Davlat xizmatini samarali qilishda jamoatchilik nazoratining o‘rni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	347.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Davlat xizmatini samarali qilishda jamoatchilik nazoratining o‘rni

Купить

Davlat xizmatini samarali qilishda jamoatchilik nazoratining
o‘rni
Reja
1.O‘zbekistonda mustaqillik yillarida demokratiya va fuqarolik jamiyati
talablariga javob beradigan davlat boshqaruv tizimi shakllanishi.
2.Davlat xizmati faoliyati samaradorligi ushbu faoliyatga doir bilimga
bog‘liqligi.
3.Davlat xizmati samaradorligini ta’minlashda ular faoliyati ustidan
jamoatchilik nazoratini ahamiyati.

1.O‘zbekistonda mustaqillik yillarida demokratiya va fuqarolik jamiyati
talablariga javob beradigan davlat boshqaruv tizimi shakllanishi.
O‘zbekiston tanlagan demokratik taraqqiyot yo‘li va fuqarolik jamiyatini
shakllantirish jarayoni davlat xizmatlari faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini
amalga oshirish masalasini dolzarbligini belgilab beradi. Chunki demokratiya ham,
fuqarolik jamiyati ham nazorat faoliyati bilan, jumladan, jamoatchilik nazorati
bilan bevosita bog‘liq. Ushbu xususda gapirib O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Sh.M.Mirziyoev jumladan shunday dedi: “Yangi O‘zbekiston – “Xalq
davlat idoralariga emas, davlat idoralari xalqqa xizmat qilishi kerak” degan hal
qiluvchi tamoyil amalda o‘z tasdig‘ini topayotgan mamlakat”. 1
Demokratiya talabi
ko‘ra davlat xizmati jamiyat nazorati ostida bo‘lishi lozim, aks holda davlat xizmat
emas, hukmronlik qila boshlaydi. Ushbu xususda gapirib Nobel mukofotining
laureati Milton Fridman shunday deydi: “Hukumat xalqqa hukmronlik emas, balki
doimo xizmat qiladigan jamiyatni yaratish, faqat bizni demokratlashtirishda
ishtirok etishimizga bog‘liq. Biz jamiyatga qanday munosabda bo‘lsak, jamiyat
ham shunga munosib bo‘ladi ya’ni jamiyatni qandayligi bizning o‘zimizga
bog‘liq” 2
. Shuning uchun biz quyida davlat xizmatlari samaradorligini
ta’minlashda jamoatchilik nazoratining o‘rni masalasini tahlil qilishni maqsad qilib
qo‘ydik.
O‘zbekistonda mustaqillik yillarida tub sotsial-iqtisodiy, ijtimoiy- siyosiy,
jumladan, ma’muriy islohotlar o‘tkazilishi natijasida zamon talabiga ya’ni
demokratiya va fuqarolik jamiyati talablariga javob beradigan davlat boshqaruv
tizimi shakllanib bormoqda. Davlat boshqaruvi tizimi hokimiyatni tarmoqlarga
ya’ni qonun, ijro va sud hokimiyatiga bo‘linishini konstitutsion tamoyiliga, ularni
o‘rtasida o‘zaro tiyib turish va manfaatlar qarama-qarshi turishiga, shu bilan birga
qonun va ijroiya hokimiyatini markazda va joylarda nazorat funksiyalarini
kuchaytirishga asoslangan. Shular qatorida nazorat borasida davlat va jamiyat
o‘rtasida hamkorlik va sheriklikni o‘rnatish masalasiga alohida e’tibor
1
Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон стратегияси. Тошкент: “Ўзбекистон” нашриёти, 2021., 27-бет.
2
Мухаев Р.Т. Политология. Москва. 2007 г. Стр.5.

