Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 43.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Davlatchilik tushunchasi va uning kelib chiqishi to‘g‘risidagi yondashuvlar. O‘zbekistonda qadimgi davlatchilikning turlari va boshqaruv shakli

Купить
Davlatchilik tushunchasi va uning kelib chiqishi to’g’risidagi yondashuvlar. O ’zbekistonda qadimgi davlatchilikning turlari va boshqaruv shakli. Reja: 1. “O’zbekiston davlatchiligi tarixi” fanining predmeti va uni o’rganishning ahamiyati . 2. Davlatchilik tushunchasi. «Avesto» kitobida qadimiy davlatchilik tarixiga oid ma’lumotlar. 3. Davlatning kelib chiqishiga sivilazasiyaviy nuqtai nazardan yondashish to’g’risida 4. Davlatning kelib chiqishi to’g’risidagi nazariyalar turlari to’g’risida.  O’zbekiston davlatchiligi tarixi fani :-Predmeti mamlakatimiz hududida eng qadimgi davrlardan boshlab hozirgi kunga qadar kechgan ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy jarayonlar yaxlitlik, uzviylik va o’zaro aloqadorlikda o’rganiladi  Obyekti-mamlakatimiz hududida kechgan ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy jarayonlar;ishlab chiqarish kuchlari va vositalarining takomillashib borishi;til va yozuv, ilm-fan va madaniyatning rivojlanishi;davlat boshqaruv shakllari va evolyusiyasi;etnik jarayonlar, urf-odat va rasm-rusumlar;diplomatiya va elchilik aloqalari;sulolalar, tarixiy geografiya;milliy ozodlik harakatlari;din, mafkura va turli g’oyalar;buyuk tarixiy shaxslar, davlat arboblari va boshqalar O’zbekiston davlatchiligi tarixi fanining maqsad va vazifalari. O’zbekiston davlatchiligi tarixi fanining asosiy maqsadi davlatni boshqarish sohasidagi tarixiy tajribani o’rganish orqali malakali tarixchi, arxivshunos kadrlarni tayyorlashda o’z ifodasini topadi. Ushbu maqsadni amalga oshirishda quyidagi vazifalarni yechish talab etiladi: - davlat muassasalarining paydo bo’lish va rivojlanish bosqichlarini tadqiq etish; - davlat muassasalari tuzilishi hamda faoliyatini o’rganish; - davlat muassasalarining huquq va majburiyatlari, vazifalarini yoritish; - zamonaviy davlat muassasalari tizimini takomillashtirishning vosita va yo’llarini tushuntirish. O’zbekiston davlatchiligi tarixi fani boshqa fanlarga o’xshash holda o’ziga tegishli ijtimoiy munosabatlar tizimini o’rganish va tartibga solish nazariy-amaliy qoida-tartiblar tizimiga ega. Tarixiy fanlar tizimining alohida sohasi sifatida ushbu fan davlatning vazifalarini bajarish uchun tashkil etilgan muassasalar tarixi, faoliyati va ijtimoiy munosabatlarni o’rgatishni qamrab oluvchi o’z predmetiga ega. Shuningdek, jahon sivilizasiyasining ajralmas qismi bo’lgan qadimgi O’zbekiston davlatchiligi, davlat muassasalari va boshqaruvi masalalarini har tomonlama tadqiq etish ham mazkur fanning asosiy maqsadlaridan hisoblanadi. O’zbekiston davlatchiligi tarixi fani bo’yicha davlat muassasalari tarixini tizimli va xronologik ketma-ketlikda vujudga kelishini, yuzaga kelishining ijtimoiy-iqtisodiy omillarini, ular vakolatlari, vazifalari, majburiyatlari, tashkiliy- huquqiy jihatlari, faoliyat yo’nalishlari, ma’lum bir davlat muassasasi vakolatlarining boshqasiga o’tkazilishi sabablarini yoritib beradi. O’zbekiston davlatchiligi tarixi fani bilimlarini tarixchi, arxivshunos mutaxassis bo’lib shakllanadigan talabalar uchun zaruriy bo’lgan bilimlarni o’z ichiga oladi. O’zbekiston davlatchiligi tarixi fani bilimlariga ega bo’lishlik tadqiqotchilarning ilmiy tadqiqot faoliyatlari uchun zaruriy bo’lgan ma’lumotlarni davlat arxivlaridan oson qidirib topish imkonini beradi. Ma’lumki, davlat arxivida materiallar ma’lum bir davlat muassasasi faoliyati bilan bog’liq holda tizimli ravishda fondlarda saqlanadi. Arxivlarda faoliyat olib boradigan xodimlar uchun turli arxiv ishlariyuritishda ya’ni hujjat materiallarini jamlash yoki fond tashkil etishda, ularning qimmatliligini ekspertiza qilishda, tizimlashtirish va klassifikasiyalashda, nashr etish uchun ma’lumotlarni saralashda O’zbekistonning davlat muassasalari