Devon»dagi ikkilik va to‘rtliklar unutilib ketgan ma’lum bir shoirlar ijodiga mansubligini ham e’tibordan chetda qoldirmaydi. Uningcha, asardagi asar yozilgan davrdan ilgari mavjud bo‘lgan va islomga hech qanday aloqasi yo‘q. Brokkelman ham «Devon»dagi she’riy parchalar misralari teng bo‘g‘inli (etti bo‘g‘indan o‘n to‘rt bo‘g‘inga) qofiyalangan she’rlardir. 18 V.V.Bartold esa «Devonu lug‘atit-»dagi she’riy parchalarga nisbatan tamomila boshqacha fikrda. Uningcha, «Devonu lug‘atit-turk»dagi she’rlar orasida xuddi «Qutadg‘u bilig» dagi singari, saroy adabiyotiga xos xususiyatlar bor. Buning isboti sifatida V.V.Bartold quyidagi to‘rtlikni keltiradi: Turkan qatun qutinga, Tegur mendin qo‘shug‘, Ayg‘il sizing tabug‘chi O‘tnur yangi tabug‘ (1, 357) Malika (shoh) xotinga mendan maqtov, qasida (qo‘shiq) etkazgin, xodimingiz yangi xizmat bilan yo‘llanadi, deb ayt. Mazkur to‘rtlik, garchi shaklan xalq og‘zaki ijodiga xos to‘rtlikni gavdalantirsa ham, aniq obraz (Turkon malika) mavjudligi, didaktik mazmun ifodalangani bilan individual she’riyatga mansub deb qaralsa maqsadga muvofiq bo‘ladi va V.V.Bartoldning qarashlari o‘rinli aytilgan bo‘ladi. «Devonu lug‘atit-turk»dagi she’riy parchalar yuzasidan evropalik olimlar olib bildirgan mulohazalar anchayin diqqatga sazovor. Asardagi to‘rtliklar turkiy she’riyatning qadimgi namunalaridir degan K.Brokkelmanning fikrlari P.Peloning qarashlarini shubha ostiga qo‘ydi. P.Pelo moniylik she’rlari yuzasidan olib borgan tadqiqotlarida , qadimgi turkiy she’riyat qofiyali emas, balki alliteratsiyali she’r bo‘lgan degan xulosaga kelgan edi. Alliteratsiya, uningcha, misralar boshida keladi va she’rni bir tizimga soladi. Pelo «Devonu lug‘atit-turk»dagi to‘rtliklarning qofiyalanishini fors she’riyati ta’siri deb qaraydi. «Qutadg‘u bilig»ning she’r tuzilishiga fors she’riyatidagi qofiya o‘z izini qoldirgan va bu haqda etarli fikrlar aytilgan. 77 Moniylik oqimidagi she’rlarga e’tibor berilsa, haqiqatan, alliteratsiyaning misralar boshida qo‘llanganini kuzatish mumkin. Masalan, «Tong tangrisi» nomli madhiya alliteratsiya izchil qo‘llangan she’rning yaqqol namunasidir. SHe’rni to‘liq keltiramiz. 19 Tang tangri keldi, Tang tangri o‘zi keldi, Tang tangri keldi, Tang tangri o‘zi keldi. Turunglar qamug‘ baglar, qadashlar, Tang tangrig ogalim. Korugma kun tangri, Siz bizni kuzating, Korunugma ay tangri, Siz bizni qurtgaring. Tang tangri, Yidlig‘, yiparlig‘, Yarug‘lug‘, yashuqlug‘ Tang tangri Tang tangri.Tang tangri, Yidlig‘, yiparlig‘, Yarug‘lug‘, yashuqlug‘ Tang tangri Tang tangri. 78 Misralar boshidagi t, y, k, s undoshlarining takrori alliteratsiyali she’ri yuzaga chiqargan. Bu she’rda “Devonu lug‘atit-turk”dagi singari qofiya qo‘llanmagani uchun hijolar tengligi yo‘q. Alliteratsiyali she’rda hijolar tengligi bo‘lishi shart emas. Ritm va ohang alliteratsiya bilan birga takror orqali ham yuzaga kelaveradi. Moniylik she’rlarini kuzatsak, alliteratsiya usuli she’riyatning muhim xususiyati bo‘lganini ko‘ramiz. “Bizing Tangrimiz adgusi radni tiyur”, Aprinchur tiginning boshlanishi o‘chib ketgan she’ri, “O‘lim tasviri”, “Moniyga atalgan madhiya” alliteratsiyali she’r qadimgi turkiy she’riyatning tuzilishida asosiy omil ekanini ko‘rsatadi. “Devon”dagi she’rlar haqida quyidagi xulosalarga kelish mumkin: 1. Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘atit-turk” asaridagi she’rlar ham xalq og‘zaki ijodiga, 20 ham individual she’riyatga mansub. 2. Matnlar islomdan oldingi davrga mansub , ammo musulmonlikning ta’siri ham seziladi. Xullas, ilm-fan ravnaq topib, rivojlanib borgani sari eng qadimiy, eng tadqiqottalab asarlardan bo‘lgan “Devoni lug‘otit turk” asariga bo‘’lgan qiziqish dunyo miqyosida kuchayib bordi. Bu borada yirik-yirik, salmoqli tadqiqot ishlari amalga oshirildi. Ushbu asarni jahon olimlari turli sohalar bo‘yicha tadqiqot obyekti sifatida ishladilar, jumladan, asarning filologik, geografik, etnografik, kulturologik, adabiyotshunoslik va shu kabi tarmoqlar bo‘yicha tadqiq etdilar. 2.2. “Devonu lug‘atit turk”asarining O‘zbekistondagi tadqiqi Tilshunoslik tarixida til, madaniyat va tarixning ayrim muammolarini hal yetishda murojaat qilishimiz va o‘rganishimiz lozim bo‘lgan nodir qo‘lyozma yodgorliklarimiz talaygina. Shunday asarlardan biri, shubhasiz, ilk tilshunos, qiyosiy metod asoschisi Mahmud Ko‘shg‘ariyning “Devonu lug‘ati-t-turk” asaridir. Ushbu asarning tilshunoslik oldidagi qimmati endilikda hech kimga sir emas. Lug‘at har tomonlama zamonaviy lingvisik nazariyalarga munosib asos bo‘la oladigan darajadagi mukammal asardir. Bugungi kunga qadar juda ko‘p olimlar tomonidan asarning turli qirralari tadqiq etilgan bo‘lsa-da, uning mohiyati, nazariyalari to‘laligicha o‘rganilgan deya olmaymiz, aksincha, asarning ichiga qanchalik chuqurroq kirib, yangidan-yangi qirralarini kashf etilaversa, uning sir-asrorlari yanada namoyon bo‘laveradi. Mashhur sharqshunos P.K.Juzening Mahmud Koshg‘ariy haqidagi: “Dadil aytish mumkinki, yaqindagina (XIX asr oxirlarida) Rossiyada va Sharqda o‘rganilgan turkiy tillar fonetikasi va etimologiyasining asosiy qonunlari XI asrdayoq Mahmud Koshg‘ariy tomonidan aniqlangan va o‘rganilgan edi. Mahmudning bu tekshirishlari shu qadar keng va chuqurki, hatto bunday asar XIX asrda yozilganda ham, unga shon-sharaf bo‘lar edi. Mahmud Koshg‘ariyning «Devon»i singari asar fan olamida keyingi asrlarda ham yaratilgan emas. Uning asari bamisoli «Turkiy qomusdir», - degan fikrlari yuqoridagi fikrlarimizning dalilidir. 21 Darhaqiqat, Mahmud Koshg‘ariy tilshunoslikning qiyosiy-tarixiy, fonetika, fonologiya, leksikologiya, leksikografiya, lingvogeografiya sohlarida diqqatga sazovor ishlarni amalga oshirdi. U bevosita sarf va nahv ilmining asoschisi hisoblanadi. «Devonu lug‘otit-turk» ikkinchi bo‘lib o‘zbek tiliga tarjima qilinib, muhim izoh va tafsirlari bilan 1960—63 y. lari Toshkentda «Fan» nashriyotida 3 jildda chop etilgan. Bu tilshunos olim, filologiya fanlari doktori, professor Solih Mutallibovning 35 yillik mehnati natijasi edi. Ushbu nashr faqat tarjima bo‘lmay, turkcha tarjimaga munosabat, baho, atamalar, shaxs nomlari, shahar va joy nomlariga izoh, va tafsir hamdir. O‘zbekcha nashrining muqaddima qismida 11-a. filologlari, «Qutadg‘u bilig» asari, Maxmud Koshg‘ariyning lingvistik qarashlari, turkiy qabilalar, ularning shakllanishi, bu urug‘ va qabilalar, tillarning hozirgi turkiy xalqlar va ularning tiliga munosabati, tarjima transkriptsiyasi to‘g‘risida ma’lumotlar berilgan. «Devonu lug‘otit-turk» o‘zbekcha nashrining oxirida turkiy urug‘, qabila, shaharlar va boshqalar to‘g‘risida batafsil ma’lumotlar bor, asarning har bir jildida havolalar berilib, unda uchragan so‘z va iboralar keng ta’riflanadi, izohlanadi. O‘zbekcha nashrining muhim tomonlaridan biri, uning har bir jildi asosida tuzilgan ko‘rsatkichdir. Unda «Devonu lug‘otit-turk»da uchragan so‘zlar alifbo tarzida keltirilib, so‘zning o‘zbek va rus tilida tarjimasi beriladi. “Devonu lug‘ati-t-turk”ni tilshunoslikning turli yo‘nalishlari bo‘yicha tadqiq qilsa bo‘ladi. Uni leksik jihatdan o‘rganish, tahlil qilish esa asarning nozik qirralarini, ma’no rang-barangliklarini ochib berishga xizmat qiladi. “Devon” dan dastlabki namunalar yurtimizda 1927-1928-yillarda Fitrat tomonidan e’lon qilingan. Ushbu namunalar “O‘zbek adabiyoti xrestomatiyasi” (1940), “O‘zbek poeziyasining antologiyasi” (1948), “O‘zbek adabiyoti” (1-jild, 1960) to‘plamlarida qayta chop etilgan. Nihoyat, 1960-1963-yillari Solih Mutallibov tarjimasida 3 jild holida o‘zbek tilida to‘la nshr qilingan. So‘ngra, lug‘atdan olingan she’riy parchalar umumta’lim maktablari va o‘rta ,maxsus ta’lim tizimi uchun yaratilgan majmualardan o‘rin olgan. Fitrat tomonidan tuzilgan “So‘zlik” (indeks) haqida olimning zamondoshlari xabar beradi. Ma’lum 22 bo‘lishicha, bu “So‘zlik” O‘zRFA Abu Rayhon Beruniy nomidagi SHarqshunoslik institutida saqlanadi.Prof. H.Hasanovning yozishicha bu ko‘rsatkich 1924-1925- yillarda tuzilgan.Akad. A.Rustamov esa uning muallifi Fitrat ekanligini qayd etgan. “Devon…” ning o‘zbekcha tarjimasi S. Mutallibov va G‘. Abdurahmonov hamkorligida tuzilgan. “Devonu lug‘atit turk” muallif ko‘esatishicha, 8 kitobdan “Asarni uch qismga ajratib nashr qilish an’anasi mavjud” iborat: Muqaddima, lug‘at (asosiy matn) fixrist. “Devon”ning lug‘at qismi sakkiz bo‘limga joylashtirilgan bo‘lib, arab alifbosi va fonetikasi qoidalari asosida (kitobdagi turkcha so‘zlarning arabcha sharhlanganligini unutmaylik)dastlab so‘zboshida hamza kelga otlar bo‘limi (1) berilgan. Ikki undoshli so‘zlar muzoaf ya’ni bir tovush ikki marta takrorlangan so‘zlar (3) berilgan. “Devon” da til, adabiyot, tarix, falsafa, geografiya, huquq, tabobat, ilohiyot, hayvonot (fauna) va o‘simlik (flora) dunyosi, mantiq, ilmi nujum, siyosat, harbiy san’at, axloqshunoslik, etnografiya singari sohalarga oid ma’lumot va misollar uchraydi. Kitobga ilova qilingan xarita filologiya ilmida tuzilgan ilk dialektologik xarita hisoblanadi. Shuningdek, asarda 200 dan ortiq dori turi tilga olingan. 