qaratilmoqda. Chunki faqat yuqoridan bo‘lgan davlat nazorati bilan xalq
manfaatini ifodalaydigan ma’muriy boshqaruv tizimini shakllantirish muammo
bo‘lib qoladi. Bunday holat bo‘lmasligi uchun davlat va jamiyat nazorat
vositalaridan iborat bo‘lgan nazorat tizimi shakllangan va jamoatchilik nazorati uni
harakatga keltiradigan muhim elementi bo‘lishi lozim.
Xalq manfaatiga xizmat qiladigan ma’muriy boshqaruv tizimini
shakllantirish borasidagi muammolardan biri buzuq byurokratiya va korrupsiya
illati hisoblanadi. Chunki korrupsiya sharoitida adolat tamoyiliga rioya qilib
bo‘lmaydi. Adolat tamoyili buzilgan joyda razolat hukmronlik qila boshlaydi.
Razolat hukmronlik qilgan joyda inson huquq va erkinliklari paymol qilinib halq
manfaatini ifodalash muammo bo‘lib qoladi. Bunday muammoning kelib
chiqishining sababi ijroiya hokimiyat organlari faoliyatini ochiqligi va oshkoraligi
to‘liq ta’minlanmaganligi va jamoatchilik nazoratini zaifligidir. Bizning
nazarimizda bu ikkita sababni bartaraf qilish uchun professional davlat xizmatini
samarali tizimini shakllantirish va ijroiya hokimiyat organlari tizimida
korrupsiyaga qarshi ta’sirchan nazorat mexanizmini shakllantirish kerak bo‘ladi.
Bu esa, davlat xizmatini ma’muriy boshqaruv sohasidagi demokratik islohotlar
asosida takomillashtirishni talab qiladi.
Buning uchun, eng avvalo, ma’muriy boshqaruv tizimini demokratlashtirish
nima ekanligini anglab olish kerak bo‘ladi. Ma’muriy boshqaruv tizimini
demokratlashtirish deganda ikkita jarayon tushuniladi, chunki demokratlshatirish
jarayoni ikki elementdan iborat. Birinchisi hokimiyatni shakllantirishda xalqni
ishtirokini kengaytirish bo‘lsa, ikkinchisi hokimiyatni xalq tomonidan nazorat
qilish imkoniyatini kengaytirish. Demokratiyaning nazorat funksiyasi davlat
hokimiyati organlari faoliyatini ularni qonunan belgilangan kompetensiyasiga
mutanosibligini ta’minlashdan iborat. Demokratiyaning nazorat funksiyasi ikkita
yo‘l bilan amalga oshiriladi: birinchisi, ularni ichki idoraviy nazorati bo‘lsa,
ikkinchisi, jamiyat nazoratini ta’sirchan mexanizmi orqali. Demak, ma’muriy
boshqaruv tizimini demokratlashtirish deganda ijroiya hokimiyat organlarini

shakllantirishda xalqni ishtirokini kengaytirish bo‘lsa, ikkinchisi ijroiya hokimiyat
organlari faoliyati ustidan xalq nazoratini kuchaytirishni tushunish lozimdir.
Ma’muriy boshqaruv sohasida islohotlarni amalga oshirish borasidagi
muammolardan biri iqtisodda davlat boshqaruvining yuqoriligi, yana biri iqtisodda
davlat ulushining yuqoriligi bo‘lsa, yana biri davlat xizmatlari tizimidagi
korrupsiya illatidir. Ushbu muammolarni yechimi iqtisodni monopoliyadan va
davlat mulkidan chiqarish hamda kadrlar tanlash tizimida nazorat tizimini
takomillashtirish bilan bog‘liqdir. Buning uchun ijroiya hokimiyati faoliyatini
optimallashtirish, ma’muriy islohotlarni demokratlashtirish va davlat boshqaruvida
menejmentni zamonaviy usullarini joriy etish kerak bo‘ladi. Bundan tashqari
demokratiya va fuqarolik jamiyati talabidan kelib chiqib ijroiya hokimiyat
organlari faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini ta’sirchan mexanizmini
shakllantirish talab qilinadi. Bunda ijroiya hokimiyatning davlat xizmatlari tizimi
ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirish muhim ahamiyatga ega. Davlat
xizmatlari tizimi ustidan jamoatchilik nazoratini o‘rnatilishi ular faoliyatini
samarali qilishga xizmat qiladi.
Davlat xizmatlari samaradorligini ta’minlashda jamoatchilik nazoratini o‘rni
to‘g‘risida gapirishdan oldin asosiy qadriyat bo‘lgan davlat va jamiyat
tushunchalarining mazmun-mohiyatini anglab olish lozim. Jamiyat - evolyusion
yo‘l bilan va tabiiy ravishda shakllangan odamlarning majmuidir. Davlat - tabiiy
ravishda shakllangan jamiyatda ijtimoiy tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan va
sun’iy ravishda shakllangan siyosiy tuzulmadir. Shuning uchun jamiyat mavjud
bo‘lishi va rivojlanishining muhim sharti ijtimoiy tartibni o‘rnatilganlik holatidir
deb aytish mumkin. Ana shunday ijtimoiy tartibni o‘rnatish ehtiyojidan kelib
chiqib davlat vujudga kelayapdi. Ijtimoiy tartib deganda ijtimoiy regulyator
bo‘lgan huquq va axloq normalariga rioya qilish ta’minlanganlik holati tushuniladi.
Jamiyatni mavjud bo‘lishini ta’minlashga xizmat qiladigan normalarga rioya
etilishi nazorat faoliyati orqali ta’minlanadi. Demak davlatning asosiy vazifasi