tarixi kursini o’rganish muhim sanaladi. “O’zbekiston davlatchiligi tarixi” fanining metodologik tamoy illari: Tarixiylik tamoyili deganda ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy jarayonlarni tarixiy jihatdan davriy ketma-ketlikda, o’zaro aloqadorlikda, yaxlit tarixiy jarayon sifatida, o’rganilayotgan zamon ruhi, axloqiy va huquqiy me’yorlari, hayot mezonlari nuqtai nazaridan talqin qilish va sharhlash tushuniladi. Xolislik tamoyili o’rganilayotgan tarixiy jarayonlar xolis va betaraf o’rganilishini, voqyea va hodisalarni biror g’oya yoki mafkura nuqtai nazaridan sharhlamaslikni, tarixiy jarayonlarni qanday bo’lsa shundayligicha qabul qilish va o’rganishni, yutuqlar bilan birga yo’l qo’yilgan kamchiliklardan ham ko’z yummaslikni, tarixni bayon qilishda ehtiroslarga berilib ketmaslikni, tadqiqotchining g’oyaviy, siyosiy, mafkuraviy, diniy qarashlari, milliy mansubligi ustunlik qilmasligini, bir yoqlamalikka yo’l qo’ymaslikni, voqyealarni tahlil qilishda bugungi kun nuqtai nazaridan yondashmaslikni, manbalarga tanqidiy munosabatda bo’lib, boshqa zamondosh manbalar bilan tasdiqlangan dalillargagina tayanishni, dalillarni soxtalashtirmaslikni, ertak va afsona elementlaridan xoli bo’lishni anglatadi. Manbalar bilan asoslanganlik tamoyili: bayon qilinayotgan tarixiy jarayon, keltirilayotgan har qanday faktlar chinakam ilmiy va asl manbalarga asoslangan bo’lmog’i lozim. Manbadagi xabarning haqiqatga qanchalik to’g’ri kelishi manbaga zamondosh bo’lgan boshqa manbalar ma’lumotlari bilan, agar ular mavjud bo’lmasa arxeologiya, numizmatika singari yordamchi tarix fanlari ma’lumotlari bilan qiyoslash orqali aniqlanadi. Mintaqa va jahon tarixi bilan bog’liqligi tamoyili : har bir xalqning tarixi alohida ahamiyatga ega bo’lishi bilan birga ular umuminsoniyat tarixining ajralmas va uzviy tarkibiy qismini tashkil etadi. O’zbekiston tarixini umumjahon tarixining bir bo’lagi, ajralmas va muhim tarkibiy qismi sifatida o’rganish maqsadga muvofiqdir. Milliy qadriyatlar, xalq an’analari, urf-odatlari, diniy e’tiqodlar, turli ijtimoiy tabaqalar manfaatlari va tarixiy-madaniy taraqqiyot nuqtai nazaridan yondashish tamoyili: har bir tarixiy voqyea va hodisani o’rganishda milliy hamda mahalliy xususiyatlar, ya’ni har bir millat va elatning tili, dini, yashash hududi, ishlab chiqarish va boshqaruvni tashkil etish usuli, ruhiyati, urf-odatlari, rasm- rusum va an’analari va marosimlarini o’rganilayotgan davr axloqi nuqtai nazaridan to’la anglagan va har tomonlama hisobga olgan holda munosabatda bo’lish nazarda tutiladi. O’zbekiston davlatchiligi tarixiga oid asosiy yozma manbalar: • Avesto Qadimgi Eron va Hind manbalari • Xvaday namak • Abulqosim Firdavsiy «Shohnoma» • «Mahobharata» Yunon va Rim manbalari: • Xeradot «Tarix» • Kvint Kursiy Ruf «Buyuk Iskandar tarixi» • Arrian Flaviy «Iskandarning yurishlari» • Pompey Trog «Filipp tarixi» • Gay Pliniy Sekund «Oddiy tarix» • Polibiy «Umumiy tarix» • Strabon «Geografiya» • Ptolomey Klavdiy «Geografiya» Xitoy manbalari: • Sima Syan «Shi Szi» - («Tarixiy esdaliklar») • Byan Gu «Syan Xan shu» - («Avvalgi xan sulolasining tarixi») • Li Yan-shou «Bey shu» («Shimoliy sulolalar tarixi») • Fan Xua «Xou Xan shu» («Keyingi xan sulolasi tarixi») IX-XII asr arab tilidagi manbalar: • Muhammad Muso al Xorazmiy «Kitob at-tarix» - («Tarix kitobi») • Madoiniy Abluhasan Ali ibn Muhammad «Kitob al mag’oziy» («Urushlar haqida kitob») • Al-Ya’qubiy «Kitob al buldon» («Mamlakatlar haqida kitob») • Balazuriy «Kitob futuh al-buldon» («mamlakatlarni zabt etilishi») • At-Tabariy «Tarixi ar-rusul va-muluk» («Payg’ambarlar va podshohlar tarixi») • Abu Rayhon Beruniy «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» («Osor ul- boqiya an al-qurun an-holiya») • Muhammad Qoshg’oriy «Devonu lug’at at-turk» («Turkiy so’zlar lug’ati») XIII-XIV asr fors tilidagi manbalar: • Narshaxiy «Buxoro tarixi» • Nizomiddin Shomiy «Zafarnoma» • Sharafuddin Ali Yazdiy «Zafarnoma» • Muhammad Tarag’ay mirzo Ulug’bek «To’rt ulus tarixi» («Tarixi arba’ ulus») O’ zbektilidagimanbalar : • Yusuf Xos Xojib Bolasog’uniy «Qutadg’u bilik» («Saodatga yo’llovchi bilim») • «Temur Tuzuklari» • Zahiriddin Muhammad Bobur «Boburnoma» («Vaqoyi’») • Muhammad Solih «Shayboniynoma» va boshqalar O’zbekiston davlatchiligi tarixifanining boshqa fanlar bilan aloqadorligi. Umumiy tarix fanlari yordamida jahon davlatchiligi evolyusiyasi, davlat muassasalari tizimi, ularning vazifalari to’g’risida ma’lumotlarga ega bo’ladi. Yuridik fanlar davlat va huquq asoslari tushunchasi, davlat shakllarini o’rganishda yordam bersa, ijtimoiy-siyosiy fanlar davlat va fuqarolar o’rtasidagi munosabatlarini tushunish va taqqoslash orqali ilmiy-nazariy xulosalar chiqarishga asos bo’ladi. Maxsus tarix fanlari, jumladan tarixiy xronologiya, gerldika, sfragistika arxivshunoslik bilan ham chambarchas bog’liq. Xronologiya tarixiy fanlarning rivojlanishi natijasida vaqtni o’rganadigan fan sifatida XVI asrda vujudga keldi. Xronologiya ilm sifatida Qadimgi Bobil, Misr, Yunoniston va Rimda shakllangan. O’rta asrlarda xronologiyaning rivojlanishiga Markaziy Osiyolik olimlar ham o’z hissalarini qo’shganlar. Xronologiya – yordamchi tarix fanlaridan biri bo’lib, u vaqt to’g’risidagi fandir. Xronologiya so’zi yunoncha so’z bo’lib, “xronos” – vaqt, “logos”– fan, ya’ni vaqtni o’rganish haqidagi fan deganidir. Xronologiya vaqtlarni o’rganish, hisoblash haqidagi fan sifatida ikki qismga bo’linadi, bular astronomik (matematik) xronologiya va tarixiy xronologiyadir. Astronomik xronologiyaning vazifasi – osmon jismlarining siljishi to’g’risidagi aniq astronomik davrlarning vaqtini aytib berishdir. Tarixiy xronologiya tarixiy taraqqiyot davomida vaqtni hisoblash tizimini o’rganadi, ularning o’zaro bog’liqligini, vaqtlarni bir hisob sistemasidan ikkinchisiga aylantirish uslublarini ishlab chiqadi. Geraldika gerblar va ular haqidagi bilimlar tizimidir. Geraldika atamasi lotincha “heraldus” – jarchi so’zidan kelib chiqqan. Polyakcha “herb”, nemischa “erbo” atamalari meros va merosxo’r ma’nolarida qo’llanilgan. Gerb biron bir mamlakat yoki hududning siyosiy va tarixiy xarakterdagi g’oyalari majmuasini, o’ziga xos tabiiy va xo’jalik xususiyatlari, tabaqaviy tavofutlarini, tarixiy shaxs, uning xonadoni, oilasi, qaysi urug’ yoki qavmga mansubligi hamda nasl-nasabini ifodalovchi alohida ramziy belgidir. Geraldika moddiy madaniyat yodgorliklarini: gerb, tamg’a, muhr, nishonlarni hamda gerbli va ramzli yozma manbalarni o’rganadi, milliy an’analar, ijtimoiy xususiyatlar, mamlakatlararo iqtisodiy va madaniy aloqalarni o’rganishga yordam beradi. Fanning asosiy vazifasi belgilangan obyektga qarab tarixiy manbalarni o’rganish, tadqiq etish va ular orqali ma’lum bir davrning siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy ahvolini ochib berish, hukmdorlar, sulolalar, shaxslar, voqyealarni davrlashtirishdan iborat. Genealogiya (yunoncha genealogiya –shajara) tarix faning yordamchi sohalaridan biri bo’lib, tarixiy shaxs, uning urug’-aymog’i, nasl-nasabi, oilasi, xonadon vakillari va ularning kelib chiqishi, qon-qarindoshlik munosabatlari, nasl- nasab zanjiridagi o’rnini o’rganadi. Uning amaliy sohasi shajaralar yoki nasabnomalar tuzishdir.Numizmatika tanga pullarni o’rganuvchi va tadqiq etuvchi fan sohasi hisoblanadi.“Numizmatika” so’zi grekcha “nomisma” – ya’ni tanga pul yoki chaqa degan ma’noni anglatadi. Tangashunoslik oltin, kumush va misdan ishlangan metall pullarni o’rganish haqidagi fandir. Ushbu sohaga bundan tashqari yana qog’oz pullarni o’rganish (bonistika) va orden, medal hamda shu xildagi esdalik tamg’alarini (znachoklar) florestika) o’rganish ham kiradi. “Numizmatika” atamasi o’rta asrdan e’tiboran tanga pullar haqidagi fanning nomi sifatida ishlatila boshlandi. U tanga va qog’oz pullarning, orden va medallarning yuzaga kelish tarixini o’rganadi. Turli davrlarda hukmdorlar o’z nomidan pul zarb qildirganlar, bu tanga pullar davlatning chegarasini, iqtisodiy birligini, bozordagi