30 dan ortiq kasalliklar aniqlanib, uning shifo bo‘luvchi 40 dan ortiq dori-darmon tavsiya etilgan. “Devon”da umumiy hajmi 764 misra bo‘lgan 289 to‘rtlik va ikkilik (bayt) she’riy namunalar berilgan. Mahmud Koshg‘ariy o‘lmas asarining yangi nashri (Toshkent, 2016) Solih Mutallibovning tarjimasi va nashriga asoslangan holda tayyorlandi hamda izohlari asosan saqlandi. Shu bilan bir-biriga “Devon”ning qo‘lyozma nusxasi bilan solishtirma natijasida ayrim o‘zgartirishlarni amalga oshirishga to‘g‘ri keldi. A. Rustamov, S. Mutallibov tarjimasini asliyat bilan solishtirib matnda tushirib qoldirilgan jumla, so‘z va iboralar hamda harflarni tikladi. Ushbu o‘zgarishlar nashrda ko‘rsatildi, izohlarda (A.R.) tarzida olimning muallifligi qayd etildi. Asl nusxasining sahifa raqamlari ham (79) tarzida qo‘yib chiqildi. S.Mutallibov nashrida arab tilida kelgan oyati karima, hadis va ayrim she’rlarning o‘qilishi va tarjimasi berilmagan edi. Ularning kirill yozuvidagi transliteratsiyasi bilan birga tarjimasi ham ushbu nashrda keltirildi. Shuningdek, she’rlar rim raqami bilan (XV) 23 tarzida belgilandi. Maqollar ham ajratilgan holda yangi satr boshidan yozildi. Fasllarda misoli keltirilayotgan harflar m shaklida ajratilib ko‘rsatildi. Arab yozuvidagi so‘zlarning o‘qilishi kursiv bilan mazmun talabi bilan orttirilayotgan so‘z yoki iboralar (miso) tarzida kvadrat qavs ichida berildi. “Devon” qo‘lyozmasi Istanbulda saqlanayotgani, undan turk va dunyo olimlari istefoda qilar ekanlar, ayrim olimlar matn haqida o‘z kuzatishlarini bayon qilganlari mutaxassislarga ma’lum. Bu fikrlarning ayrimlari “Devon…” ning Istanbuldagi so‘nggi nashrlarida inobatga olingani uchun mazkur tarjima olim H. Boltaboyev tomonidan Istanbul nashri bilan solishtirib chiqildi. U bu qadar ko‘p bo‘magan o‘zgarishlarning ko‘p bo‘lmaganligiga sabab hamma turk nashrlari B. Atalay nusxasiga asoslanganligidadir. “Devon” A. Rustamov tomonidan o‘tgan asrning yetmishinchi yillarida rus tiliga tarjima qilingan. BU tarjima haqida markaziy matbuotda fikrlar bildirilgan edi. 2010-yilda mazkur tarjima I.V. Kormushin tashabbusi va muharrirligida Moskvada nashr etildi. Nashr ko‘rsatkichlari zamonaviy dizayn va texnik jihatlari bilan avvalgi Toshkent, Omaota, Baku va Urumchi nashrlaridan ancha yuksak. Matn o‘zgarishlari hamda izohlari ma’lum darajada to‘ldirilganligi uchun mazkur nashrni Moskva nashri bilan solishtirib chiqish lozim, deb topildi va bu vazifani bajargan olim harakatlari izohda “Moskva nashrida” deb anglatildi. “Devon”ning mazkur ikkinchi to‘ldirilgan va izoh qilingan nashri amalga oshirilgandan so‘ng akad. A. Rustamov tomonidan amalga oshirilgan rus tiliga qilinbgan tarjimasini ham nashrga tayyorlashga kirishildi. O‘zbek tilshunoslaridan U.Tursunov, F.Abdullayev, E. Fozilov, G‘.Abdurahmonov, S. Ibrohimov, A.Ishayev, A. Aliyev, A. MAtg‘oziyev, Sh.Shukurov. Q.Karimov kabilar koshg‘ariyshunoslikda o‘zlarining munosib hissalarini qo‘shdilar. Keyingi yillarda ham aynan “Devonu lug‘atit turk” asarini tilshunoslik sohasining turli tarmoqlari bo‘yicha tadqiq qilish ko‘p uchramoqda. Deyarli barcha tilshunos va adabiyotshunoslar hech bo‘lmasa, bir bora bo‘lsa ham “Devon” ga murojaat qiladi hamda tadqiqot obyekti sifatida o‘rganishga, qirralarini ochishga 24 harakat qilishadi. Ana shunday ishlardan biri Z. Sultonova tomonidan yozilgan “Devonu lug‘otit turk”dagi narsa-buyum otlari”mavzusidagi ilmiy maqolasida «Devonu lug‘otit turk» asarida uchraydigan kiyim-kechakka oid so‘zlarni quyidagicha tasniflaydi: 1. Faslbop kiyimlar; 2. А yollar kiyimi; a) bosh kiyimlari; b) ust kiyimlari d) oyoq kiyimlari. 3. Erkaklar kiyimi: a) bosh kiyimlari b) ust kiyimlari d) oyoq kiyimlari. 4. Bolalar kiyimi; 5. Marosim kiyimlari. 6. Kasb kiyimlari; asosan, jangchilarga xos kiyimlar. Umuman olganda, tadqiqotchi quyidagicha ma’lumotlarni beradi: «Devonu lug‘atit-turk»da juda ko‘plab gazlamalar nomlari berilgan. А sarda 30 ga yaqin mato nomlari berilgan bo‘lib, asosan, matolar Xitoydan keltirilgan. Devonda uchragan gazlamalarning uchdan bir qismi Xitoy ipak matolaridir. Misol uchun: taxchak, shalashu, yixansu, zungun, xuling va boshqalar. Barchin va chit kabi matolar ham uchraydi. Bundan ko‘rinib turibdiki, Xitoy bilan Markaziy Osiyo xalqlari o‘rtasidagi savdo-sotiqda matolar muhim rol o‘ynagan va Xitoy azaldan o‘zining ipakli matolarini mahalliy aholiga sotib kelgan. Xuddi shunday yana bir o‘qituvchi N. Rasulova ham bir nevhta tadqiqotlarida “Devoni lug‘atit turk” asariga atalgan. M.Koshg‘ariyning "Devonu lug‘otit turk" asaridagi ma'lumotlarga e'tibor qaratsak, muallif oziq-ovqatlarni quyidagicha tasniflaganiga guvoh bo‘lamiz: 1. Non mahsulotlari. M.Koshg‘ariyning yozishicha, turkey qabilalarning ayrimlarida non- "etmak" deyilib, yaxshi xamirdan qilingan non "kavshak" deb atalgan. M.Koshg‘ariy "Devonu lug‘otit turk" asarida nonning pishirish usullariga qarab quyidagi nomlari keltirilgan: "Bushkal", "Isbiri", "Komuch", "Qijma", "Chuqmi" . Bunday nonlar ta'mi, tayyorlash usuli, tarkibidagi masalliqlari bilan o‘zaro farqlangan. 2. Xamirli taomlar. X-XII asrlarda yashagan ajdodlarimiz ham xamirli taomlarni sevib iste'mol qilishgan. Ayniqsa, xamirli taomlar dardmand kishilarga quvvat 25 berib, tezroq tuzalishi uchun ham tayyorlanilgan. Ajdodlarimizning kundalik turmush tarzida xamirli ovqatlarning ham o‘z o‘rni bo‘lganini asardagi "Umoch", "Ugra", "Tutmach", "Manti" hamda "Lag‘mon" kabi taomlar haqida ma'lumotlarga duch kelganimizda bilib olishimiz mumkin. 3. Sut bilan bog‘liq mahsulotlar.Asarni o‘qish jarayonida turkiy xalqlar suzmani "Ikduk", qaymoqni "Qajaq", pishloqni "Uzitma", hozirda yogurt nomi bilan ataladigan meva solib tayyorlangan suyuq qatiqni "Suyuq jogurt" deb nomlaganligini bilib olamiz. 4. Guruch va don mahsulotlari bilan bog‘liq taomlar. M.Koshg‘ariy turkiy xalqlarning taomlari orasida guruch va don mahsulotlari qo‘shib tayyorlanadigan quyidagi taom nomlarini keltiradi: "Uva", "Buxsi", "Suruch", "Korshak", "Qavut" 5. Go‘shtli taomlar. Turkiy xalqlarning aksariyati chorvachilik bilan shug‘ullanganligi uchun taomnomalardagi juda ko‘p taomlarga go‘sht ishlatilgan. "Sugut", "Tobiq", "Qazi jag", "Sim-simraq" asarda keltirilgan go‘shtli taomlarning nomlaridir. 6. Suyuq taomlar."Bulduni", "Oz", "Mon", "Lantu", "Samduj" kabi sho‘rvalarni ajdodlarimiz tayyorlashgan. 7. Ichimliklar. M.Koshg‘ariyning "Devonu lug‘otit turk" asarida bo‘za,sharbat, qimiz kabi ichimliklarning nimadan olinishi, mazasi, ta'mi haqida qimmatli ma'lumotlar aytib o‘tilgan. Asarda bo‘zaning tariq o‘simligidamn olinishi, mast qilish xususiyati borligi ta'kidlangan. Turkiy xalqlarning bo‘za ichimligi haqid a elshunos U.Abdullaev shunday yozadi: "Aholi tomonidan o‘tmishda qimizdan tashqari kishini mast qiluvchi ichimliklardan yana "bo‘za" va "musallas" ham tayyorlangan. Garchi ushbu ichimliklar aholi orasida keng iste'molda bo‘lmasa-da, har holda aholi ushbu ichimliklarni tayyorlash bilan shug‘ullanganlar. Bo‘za tariq va arpani achitish yo‘li bilan tayyorlangan. U ayniqsa yarimo‘troq va yarimko‘chmanchi o‘zbeklar orasida keng tarqalgan edi" [6]. Bir so‘z bilan aytganda, M.Koshg‘ariyning "Devonu lug‘otit turk" asarida oziq-ovqatlar va taomlarning tayyorlash jarayoni, taom turlari, taomlarni tayyorlash va iste'mol 26 qilishda ishlatiladigan uy-ro‘zg‘or buyumlariga doir juda muhim ma'lumotlar o‘z ifodasini topgan. Asarda juda ko‘p turkiy so‘zlar lug‘ati keltirilgan. Ularni kuzatganimizda shaklan bir xil bo‘lgan so‘zlarning turli ma’nolarni anglatishiga guvoh bo‘ldik. Ana shunday so‘zlarga misol keltirib o‘tamiz. “ But ” so‘zi lug‘atda quyidagi ma’nolarda izohlangan: - son ; - kattalarning o‘g‘il-qizlari peshonalariga taqiladigan qimmatbaho feruza tosh ; - katta bir odam tomonidan yuborilgan sovg‘ani keltirgan kishiga beriladigan mukofot, ya’ni birovga sovg‘a qilib yuborilgan otni keltiruvchi otboqarga qo‘y yoki pul berish. Bunda berilgan qo‘y but deb atalgan . Bugungi kunda esa but so‘zi to‘liq, hech qanday kamchiligi yo‘q; Ikki oyoq orasi; sanam kabi ma’ nolarni o‘zida aks yettiradi. Ikki davr nuqtai nazaridan olganda but so‘zining ma’nolarining bir-biriga bog‘liqlik tomoni ko‘zga tashlanmaydi. Shunday so‘zlardan yana bir nechta misollar keltiramiz: Ko‘ch so‘zining ham bir necha omonim variantlari keltirilgan. Ya’ni: Köch – zulm qilish ; Köch – kuch ma’nosida ; ( köch eldin k ї rsa töru tö ң luqd ї n ch ї qar – zulm, zo‘ravonlik yeshikdan kirsa, insof tuynukdan chiqadi. ) Köch - kunjut ( köch jag‘ ї - kunjut yog‘i (chigilcha); Töz: 1. Qayish yoki kamarga taqiladigan va bog‘lanadigan halqa; 2. Mamlakat ma’nosida ( el töz netäk -mamlakat, el qanday ); 3. Asl, tag, asos ma’nosida ( ani ң töb ї , töz ї kim-uning tagi, asli kim? ); 4. to‘g‘ri yer, tekis yer . ( Töz jer ); 5. Tuz; Bosh : 1. ozod, yerkin ( bosh kishi-ozod