huquq va axloq normalariga rioya qilishni ta’minlashga qaratilgan nazorat
funksiyasidir.
Davlat va jamiyat tushunchalariga ta’rif berilgandek davlat xizmati, davlat
xizmatchisi va jamoatchilik nazorati tushunchalariga ham aniqlik kiritish lozim.
Aks holda fikrlarning tarqoqligi va ayrim tushunmovchiliklar kelib chiqishi
mumkin. Davlat xizmati – davlat boshqaruvi apparatida ishlovchi xodimlarning
professional faoliyati. Davlat xizmatchisi – davlat xizmatida egallab turgan
lavozimiga muvofiq u yoki bu majburiyatlarni amalga oshiruvchi xodim.
Jamoatchilik nazorati – fuqarolik jamiyati institutlari tomonidan amalga
oshiriladigan nazorat faoliyati. Yuqorida ta’kilaganimizdek davlatning asosiy
vazifasi nazorat faoliyati orqali ijtimoiy tartibni o‘rnatish ekan. Demak davlat
xizmatlarini ham asosiy vazifasi aynan ana shu ijtimoiy tartibni o‘rnatish bilan
bog‘liqdir. Xuddi shunday jamoatchilik nazorati ham ijtimoiy tartibni o‘rnatishga
qaratilgan quyidan amalga oshiriladigan faoliyat hisoblanadi. Yuqoridan davlat va
quyidan jamiyat tomonidan birgalikda amalga oshiriladigan nazoratni ijtimoiy yoki
ommaviy nazorat deb aytish mumkin 3
.
2.Davlat xizmati faoliyati samaradorligi ushbu faoliyatga doir bilimga
bog‘liqligi.
Har qanday faoliyatni samaradorligini ta’minlashda o‘sha faoliyatga doir
bilim muhim ahamitga ega. Jumladan davlat xizmatlari faoliyatini amalga
oshirishda ham ushbu xizmatga doir bilim kerak bo‘ladi. Davlat xizmati faoliyati
uchun qanday bilim kerakligini aniqlash uchun ushbu faoliyat maqsadidan kelib
chiqib fikrlash kerak. Davlat xizmatining maqsadi umuman davlatning maqsadidan
kelib chiqadi chunki davlat o‘z funksiyasini amalga oshirishi uchun ma’lum bir
xizmatlarni amalga oshiradi. Davlat ana shu xizmatlarni amalga oshirish orqali
ya’ni ma’lum bir vazifalarni bajarish bilan o‘zining maqsadiga erishadi. Buning
uchun davlat xizmatchisida uni oldida turgan maqsadga erishishi uchun kerak
bo‘lgan bilim bo‘lishi lozim. Demak davlat xizmatchilirida qanaqa bilim bo‘lishi
3
Набиев Ф.Х. Ижтимоий назорат.Самарқанд. 2020 йил. 6-бет.