qiymatini belgilaydi. Har bir hukmdorning zarb qildirgan tanga pullarida hukmdorning tasviri yoxud hukmron sulola yoki davlat ramzi bo’lgan gerblar o’z aksini topgan. Tanga pullar boshqa manbalarga qaraganda alohida informativ hamda qimmatli tarixiy dalillar berishi bilan ajralib turadi.Sfragistika – hujjatlarga qo’yilgan muhrlar orqali uning qaysi davlat, idora yoki mansabdor shaxsga tegishliligini aniqlashda yordam beradi. “Arxiv” atamasi lotincha “arxivum” so’zidan olingan bo’lib, o’zbek tilida “mahkama”, “muassasa” degan ma’noni anglatadi. Lekin bu so’z hozirgi kunda boshqacha ma’noda qo’llaniladi. Arxiv deganda biz odatda hujjatlar saqlanadigan muassasasani tushunamiz. Ayni paytda biron-bir tashkilot yoki jismoniy shaxslar qo’lida to’planadigan hujjatlar majmuiga nisbatan ham “arxiv” atamasi qo’llaniladi. Arxivshunoslik – bu arxivlar faoliyatining nazariy, huquqiy va uslubiy masalalarini hal etishga qaratilgan fandir. U arxivlar faoliyati bilan barcha muammolarni kompleks tarzda o’rganadi. Umuman olganda O’zbekiston davlatchiligi tarixini o’rganishni bir qator fanlar bilan bog’liq ravishda olib borish hamda olgan nazariy bilimlarini amaliyotda muassasalar faoliyati takomillashtirishda qo’llash joizdir. 1.Ilk davlatchilik tarixi bo’yicha tadqiqotlar olib boruvchi aksariyat olimlarning e’tirof etishicha, O’rta Osiyoda ilk davlatchilik asoslarini bronza (mil.avv. III-II m.y.) davridagi sug’orma dehqonchilikning rivojlanishi va ixtisoslashgan hunarmandchilik xo’jaliklari tashkil etgan edi.Shuningdek ilk davlatchilikning tarixiy ildizlari faqat ichki sabablargagina bog’liq bo’lmay, balki qadimgi Sharqdagi yuksak darajada rivojlangan an’anaviy tarixiy-madaniy aloqalarga ham bog’liq bo’lgan. Arxeologik tadqiqotlar natijasida topilgan yuqori sifatli moddiy madaniyat buyumlari o’zaro aloqalardagi mavjud texnologik va iqtisodiy ta’sirni ko’rsatadi. Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, yuzlab ming yilliklarni o’z ichiga qamragan insoniyat tarixida dastlabki davlatlarning paydo bo’lishi –nisbatan ancha kech yuz bergan jarayondir. Davlatchilik tarixi insoniyat sivilizasiyasining so’nggi 5 ming yili bilan bog’lanadi. Ilk davlatlar o’z rivojlanish bosqichlarida turli xususiyatlar va tarixiy qonuniyatlariga ega bo’lib, ilk davlatlar xo’jalikning ishlab chiqaruvchi shakllari – dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik qayerda oldinroq rivojlangan bo’lsa, o’sha yerda paydo bo’lgan. Xo’jalik ishlab chiqaruvchi shakllarning taraqqiyoti aholi joylashuvi,hududlarning kengayishi va tashqi aloqalarning rivojlanishiga olibkelgan. Shu tariqa aholining aralash joylashuvi jarayoni boshlanib,bir hududda turli urug’ vakillari yashaydigan bo’lgan, ya’ni qarindosh-urug’chilik jamoasi o’rniga hududiy qo’shnilchilik jamoalari paydo bo’lgan. Bu jamoalar vakillari alohida qishloqlar, ekinzorlar va sug’orish tarmoqlari bilan chegaralangan bo’lib, ular to’la o’zlashtirilgan va doimiy xo’jalik hamda ishlab chiqarish maqsadlarida foydalanib kelingan voha-tumanlarda yashaganlar. Ular o’z ichki va tashqi munosabatlarida kelib chiqadigan muammolarni hal qilishda birlashishga harakat qilganlar. Jamoalardagi ishlab chiqarish va ijtimoiy mehnat taqsimoti, tashqi harbiy bosqinlardan himoyalanish,diniy urf-odatlarni bajarish kabi masalalar ijtimoiy mansablar hamda boshqaruvning paydo bo’lishiga asos solgan. Eng mo’tabar, qadimgi qo’lyozmamiz “Avesto”ning yaratilganiga 3000 yil bo’lyapti. Bu nodir kitob bundan XXX asr muqaddam ikki daryo oralig’ida, mana shu zaminda umrguzaronlik qilgan ajdodlarimizning biz avlodlariga qoldirgan ma’naviy, tarixiy merosidir. “Avesto” ayni zamonda bu qadim o’lkada buyuk davlat, buyuk ma’naviyat, buyuk madaniyat bo’lganidan guvohlik beruvchi tarixiy hujjatdirki, uni hyech kim inkor etolmaydi. I. A. Karimov Avesto» kitobida qadimiy davlatchilik tarixiga oid ma’lumotlar:  Avesto - Zardushtiylik dinining muqaddas kitobidir;  U «qat’iy qonunlar» degan ma’noni anglatadi;  Bu dinning