kishi); 2 . ajralgan, erdan chiqqan ( bosh urag‘ut- ajralgan xotin ); 3. Ishdan bo‘shagan ( bosh elik ); 4. yumshoq go‘sht (bosh yet); 5. Bo‘shatilgan, bosh qo‘yib yuborilgan ( bosh ät- bo‘sh qo‘yib yuborilgan ot ); 6. Holi qilingan, bo‘shatilgan . (bosh ә w-bo‘shatilgan uy); 27 Yuqorida keltirilgan so‘zlar “Devon” ning o‘rta harfi unlilardan tashkil topgan uch harfli so‘zlardan olindi. Quyida yesa oxirgi harfi illatli bo‘lgan so‘zlar hamda fe’llarqismidan olingan ayrim so‘zlarning ham omonimik xususiyatlarini ko‘rsatishga harakat qilamiz: Jash: 1.Ko‘z yoshi (közum jash ї äqd ї - ko‘zimning yoshi oqdi); 2. Ko‘kat . ( jash j ӛ dim-ko‘kat yedim) ; 3.Yangi, sof. ( jash at - yangi go‘sht ); Tujuq: 1.Siqilgan ( tujuq kishi-siqilgan, siqiqqa tushgan odam ); 2 . Tumanli, bulutli ( tujuq qo‘n-tumanli, bulutli kun ); 3. Yopiq ( tujuq qapug‘-yopiq yeshik ); Quyida keltiriladigan fe’llar ham bu jihatdan xarakterlidir: Sordi : 1.So‘rdi, emdi ( sut sord ї - bola sutni emdi ); 2.So‘radi ( ӛ r söz sordi- odam bir xabarni so‘radi); 3 . Qidirdi, so‘roqladi ( ӛ r jitök sordi - odam yo‘qolgan narsasini qidirdi, izladi ); Sizdi : 1. Eridi (jag‘ sizdi-yog‘ eridi); 2 . Sizdi ( olmadin suw sizdi- suv idishdan sizdi ); 3. Ko‘rindi (kön sizdi-kun ko‘rindi ); Bugungi kunda ushbu so‘zlardan ko‘ch, bosh, jash, sordi, sizdi kabilarning ayrim ma’nolari saqlanib qolingan yoxud bizga tushunarli. Ayrim o‘rinlarda unlilarning uyg‘unlashuvi hamda talaffuz natijasida ayrim tovushlar asrlar davomida o‘zgarishlarga uchraganligi sezilib turadi. Ammo nima bo‘lgan taqdirda ham o‘zbek tilining tub asosi turkiy tillarga borib taqaladi. Tilimizning bundan 10 asr oldin ham so‘zga boy yekanligi, uning jozibasi va naqadar mukammal bo‘lganligini “Devonu lug‘ati-t-turk” asari orqali bilib olamiz. O‘zbek tili asrlar mobaynida shakllangan va uning ildiziga hech narsa bolta ura olmaydi. Negaki, uning tarixiy asosida mana shunday buyuk asarlar mavjud. O‘ylaymanki, leksikografiya sohasining ilk namunasi bo‘lmish “Devonu lug‘ati-t-turk” asarini nafaqat oliy ta’lim muassasalarida, balki maktablarda ham o‘qitilishi o‘quvchilarda til tarixiga va milliy tilimizga bo‘lgan mehrni shakllantiradi, so‘z boyligini oshiradi va shu bilan bir qatorda tilimizni har xil chet so‘zlardan holi qilgan holda sofligini saqlashga zamin yaratadi. 28 II BOB. ONA TILI VA ADABIYOT DARSLARIDA “DEVONU LUG‘ATIT TURK”ASARINI O‘QITISHNING O‘ZIGA XOS AHAMIYATI. VA USULLARI. 3.1. Ona tili darslarida lug‘atlardan foydalanishning ahamiyati. (“Devonu lug‘atit turk”)asari misolida Mustaqillikning dastlabki yillaridayoq “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturining qabul qilinishi ta’lim sohasida muhim qadam bo‘ldi. Har bir ijtimoiy tuzum kelajagi, insoniyat istiqboli, kishilarning hayot va turmush darajasi fan va madaniyat taraqqiyoti bilan bevosita bog‘liqdir. Fan va madaniyatning rivojlanishi esa ta’lim-tarbiya ishlarining qay yo‘sinda olib borilishidan kelib chiqadi. Shu bois mamlakatimizning istiqlol yo‘lidagi birinchi qadamlaridanoq buyuk ma’naviyatimizni tiklash va yanada yuksaltirish, milliy ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uning milliy zaminini mustahkamlash, demografik va boshqa milliy xususiyatlarni hisobga olgan holda kuchli ijtimoiy siyosat olib borish 5 , yoshlarning zamon talablari bilan uyg‘unlashtirish asosida 2 jahon andozalari darajasiga chiqarishga katta ahamiyat berib kelinmoqda. Fan-texnika taraqqiy etgan, axborot almashinuvi kuchaygan tezkor zamonda mamlakatimizning barcha sohalarida bo‘lgani kabi ta’lim tizimida ham qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Fan-texnika asri va jadal taraqqiy etayotgan hayot o‘quvchilarda o‘quv predmetlari bo‘yicha faqatgina bilim, ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lishning o‘zi yetarli emasligini ko‘rsatmoqda. Ta’lim jarayoniga o‘quvchilar egallagan bilim, ko‘nikma va malakalarini bevosita kundalik hayotida qo‘llashga o‘rgatadigan kopmetensiyaviy yondoshuvga asoslangan DTSlarni yaratish va ta’lim jarayoniga qo‘llash zaruriyati yuzaga keldi. Hadisi shariflarda “Kishining zebu ziynati uning tilidadir” deyiladi. Qadim zamonlardan beri har bir millat, har bir qavm o‘z tiliga buyuk hurmat bilan 5 Каримов И . А . Ўзбекистонда демократик ўзгаришларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамияти асосларини шакллантиришнинг асосий йўналишлари . Иккинчи чақириқ Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг тўққизинчи сессиясидаги маъруза , 2002 йил 29 август - Биз танлаган йўл – демократик тараққиёт ва маърифий дунё , ҳамкорлик йўли . Т .11. – Т .: 2003. 29 qaraydi. Chunki til millatning kelajagi, u boy berilsa, millat ham boy beriladi. Bu o‘rinda O‘zbekiston Respublikasi birinchi prezidenti Islom Karimovning quyidagi so‘zlarida ulkan ma’no bor: “Jamiki ezgu fazilatlar inson qalbiga, avvalo, ona allasi, ona tilining betakror jozibasi bilan singadi... Ona tili – millatning ruhidir. O‘z tilini yo‘qotgan har qanday millat o‘zligidan judo bo‘lishi muqarrar” 6 Har bir xalqning xalqligini, mavjudligini ta’minlovchi va namoyon etuvchi ma’naviy-ma’rifiy xazina tildir. Demak, ona tili – millatning o‘zligini ko‘rsatuvchi eng muhim, eng ulug‘, eng muqaddas vosita. O‘quvchilarni milliy istiqlol, milliy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalashda barcha fanlar qatori ona tili ham katta imkoniyatlarga ega. “Ona tili - milliy ma’naviyat va mafkura, milliy ruh, madaniyat va qadriyatlarning ulkan xazinasi", “Ona tili-millat tafakkurini shakllantiruvchi, rivojlantiruvchi va ifodalovchi eng asosiy vosita”jumlalari yangi dastur va darsliklar kontseptual asoslarining dastlabki bandlari hisoblanadi. 4 Ta’lim bo‘g‘inlarida davlat tili sanalgan ona tilining alohida o‘rni bor. O‘zbek tili ona tilimizning juda boy, ma’nodor, jozibali va rang-barangligi Navoiy zamonidayoq isbotlangan. Ona tili hayotni bilish, yoshlarda axloqiy tushunchalarni shakllantirish, yosh avlodning shaxsiy sifatlarini tarbiyalash vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Ona tili mazkur tilning egasi bo‘lgan xalqning tarixi, madaniyati, urf-odati, adabiyoti hamda san’atini bilish, o‘rganish vositasi hamdir. Ona tili o‘quv fanlarining asosidir. Ona tilini o‘rganish juda katta ta’limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi ahamiyatga ega. Shaxsning tarbiyalanganlik darajasi ham tilni bilish bilan belgilanadi. Jamiyat rivojlangan sari ona tili o‘qitishning maqsad va vazifalari ham takomillashib boradi. Ona tili ta’limi o‘z oldiga yoshlarda mustaqil va ijodiy fikrlash, og‘zaki hamda yozma nutq ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish, ularda til sezgirligini tarbiyalash maqsadini qo‘yadi. 6 И . Каримов , “ Миллий истиқлол ғояси : асосий тушунча ва тамойиллар ”, Тошкент , 2000, б .45 4 Qarang.“Ta’lim taraqqiyoti”, 1999, 1-maxsus son, 64-bet. 30 Umumiy o‘rta ta’lim tizimidagi fanlar orasida milliy mafkura g‘oyalarini o‘quvchilarga singdirishda o‘zbek xalqi milliy ruhini o‘zida mujassam etgan “Ona tili” fanining alohida o‘rni bor. Ma’lumki, o‘quvchilarga ta’lim-tarbiya berishdan maqsad, ularda tez o‘zgarayotgan dunyoda o‘z o‘rnini topish, jamiyatda qiynalmasdan yashashi uchun zarur bo‘lgan hayotiy ko‘nikmalarni shakllantirishdan iboratdir. Ta’lim berish jarayonida har bir pedagog qanday qilib, qanday usullar bilan dars jarayonida o‘quvchilarni faollashtirish mumkin degan haqli savol tug‘iladi. Davlat ta’lim standartlari talablariga asoslangan holda mustaqil O‘zbekistonning yosh avlodiga ta’lim-tarbiya berish o‘qituvchilarga ma’suliyatli vazifalarni yuklaydi. Hozirgi vaqtda o‘qituvchilar oldida fan asoslarini o‘qitishning ilmiy-nazariy saviyasini ko‘tarish, o‘qitish usullarini takomillashtirish natijasida dars samaradorligini oshirish va sifatini yaxshilashdek ishlar turibdi va bu vazifalarni bajarishda yangi pedagogik izlanish natijalarini amaliyotda joriy qilish dolzarb muammolardan biridir. Xususan, ona tili fanini o‘qitishda muammoli vaziyatlarni vujudga keltirish bilan dars o‘tilsa, maqsadga mos bo‘ladi. Har qanday milliy til kabi o‘zbek tili ham o‘zbek millatini birlashtiruvchi, uning milliy ruhini ifodalovchi vositadir. Chunki Respublikamizning birinchi Prezidenti ta’kidlaganidek: “Jamiki ezgu fazilatlar inson qalbiga, avvalo, ona allasi, ona tilining betakror jozibasi bilan singadi. Ona tili bu millatning ruhidir. Ona tilini yo‘qotgan har qanday millat o‘zligidan judo bo‘lishi muqarrar” . 