kerakligini aniqlash uchun oldin maqsadni aniqlab olishimiz kerak ekan. Xo‘sh
davlatning asosiy maqsadi nima? Ma’lumki davlatning asosiy maqsadi insoniyat
jamiyatida ijtimoiy tartibni o‘rnatish hisoblanadi. Davlatning paydo bo‘lishini
o‘zi ijtimoiy tartibni o‘rnatishga bo‘lgan ehtiyojni qondirish bilan bog‘liq.
Ijtimoiy tartibga bo‘lgan ehtiyojni tushunish uchun, eng avvalo, ijtimoiy
tartib o‘zi nima ekanligini bilish kerak. Ijtimoiy tartib huquq va axloq normalariga
rioya qilish ta’minlanganlik holatidir. Insoniyat jamiyati mavjud bo‘lishi uchun
unda muayyan tartib o‘rnatilgan bo‘lishi lozim. Shuning uchun tartib o‘rnatishga
xizmat qiladigan ijtimoiy regulyatorlar ya’ni huquq va axloq o‘ylab chiqilgan.
Ijtimoiy regulyator bo‘lgan huquq va axloq normalariga rioya qilinganlik holati
ijtimoiy tartib degan tushuncha bilan ifodalanadi. Odamlar huquq va axloq
normalariga rioya qilib yashashlari uchun ularni kimdir nazorat qilib turishi kerak.
Ana shunday nazoratni davlat o‘zining nazorat organlari orqali amalga oshiradi va
shu bilan davlat xizmatlarini ko‘rsatadi. Buning uchun davlat insoniyat jamiyatida
odamlar o‘rtasidagi munosabat jarayonida tabiiy ravishda kelib chiqadigan
qarama-qarshilikni kelishtirib murosaga solib turishi kerak bo‘ladi. Insoniyat
jamiyatida murosa qilib kelishib yashashga ehtiyoj bo‘lsa-yu, lekin bu ehtiyoj o‘z
o‘zidan qondirilmasa ana o‘sha vaqtda davlat paydo bo‘ladi. Agar bu qarama-
qarshiliklar o‘z vaqtida murosaga solinmasa ular keskinlashib kuchayib boradi va
natijada insoniyat jamiyati son sanoqsiz urushlardan iborat bo‘lib qoladi va bu
esa, ertami-kechmi insoniyat jamiyati halokatini keltirib chiqaradi.
Insoniyat jamiyatida tartibni o‘rnatish ehtiyojidan kelib chiqib davlat
vujudga kelayapdi. Lekin tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan davlat hokimiyati
asta-sekinlik bilan xizmat emas, balki hukmronlik qilishga o‘ta boshlaydi. Ana
shunday holat kelib chiqmasligi uchun jamiyat tomonidan xalqqa xizmat qilish
uchun yaratilgan davlat hokimiyati jamiyat tomonidan nazorat qilinishi kerak
bo‘lmoqda. Agar jamiyat davlat hokimiyatini nazorat qilmasa byurokratiya
kuchayib korrupsiya illati kelib chiqadi. Bunday holat kelib chiqmasligi uchun
davlat hokimiyati boshqaruvi organlari jamiyat nazorati ostida bo‘lishlari lozim.