g’arbdagi nomi - zaroastrizm, arablar otashparastlar deyishgan;  Bu dinning payg’ambari-Zaratushtra, u buyuk munajjim sifatida g’arbda shuxrat qozongan;  Zardushtiylikda ezgulik, adolat, tenglik, rahm-shafqat va barcha insoniy fazilatlar targ’ib etiladi;  Unda yaxshi fikr, yaxshi so’z, yaxshi amal, ya’ni kishining o’ylagan fikri, aytgan so’zi, qilgan ishi bir-biriga muvofiq bo’lgandagina u haqiqiy baxt saodatga erishadi – degan g’oya yotadi;  Zardushtiylik dinining xudolari: Axuramazda (ezgulik xudosi), Axrimon (yovuzlik xudosi), Xumo – Semurg’-Farna (baxt va tole’ xudosi), Mitra (yorug’lik va quyosh xudosi), Anaxita (hosildorlik va farovonlik xudosi);  Zardushtiylar asosan olov, quyosh, yer va yulduzlarga topinishgan;  U 17 ming qora mol terisiga zarxal harflar bilan bitilgan.  « Avesto»da jami 16 mamlakat sanab o’tilgan  Katta Xorazm (mil.avv. VII asr)  Qadimgi Baqtriya (mil.avv. VII asr)  Marg’iyona (m.a. VII asr) Miloddan avvalgi VII – VI asrlarda Vatanimiz hududida shakllangan ilk davlat tuzilmalari Katta Xorazm Amudaryo quyi havzasidan Turkmaniston janubiga qadar; Shuningdek, O’rta Osiyoning Markaziy tumanlarini o’ziga birlashtirgan O’rta Osiyoning keng hududlarini o’z nazoratida tutgan qabilalar konfederasiyasi Qadimgi Baqtriya O’zbekiston janubi. Janubiy-sharqiy O’rta Osiyoning katta hududlarini, jumladan, hozirgi Surxondaryo, qisman Zarafshon, Amudaryo yuqori oqimi, shuningdek, Afg’oniston shimolini o’z nazoratida tutgan qabilalar konfederasiyasi Ilk davlatlar paydo bo’lishi arafasida O’rta Osiyo jamiyati  Ma’muriy hududiy boshqaruv:  oila – nmana  urug’ jamoasi – vis  qabila – zantu  viloyat – dahyu  hukmdor - kavi:  Ijtimoiy tabaqalar:  Qohinlar  Harbiylar  Dehqonlar  Chorvadorlar  Hunarmandlar 2.Davlatning kelib chiqishiga sivilazasiyaviy nuqtai nazardan yondashish to’g’risida Davlatchilikning rivojlanish tarixi to’g’risida so’z borganda, odatda, «davlatning tipi» kategoriyasidan foydalaniladi. Davpatiing tipi - bu muayyan, qoidaga ko’ra, davlatlarning tarixiy shartlangan guruhiga xos bo’lgan umumiy belgilar jamidir. Sho’rolar davrida yuridik fanda jamiyat va lavlat rivojlanishi tarixiga yondashuvning fakat davlat va huqukning markscha-lenincha nazariyasi doirasida ishlab chiqilgan formaiiyali yondashuvidan foydalanilar edi. Ushbu yondashuvga muvofiq davlatning tipi sinfiy jamiyatning iktisodiy tuzumi, unga muvofiq keluvchi sinfiy tuzilma, uning sinfiy mohiyati bilan belgilanar edi. Formasiyali yondashuvning asosiy nuqsonlari:  birtchidan, davlatchilikning tarixiy rivojlanishini davlatning bir tarixiy tipining boshkasi bilan mexanik almashishi deb talkin qiluvchi bir tomonlamalik bo’lib, bu tarixning davlat rivojlanishi yo’llari va shakllarining ko’p xilliligi, ushbu rivojlanishning siklligiga, davlatlar tiplari o’zgarganda jarayonlarning kaytishi ehtimoliga muvofiq kelmaydi;  ikkinchilan, besh formasiyali sxemaning nomuqobilligi va butunjaxon ko’lamida davlatning quldorchilik,feodal, burjua va sosialistik tiplarining xato ravishda universallashtirilishi hisoblanadi. Davlatchilik tarixi ko’p variantlilidir va hamma vakt ham uning uchun chizilgan sxemaga «tushavermaydi»;  uchinchidan, ishlab chiqarishning Osiyocha usuli inkor qilinadi;  turtinchidan, ma’naviy omillar (madaniy, milliy, diniy, va boshka omillar) yetarlicha baxolanmaydi hamda davlatchilik rivojlanishida va uning tipologiyasida jamiyat ma’naviy, madaniy hayogining axamiyati kamsitiladi, uni antagonistik sinflar manfaatini aks ettiruvchi g’oyalar, tasavvurlar va kadriyatlar bilan cheklaydi;  beshinchidan, davlatchilikning sosialistik tipini tarixan so’nggi va oliy tarixiy tip deb biladi. Davlat rivojlanishi amaliyoti davlatning «o’lishi» to’g’risidagi utopik konsepsiyani fosh kilib tashladi.  