7 Prezidentimiz tashabbusi bilan mamlakatimizda yetakchi soha va tarmoqlarni innovatsion rivojlantirish, innovatsion g‘oyalar va texnologiyalarni ishlab chiqarishga keng joriy etish yuzasidan izchil ishlar amalga oshirilmoqda. Davlatimiz rahbarining 2017-yil 29-noyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligini tashkil etish to‘g‘risida”gi farmoni bu boradagi ishlarni yangi bosqichga ko‘tarishga xizmat qiladi. prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev "Xalqimiz dunyoqarashida innovatsiya muhitini yaratish eng muhim 7 Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –Toshkent, 2008, 86-b. 31 vazifamizdir. Innovatsiya bo lmas ekan, hech bir sohada raqobat, rivojlanishʻ bo lmaydi. Bu sohadagi o zgarishlarni xalqimizga keng targ ib qilmasak, ʻ ʻ ʻ odamlarda ko nikma paydo qilmasak, bugungi davr shiddati, fan-texnikaning ʻ mislsiz yutuqlari bilan hamqadam bo lolmaymiz", degan edi. ʻ Ona tili darslari o‘quvchilar fikrini va nutqini o‘stirish, ahloqiy tarbiyani amalga oshirish hamda o‘quvchi shaxsini har tomonlama rivojlantiruvchi xususiyatlari bilan boshqa o‘quv predmetlari orasida aloxida o‘rin tutadi. Ona tili darslari jarayonida o‘quvchilarning Ona tili malakalari takomillashib, to‘g‘ri, ongli va ifodali Ona tili, badiiy asar g‘oyasini tushunish qobiliyatlari usib boradi. «Ona tili kitobi»dagi turli janrlarga xos bo‘lgan badiiy asarlarni Ona tili va ular ustida ishlash orqali o‘quvchilarning borliq, voqelik haqidagi tasavvur-tushunchalari kengayadi. Yuqori sinfda o‘quvchilar ongli, to‘g‘ri va bir me’yorda bo‘g‘inlab Ona tili malakasini egallaydilar. Ayrim nutq tovushlarining talaffuzidagi qiyinchiliklar asta-sekin bartaraf etiladi. O‘quvchilar o‘qigan matnlarining mazmunini o‘qituvchining yordamchi savollari asosida hamda kichik hajmdagi matn mazmunini unga ishlangan rasmdan foydalanib so‘zlab berishga o‘rganib boradilar. Ikkinchi sinf o‘quvchilarida so‘zni butunicha o‘qishga intilishadi. Ona tili tezligi ortadi. Ayrim matnlarni ovoz chiqarmay mustaqil o‘qiy boshlaydilar. O‘qituvchi rahbarligida o‘qilgan matndagi asosiy fikrni aniqlaydilar, undagi ayrim voqea-hodisalarni so‘z bilan tasvirlashga o‘rganadilar. Ona tili va matnni savollar asosida hikoyalash paytida o‘quvchilar nutqining to‘g‘ri va aniq bo‘lishiga, nutqda so‘zlardan o‘rinli foydalanishlariga e’tibor beriladi. Yuqori sinfda o‘quvchilar so‘zlarni butunicha Ona tili malakalarini to‘la egallab, ongli va ifodali o‘qishga ko‘proq e’tibor beradilar. O‘quvchilarga tilning lug‘at tarkibini o‘rgatishda lug‘at ustida ishlash yo‘llari: So‘z tilning ma’no bildiradigan asosiy birligidir. So‘z va so‘z birikmasi aniq narsalarni, mavhum tushunchalarni, hissiyotni ifodalaydi. Tilda mavjud bo‘lgan barcha so‘z va iboralarning yig‘indisi lug‘at tarkibi yoki leksika deyiladi. Leksikologiya o‘zbek tilining lug‘at tarkibini o‘rganadigan bo‘limdir. 32 Leksikologiya lug‘at tarkibidagi so‘zlarning nutqda ma’no ifodalash xususiyati, qo‘llanish faolligi, boyib borishi, ba’zi so‘zlarning eskirib, iste’moldan chiqib ketishi, ma’no ko‘chish hodisasi kabilarni o‘rganadi. Shu sababli leksikologiya lug‘at ustida ishlash metodikasining lingvistik asosi hisoblanadi. Har qanday nutqiy bayon grammatik jihatdan o‘zaro bog‘langan, mazmunga mos so‘z va so‘z birikmalarining ma’lum izchillikda joy-lashtirilishidan tuziladi. Kishining lug‘ati qanchalik boy va rivojlangan bo‘lsa, uning nutqi ham shunchalik boy bo‘ladi; o‘z fikrini aniq va ifodali bayon etishiga keng imkoniyat yaratiladi. Shuning uchun lug‘atning boyligi, xilma-xilligi, harakatchanligi metodikada nutqni muvaffaqiyatli o‘stirishning muhim sharti hisoblanadi. O‘quvchi lug‘atining boyishiga, Yuqori navbatda, uni o‘rab olgan muhit, tabiat, kishilarning hayoti, Ona tili faoliyati, kattalar va tengdoshlari bilan bo‘lgan muloqatlari asosiy manba vazifasini bajaradi. Bola tabiat va insonlar bilan munosabatda bo‘lishi natijasida so‘z, ibora tasviriy ifoda, maqol, hikmatli so‘zlarni o‘rganadi, ularni o‘z so‘zlariga aylantiradi. Badiiy asarlar o‘quvchilar lug‘atini va nutqini boyitishda eng ishonarli manba hisoblanadi. Ona tili darslarida badiiy asarlar bilan tanishish, tahlil qilish jarayonida o‘quvchilar lug‘ati ma’lum mav zular bo‘yicha ham boyib boradi. Masalan, yil fasllariga oid mavzular bilan tanishish jarayonida tabiatdagi o‘zgarishlar, qushlar, jonivorlar, hayvonot olami, dov-daraxtlar, maysa-giyohlar bilan bog‘liq tushunchalari shakllantiril-sa, ma’naviyat, yaxshilik va yomonlik, do‘stlik mavzularidagi asar-larni o‘rganish orqali insoniy munosabatlar, ahloq- odob yuzasidan muayyan xulosalarga keladi. Matnni Ona tili jarayonida so‘zning ma’nosi tushuntirilmaydi. Agar unga zarurat sezilsa, o‘quvchilar diqqati matn mazmunidan chalg‘itilmay, qisqa izoh berib o‘tib ketiladi. Ko‘chma ma’noda ishlatilgan so‘zlar matn o‘qilgandan keyin tushuntiriladi. Chunki ularning ma’nosi matn mazmunidan yaxshi tushuniladi. Bundan ko‘rinib turibdiki, o‘quvchilarning o‘rganishi ko‘zda tutilgan bilimlarni egallashlarida, ularni amaliyotda qo‘llashlarida tilning lug‘at boyligini o‘zlashtirishlari va uni o‘z mulklariga aylan-tirishlari muhimdir. 33 Boshlang‘ich ta’limda lug‘at ustida ishlashning umumiy yo‘l-yo‘riqlari, yo‘nalishlari, manbalari haqida metodik tavsiyalar ishlab chiqilgan bo‘lsa-da, ularni hali qoniqarli ahvolda deb bo‘lmaydi. Lug‘at ustida ishlash uchun maxsus dars ajratilmaydi. U barcha predmetlarni o‘rganishda, asosan, ona tili va Ona tili darslarida dars-lik materiallarini o‘rgatish bilan bog‘liq holda olib boriladi. Ona tili darslarida lug‘at ustida ishlash o‘quvchilar nutqini o‘stirishga, savodxonligini shakllantirishga, so‘z boyligini boyit-ishga, nutq madaniyatini yuksaltirishga qaratilganligi sababli bu ish maktablarda 1-sinfdan boshlanadi va butun o‘quv jarayonida davom ettiriladi. Maktabda nutq o‘stirishning muhim vazifalaridan biri lug‘at ustida ishlashni yaxshilash, tartibgasolish, uning asosiy yo‘nalishlarini ajratish va asoslash, o‘quvchilarning lug‘atini boyitish jarayonini boshqarish hisoblanadi. Maktabda lug‘at ustida ishlash metodikasi to‘rt asosiy yo‘nalishni ko‘zda tutadi: 1.O‘quvchilar lug‘atini boyitish, ya’ni yangi so‘zlami, shuningdek, bolalar lug‘atida bo‘lgan ayrim so‘zlarning yangi ma’nolarini o‘zlash-tirish. Ona tilining lug‘at boyligini bilib olish uchun o‘quvchi o‘z lug‘atiga har kuni 8—10 ta yangi so‘zni, shu jumladan, ona tili darslarida 4—6 so‘zni qo‘shishi, ya’ni shu so‘zlar ma’nosini o‘zlashtirishi lozim. 2.O‘quvchilar lug‘atiga aniqlik kiritish. Bu o‘z ichiga quyidagi-larni oladi: 1) o‘quvchi puxta o‘zlashtirmagan so‘zlarning ma’nosini to‘liq o‘zlashtirish, ya’ni shu so‘zlarni matnga kiritish, ma’nosi yaqin so‘zlarga qiyoslash, antonim tanlash yo‘llari bilan ularning ma’nosiga aniqlik kiritish; 2) so‘zning kinoyali ma’nosini, ko‘p ma’noli so‘zlarni o‘zlashtirish; 3) so‘zlarning sinonimlarini, sinonim so‘zlarning ma’no qirralarini o‘zlashtirish; 4) ayrim frazeologik birliklarning ma’nosini o‘zlashtirish. 3.Lug‘atni faollashtirish, ya’ni o‘quvchilar ma’nosini tushunadi-gan, ammo o‘z nutq faoUyatida ishlatmaydigan nofaol lug‘atidagi so‘zlarni faol lug‘atiga o‘tkazish. Buning uchun shu so‘zlar ishtirokida so‘z birikmasi va gaplar tuziladi, ular o‘qiganlarni qayta hikoyalash, suhbat, bayon va inshoda ishlatiladi. 34 4.Adabiy tilda ishlatilmaydigan so‘zlarni o‘quvchilar faol lug‘atidan nofaol lug‘atiga o‘tkazish. Bunday so‘zlarga bolalarning nutq muhiti ta’sirida o‘zlashib qolgan adabiy til me’yoriga kirmaydigan, ayrim adabiy asar va so‘zlashuv tilida qo‘llanadigan sodda so‘z va iboralar, sheva va ijtimoiy guruhga oid so‘zlar kiradi. Adabiy til me’yori degan tushunchani o‘zlashtirgach, o‘quvchilar yuqorida izohlangan so‘zlar o‘rniga adabiy tildagi so‘zlardan foydalana boshlaydilar. Adabiy tilga oid malakalari mustahkamlangan sayin shevaga, jargonga oid so‘zlar, so‘zlashuv tilida ishlatiladigan sodda so‘z va iboralar o‘quvchilarning faol lug‘atidan chiqib keta boshlaydi. O‘quvchilar lug‘ati quyidagi manbalar asosida boyitiladi va takomillashtiriladi: Atrof-muhitni: tabiatni, kishilarning hayoti va mehnat faoliyati, bolalarning o‘yini va Ona tili faoliyatini, kattalar bilan munosabatni kuzatish. Tabiat qo‘yniga, turli joylarga, muassasalarga ekskursiya vaqtida bolalar narsa va hodisalarni kuzatish bilan ko‘pgina yangi nom va iboralarni o‘rganadilar. Bu ekskursiyalar yuzasidan o‘tkazilgan suh-bat vaqtida ularning bilimi chuqurlashtiriladi, ayrim so‘zlar ma’nosiga aniqlik kiritiladi. Ona tili darslarida M. Koshg‘ariyning “Devoni lug‘atit turk” asarini o‘qitishning ham bir qancha o‘ziga xosliklari mavjud. Sababi, ushbu asar Yer yuzida yaratilgan ilk lug‘at, ilk asar sanaladi. Uning asl mohiyati, kelib chiqish tarixi, o‘ziga xosliklarni, undagi birliklarning mazmunini har bir o‘quvchiga yetkazish, mag‘zini chaqishga ko‘maklashish zamonaviy o‘qituvchining asosiy vazifalaridan biridir. O‘rta ta’lim maktablarida “Devoni lug‘atit turk asarini o‘qitishda o‘quvchi quyidagi vazifalarga ega bo‘lishi mumkin: - Mahmud Qoshg`ariyning hayoti va ijodiy faoliyati haqida tushunchaga ega bo‘ladi; -«Devonu lug`atit-turk» asarining yaratilishi va tuzilishini tushuntiradi; - Asarda turkiy tillar leksikasi va morfologiyasining izohlanishi tushuntiradi; - Mahmud Qoshg`ariyning turkiy tillar fonetik qonuniyatlarining kashfiyotchisi ekanligi haqida fikr yuritadi. 