Bunday nazorat demokratiya va fuqarolik jamiyati talabi hisoblanadi, chunki
demokratiya deganda nafaqat hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishi, balki
nazorat qilinishi ham tushuniladi. Fuqarolik jamiyatini asosiy funksiyasi ijroiya
hokimiyat ustidan nazoratni amalga oshirishdan iborat. Buning uchun davlat
hokimiyati faoliyati ochiqligi va oshkoraligi ta’minlangan bo‘lishi lozim. Bu esa,
demokratiya va fuqarolik jamiyati talabi hisoblanadi, chunki ochiqlik va
oshkoraliksiz demokratiya ham, fuqarolik jamiyati ham bo‘lmaydi. Jamiyat o‘z
nazoratini amalga oshirishi uchun davlat hokimiyati faoliyatidan xabardor bo‘lishi
lozim va bu ochiqlik hamda oshkoralik orqali ta’minlanadi.
Davlat xizmati samaradorligini ta’minlashda kadrlarni tanlash va joy-joyiga
qo‘yish jarayonida jamoatchilik nazorati muhim ahamiyatga ega. Chunki davlat
xizmati samaradorligi ushbu sohada faoliyat olib borayotgan kadrlarni sifatiga
bog‘liq. Kadrlarni sifati yuqori bo‘lishi uchun ularni shakllantirish jarayonida
ma’lum bir me’zonlarga rioya etilishi lozim. Buning uchun, eng avvalo, kadrlarni
sifatini belgilaydigan me’zonlar ishlab chiqilgan bo‘lishi lozim. Bu borada
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning 2019 yil 3 oktyabrdagi
kadrlarni tanlash meritokratiya tamoyili asosida ochiqlik va oshkoralik bilan
amalga oshirilishi kerakligi to‘g‘risidaga farmoni huquqiy asos bo‘lib xizmat
qiladi 4
. Meritokratiya tomoyiliga asoslanish uchun qanday me’zonlarga rioya
etilishi lozim? Buning uchun davlat hokimiyati faoliyati mohiyatidan kelib chiqib
fikrlash lozim bo‘ladi. Davlat hokimiyati, eng avvalo, siyosiy faoliyat hisoblanadi
shuning uchun asosiy mezon siyosiy madaniyat darajasi bo‘lishi to‘g‘ri bo‘ladi.
Davlatning asosiy vazifasi ijtimoiy tartibni o‘rnatish bo‘lganligi va bu qonunga
rioya etilishi bilan bog‘liqligi uchun ikkinchi me’zon huquqiy madaniyat darajasi
bo‘lishi kerak. Davlat funksiyalaridan asosiysi boshqaruv hisoblanadi shuning
uchun kadrlarga qo‘yiladigan talablardan biri o‘zini boshqara olishga qodirligidir.
Chunki inson birovni boshqara olishi uchun oldin o‘zini boshqara olishi lozim va
bu ma’naviyat orqali ta’minlanadi.
4
Мирзиёев Ш.М. Ўзбекистон Республикаси Президентини “Ўзбекистон Республикасида кадрлар сиёсати ва
давлат фуқаролик хизматлари тизимини тубдан такомиллаштиришнинг чора-тадбирлари тўғрисида”
Тошкент,2019 йил 3 октябрдаги ПФ-5843-сон фармони.