Hozirgi vaktda davlatlar tipologiyasiga sivilizasiyaviy yondashuv tobora katta rol o’ynamoqda. Sivilizasiyaviy yondashuv asosida «sivilizasiya» (lotincha - civilis fukarolik) tushunchasi turadi. Ushbu tushunchaning o’zi turlicha tavsiflanadi . «Sivilizasiya» atamasi ko’proq umuman madaniyatning sinonimi sifatida ko’llaniladi hamda odamlar turmushi va faoliyatini tashkil etishning tiplari va shakllarida, ularning o’zaro munosabatparida, shuningdek ular tomonidan yaratiladigan moddiy va ma’naviy sadriyatlarda ifodalanadigan jamiyat tarakqiyotining tarixan muayyan darajasini,insonning ijodiy kuchlari va qobiliyatlarini anglatadi Zamonaviy nuktai nazardan qaraganda davlatlar tipologiyasiga davlatchilik mavjud bo’lishining tashqi xususiyatlariga emas, balki ichki xususiyatlariga asoslangan sivilizasiyaviy yondashuv qimmatliroq tuyuladi. Davlat bu hokimiyatning tashkil etilishidir, shu sababli, har xil davlatlar xususiyatlarini tahlil kilganda diqqat e’tiborni eng avvalo davlat hokimiyatining shakllanishi, tegashliliti, amalga oshirilishi jixatlariga qaratish zarurdir. Bunday nuktai nazardan davlatlar tipologiyasiga sivilizasiyaviy yondashuvda davlat va shaxs nisbati tasniflashga asos kilib olinadi. Binobarin, sivilizasiyaviy yondashuvning formasiyali yondashuvdan asosiy farki jamiyat va davlatchilik rivojlanishini insonning o’z faoliyati kadriyatlari va maqsadlari to’g’risidagi tasavvurlari orqali ochib beri щ dan iboratdir.«Sivilizasiya» tushunchasi yordamida tarixni o’rganish asoslari ingliz tarixchisi A.J.Toynbi (1889-1975 yy.) tomonidan 1934-1961 yillarda chop etilgan o’n ikki jildlik «Tarixni anglash» («AStudyofHistory») asaridaishlab chikilgan. Muallif sivilizasiyalar farkini eng avvalo tafakkur tarzida ko’radi. U madaniy element o’zida «sivilizasiyaning qalbi, qoni, limfasi, mohiyati»ni ifodalashi to’g’risidagi qoidani asosladi. Toynbining fikricha, sivilizasiya geografik, milliy, liniy belgilar va boshqa belgilarning umumiyligi bilan farq kiluvchi jamiyatning tor va mahalliy holatidir. U ularga bog’liq ravishda jahon tarixida 21 sivilizasiyani ajratib ko’rsatdi. Davlatning shakllanishi'- uzoq davom etadigan jarayondir. Bu jarayon har xil xalklarda turli yo’llar bilan bordi. • Birinchidan, davlatlar paydo bo’lishining osiyocha ishlab chikarish usuliga asoslangan «Sharq yo’li» bo’lib, unda iktisodiyotning asosini irrigasiya dehqonchiligi tashkil etgan; • yer va irrigasiya inshootlari davlatning mulki bo’lgan;dehqonchilik jamoasi jamiyatning birlamchi yacheykasi edi; aholining katta qismini safarbar etish zaruriyati prinsipial boshqaruvchilar tabaqasini taqozo etgan • Ishlab chikarishning osiyocha usuli miloddan avvalgi ming yillikdan milodiy I asrgacha yirik daryolar vodiylarida joylashgan Misr, Bobil, Xitoy, Xindiston kabi mamlakatlarda yoyilgan. Davlat tuzilmasining ikkinchi «Yevropacha yo’li» Yevropa hududida .miloddan avvalgi U asrdan boshlab milodiySh asrgacha kadimgi yunon polislarida mavjud bo’lgan. Ularda xususiy mulkchilik shakllanishi,. tufayli kelib chikdan jamiyatning ijtimoiy mulkiy tabakalanishuvi jarayoni (sinflar shakllanishi jarayoni) asosiy omil bo’ldi. • Davlat paydo bo’lishining ushbu yo’li Fridrix Engelsning «Oila, xususiy mulk va davlatning kelib chikishi» asarida batafsil yoritilgan. • T.V.Kashanina davlat paydo bo’lishining ikki yo’lini ajratib ko’rsatib, «Sharq yo’li»ni «davlat-hokimiyat», «Yevropa yo’li»ni esa «davlat-mulkchilik» yo’li deb ataydi. Demak, davlatning kelib chikishiga sivilizasiyaviy yondashuvning uch muxim prinsipini ajratib ko’rsatish imkonini beradi: • birinchidan, davlatlarning mohiyata kuchlarning real mavjud nisbati bilan emas, balki tarixiy jarayon davomida jamlangan va madaniyat doirasida dunyo, kadriyatlar, xulq-atvor namunalari, o’tmishning tarixiy tajribasi to’g’risidagi tasavvurlar bilan belgilanadi; • ikkinchidan, davlat hokimiyati siyosat dunyosining markaziy hodisasi sifatida ayni vaktda madaniyat olamining bir qismi sifatida karalishi mumkin, bu boshka jihatlar bilan birgalikda davlat hokimiyati bilan nufuz, axlok,, qadriyatli yo’nalishlar aloqasini ochib berish imkonini beradi; • uchinchidan, vakt va makonda madaniyatlarning xilma-xilligi nima uchun bir xil sharoitlarga muvsf щ kelgan