35 – «Devonu lug`atit-turk» asarining tarixiy va ilmiy ahamiyati tushuntiradi; – ”Asar tarkibida keltirilgan tarixiy so‘zlarning mazmunini, izohini o‘quvchilarga yetkazadi. Dars jarayonida o‘qituvchi o‘quvchilarga “Aqliy hujum” usulidan foydalangan holda bir qancha savollar bilan murojaat qilishlari mumkin: № Savollar: 1 Aytingchi, tarixiy va ilmiy ahamiyat deganda nimani tushunasiz? 2 Mahmud K oshg`ariyning turkiy tillar fonetik qonuniyatlarining kashfiyotchisi ekanlig ini haqida qanday fikrdasi ? 3 Asarda keltirilgan birorta notanish so‘zni ayting va izohini keltiring. Ma’lumki, asarda juda ko‘p so‘zlar izohlangan. Ularni o‘quvchilarga imkon qadar vo‘rgatilsa, bolalarning dunyoqarashi, so‘z boyligi hamda ona tiliga bo‘lgan mehr va hurmati ortadi. So‘zlarni o‘qitish va o‘quvchilar xotirasiga joylash uchun bir qancha usullardan foydalanish mumkin. Masalan, oqituvchi tomonidan maxsus chizma tayyorlanadi (xohlasa, qog‘ozga chizish mumkin, yoki kompyuterda ham tayyorlasa bo‘ladi) va unda so‘zlar va ularning ma’nolari chalkashtirilib beriladi, o‘quvchilar esajuftliklarni bir-biriga moslab chiqishlari kerak bo‘ladi. Bchizma taxminan quyidagicha bo‘lishi mumkin: Bundan tashqari, “Devoni lug‘atit turk asarini o‘qitishda “Tushunchalar tahlili”metodi ham yaxshigina samara beradi; 36Sizdi : yopiq Tujuq Eridi jash zulm ko'ch yangi № Tushuncha nomi Izohi natijasi 1 Didak kelin ko‘chganda, yurganda begonalardan yashirinish uchun pinadigan narsa. To‘g‘ri, (qisman to‘g‘ri, noto‘g‘ri) 2 Tujuq Ma’nosi – siqilgan. Tujuq kishi- siqilgan kishi. To‘g‘ri, (qisman to‘g‘ri, noto‘g‘ri) 3 Bosh Ozod, erkin, eridan ajralgan ma’nosini beradigan so‘z To‘g‘ri, (qisman to‘g‘ri, noto‘g‘ri) Xulosa o‘rnida shuni alohida ta’kidlash mumkinki, “Devoni lug‘atit turk” asarini, uning tarkibidan joy olgan har bitta so‘zni yosh-avlodga o‘rgatish zarur. Agar mana shu ish amalga oshirilsa, birinchi navbatda, tilimizning sofligi saqlanadi, so‘z boyligimiz mahalliylashadi,kelajak avlodga keng dunyoqarashli, fikrlashi keng, so‘z bilish qobiliyati yuqori bo‘lgan kadrlarni tayyorlab bergan bo‘lamiz. Maktab darsliklarining asosiy mazmuni lug‘atlar bilan ishlashga qaratilganligi ham bejiz emas. Bolalar qanchalik ko‘p didaktik va ilmiy asarlar bilan tanishib borsa, shunchalik bilimi, tafakkur olami ham shu asnoda shakllanadi. Yuqorida keltirilgan usullar namuna sifatida berildi. Aslida, har bir fan o‘qituvchisi ijodkor sifatida o‘zi o‘qitadigan mavzusini bolalar ongiga yetkazishda shaxsiy metologiyasiga tayanadi. Bu esa ham o‘quvchilarda ham o‘qituvchuilarda shaxsga oid kompetensiyani shakllanishiga olib keladi. 3.2.Adabiyot darslarida “Devonu lug‘atit turk” asarining o‘qitilishi Yuksak malakali va raqobatbardosh 37 kadrlar tayyorlashda fan va ishlab chiqarish integratsiyasiga tayanish, fan bo‘yicha egallangan 280 malakalar darajasini nazorat qilish va baholashda 38 o‘quvchilarning mustaqil mutolaa madaniyati shakllantirish texnologiyasini takomillashtirish adabiy ta'lim oldidagi dolzarb vazifalardandir. 39 Zero, Respublikamiz Prezidenti Sh.Mirziyoyev ta’lim -tarbiya sohasidagi yutuq va muammolarni tahlil qilar ekan, yoshlarning kitobxonlik darajasi 40 pasayib, ko‘p vaqtlarini ij timoiy tarmoqlarda o‘tkazayotganiga alohida e'tibor qaratgan holda: “...farzandlarimizda yoshlik chog‘idan boshlab kitobga mehr qo‘yish, 41 mustaqil fikr yuritish, murakkab hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri javob topish ko‘nikmasini shakllantirishimiz, buning uchu n tegishli tashkiliy ishlarni amalga oshirishimiz darkor” [1; 469 - b.] 42 degan fikrlari masalaning g‘oyat dolzarbligini ko‘rsatadi. Ma’lumki, o‘quvchi mutolaaga badiiy asarni o‘z ehtiyoji va qiziqishi doirasida tanlaydi. Biroq o‘qituvchi 43 o‘quvchining yosh xu susiyatlari, bilish jarayonlari, qiziqishlari va saviyasini nazarda tutib ularga ma'naviy- ma'rifiy, milliy ruhdagi asarlardan bir nechtasini erkin tanlash uchun 44 tavsiya qilishi mumkin Yuksak malakali va raqobatbardosh kadrlar tayyorlashda fan va ishlab chiqarish integratsiyasiga tayanish, fan bo‘yicha egallangan 280 45 malakalar darajasini nazorat qilish va baholashda o‘quvchilarning mustaqil mutolaa madaniyati shakllantirish texnologiyasini takomillashtirish adabiy 46 ta'lim oldidagi dolzarb vazifalardandir. Zero, Respublikamiz Prezidenti Sh.Mirziyoyev ta’lim -tarbiya sohasidagi yutuq va muammolarni tahlil 47 qilar ekan, yoshlarning kitobxonlik darajasi pasayib, ko‘p vaqtlarini ij timoiy tarmoqlarda o‘tkazayotganiga alohida e'tibor qaratgan holda: 48 “...farzandlarimizda yoshlik chog‘idan boshlab kitobga mehr qo‘yish, mustaqil fikr yuritish, murakkab hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri javob topish ko‘nikmasini shakllantirishimiz, buning uchu n 49 tegishli tashkiliy ishlarni amalga oshirishimiz darkor” [1; 469 - b.] degan fikrlari masalaning g‘oyat dolzarbligini ko‘rsatadi. Ma’lumki, o‘quvchi mutolaaga badiiy 50 asarni o‘z ehtiyoji va qiziqishi doirasida tanlaydi. Biroq o‘qituvchi o‘quvchining yosh xu susiyatlari, bilish jarayonlari, qiziqishlari va saviyasini nazarda tutib ularga ma'naviy- 51 ma'rifiy, milliy ruhdagi asarlardan bir nechtasini erkin tanlash uchun tavsiya qilishi mumkin Yuksak malakali va raqobatbardosh kadrlar tayyorlashda fan va ishlab chiqarish integratsiyasiga 52 tayanish, fan bo‘yicha egallangan 280 malakalar darajasini nazorat qilish va baholashda o‘quvchilarning mustaqil mutolaa madaniyati shakllantirish texnologiyasini takomillashtirish adabiy ta'lim oldidagi dolzarb vazifalardandir. Zero, Respublikamiz Prezidenti 53 Sh.Mirziyoyev ta’lim - tarbiya sohasidagi yutuq va muammolarni tahlil qilar ekan, yoshlarning kitobxonlik darajasi pasayib, ko‘p vaqtlarini ij timoiy tarmoqlarda o‘tkazayotganiga alohida e'tibor qaratgan holda: “...farzandlarimizda yoshlik chog‘idan boshlab kitobga mehr qo‘yish, 54 mustaqil fikr yuritish, murakkab hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri javob topish ko‘nikmasini shakllantirishimiz, buning uchu n tegishli tashkiliy ishlarni amalga oshirishimiz darkor” [1; 469 - b.] degan fikrlari masalaning g‘oyat dolzarbligini ko‘rsatadi. 55 Ma’lumki, o‘quvchi mutolaaga badiiy asarni o‘z ehtiyoji va qiziqishi doirasida tanlaydi. Biroq o‘qituvchi o‘quvchining yosh xu susiyatlari, bilish jarayonlari, qiziqishlari va saviyasini nazarda tutib ularga ma'naviy- ma'rifiy, milliy ruhdagi asarlardan bir nechtasini erkin tanlash uchun 56 tavsiya qilishi mumkin Adabiyot o‘qitish boshqa fanlarni o‘qitishdan keskin farq qiladi. Shunga ko‘ra, uni fan sifatida qaraydiganlar bir guruhni tashkil etsa, adabiyot o‘qitishni san’at turi sifatida baholab, adabiyot o‘qituvchisining ishini ham san’atkorona bir ish sifatida baholaydiganlar kam emas. Demak, ular adabiyot o‘qitish metodikasini ham san’at bilan tenglashtiradi. Yuqorida aytilganlarni hisobga olgan holda, quyidagi yondashuvlar adabiyot darslarida foydalanish uchun tavsiya qilindi: Tematik yondashuv: bu markaziy mavzuni va pastki mavzularni tushunishga asoslangan adabiyotni o‘qitish. Stilistik yondashuv: bu matnga muallifning uslubi va boshqa muallif bilan taqqoslaganda qarash bilan bog‘liq. Guruhga yondashish: Bu zaif va kuchli o‘quvchilarni umumiy faoliyatda, ehtimol kuchsizlarni mustahkamlash uchun jalb qilishdir. Ammo adabiyotni o‘qitish uslubi sifatida, guruhli yondashuv matnni dramatizatsiya qilish yoki ijro etish bilan shug‘ullanadi. Javob yondashuvi: bu tanqidiy usulni tasvirlaydi. Bu talabaga matn uchun haqiqiy bo‘lishi va stereotiplarsiz yoki sahnaviy boshqarilmasligi erkinligini beradi. Integratsiyalashgan yondashuv: Bu matnni butun bir tashkilot sifatida qarash bilan bog‘liq. Ushbu yondashuv, shuningdek, til va adabiyotni o‘qitish uchun matndan foydalanishni ham o‘z ichiga oladi. Sinov yordamida lug‘at, talaffuz, adabiy vositalarni va boshqalarni o‘qitish uchun foydalanish mumkin. Muammolarni yechishga yondashish talabalardan matnda berilgan sirni ochishni talab qiladi. Zamonaviy ta’limda o‘qitish yondashuvlari bilan bir qatorda yangi usullardan foydalanish ham adabiyot darslarini tashkil etishda yuqori samara beradi. Tanqid usuli: Bu adabiyot o‘qitishda juda tavsiya etiladi. Ba’zan talabalardan “O‘quv qo‘llanmalaridan” olingan ma’lumotni haqiqiy matnga havola qilib tanqid qilish talab qilinishi mumkin. Ushbu usul talabani qo‘shimcha ma’lumot olish 57 uchun qo‘shimcha o‘qishni talab qiladi. Bu talabalarning ushbu mavzuga bo‘lgan qiziqishini uyg‘otishga va qo‘llab-quvvatlashga qodir. Munozara usuli: Bu talabalarning matnni o‘qishini va to‘g‘ri ma’lumot olishlarini ta’minlashning samarali vositasi bo‘lishi mumkin. Kashfiyot usuli: Bu muammoni aniqlash yondashuvidan kelib chiqadi va munozara usuli bilan birlashganda katta natijaga erishishi mumkin. Shuningdek, tashabbuskorlik va qiziqishni rag‘batlantirish uchun savol berish usuli rag‘batlantiriladi. Loyihalash usuli: individual farqlar tufayli ba’zi talabalar til bilimi kamligini namoyish qilishadi. Loyihaviy usul ularga yordam berishi mumkin. Bu erda matnning ba’zi mavzulariga asoslangan ijodiy yozishni odatiy mashqga aylantirish tavsiya etiladi. Faoliyat usuli: Buni eng yaxshi dramatizatsiya uslubi bilan tasvirlash mumkin, bu adabiyotni o‘qitish uchun juda muhimdir. O‘qish va tushuntirish usuli munozara uslubiga bog‘liq bo‘lsa ham talabalarga yaxshi ta’sir ko‘rsatadigan usul. Malakalar darajasini nazorat qilish va baholashda o‘quvchilarning mustaqil mutolaa madaniyati shakllantirish texnologiyasini takomillashtirish adabiy ta'lim oldidagi dolzarb vazifalardandir. Zero, Respublikamiz Prezidenti Sh.Mirziyoyev ta’lim-tarbiya sohasidagi yutuq va muammolarni tahlil qilar ekan, yoshlarning kitobxonlik darajasi pasayib, ko‘p vaqtlarini ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazayotganiga alohida e'tibor qaratgan holda: “...farzandlarimizda yoshlik chog‘idan boshlab kitobga mehr qo‘yish, mustaqil fikr yuritish, murakkab hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri javob topish ko‘nikmasini shakllantirishimiz, buning uchun tegishli tashkiliy ishlarni amalga oshirishimiz darkor” [1; 469-b.] degan fikrlari masalaning g‘oyat dolzarbligini ko‘rsatadi. M. Qoshg‘ariyning «Devonu lug‘otit turk» asarida ham alohida, birgalashib va ko‘plashib o‘qish haqida qarashlar mavjudligini ko‘rish mumkin. “Devonu lug‘otit turk”-adabiy manba. Unda turkiy xalqlar tarixiga oid qadimiy afsona va rivoyatlar, 300 ga yaqin maqol va matallar, hikmatli so‘zlar, 700 satrdan oshiq she'riy parchalar o‘rin olgan. «Devon»da keltirilgan she'riy parchalardan 150 58 satrga yaqini islom davri she'riyatiga xos bo‘lgan «bayt» tipidagi masnaviy, qasida, g‘azal, qit'a parchalari bo‘lib, muallif ularni «bayt» deb ataydi.«Devon»dagi qo‘shiqlar ko‘proq jangnoma xarakterida bo‘lib, ba'zi yirik she'riy parchalarga shartli ravishda «Tangutlar bilan jangnoma», «Uyg‘urlar bilan jangnoma», «Yabaku bilan jangnoma» deb nom qo‘yilgan. Marsiyada Afrosiyob-Alp Er Ton‘ganing achchiq qismati dahshatli fojia, o‘rnini to‘ldirib bo‘lmaydigan yo‘qotish sifatida baholanadi Alp Er To‘nga o‘ldimu? Esiz ajun qaldimu? o‘dlak o‘chin aldimu? Emdi yurak yirtilur. Alp Er To‘nga xalq sevgan qahramon. Mana bu misralar motam marosimini eslatadi: Bo‘ri bo‘lib uldilar. Yoqa yirtib turdilar. Yig‘lab-siqtab yurdilar Ko‘z yoshlari mo‘l bo‘ldi. «Devonu lug‘atit-turk» adabiy manba sifatida ham qimmatli yodgorlikdir. Asardagi she’riy parchalar X1 asrgacha bo‘lgan adabiy hayot to‘g‘risida to‘laqonli so‘z yuritishga imkon beradi. Bu she’riy parchalar ma’lum bir so‘zning izohi uchun keltirilgan bo‘lsa-da, bu parchalar qadimgi turkiy adabiyotda, xususan, lirik va epik janrning rivoj topganidan dalolat beradi. Koshg‘ariy keltirgan mazkur she’riy parchalar turli mavzuda – mehnat, yorning ta’rif-tavsifi, turk bahodirlarining qahramonliklari, ezgulikka da’vat, vatanparvarlik va h. SHe’riy parchalarni Mahmud Koshg‘ariy xalq og‘zidan yozib olgan. Ayni paytda «Devonu lug‘atit-turk»dagi ba’zi she’riy parchalar majlum bir ijodkor qalamiga mansub ekanligini Koshg‘ariyning ishorasidan bilish mumkin. Koshg‘ariy ko‘p o‘rinlarda «shoir aytadi» iborasini ishlatadi va bir to‘rtlik keltiradi. Ular xalq 59 orasida mashhur bo‘lganlari uchun ham Koshg‘ariy ularning ismini aytib o‘tirmagan. Ba’zi shoirlarning (masalan, CHo‘chu) aytib o‘tadi. “Devon”dagi she’rlar haqida quyidagi xulosalarga kelish mumkin: 1. Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘atit-turk” asaridagi she’rlar ham xalq og‘zaki ijodiga, ham individual she’riyatga mansub. 2. Matnlar islomdan oldingi davrga mansub, ammo musulmonlikning ta’siri ham seziladi. Bunday talqindan so‘ng yana quyidagicha savol kelib chiqadi: agar “Devon”dagi she’rlar ham xalq og‘zaki ijodiga, ham individual she’riyatga mansub bo‘lsa, qaysi tamoyillarga ko‘ra ularni farqlash mumkin? “Devon”dagi hamma she’rlar sillabik she’r deb qabul qilingan, ya’ni folklor va adabiy parchalar metrikasi bir xil. Hamma she’rlar qofiyalangan. Demak, she’rning tovush tuzilishi folklor va individual she’riyatni farqlash uchun zaruriy edement bo‘lib xizmat qilmaydi. Nihoyat, matnlar mazmunida ham (Turkon malikaga bag‘ishlangan to‘rtlikdan tashqari) folklorga oid she’rlar bilan individual she’riyatni farqlashga yordam beradigan hech narsa yo‘q. 79 Agar “Devon” dagi she’rlar islomgacha bo‘lgan davrga mansub bo‘lsa va bora-bora musulmonlik ta’sirida qolgan bo‘lsa, bu she’riy parchalarning tuzilishidagi qaysi elementlar islomgacha bo‘lgan davr elementlariyu qaysi elementlar islom ta’sirida deb qaraladi? Musulmonlik ta’siri nimada o‘z ifodasini topgan? Bombachining fikricha, islomgacha bo‘lgan she’r turi izosillabizm (teng hijolilik) tamoyili buzilgan o‘rinlardagi baytlarda o‘z aksini topgan. Bombachi, qadimgi turkiy she’riyat uchun misralardagi bo‘g‘inlar miqdori turlichaligi xarakterlidir, deb asoslashga harakat qiladi. Masnaviy shaklidagi qofiyalanishga ega bo‘lgan ikkiliklar arab-fors poetikasning ta’siri sinab ko‘rilgan usuldir deb qarash mumkin, deydi. Bombachining bu fikrini haqiqatdan uzoq deb bo‘lmaydi. Zotan, Koshg‘ariy o‘z asarida (1 jild, 151-betda Ash’a degan shoirning arabcha bir baytini keltiradi) arabcha baytlarni ham keltiradiki, bundan Mahmud Koshg‘ariy arab-fors she’riyati poetikasidan foydalangani haqiqatga yaqin, deb aytish mumkin. Quyida arab-fors adabiyotiga oid masnaviy shaklidagi baytlardan keltiramiz. 60 Alg‘il o‘gut mendin, o‘g‘ul erdam tila, Bo‘yda ulug‘ bilga bo‘lub, bilging ula (1, 85). (O‘g‘il, mendan o‘git sotib ol, fazilat tila, El-yurt orasida ulug‘ olim bo‘l, ilmingni tarqat.) Qishqa etin kelsa, qali qutlug‘ yay, Tun, kun kecha alqinur o‘zlak bila ay (1, 111) (Barakali yoz kelsa, qishga tayyorlan, chunki kecha va kunduzning o‘tishi bilan oy va zamon kechadi (yoz o‘tib qo‘l keladi). Bardi eran qo‘nuq, ko‘rub qutqa saqar, Qali yavuz uyuq, ko‘rub evni yiqar (1, 112) (Mehmonni davlat va barakatdan sanaydiganlar o‘tib ketdi, sahrolarda ko‘ringan qoralarni va manzillarni belgilash uchun qo‘yilgan toshlarni ko‘rib, odam deb o‘ylab, u kelib qolmasin deb, chodirni buzguvchilar qoldi.) O‘truk o‘tun ag‘rilayu yuzga baqar, Elkin tashub bermish ashig‘ bashqa qaqar (1, 127) (Erlarning hiylakori, pastkashi, baxili qoldi. Mehmon uning oldida o‘g‘ridek ko‘rinadi, musofir mehmonga eydigan narsasini minnat qilib, bergan narsasi bilan mehmonning boshiga uradi ) Shuni ta’kidlash kerakki, Koshg‘ariy «shoir aytadi» iborasi ostida keltirgan to‘rtliklar shaklan xalq og‘zaki ijodiga tegishli. Ammo adabiy jarayonning qadimgi va ilk klassik davrdagi holati folklor va yozma adabiyot tamoyillarining bir-biriga uyg‘unligi bilan belgilanadi. Ayniqsa, urxun yodnomalari bilan «Devonu lug‘atit - turk» qiyoslanganda, badiiy fikrlashning eng umumiy tamoyillari urxun yodnomalarida ham, «Devon»da bir ekanligi ayonlashadi. «Devonu lug‘atit-turk» va enisey yodnomalaridagi jang lavhalari bir biriga motiv va syujet jihatidan uyg‘un keladiki, «Devon»dagi to‘rtliklar «islomdan oldingi O‘rta Osiyo xalqlarining eposi» 81 ga aloqador. Fitratning ko‘rsatishicha, 61 «Devon»dagi to‘rtliklar milodiy VII-VII asrlarga oid adabiy manbalardir. Qadimgi turkiy adabi yot - urxun-enisey yodnomalaridagi an’ana Qoraxoniylar davri adabiyotiga uzluksiz o‘tgani haqidagi fikrlar shunday parchalarda o‘z tasdig‘ini topadi. Jumladan, A.Bombachi qadimgi turkiy adabiyot bilan «Qutadg‘u bilig» o‘rtasidagi aloqani tarixiy sharoit bilan bog‘laydi: «Turkiylar uchun islomgacha bo‘lgan davrdan islomga o‘tish birdaniga bo‘lmagan edi. An’ananing uzluksizligi Qoraxoniylar adabiyotida yaqqol kuzatiladi. Til ilgari qanday bo‘lsa, shundayligicha qoldi». Bombachining bu fikri uchta manba – urxun- enisey yodnomalari, «Devonu lug‘atit-turk» va «Qutadg‘u bilig»ga tegishli. Rus va Evropa turkologiyasida «qadimgi turkiy adabiyot» va «qadimgi turkiy til» nomi ostida X11 asrgacha bo‘lgan turkiy tildagi yodgorliklar nazarda tutiladi va bu o‘zini oqlaydi. Gap «Devonu lug‘atit-turk» va urxun- enisey yodnomalarining tili umumiyligi va bu manbalardagi tasvirning uyg‘unligi haqida ketar ekan, yana Fitratga murojaat etamiz. U yuqoridagi asarida «Devon»dagi bir necha epik asarlarni tiklaydi, ular tasvir xarakteri, ruhi, poetik jihatlari, voqealar mazmuni jihatidan xalq eposlariga taalluqli ekanligi sezilib turadi. Fitrat «Devon»dagi to‘rtliklarni mazmuniga ko‘ra, o‘n besh bo‘limga guruhlaydi. Biz bu o‘rinda VII (Tangut begining urushi, 53-58- betlar), VIII (Uyg‘urlar bilan urush, 58-60-betlar), XII (Bir urush, 74-78-betlar), XIII (Uch urush, 72-74-betlar) bo‘limlaridagi to‘rtliklarning yodnomalardagi parchalarga nafaqat g‘oya va mazmun tomondan, balki tarixiylik nuqtai nazaridan ham ta’kidlamoqchimiz. Misol uchun «Tangut begining urushi» deb nomlangan bo‘lim to‘rtliklarida (8 to‘rtlik) jang manzarasi tasvirlangan. Qatun sini jig‘iladi, Tangut begin yag‘iladi, Qani ag‘ib jag‘iladi, O‘yin suvin qizil sag‘di. Mahmud Koshg‘ariy nozik didli adabiyotshunos sifatida maqol va she’rni yaxshi farqlaydi va har bir baytni berishda aniqlik kiritadi. Qaysi o‘rinda maqol, 62 qaysi o‘rinda she’r kelayotganini o‘quvchiga uqtirish uchun “maqolda shunday kelgan”, “she’rda shunday kelgan” iboralarini keltiradi (maqollardan sharhlash kerak). “Devon”da she’rlardan tashqari, Mahmud Koshg‘ariy ikki afsonani ham keltirgan. SHu afsonalardan biri - “Oltin qon” afsonasi, ikkinchisi - yil hisobi to‘g‘risidagi afsonadir. Afsona turkcha o‘n ikki muchal yillarining paydo bo‘lish tarixiga oiddir (1, 331-332). Koshg‘ariy afsonani hikoya qilib bo‘lgach, qadimgi turkiylarda yil hisobi quyidagi tartib bilan yuritilishini ko‘rsatadi: sichqon yili, sigir yili, bars yili, quyon yili, timsoh yili, ilon yili, ot yili, qo‘y yili, maymun yili, tovuq yili, it yili, to‘ng‘iz yili. Bu afsonaning yana bir diqqatga sazovor tomoni shundaki, qadimgi Xitoy afsonalari tarkibida ham mazkur afsona bor. Xitoylarda bu afsona Budda bilan bog‘liq. Xitoylarda rivoyat qilinishicha, Budda Yer yuzini tark etishdan oldin huzuriga hamma hayvonlarni chaqiribdi. U bilan xayrlashgani o‘n ikki hayvon kelibdi, xolos. Kelgan hayvonlarni mukofotlash uchun Budda, men chaqirganimda navbat bilan kelganingiz bo‘yicha yillarga nom beraman, debdi. Hayvonlar birinchi bo‘lib kim kelgani to‘g‘risida bahslasha boshlabdilar. Oxiri, bir to‘xtamga kelish uchun musobaqa uyushtirishga qaror qilibdilar: daryoning narigi qirg‘og‘iga birinchi bo‘lib o‘tgan hayvonning nomi bilan birinchi yil ataladigan bo‘libdi. Keyingi yillar daryoni birin-ketin kechib o‘tgan hayvonlar nomi bilan ataladigan bo‘libdi. Nihoyat, o‘n ikki jonzot qirg‘oqqa tizilishibdi va baravar suvga o‘zlarini tashlabdilar. Kalamush darrov ho‘kizning ustiga minib olibdi, ho‘kiz esa hech narsani sezmabdi. Ho‘kiz boshqa hamma hayvonlardan oldinga ketib, daryoning narigi qirg‘og‘iga chiqishga tayyorlanibdi. SHu lahzada kalamush uning ustidan sakrabdi-da, qirg‘oqqa bir necha soniyaga ho‘kizdan oldin chiqibdi. Shunday qilib, kalamush birinchi bo‘lib chiqqan hisoblanibdi. Qolgan hayvonlar shu tartibda suzib o‘tibdilar: yo‘lbars, quyon, ajdar, ilon, ot, qo‘y, maymun, xo‘roz, it . To‘ng‘iz 63 nihoyatda sustkash va dangasa ekan, shuning uchun eng oxirida qirg‘oqqa yetib kelibdi. Ikkala afsonadagi yil hisobining nomlari va tartibida katta farq yo‘q. Ehtimol, Xitoyga buddaviylik kelgandan keyin, qadimgi turklar afsonasini o‘zlashtirgan bo‘lishlari mumkin. SHuningdek, “Devonu lug‘atit-turk”da munozara (YOz va Qish munozarasi) janri, Alp Er To‘ngaga va yana bir noma’lum qahramonga bag‘ishlangan marsiya ham bor. O‘rta maxsus maktablarida “Devonu lug‘atit turk” asarini o‘qitishda ham o‘quvchilarga tegishli ma’lumotlar berilgach, bir qancha usullardan foydalanish mumkin. O‘quv topshirig‘i. Quyida berilgan ma’lumotlarni o‘qib, ma’ruzada tinglaganlaringizga asosan Tog‘ri (T) va Noto‘g‘ri (N) deb belgilab chiqing. Xato ma’lumotni tuzating. Koshg‘ariyning to‘liq ismi Mahmud ibn Husayn ibn Muhammad Mahmudning ilk ustozlaridan biri Husayn xalifa Bolosog‘unlik edi Mahmud Koshg‘ariy qomuschi olim va sayyohdir Koshg‘ariy forsiy til grammatikasini ishlab chiqqan 1- tilshunosdir Devon-u lug‘otit turk” asaridagi ma’lumotlar X-XI asrlarga oid. . 64“To‘g‘ri va noto‘g‘ri” mashqi. Test topshiriqlarini yeching 1. Mahmud Koshg‘ariy qaysi shaharda tug‘ilgan? A) Barskon b) Barsg‘an c) Bolosog‘un d) Koshg‘ar 2.Koshg‘ariy qaysi shaharlarda ta’lim olgan? a) Buxoro, Marv b) Samarqand • c) Bag‘dod, Nishopur d) barchasida 3.“Devon-u log‘otit-turk” asari qaysi yillarda yozilgan? a)1072-1074-yillar c)1064-1066-yillar b)1074-1076-yillar d)472-474-yillar 4.Asarda turk tili qaysi til bilan qiyoslanadi? A) fors tili b) o‘zbek tili c) arab tili d) tojik tili 5.Asarda berilgan badiiy hodisalardan kuy, maqom ma’nosini bildirib she’rga nisbatan qo‘llangan atama qaysi? A) Saj’ b) rajaz c) yir d) qo‘shug‘ 6.Asarning tarixiy mavzularga bag‘ishlangan qismini aniqlang. A)Tangutlar bilan bo‘lgan jang haqida parcha 65 c) “Oltin qon” rivoyat b) Alp Er To‘nga marsiyasi d) barchasi to‘g‘ri Qolaversa, o‘qituvchi tomonidan berilgan nazariy ma’lumotlarni mustahkamlash, xotiraga muxrlash va bilimini sinash uchun savol va topshiriqlardan ham foydalanish mumkin. 1) “Devonu lug‘atit-turk” qachon va qaerda yaratilgan? 2) “Devonu lug‘atit-turk”ni yozish uchun material to‘plash maqsadida 3) Mahmud Koshg‘ariy qaysi o‘lkalarni kezib chiqdi? 4) “Devonu lug‘atit-turk”da “shoir aytadi” iborasi nimani anglatadi? 5) “Devonu lug‘atit-turk”dagi didaktik she’riy parchalarga misol keltiring. 6) “Devonu lug‘atit-turk”dagi she’riy parchalar qaysi davrga tegishli? 7) “Devonu lug‘atit-turk”dagi she’riy parchalar bilan qaysi qadimgi yodgorliklar o‘rtasida uyg‘unlik bor? 8) “Devonu lug‘atit-turk”da qaysi janrlar uchraydi? 9) “Devonu lug‘atit-turk”dagi maqollar qaysi mavzuda? “Devoni lug‘atit turk” asarini o‘qitishda ma’lumotlar bazasini tartiblab, tarmoqlab o‘rganish uchun “kaster”, taqqoslab o‘rganish uchun “Venn diagrammasi”, ma’lumotlar ketma-ketligini eslab qolish uchun “Zanjir”, Mahmud Koshg‘ariy shaxsi bilan tanishish uchun “Shaxsini top”, xotira va nutqni rivojlantirish uchun “Sher mashqi”, “So‘z o‘yini” kabi metodlardan foydalanish mumkin. 66Savol vaSavol va topshiriqlar:topshiriqlar: XULOSA Keyingi yillarda ta’lim tizimidagi islohotlar, asosan, O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha 2017-2021 yillarga mo‘ljallangan Harakatlar strategiyasida belgilangan «…ta’lim tizimini takomillashtirish, sifatli ta’lim xizmatlari imkoniyatlarini oshirish» 8 ga doir g‘oyalar asosida olib borilmoqda. Har bir sohada ilg‘or innovatsiyalarni yaratish bugungi kun ilm ahlining asosiy maqsadidir. Ushbu tadqiqot ishida asarning asl mohiyatini o‘quvchilar ongiga singdirish, uni o‘qitishning turli usullari, o‘ziga xosliklari haqida mulohazalar mavjud. Tilshunoslik tarixida til, madaniyat va tarixning ayrim muammolarini hal yetishda murojaat qilishimiz va o‘rganishimiz lozim bo‘lgan nodir qo‘lyozma yodgorliklarimiz talaygina. Shunday asarlardan biri, shubhasiz, ilk tilshunos, qiyosiy metod asoschisi Mahmud Ko‘shg‘ariyning “Devonu lug‘ati-t-turk” asaridir. Ushbu asarning tilshunoslik oldidagi qimmati endilikda hech kimga sir emas. Lug‘at har tomonlama zamonaviy lingvisik nazariyalarga munosib asos bo‘la oladigan darajadagi mukammal asardir. 8 Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш . Мирзиёев нинг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони 67 Bugungi kunga qadar juda ko‘p olimlar tomonidan asarning turli qirralari tadqiq etilgan bo‘lsa-da, uning mohiyati, nazariyalari to‘laligicha o‘rganilgan deya olmaymiz, aksincha, asarning ichiga qanchalik chuqurroq kirib, yangidan-yangi qirralarini kashf etilaversa, uning sir-asrorlari yanada namoyon bo‘laveradi. Mashhur sharqshunos P.K.Juzening Mahmud Koshg‘ariy haqidagi: “Dadil aytish mumkinki, yaqindagina (XIX asr oxirlarida) Rossiyada va Sharqda o‘rganilgan turkiy tillar fonetikasi va etimologiyasining asosiy qonunlari XI asrdayoq Mahmud Koshg‘ariy tomonidan aniqlangan va o‘rganilgan edi. Mahmudning bu tekshirishlari shu qadar keng va chuqurki, hatto bunday asar XIX asrda yozilganda ham, unga shon-sharaf bo‘lar edi. Mahmud Koshg‘ariyning «Devon»i singari asar fan olamida keyingi asrlarda ham yaratilgan emas. Uning asari bamisoli «Turkiy qomusdir», - degan fikrlari yuqoridagi fikrlarimizning dalilidir. Darhaqiqat, Mahmud Koshg‘ariy tilshunoslikning qiyosiy-tarixiy, fonetika, fonologiya, leksikologiya, leksikografiya, lingvogeografiya sohlarida diqqatga sazovor ishlarni amalga oshirdi. U bevosita sarf va nahv ilmining asoschisi hisoblanadi. “Devonu lug‘ati-t-turk”ni tilshunoslikning turli yo‘nalishlari bo‘yicha tadqiq qilsa bo‘ladi. Uni leksik jihatdan o‘rganish, tahlil qilish esa asarning nozik qirralarini, ma’no rang-barangliklarini ochib berishga xizmat qiladi. Ushbu tadqiqot ishini bajarish jarayonida “Devonu lug‘atit turk” asari haqida umumiy ma’lumotlarni to‘plandi, asarning o‘rganilganlik darajasi, bu haqdagi olimlarning turli nazariyalarini ko‘rib chiqildi, til va adabiyot ta’limida lug‘atlardan foydalanishning ahamiyatini aniqlandi, ona tili darslarida “Devoni lug‘atit turk”asarini o‘qitishda o‘ziga xos usullar, innovatsion metodlardan foydalanish bo‘yicha mulohaza va takliflar berildi, o‘rta maktab adabiyot darslarida “Devoni lug‘atit turk”asarini o‘qitishda o‘ziga xos usullar, innovatsion metodlardan foydalanish ko‘nikmalari haqida fikrlar bildirildi. Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari yuzasidan jahon olimlaridan K.Brokelmann,V.V.Bartold, S.E.Malov, K.K.Yudaxin, B. Atalay, 68 R.Kilisli , o‘zbek olimlaridan S.Mutallibov, A. Fitrat, B. Cho‘ponzoda, G‘. Abdurahmonov, H. Dadaboyev, A. Rustamov, A. Hasanov, H. Boltaboyev 9 kabi olimlar o‘zlarining tadqiqot ishlarini olib borgan. Xullas, ilm-fan ravnaq topib, rivojlanib borgani sari eng qadimiy, eng tadqiqottalab asarlardan bo‘lgan “Devoni lug‘otit turk” asariga bo‘’lgan qiziqish dunyo miqyosida kuchayib bordi. Bu borada yirik-yirik, salmoqli tadqiqot ishlari amalga oshirildi. Ushbu asarni jahon olimlari turli sohalar bo‘yicha tadqiqot obyekti sifatida ishladilar, jumladan, asarning filologik, geografik, etnografik, kulturologik, adabiyotshunoslik va shu kabi tarmoqlar bo‘yicha tadqiq etdilar. Ushbu asar turkiy xalqlar tarixidagi dialektologik, izohli, etnografik, tarixiy- etimologik lug‘atlarning barcha unsurlarini qamrab oluvchi dastlabki universal lug‘at bo‘lib, o‘z muallifini dunyoga ulug‘ adabiyotchi, tarixchi geograf va boshqa ko‘p fanlarlan yaxshi xabardor bo‘lgan yirik fan arbobi, qomusiy olim sifatida tanitdi. “Devoni lug‘atit turk” asarini, uning tarkibidan joy olgan har bitta so‘zni yosh-avlodga o‘rgatish zarur. Agar mana shu ish amalga oshirilsa, birinchi navbatda, tilimizning sofligi saqlanadi, so‘z boyligimiz mahalliylashadi,kelajak avlodga keng dunyoqarashli, fikrlashi keng, so‘z bilish qobiliyati yuqori bo‘lgan kadrlarni tayyorlab bergan bo‘lamiz. Maktab darsliklarining asosiy mazmuni lug‘atlar bilan ishlashga qaratilganligi ham bejiz emas. Bolalar qanchalik ko‘p didaktik va ilmiy asarlar bilan tanishib borsa, shunchalik bilimi, tafakkur olami ham shu asnoda shakllanadi. Yuqorida keltirilgan usullar namuna sifatida berildi. Aslida, har bir fan o‘qituvchisi ijodkor sifatida o‘zi o‘qitadigan mavzusini bolalar ongiga yetkazishda shaxsiy metologiyasiga tayanadi. Bu esa ham o‘quvchilarda ham o‘qituvchuilarda shaxsga oid kompetensiyani shakllanishiga olib keladi. “Devoni lug‘atit turk” asarini o‘qitishda ma’lumotlar bazasini tartiblab, tarmoqlab o‘rganish uchun “kaster”, taqqoslab o‘rganish uchun “Venn diagrammasi”, ma’lumotlar ketma-ketligini eslab qolish uchun “Zanjir”, Mahmud 9 A.Fitrat. Eng eski turk adabiyoti namunalari. Samarqand-Toshkent, 1927. Qayta nashri: Toshkent: MUMTOZ SO’Z, 2008; Dadaboyev H. «Devonu lug‘atit turk»ning til xususiyatlari.– Toshkent:ToshDSHI,2017; Abdurahmonov G’. Mutallibov S.M. Devonu lug’atit nturk. Indeks-lug’at. – Toshkent: O’zFA nashriyoti, 1967. 69 Koshg‘ariy shaxsi bilan tanishish uchun “Shaxsini top”, xotira va nutqni rivojlantirish uchun “Sher mashqi”, “So‘z o‘yini” kabi metodlardan foydalanish mumkin. FOYD А LANILGAN ADABIYOTLAR I. Normativ- huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik nashrlar 1. Mirziyoyev Sh.M. “ O zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirishʻ bo yicha harakatlar strategiyasi to g risida ʻ ʻ ʻ ” gi Farmoni. / Xalq so zi, 2017 ʻ yil, 8 fevral. - № 28 (6722). https://lex.uz/ru/ 2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 21 октябрдаги “Mамлакатимизда ўзбек тилини янада ривожлантириш ва тил сиёсатини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида ” ги ПФ-5850-сон Фармони. https://lex.uz/ru/ 3. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “ Ўзбекистон Республикасининг “Давлат тили ҳақида” ги қ онуни қабул қилинганининг ўттиз йиллигини кенг нишонлаш тўғрисида ” ги 2019 йил 4 октябрдаги П Қ -4479-сонли Қ арори. https://nrm.uz/ 4. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 21 октябрдаги “Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавқеини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида” ги ПФ-5850 - сон Фармони. https://lex.uz/ru/ 5. Каримов И . А . Ўзбекистонда демократик ўзгаришларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамияти асосларини 70 шакллантиришнинг асосий йўналишлари . Иккинчи чақириқ Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг тўққизинчи сессиясидаги маъруза , 2002 йил 29 август - Биз танлаган йўл – демократик тараққиёт ва маърифий дунё , ҳамкорлик йўли . Т.11. – Т.: 2003. 6. И . Каримов , “ Миллий истиқлол ғояси : асосий тушунча ва тамойиллар ”, Тошкент , 2000, б .45 4 Qarang.“Ta’lim taraqqiyoti”, 1999, 1-maxsus son, 64-bet. II. Monografiya, ilmiy maqola, ilmiy adabiyotlar 1. A.Fitrat. Eng eski turk adabiyoti namunalari. Samarqand-Toshkent, 1927. Qayta nashri: Toshkent: MUMTOZ SO‘Z, 2008; Dadaboyev H. «Devonu lug‘atit turk»ning til xususiyatlari.–Toshkent:ToshDSHI,2017; 2. «Devonu lug‘ati turk»da asarida keltirilgan lirik she’rlar semantikasiga bir boqish // Sharq tarjimashunosligi: tarixi, hozirgi kuni va kelajagi» mavzuidagi Respublika ilmiy-amaliy konferensiya to‘plami. –Toshkent: ToshDSHI, 2016. – B. 19-28; 3. «Devonu lug‘ati-t turk» va uning o‘zbek tilshunosligi taraqqiyotidagi o‘rni// Sharq mash’ali, 014.–№2 (46).–B.15-19; 4. «Qutadg`u bilig»dagi qadimiy maqollar haqida // Til va adabiyot ta`limi. 2004, 1-son. 5. A.Xushanov, Sh.Bo‘ronova “ Science and Education ” Scientific Journal Volume 1 Issue 3 6. Abdulaxatov N. Va boshqalar.Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘atit turk” asaridagi leksik birliklar tadqiqi. Toshkent- 2013. 7. Abdullaev H.Aliyev A., Sodiqov Q. “Devonu lug‘ati turk”da kechgan yelkin~elkin so‘zi va uning she’riy uzindilardagi semantikasi // Sharq 71 tarjimashunosligi: tarixi,hozirgi kuni va kelajagi» mavzuidagi Respublika ilmiy-amaliy konferensiya to‘plami.–Toshkent:ToshDSHI, 2014.–№2.–B. 24-28; 8. Abdurahmonov A. Turkiy xalqlar og‘zaki ijodi (Eng qadimdan islomgacha bo‘lgan davr). –Samarqand:SamDU,2004; 9. Abdurahmonov G‘. Mutallibov S.M. Devonu lug‘atit nturk. Indeks-lug‘at. – Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 1967. 10. Atalay. B. Divanü Lügat-it-Türk ve Tercümesi üzerine Notlar / Kâşgarlı Mahmud. Divanü Lügat-it-Türk (çeviri). Çeviren:Besim Atalay. 5 baski. Cild I. Ankara, 2006. S.XII; 11. Dadaboyev H. “ Devonu lug‘atit turk ” ning til xususiyatlari.– Toshkent:ToshDSHI, 2017; 12. Fitrat A. Tanlangan asarlar. 5 jildlik. 4 jild. Eng eski turk adabiyoti namunalari. – Toshkent: Ma’naviyat, 2006; 13. Haqqul I. O‘zbek adabiyotida ruboiy. – Toshkent: Fan,1981; 14. Jo‘rayev M.Folklorshunoslik asoslari. – Toshkent: Fan, 2009; 15. Karimov Q. Qadimgi turkey til lug‘ati (X–XII asrlar). – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2009; 16. Kilisli Rifat. Ansiklopedik Sözlük, III Cild / Dil ve genel Kültür Ansiklopedisi. Ankara, 1967. S. 1297. 17. M.Koshg‘ariy. Devonu lug‘otit turk. III tomlik. T. – 1960. – I tom, 17, 67 betlar. 18. Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘otit turk.I jild. 126, 159, 444, 445-b. Oriental Art and Culture. Scientific-Methodical Journal – Issue 5/2020 ISSN 2181-063X 160 http://oac.dsmi-qf.uz . 19. Mahmud Koshg‘ariy. Turkiy so‘zlar devoni (Devoni lug‘otit turk). 3 jildlik. 1-jild. Tarjimon va nashrga tayyorlovchi: Solih Mutallibov. T.: Fan, 1960. 20. Mallayev N. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1976; 21. Mamatqulov M. Qadimgi turkey adabiyotda janrlar poetikasi. Filol.f.n... dis. – Toshkent, 2004; 72 22. Nurxon Nuraliyevna Rasulova, Fors tojik tilidan o‘zlashgan taom nomlari. “Science and Education” Scientific Journal November 2020 / Volume 1 Issue 8 https://cyberleninka.ru/article/n/fors-tojik-tilidan-o-zlashgan-taom- nomlari/viewer . 23. Qadimgi turkey she’riyat haqida // Hayotbaxsh chashma. – Toshkent: Adabiyot va san’at, 1974. – B. 138-149. 24. Qayumov A. va boshqalar. Qadimgi yozma yodgorliklar. – Toshkent: Yozuvchi, 2000; 25. Rahimjonov M. O‘zbek mumtoz lirikasida marsiya janri. Fil.f.d. (PhD)... diss. – Samarqand, 2018; 26. Rahmatova Govhar Omonovna «Devonu lug ati-t-turk»dagi she rlar: matn ʼ ʼ va uning talqini masalalari filologiya fanlari bo yicha falsafa doktori (phd) ʼ dissertatsiyasi avtoreferati. 27. Rahmonov N. »Devonu lug‘oti-t-turk» – adabiy manba sifatida // “Devonu lug‘oti-t-turk”– turkey xalqlarning noyob yozma yodgorligi» mavzuidagi xalqaro ilmiy anjuman materiallari. – Toshkent, 2018.– B. 54- 66; 28. Rahmonov N., Sodiqov Q. O‘zbek tili tarixi. –Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati, 2009; 23. 29. Rajabov D. “Devonu lug‘atit turk” dagi adabiy parchalar haqida // O‘zbek tili va adabiyoti, 2013. – №2. – B. 106- 111; 30. Sodiqov Q. O‘zbek adabiy tili tarixidan. – Toshkent: O‘zbekiston, 1994; 31. Valixo‘jayev B. O‘zbek adabiyotshunosligi tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston, 1993; 32. Xayitmetov A. O drevney poezii tyurkov (po materialam “Divani lug‘atit turk” Maxmuda Kashgari) // Sovetskaya tyurkologiya. –Baku, 1972. – №1. – S. 123. 33. Xayrullayev M. Mahmud Qoshg‘ariy // Ma’naviyat yulduzlari. –Toshkent: Xalq merosi, 2001; 34. Xo‘ja Ahmad Yunus. “Turkiy tillar devoni” dagi bayonlardan uyg‘urlarning XI asrdagi yemak-ichmak madaniyatiga nazar. // Urumchi, 2005. № 4, 21-b. 73 Internet saytlari: 1. www.zieyonet.uz . 2.www.pedagog.uz. 3. www. Wikipedia.uz 4. https://lex.uz/ru/ 5. http://oac.dsmi-qf.uz . 6. https://cyberleninka.ru/article/n/fors-tojik-tilidan-o-zlashgan-taom-nomlari/ viewer . 74

Davlat tilida ish yuritish asoslarini o‘qitish va malakasini oshirish markazi

Купить