Shuning uchun kadrlarni tanlash jarayonidagi asosiy me’zonlardan biri
ma’naviyatning yuksaklik darajasi bo‘lishi lozim. Ushbu me’zon asosiy me’zon
bo‘lishi to‘g‘ri, chunki, bilimi kuchli-yu, lekin ma’naviyati qashshoq odam o‘zini
boshqara olmaydi. O‘zini boshqara omagan odam o‘z ichki dunyosida tartibni
o‘rnata olmaydi, chunki, u adolatga emas, balki razolatga xizmat qiladi. Natijada
adolat bilan razolat o‘rtasidagi kurashda razolat g‘alaba qozonadi va ijtimoiy
tartibsizlik kelib chiqadi. Shuning uchun ma’naviyati qashshoq davlat xizmatida
buzuq byurokratiya shakllanib korrupsiya kelib chiqadi. Korrupsiya muhitida esa,
adolat oyoq osti qilinib yuqorida ta’kidlaganimizdek ijtimoiy tartibsizlik kelib
chiqadi. Shuning uchun kadrlarni tanlash jarayonida asosiy me’zon nomzod
ma’naviyatining yuksaklik darajasi bo‘lishi lozim. Kadrlarni tanlash jarayonida
ushbu me’zonlarga rioya etilishi jamoatchilik tomonidan nazorat qilinishi
meritokratiya tamoyili asosida davlat xizmatini shakllantirishni ta’minlaydi.
Davlat xizmatchisiga qo‘yilgan ushbu me’zonlardan eng muhimi yuqorida
ta’kidlaganimizdek uning ma’naviy yuksaklik darajasidir. Chunki ma’naviyat
insonga o‘z ustidan bo‘lgan hokimiyatni shakllantirib o‘z ustidan bo‘lgan nazoratni
ta’minlaydi. O‘zini nazorat qilishga qodir bo‘lgan odam o‘z ichki dunyosida tartib
o‘rnata oladi va korrupsiya illatiga chalinmaydi. Shuning uchun davlat
xizmatchilarga qo‘yilgan talablar ichida eng muhimi uning ma’naviy yuksakligi
deb aytish mumkin. Chunki ma’naviy qashshoqlik natijasida kelib chiqadigan
korrupsiya sharoitida davlat xizmatlari samarali bo‘la olmaydi. Davlat xizmatida
kadrlar tarkibini shakllantirish siyosiy madaniyat, huquqiy madaniyat va ma’naviy
yuksaklik me’zonlariga rioya qilingan holda amalga oshirilishi lozim. Bunda
ma’naviy yuksaklikni aniqlash masalasi muammoli bo‘lishi mumkin, chunki inson
ma’naviyatini yuksaklik darajasini belgilovchi xujjat yo‘q. Shuning uchun davlat
xizmatiga nomzodning ma’naviyatini qanday qilib aniqlash mumkin degan savol
kelib chiqadi. Bizning nazarimizda inson ma’naviyatini yuksaklik darajasini o‘sha
odamning oilasidagi muhitni sog‘lomlik darajasiga qarab belgilash mumkin.
Agar nomzodning oilasidagi muhit sog‘lom bo‘lsa, bu uning ma’naviyatining
yuksakligini belgisi va aksincha, agar oilada muhit nosog‘lom bo‘lsa, bu uning

ma’naviyatining qashshoqligini belgisi bo‘ladi. Chunki o‘z oilasida tartibni o‘rnata
olgan odam o‘z ustidan hokimiyatga ega bo‘lgan bo‘ladi va bu ma’naviyat orqali
ta’minlanadi.
3. Davlat xizmati samaradorligini ta’minlashda ular faoliyati ustidan
jamoatchilik nazoratini ahamiyati.
Davlat xizmati samaradorligini ta’minlashda nafaqat kadrlarni shakllantirish
jarayonida balki ular faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirish
muhim ahamiyatga ega. Chunki har qanday yaxshi kadr davlat xizmatiga
o‘tgandan keyin keyin nazoratsizlik oqibatida o‘zining egoistik manfaatlarining
quliga aylanib qoladi. Bunday holat bo‘lmasligi uchun davlat xizmati ustidan
jamoatchilik nazorati amalga oshirilishi lozim. Nazoratsizlik oqibatida davlat
idoralari xalqqa emas, balki xalq davlat idoralariga xizmat qila boshlaydi. Shu
o‘rinda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning “Xalq davlat
idoalariga emas balki davlat idoralari xalqqa xizmat qilishi kerak” degan dono
so‘zlarini eslash o‘rinli bo‘ladi.
Davlat xizmatchilari ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirish
demokratiya va fuqarolik jamiyati talabi hisoblanadi. Chunki demokratiya ham,
fuqarolik jamiyati ham nazorat faoliyati bilan bog‘liq. Demokratiya deganda
nafaqat hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishi balki nazorat qilinishi
tushuniladi. Fuqarolik jamiyatining asosiy funksiyasi ijroiya hokimiyat ustidan
nazoratni amalga oshirish hisoblanadi. Davlat xizmati samaradorligi jamoatchilik
nazoratiga bog‘liq ekan asosiy e’tiborni nazorat faoliyatini kuchli qilishga qaratish
maqsadga muvofiq bo‘ladi. Nazorat faoliyatini samaradorligi va umuman har
qanday faoliyatning samaradorligi o‘sha faoliyatga doir bilimga bog‘liqdir.
Jamoatchilik nazorati kuchli bo‘lishi uchun fuqarolik jamiyati institutlarini nazorat
faoliyatiga doir bilim bilan qurollantirish choralarini ko‘rish kerak bo‘ladi.
Umuman jamiyatni nazorat faoliyatiga doir bilim bilan qurollantirish uchun ta’lim
tizimida nazorat faoliyatiga doir bilimni beradigan fan joriy qilinishi lozim.