davlatning ayrim tiplari boshka sharoitlarda uz rivojlanishida to’xtab krlganligini tushunish imkonini beradi. Bunda milliy madaniyatlarning o’ziga xosligi va milliy xarakter belgilari va boshkalar alohida axamiyatga ega bo’ladi. Davlatning kelib chiqishi to’g’risidagi nazariyalar turlari to’g’risida. Barcha davrlar va xalqlar uchun yagona bo’lgan davlatlarning hosil bo’lishi qonuniyatlari to’g’risidagi ma-salani davlatning paydo bo’lishi sabablari to’g’risidagi masala bilan aralashgirib yubormaslik kerak. Ushbu masalada davlat va huquqning kelib chiqishining ko’plab nazariyalari mavjud. Ilmiy qarashlarning bunday plyuralizmi jamiyat rivojlanishining tarixiy xususiyatlari, dunyoning u yoki bu mintaqalarining o’ziga xosligi,ular o’z oldiga qo’ygan vazifalar va boshqa sabablar bilan belgilanadi. Jumladan, teologiya nazariyasi davlatlar kelib chiqishini ilohiylik bilan bog’laydi va «shohlik ham xudodan»dir degan tezisni mahkam ushlaydi va himoya qiladi. Ushbu nazariyaga baho berganda ko’plab birlamchi shahar-davlatlarga xos bo’lgan hokimiyatning ilohiy so’z bilan yoritilishi unga obro’-e’tibor keltirar va so’zsiz majburiyat yuklar edi. U o’rta asrlarda juda keng yoyilganligi tasodifiy emas (F.Akvinsiy). XVI - XSh asrlarda teologiya nazariyasidan monarxning cheksiz hokimiyatini asoslash uchun foydalanishar edi. Fransiyada qirol absolyutizmi tarafdorlari esa, masalan Jozef de Mestr, uni XGX asr boshida qatgiq turib himoya qildilar. Mazkur nazariya ayrim hozirgi zamon olimlarining asarlarida o’ziga xos rivojlangiriddi. Ular neolit inkilobining chegaralovchi ahamiyatini e’tirof etgan holda o’zlashgiruvchi iktisodiyotga o’tish ilohiy asosga egadir, deb chiqdilar. Teologlarning fikricha, fan insoniyat tarixidagi ushbu sifat burilishining anik, tabiiy sabablarini aniqlamagan, uning liniy asosi esa Bibliya va Qur’ondayoq mavjuddir. Patriarxal nazariya davlatning paydo bo’lishini bevosita oiladan o’sib chiqqan deb qaraydi, monarx hokimiyatini otaning oila a’zolari ustidan hokimligi belgilab beradi. Teologiya nazariyasi kabi patriarxal nazariya ham podsho, monarx hokimiyatining cheklanmaganligini asoslashga yo’naltirilgan edi, biroq ushbu xrkimiyatning manbaini nafaqat uning kelib chikishining ilohiyligida, balki oilada oila boshlig’i, patriarxning cheklanmagan hokimiyati mavjud bo’lgan shakllarida ham ko’rdi. UshbuUshbu nazariya Gresiyada tug’ildi, dastlab Aristotel asarlarida asoslandi, biroq o’z rivojlanishini XVII asrda ingliz R.Filmerning «Siyosat» asarida topdi. Cheklanmagan kirollik hokimiyati tarafdori bo’lgan R.Filmer Bibliyaga tayangan holda, uning fikricha, Odam Ota xudodan hokimiyatni o’z qo’liga olgan, so’ngra bu hrkimiyatni o’zining katta o’g’li - patriarxga, u esa o’z avlodlariga - qirollarga bergan. Patrimonial nazariya vakillari (A.Galler, XK asrda yashagan fransuz olimi) davlat yerga mulkchilik huquqidan kelib chiqkan deb hisoblashadi (patrimonimum). Yerga egalik kilish xukz/kidan hokimiyat bevosita u yerda yashovchi odamlarga yoyiladi. Feodal syuzerenitet mana shu tarzda asoslanadi. XUP-XUSh asrlarda keng yoyilgan davlatning kelib chikishi tug’risidagi shartnomaviy nazariyaga kapa rol tegishlidir. Gollashshyada XVII asrda G.Grosiy, Angliyada J.Lokk va .Gobss, Fransiyada XUSh asrda J.J.Russo, D.Didro, Sh.L.Monteskye16 ushbu nazariya tarafdori bo’ldilar.Rossiyada inkilobchi demokrat A.Radishchev (1749-1802)shartnomaviy nazariya vakili edi. U davlat hokimiyati xalqka tegishlidir, u tomonidan monarxga berilgan va xalqning nazorati ostida bo’lishi kerak der edi. Odamlar davlatga kirar ekan o’zlarining tabiiy erkinligini yo’kotmaydilar, balki cheklaydilar xolos. U mana shundan kelib chiqib, agar monarx hokimiyatni suiiste’mol qilsa va o’zboshimchalikka yo’l ko’ysa, xalq ko’zg’olon ko’tarishi va inkilobiy yo’l bilan monarxii ag’darib tashlashga hakli ekanligini keltirib chiqardi. Kuch ishpatish nazariyasi (Ye.Dyuring, L.Gumplovich, K.Kautskiy).Uning tarafdorlari davlat kuchsiz va himoyasiz kabilalarning kuchli va uyushgan kabilar tomonidan bosib olinishi yo’li bilan kuch ishlatish natijasida paydo bo’lgan deydilar. L.Gumplovichning fikricha, aynan kabilalarda,ularning o’zaro kurashida «biz davlatning hakikatda o’zagini, bosh, asosiy kismini qabilalarda z’tirof ztishimiz mumkin. Qabilalar asta-sekin sinflarga va tabakalarga aylanadilar. Ushbu qabilalardan davlat tashkil etiladi. Ular va fakat ular davlatning o’tmishdoshlaridir» K.Kautskiy jamiyatning keyinchalik tarakdayoti davomida davlat yalpi uyg’unlik vositasiga aylanishini va ham kuchli, ham kuchsizlarning yalpi farovonligini ta’minlovchi va himoya qiluvchi organga aylanishini isbot kilishga urindi. Nazariya nasistlar Germaniyasi tomonidan rasmiy mafkura sifatida qabul qilindi Irrigasiya nazariyasi nemis olimi K.Vittfogel nomi bilan bog’likdir. Uning «Sharqiy despotizm» asarida davlatlarning paydo bo’lishi, ularning birlamchi despotik shakllari sharqiy agrar viloyatlarda ulkan irrigasiya inshootlari kurilishi bilan bog’lanadi. Ushbu zaruriyat jamiyatni asoratga soluvchi «menejerial- byurokratik sinf» hosil bo’lishiga olib keladi. K.Vittfogel despotizmni «gidravlik» yoki «agromenejerial» sivilizasiya deb ataydi. Psixologiya nazariyasi (DPetrajishiy19, Z.Freyd,G.Tard) davlatning paydo bo’lishini insonning psixikasi, individning jamoada yashashga ehtiyoji, ko’rsatmalariga kundalik hayogda amal qilish mumkin bo’lgan obro’li kishilarni izlashi, buyruk. berish va itoat etish istagi bilan izohlaydi. Mazkur nazariya tarafdorlari o’z g’oyalarini asoslash uchun inson ongining dohiylar, liniy va siyosiy arboblar, qirollar va boshka rahnomalarning obro’-e’tiboriga bog’liqligining tarixiy misollariga havola qiladilar. Psixologiya nazariyasi (DPetrajishiy19, Z.Freyd, G.Tard) davlatning paydo bo’lishini insonning psixikasi, individning jamoada yashashga ehtiyoji, ko’rsatmalariga kundalik hayogda amal qilish mumkin bo’lgan obro’li kishilarni izlashi, buyruk. berish va itoat etish istagi bilan izohlaydi. Mazkur nazariya tarafdorlari o’z g’oyalarini asoslash uchun inson ongining dohiylar, diniy va siyosiy arboblar, qirollar va boshka rahnomalarning obro’-e’tiboriga bog’liqligining tarixiy misollariga havola qiladilar. Sinfiy nazariyaga muvofiq {K.Marks, F.Engels, V.Lenin, G.Plexanov20) davlat ijtimoiy-iktisodiy munosabatlar o’zgarishi, ishlab chiqarish usuli natijasidir,sinflar paydo bo’lishi va ular o’rtasida sinfiy kurashning keskinlashishi yakunidir. U odamlarni ezish, bir sinfning boshqa sinf ustidan hukmronligini ko’llab-quvvatlash vositasidir. Biroq sinflar yo’qotilishi bilan davlat ham o’ladi.Davlatning kelib chiqishi haqidagi markscha nazariyaning asosiy qridalarini nizoli, xato va hatto xayoliy koidalarning muayyan kombinasiyasi tashkil etadi. Manbalar va adabiyotlar 1. Nizomulmulk. Siyosatnoma. – T.: Yangi asr avlodi, 2008. 2. Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. Eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar. – T.: Sharq, 2000. 3. Istoriya gosudarstvennosti Uzbekistana: V 3-x t. / Otv. red. E.V. Rtveladze, D.A. Alimova. – T.: Uzbekistan, 2009. 4. Sagdullaev A., Aminov B.B., Mavlonov O‘.M., Norqulov N. O‘zbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti. – T.: Akademiya, 2000. 5. O‘ zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari / Mas’ul mu h arrirlar: D.A. Alimova, E.V.Rtveladze. – T.: Shar q , 2001. 6. The Modern State: Theories and Ideologies .– Edinburgh University Press , 2007. 7. Rtveladze E. Sivilizvsii, gosudarstvo, kulturы Sentralnoy Azii. Tashkent, 2005. 8. Sagdullaev A., Mavlonov O‘. O‘zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi.– Toshkent: Akademiya, 2006. 9. Eshov B.J. O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi.- T.; Yangi asr avlodi, 2012. 10. Eshov B.J. O‘zbekiston davlatchiligi va boshqaruvi tarixi.- T.; Yangi asr avlodi, 2012.

Davlatchilik tushunchasi va uning kelib chiqishi to‘g‘risidagi yondashuvlar. O‘zbekistonda qadimgi davlatchilikning turlari va boshqaruv shakli

Купить