Nazorat faoliyatiga doir bilim bilan qurollangan jamiyat davlat xizmati ustidan o‘z
nazoratini amalga oshirishga qodir bo‘ladi.
Nazorat faoliyati samarali bo‘lishi uchun davlat va jamiyat o‘rtasida nazorat
borasida hamkorlik va sheriklik o‘rnatilishi lozim. Davlat va jamiyatning
birgalikdagi nazoratini ijtimoiy nazorat yoki ommaviy nazorat degan tushuncha
bilan ifodalash mumkin. Bunday nazoratni shakllanishi zamon talabi hisoblanadi
chunki zamon mohiyati demokratiya va fuqarolik jamiyatini shakllantirishdan
iborat. Demokratik davlat va fuqarolik jamiyatining kuchliligi ijtimoiy nazoratni va
uning muhim elementi bo‘lgan jamoatchilik nazoratining muhim sharti
hisoblanadi. Davlat xizmati samaradorligini ta’minlashga qodir bo‘lgan nazorat
faoliyatini ta’minlash nazorat mexanizmini shakllanganligiga bog‘liq. Nazorat
mexanizmini bir nechta elementlardan iborat bo‘ladi va uning elementlaridan biri
jamoatchilik nazorati hisoblanadi.
Davlat xizmatining samaradorligi barqaror ishlab turgan nazorat
mexanizmiga bog‘liq va bunday mexinizmni harakatga keltiradigan qismi
jamoatchilik nazorati bo‘lishi lozim. Chunki nazorat natijasida erishiladigan
ijtimoiy tartib, eng avvalo, quyida yashayotgan odamlarga kerak. Shuning uchun
quyida yashayotgan odamlar fuqarolik jamiyati institutlariga birlashgan holda o‘z
nazoratlarini amalga oshirib nazorat mexanizmini harkatga keltirishlari lozim.
Nazorat mexanizmini boshqa qismlari harakatga kelishlari uchun jamoatchilik
ularga turtki berishlari kerak bo‘ladi. Agar jamoatchilik nazorati ishlamasa nazorat
mexanizmi ham harakatga kelmaydi, chunki har qanday mexanizmni harakatga
keltiruvchi qismi bo‘ladi. Jamoatchilik nazorati nazorat mexanizmini harakatga
keltiruvchi muhim elementi hisoblanadi. Bir biriga vertikal va gorizontal
tomonlardan bog‘langan tuqqizta vositadan iborat nazorat tizimini tasavvur qilib
ko‘ring. Bulardan uchtasi davlat nazorat vositalari, yana uchtasi jamiyat nazorat
vositalari va qolgan uchtasi ularni bog‘lab turadigan ham davlatga, ham jamiyatga
daxldor bo‘lgan nazorat vositalari. Ana shunday tizim harakatga kelib

mexanizmga aylanishi uchun jamoatchilik nazorati kuchli bo‘lishi va harakatni
boshlab berishi lozim.
Nazorat mexanizmida davlat tomonidan nazoratni qonunchilik hokimiyati,
ijro hokimiyati va sud hokimiyati amalga oshiradi. Jamiyat tomonidan esa,
nazoratni elektorat, boshlag‘ich partiya tashkilotlari va fuqarolik jamiyati
institutlari amalga oshiradi. Davlat va jamiyat nazorat vositalarini bog‘lab
turadigan nazorat vositalariga deputatlar korpusi, siyosiy partiyalar va ommaviy
axborot vositalari kiradi. Ushbu nazorat mexanizmini harakatga keltiradigan qismi
quyidan amalga oshiriladigan jamoatchilik nazorati bo‘lishi lozim. Chunki nazorat
natijasida o‘rnatiladgan ijtimoiy tartib, eng avvalo, quyida yashayotgan odamlar
uchun kerak. Bugungi kunda mamlakatimizda shakllanib borayotgan nazorat tizimi
strukturasini jamiyat siyosiy hayotining hozirgi manzarasidan kelib chiqib,
quyidagicha tasavvur qilish mumkin. 5
Jamoatchilik nazoratining kuchliligi esa, demokratiya va fuqarolik
jamiyatining kuchliligiga bog‘liqdir. Shuning uchun davlat xizmatlarini
samaradorligi oxir-oqibatda demokratiya va fuqarolik jamiyatining kuchliligiga
5
Набиев Ф.Х. Ижтимоий назорат. Самарқанд 2020 йил. 135-бет.

bog‘liq bo‘ladi. Buning uchun jamiyatga demokratiya va fuqarolik jamiyatini
kuchli qilishga xizmat qiladigan bilimlarni berish kerak bo‘ladi. Demokratiya
ham, fuqarolik jamiyati ham nazorat faoliyati bilan bog‘liq bo‘lganligi uchun
jamiyatga, eng avvalo, nazorat faoliyatiga doir bilim berish kerak bo‘ladi. Har
qanday bilim ta’lim tizimida shakllanganligi kabi nazorat faoliyatiga doir bilim
ham ta’lim tizimida shakllanadi. Shuning uchun ta’lim tizimiga nazorat faoliyatiga
doir bilimni beradigan fanni joriy etish zamon talabi hisoblanadi deb aytish
mumkin.
Xulosa qilib aytganda davlat xizmatlarini samaradorligi jamoatchilik
nazoratiga, jamoatchilik nazorati esa, demokratiya va fuqarolik jamiyatini
kuchliligiga bog‘liq. Shuning uchun asosiy e’tibor demokratiya va fuqarolik
jamiyatini kuchli qilishga qaratilishi lozim. Demokratiya va fuqarolik jamiyati
nazorat faoliyati bilan bog‘liq bo‘lganligi uchun jamiyatga nazorat faoliyatiga doir
bilimni berish choralarini ko‘rish lozim. Bunda oliy ta’lim tizimida nazorat
faoliyatiga doir bilimni beradigan fanni joriy etish va yoshlarni ongiga singdirish
muhim ahamiyatga ega bo‘lgan dolzarb vazifa hisoblanadi. Bugun jamiyatga
demokratiya va fuqarolik jamiyatini kuchli qilishga xizmat qiladigan nazorat
faoliyatiga doir bilimni berish, ertaga kuchli jamoatchilik nazoratini shakllantiradi.
Kuchli jamoatchilik nazorati esa, nazorat mexanizmini harakatga keltirib o‘z
navbatida davlat xizmatlarini samarali bo‘lishini ta’minlaydi.

Foydalanilgan manba va adabiyotlar:
.Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, kat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik
barcha darajadagi rahbarlarning kundalik hayot qoidasi bo‘lishi kerak. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
2. Mirziyoev Sh.M. 2017-2021 yillvarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalishi bo‘ycha Harkatlar strategiyasi. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
3.Mirziyoev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent, 2021 yil.- 464 b.
4.Karimov I. A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T. O‘zbekiston. 2010 y.
5.Bafoev Sh. Jamoatchilik nazorati demokratik huquqiy davlat va fuqarolik
jamiyati qurishning muhim omili sifatida // Ijtimoiy fikr. Inson huquqlari. – 2007
№ 1.
6.Mustafoev M. Jamoatchilik nazorati – jamiyat muvozanati // Muloqot 2004 y. №
4
7.Muxtorov N. Amnistiya aktlarini qo‘llanilishida jamoatchilik nazorati: davlat
boshqaruv organlari va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligi // Fuqarolik
jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 y. № 3
8.Nabiev T., Soleev A. O‘zini o‘zi boshqarish organlari jamoatchilik nazoratining
sub’ekti sifatida // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society.
2008 y. № 4
9.Nabiev F. X. Obespechenie i sovershenstvovanie obщestvennogo kontrolya v
programmnыx dokumentax politicheskix partiy Uzbekistana // Fuqarolik jamiyati
– Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 № 3
10.Nabiev F. X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. 2016 yil.

Davlat xizmatini samarali qilishda jamoatchilik nazoratining o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish