Davlatning ijtimoiy siyosati sub`ekti sifatida - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	77.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Davlatning ijtimoiy siyosati sub`ekti sifatida

Купить

MAVZU: Davlatning ijtimoiy siyosati sub`ekti sifatida.
Reja:
I BOB DAVLATNING IJTIMOIY SIYOSATI SUB`EKTI
1.1 Davlatning ijtimoiy siyosati.
1.2 Kuchli ijtimoiy siyosat kontseptsiyasining shakllanishi, bosqichlari va
rivojlantirilishi.
II BOB IJTIMOIY GURUHLAR SIYOSAT SUBYEKTLARI SIFATIDA
2.1 Ijtimoiy tabaqalashuv
2.2 Ijtimoiy vakolat g’oyasi va tamoyillari
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
Mamlakatimizda mustaqillik yillarida amalga oshirilgan keng ko‘lamli
islohotlar milliy davlatchilik va suverenitetni mustahkamlash, xavfsizlik va huquq-
tartibotni, davlatimiz chegaralari daxlsizligini, jamiyatda qonun ustuvorligini,
inson huquq va erkinliklari , millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglik muhitini
ta’minlash uchun muhim poydevor bo‘ldi, xalqimizning munosib hayot kechirishi,
fuqarolarimizning bunyodkorlik salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun zarur shart-
sharoitlar yaratdi.
Ijtimoiy siyosat mamlakatimizda davlat siyosatining eng muhim ustuvor
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning aniq
manzilli xususiyatga ega ekani har bir muhtoj insonga uning real ehtiyojini hisobga
olgan holda yordam ko‘rsatish imkonini bermoqda. Bunda ushbu toifaga mansub
hech bir inson e’tibordan chetda qolmasligiga alohida ahamiyat qaratilmoqda. Shu
asosda jamiyatimizning ijtimoiy manzarasi butunlay o‘zgarmoqda, samarali
boshqaruvning natijadorligi oshmoqda, eng muhimi, odamlarning hayotga,
mehnatga, o‘zining taqdiri va ertangi kunga ishonchi ortmoqda.
Jamiyatda siyosiy hokimiyat amal qilishi, uning chegaralari, qoidalariga
doimiy ta'sir ko'rsatuvchi kuchlar mavjud. Agar biz siyosiy hokimiyatni-barcha
guruhlar manfaatlari borasidagi doimiy o'zaro bog'liqlik va o'zaro ta'sirning oliy
ko'rinishi tarzida baholaydigan bo'lsak, bu jarayonda ishtirok etuvchi shaxslar
siyosiy hokimiyatning asosiy subyektlari, deb qaralishi lozim bo'ladi.
3

I BOB DAVLATNING IJTIMOIY SIYOSATI SUB`EKTI
1.1 Davlatning ijtimoiy siyosati.
Inson huquq va erkinliklarini ta’minlash, so‘z va diniy e’tiqod erkinligi,
gender tenglik bo‘yicha erishayotgan yutuqlarimiz nufuzli xalqaro tashkilotlar
bilan hamkorlikda izchil mustahkamlanib bormoqda. O‘zbekiston XDPning
ijtimoiy adolat va ijtimoiy himoyaga muhtoj kishilar manfaatlarini himoya qilishga
bel bog‘lagani uning mamlakat siyosiy kuchlari so‘l qanoti bo‘lishini belgilaydi.
Ijtimoiy sohani rivojlantirish bo‘yicha kompleks tadbirlar, birinchi navbatda,
fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish va sog‘lig‘ini saqlashni kuchaytirish, aholini
arzon va sifatli dori vositalari bilan ta’minlash, fuqarolarning bandligi va real
daromadlarini oshirish, arzon ijtimoiy uy-joylar qurilishini kengaytirish,
nogironligi bo‘lgan shaxslarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlashga qaratilmoqda.
O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi O‘zbekistonning mustaqilligini asrash
va mustahkamlash, vatanimizning gullab-yashnashini ta’minlash, mamlakatda
fuqarolik va millatlararo totuvlik, ijtimoiy barqarorlik, har bir oila va butun xalq
farovonligiga erishish kabi umummilliy manfaatlarni o‘z mafkurasi va siyosiy
faoliyatining poydevori, deb biladi.
Ijtimoiy siyosat mamlakatimizda davlat siyosatining eng muhim ustuvor
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning aniq
manzilli xususiyatga ega ekani har bir muhtoj insonga uning real ehtiyojini hisobga
olgan holda yordam ko‘rsatish imkonini bermoqda. Bunda ushbu toifaga mansub
hech bir inson e’tibordan chetda qolmasligiga alohida ahamiyat qaratilmoqda. Shu
asosda jamiyatimizning ijtimoiy manzarasi butunlay o‘zgarmoqda, samarali
boshqaruvning natijadorligi oshmoqda, eng muhimi, odamlarning hayotga,
mehnatga, o‘zining taqdiri va ertangi kunga ishonchi ortmoqda. Yurtimizda
ijtimoiy muammolarni hal etishning mutlaqo yangi va o‘ziga xos tizimi yaratildi.
Keyingi paytda “temir daftar”, “ayollar daftari”, “yoshlar daftari”, “mahallabay” va
“xonadonbay” ishlash usullari aynan shu maqsadda joriy etilmoqda. Shu asosda
muammoga oid mavhum ko‘rsatkichlar emas, balki yordam va ko‘makka muhtoj
har bir oila va fuqaroning, xotin-qizlar, yoshlarning muammolari o‘z joyida aniq
4

o‘rganilmoqda, ular vaqtida va samarali hal etilmoqda. Bugungi kunda xalq
farovonligini, odamlarning hayot darajasini har tomonlama oshirish, buning uchun
yangi ish o‘rinlari, daromad manbalarini yaratish, kambag‘allikni qisqartirish,
qishloq va shaharlarimizni obod qilish iqtisodiy strategiyamizning eng muhim
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Keksalar, nogironlar, og‘ir ahvolga tushib
qolgan insonlarni qo‘llab-quvvatlash, ularga mehr va muruvvat ko‘rsatish kabi
ezgu an’analar bugungi kunda yangicha ma’no-mazmun, amaliy harakatlar bilan
boyib, takomillashib bormoqda. Bu borada, ayniqsa, “Obod qishloq”, “Obod
mahalla”, “Besh muhim tashabbus”, “Har bir oila – tadbirkor”, “Yoshlar –
kelajagimiz” kabi dasturlar o‘z ijobiy natijasini bermoqda. Birgina “Obod qishloq”
va “Obod mahalla” dasturlari doirasida 2021 yilda barcha shahar va tumanlardagi
jami 8 mingga yaqin qishloq va mahallada qurilish, ta’mirlash va obodonlashtirish
ishlari amalga oshirilmoqda. 1
Ta’kidlash kerakki, milliy tariximizda qishloq va mahallalarimizni
obodonlashtirishga hech qachon bunchalik katta mablag‘ ajratilmagan, eng
muhimi, ularning rivojiga bu qadar jiddiy e’tibor berilmagan. Muhtoj fuqarolarni
to‘g‘ridan-to‘g‘ri, aniq maqsad bilan moddiy qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan
tizimli chora-tadbirlarni amalga oshirishda asosiy e’tibor aholining kam
ta’minlangan qatlamlariga dotatsiya berish emas, balki ularga daromad topish
uchun zarur sharoit va imkoniyatlar tug‘dirishga qaratilmoqda. Keyingi besh yilda
oliy ta’limga qabul kvotasi 3 barobar oshirilib, joriy yilda 182 ming nafar yoshlar
uchun talaba bo‘lish imkoniyati yaratildi. Bu – umumiy qamrov 28 foizga yetdi.
Bizga ma’lumki, bundan 4 yil avval bu raqam atigi 9 foizni tashkil etardi. Bu
borada davlat grantlari 21 mingtadan 47 mingtaga ko‘paytirildi ehtiyojmand
oilalarga mansub 2 ming nafar qizlarga hamda nogironligi bo‘lgan shaxslarning
ham 2 ming nafariga bu yil oliygohlarga kirish uchun alohida grantlar ajratildi.
2030 yilga qadar bitiruvchilarni oliy ta’lim bilan qamrab olish darajasini 50 foizga
yetkazish reja qilinmoqda. Mamlakatimizda uzluksiz milliy ta’lim-tarbiya
1
Dergechev V. Geopolitika. O‘quv qo‘llanma. – M., 2000.
5

tizimining barcha bosqichlarini uyg‘un va mutanosib rivojlantirishga alohida
e’tibor berilmoqda. Oxirgi 5 yilda bolalarimizni maktabgacha ta’lim bilan qamrab
olish darajasi ilgarigi 27,7 foizdan 2 barobar ortib, 60 foizga yetgan, bog‘chalar
soni esa 3 marta ko‘payib, 14 mingdan oshdi. Qishloqlarda ishsiz yoshlarni
bandligini ta’minlash maqsadida ularga 10 sotixdan 1 gektargacha yer maydonlari
ajratish boshlandi. Yoshlar o‘rtasida kambag‘allikni kamaytirish, ularni o‘zini o‘zi
band qilishga rag‘batlantirishda “Yoshlar daftari”, yoshlar dasturlari doirasida
amalga oshirilmoqda. Jumladan, “Temir daftar”dagi oilalar farzandlari bo‘lgan 2
mingdan ziyod talabaning kontrakt pullari to‘lab berildi. Yurtimizda ota-onasidan
ajragan, mehrga muhtoj bolalarni qo‘llab-quvvatlash, ularning ta’lim-tarbiya olishi,
ish joyi va uyiga ega bo‘lishi, jamiyatda munosib o‘rin topishi, “Mehribonlik
uylari”, maxsus maktab-internatlar va “Bolalar shaharchasi”ning moddiy-texnik
bazasi, kadrlar salohiyatini mustahkamlashga jiddiy e’tibor berilmoqda.
“Mehribonlik uylari” va maxsus maktab-internatlarda ta’lim-tarbiya
samaradorligini oshirish bo‘yicha yangi tizim joriy etildi. Ana shunday o‘quv-
tarbiya muassasalari tarbiyalanuvchilarining muammolarini o‘rganish hamda hal
etish, ularning orzu-istaklarini ro‘yobga chiqarish bo‘yicha yangi tizim – “Mehr
daftari” joriy etildi. Shuningdek, yetim va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan
bolalarni uy-joy bilan ta’minlash tartibi belgilandi. Unga ko‘ra, o‘ziga biriktirilgan
uy-joyga ega bo‘lmagan va turar joyga muhtoj sifatida hisobda turgan ana shunday
bolalarga ular 18 yoshga to‘lgan yili umumiy maydoni 25 kvadrat metrdan kam
bo‘lmagan 1 xonali, voyaga yetgan bolalar o‘rtasida nikoh tuzilgan holatlarda esa
50 kvadrat metrdan kam bo‘lmagan 2 xonali kvartiralar ajratiladi.
Mamlakatimizda ehtiyojmandlarga ijtimoiy yordam ko‘rsatishning keng
qamrovli mexanizmi yo‘lga qo‘yilmoqda. Prezident farmoniga muvofiq, ijtimoiy
yordamning barcha turlarini bir xil mezon va bir xil hujjatga muvofiq taqdim etish
imkonini beradigan “Yagona ijtimoiy reyestr” yaratilmoqda. Yil oxiriga qadar
tizim barcha hududlarda bosqichma-bosqich joriy etiladi. Bu tizim orqali
ma’lumotlarni tizimlashtirish har bir ijtimoiy yordam oluvchining ehtiyoj
darajasini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. U oila a’zolarining daromadlari,
6

mol-mulki, bank hisoblari, olingan kreditlar va avtomobillar to‘g‘risidagi turli
idoralarning tegishli bazalarida mavjud bo‘lgan ma’lumotlar asosida aniqlanadi.
Istiqbolda “Yagona ijtimoiy reyestr” dasturining to‘liq ishga tushirilishi inson
omilini sezilarli darajada minimallashtiradi va natijada ijtimoiy yordamni
taqsimlashdagi korrupsiya holatlarini imkon qadar bartaraf etadi. Shuni ham
ta’kidlash kerakki, aholining eng kambag‘al qatlamlarini ijtimoiy himoya qilish va
qo‘llab-quvvatlash siyosati ehtiyojmand oilalarga beriladigan yordam pullari bilan
cheklanib qolmasdan maqsad — aholining iqtisodiy farovonligi darajasini oshirish
uchun sharoit yaratishdir. Odatda kambag‘allikka tushib qolishdan ko‘ra, undan
chiqish anchayin mushkul hisoblanadi. Shu bois davlat tomonidan ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlash odamlarni bosqichma bosqich kambag‘allikdan chiqarish hisoblanadi
— boshqacha aytganda, odamlarni ana shu holatda tutib turishdan ko‘ra,
kambag‘allar toifasidan chiqarish vositasi sifatida ko‘proq o‘zini ko‘rsatishi uchun
tegishli sharoitlarni yaratish davlat ijtimoiy siyosatining ustuvor vazifasi etib
belgilangan.
Ijtimoiy soha ham ana shunday zarbani qabul qilib oldi va bunda ko plabʻ
yechilmagan tizimli muammolar yuzaga qalqib chiqdi. Dunyo bo ylab millionlab
ʻ
odamlar himoyasiz qoldi. Shu bilan birga, inqiroz iqtisodiy rivojlangan va
rivojlanayotgan mamlakatlarni ham qamrab oldi.
BMT ekspertlari koronavirus infeksiyasining keng tarqalishi kambag allikni
ʻ
qisqartirish uchun so nggi yillarda erishilgan barcha yutuqlarga tahdid
ʻ
solayotganiga ishora qilib, bong urmoqda. Global kambag allik darajasi 1998-
ʻ
yildan beri birinchi marta ko tarilib ketdi, deya bayonot berdi.
ʻ
XMT prognoziga ko ra, iqtisodiyot va mehnat bozoridagi inqiroz global
ʻ
ishsizlikning qariyb 25 million kishiga ko payishiga olib kelishi mumkin. Bundan
ʻ
tashqari, rivojlangan mamlakatlarda ishsizlik, hatto, buyuk depressiya davridan
ham oshib ketishi kutilmoqda.
Ish bilan bandlikning pasayishi, tabiiyki, odamlar daromadining sezilarli
yo qotilishiga ham olib keladi. XMTning baholashicha, 2020-yilning oxiriga kelib,
ʻ
ular 860 mlrd. dan 3,4 trln. dollargachani tashkil etadi.
7

Koronavirus pandemiyasi oqibatlari Markaziy Osiyo uchun oldindan
kutilganidan ancha jiddiy bo ldi. Jahon banki yil oxiriga qadar mintaqada yalpiʻ
ichki mahsulotning 1,7 foizga kamayishini istisno etmayapti. Qirg izistonda
ʻ
YAIMning eng katta pasayishi kutilmoqda — minus 4 foiz. Qozog istonda
ʻ
pasayish minus 3 foizdan biroz kamroq bo ladi. Tojikis
ʻ tonda — minus 2 foiz.
Bu yil mintaqada iqtisodiyoti o sishi mumkin bo lgan yagona mamlakat —
ʻ ʻ
O zbekis
ʻ ton bo lib, iqtisodiy o sish sur atlari 1,5 foizni tashkil etishini prognoz ʻ ʻ ʼ
qilmoqda. 2
Karantin Markaziy Osiyo davlatlaridan kelgan yuz minglab mehnat
muhojirlarini ham daromadsiz qoldirdi. Pandemiya tufayli butun dunyo bo ylab
ʻ
pul o tkazmalari 20 foiz ga qisqarsa, Markaziy Osiyoda deyarli 28 foizga pasayadi.
ʻ
Shu asnoda Jahon banki 2,6 millionga yaqin Markaziy osiyoliklar
kambag allik chizig idan pastga tushib ketishi mumkinligi haqida
ʻ ʻ
ogohlantirmoqda.
Bunday muhim sharoitlarda hukumatlarning asosiy vazifasi nafaqat
kasallikning tarqalishini jilovlash, balki aholining zaif qatlamlarini hamda ish va
daromad manbaisiz qolganlarni qanday qo llab-quvvatlashdan ham iboratdir.
ʻ
Tan olish kerak, bu muammolarning barchasi mamlakatimiz oldiga jiddiy
masalalarni qo ydi. Bundan tashqari, pandemik inqiroz hukumat butun e tiborini
ʻ ʼ
muhtoj fuqarolarga ijtimoiy yordam ko rsatish, kambag allikka qarshi kurashish
ʻ ʻ
mexanizmlarini takomillashtirishning hozirgi tizimi islohotlariga qaratgan bir
paytda yuz berdi.
Davlat tarixida birinchi marta Prezident mamlakatda kambag allik
ʻ
muammosini ochiq tan oldi. Ilgari taqiqlangan mavzu bugun nafaqat muhokamaga
aylandi, balki ushbu muammoning haqiqiy ko lami, balki kecha imkonsiz tuyulgan
ʻ
mamlakatdagi kambag allar soni bo yicha aniq raqamlar oshkor etildi.
ʻ ʻ
Bundan tashqari, kambag allik darajasini kamaytirish vazifasi kun tartibidagi
ʻ
asosiy masalalardan biriga aylandi. Uzoq muddatga mo ljallangan mamlakat
ʻ
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining barqarorligini ta minlash strategiyasining bosh
ʼ
2
Vasilenko I.A. Geopolitika. - M. Logos, 2003, 204-bet.
8

maqsadi qilib qo yildi. Prezidentning shu yil yanvar oyida Oliy Majlisga yo llaganʻ ʻ
Murojaatnomasida “Birinchi navbatda aholi farovonligini oshirish va uning
ijtimoiy himoyasini kuchaytirish — biz uchun bosh vazifalardan biri bo lib
ʻ
qoladi”, deya aniq aytildi.
Iqtisodiy taraqqiyot va kambag allikni qisqartirish vazirligi kambag allikni
ʻ ʻ
qisqartirish jarayonlarini tartibga solish uchun maxsus tashkil etildi. Xalqaro
ekspertlarni jalb qilgan holda, 2030-yilgacha Kambag allikni kamaytirish
ʻ
strategiyasini ishlab chiqishga qaror qilindi.
Aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini aniqlash va ularni qo llab-
ʻ
quvvatlashni muvofiqlashtirish borasidagi ishlar samaradorligini mustahkamlash
maqsadida Mahalla va oilani qo llab-quvvatlash vazirligi tashkil etildi.
ʻ
Bundan tashqari, qishloq joylarda hayot sifatini oshirish va obodonlashtirish
borasida “Obod qishloq” va “Obod mahalla” kabi dasturlar izchil amalga
oshirilmoqda.
Ijtimoiy siyosat samaradorligini oshirish Yuqoridagilardan ko rinib
ʻ
turibdiki, mamlakatda ehtiyojmandlarga ijtimoiy yordam ko rsatishning keng
ʻ
qamrovli mexanizmi yo lga qo yilmoqda. Biroq tan olish kerakki, unga berilgan
ʻ ʻ
ijobiy salohiyat sabab bunday mexanizm yetarlicha moslashuvchan va maksimal
darajada shaffof bo la olmaydi. Ayrim obyektiv va subyektiv omillar butun tizim
ʻ
samaradorligiga salbiy ta sir ko rsatadi.
ʼ ʻ
Mahalla vakillarining aholiga ajratilayotgan mablag larni taqsimlashi
ʻ
borasidagi mas uliyatlarini vijdonan va ochiq ado etishayotganlariga ko pchilikda
ʼ ʻ
shubha bor. Ajratilgan ijtimoiy yordam barcha muhtojlarga va o z manziliga yetib
ʻ
bormayapti, degan xavotir ham yo q emas.
ʻ
“Temir daftar”ga kiritish uchun oilalarni adolatli tanlash masalasi ham ochiq
qolmoqda. Ko pchilik amaliy mezonlarning obyektivligi haqida o ylaydi, haqli
ʻ ʻ
ravishda inson omiliga ishora qiladi. Ijtimoiy yordamning butun taqsimotida
oshkoralikni ta minlash zarurati oydinlashib bormoqda.
ʼ
Oilalarga ijtimoiy yordam ajratishda yo l qo yilgan xatolar ehtimoli yetarlicha
ʻ ʻ
yuqoriligini ham e tirof etish joiz. Bunday tarzdagi taqsimotda tizimda nosozliklar
ʼ
9

yuz beradi. Yaqinda Toshkentning Sergeli tumanida sodir bo lgan voqea buniʻ
yaqqol ko rsatdi.
ʻ
Biroq so nggi qarorlar hukumat mavjud bo shliqlarni ko rib, ularni bartaraf
ʻ ʻ ʻ
etishga intilayotganini ishonch bilan aytish imkonini bermoqda. Bunda yuzaga
keluvchi kamchiliklarni hisobga olib, tizimni sozlashga qaratilgan hamda vaqti-
vaqti bilan kiritilayotgan tuzatishlar shu bilan izohlanadi.
Prezident farmoniga muvofiq, ijtimoiy yordamning barcha turlarini bir xil
mezon va bir xil hujjatga muvofiq taqdim etish imkonini beradigan Yagona
ijtimoiy reyestr yaratilmoqda. Yil oxiriga qadar tizim barcha hududlarda
bosqichma-bosqich joriy etiladi.
Ma lumotlarni tizimlashtirish har bir ijtimoiy yordam oluvchining ehtiyoj
ʼ
darajasini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. U oila a zolarining daromadlari,
ʼ
mol-mulki, bank hisoblari, olingan kreditlar va avtomobillar to g risidagi turli
ʻ ʻ
idoralarning tegishli bazalarida mavjud bo lgan ma lumotlar asosida aniqlanadi.
ʻ ʼ
Istiqbolda “Yagona ijtimoiy reyestr” dasturining to liq ishga tushirilishi inson
ʻ
omilini sezilarli darajada minimallashtiradi va natijada ijtimoiy yordamni
taqsimlashdagi korrupsiya holatlarini imkon qadar bartaraf etadi.
1.2 Kuchli ijtimoiy siyosat kontseptsiyasining shakllanishi, bosqichlari va
rivojlantirilishi.
Bozor munosabatlari sharoitida aholining ish bilan bandligini ta’minlash
muhim masalalardan biri hisoblanadi. CHunki, ishsizlik muammosining
mavjudligi bozor iqtisodiyotining ajralmas xususiyatidir. SHunday ekan, ishsizlik
muammosini o‘rganishdan asosiy maqsad - aholining ish bilan bandligini oshirish
orqali mamlakat ishlab chiqarishini kengaytirish va aholi turmush darajasini
yanada yaxshilashga aloqador tadbirlar ishlab chiqishdan iborat Jahonda ro‘y
berayotgan moliyaviy-iqtisodiy inqiroz ta’sirida dunyo bo‘yicha 56 million
kishidan ortiq ishsizlar armiyasi vujudga kelgan bir sharoitda O‘zbekistonda yuz
minglab yangidan-yangi ish o‘rinlari tashkil etilmoqda. Buning yana bir ahamiyatli
tomoni shundaki , bu yerda yangi ish o‘rinlarini yaratishning o‘ziga xos
mexanizmlari tarkib topib, bir qator yo‘nalishlar bo‘yicha izchil amal qilib
10

kelmoqda. Mamlakatda aholini samarali muhofaza qilishga yo‘naltirilgan maqsad
chora-tadbirlar hamda yuqori iqtisodiy o‘sish va bandlik sur’atlari aholi
farovonligini oshirishni ta’minlamoqda. Aholi real daromadlarining oshishida
respublikada makroiqtisodiy sharoitning qulayligi, iqtisodiy o‘sishning tez
sur’atlarda oshishi, inflyatsiyaning sezilarli darajada pasaygani, iqtisodiyotdagi
tarkibiy o‘zgarishlar va aholini aniq ijtimoiy himoya qilishning kuchaygani ham
asosiy omil boiib xizmat qilmoqda. So‘nggi yillarda ish haqi, pensiya, stipendiya
va nafaqalar miqdorini oshirish, jismoniy shaxslar daromadidan olinadigan soliq
miqdorlarini kamaytirish, inflyatsiya darajasini pasaytirish bo‘yicha ko‘rilgan
chora-tadbirlar natijasida aholining yalpi va real daromadlari sezilarli ravishda
oshdi, uning xarid qobiliyati barqaror suratda o‘sib bormoqda.
Jumladan, 2009-yilda 2000-yilga nisbatan o‘rtacha ish haqi 28,5 barobar,
pensiyalarning o‘rtacha miqdori qariyb 18 barobar, aholi jon boshiga nisbatan pul
daromadlari esa 12 barobar oshgan boisa, birgina 2012-yilning o‘zida byudjet
tashkilotlari xodimlarining ish haqi, pensiyalar, nafaqa va stipendiyalar miqdori
esa 26,5 foizga, aholining real daromadlari yil mobaynida 17,5 foizga ortdi.
Umuman, aholi jon boshiga real daromadlar 2000-yilga nisbatan 8,6 marta,
o‘rtacha ish haqi esa iste’mol savatchasi qiymatidan 4 martadan ko‘proq oshdi.
Aholining o‘sib borayotgan to‘lov qobiliyati bilan mamlakat korxonalarida ishlab
chiqarilayotgan iste’mol tovarlari hajmi o‘rtasida ichki bozorda mutanosiblikni
ta’minlash, bunday mahsulotlar turini kengaytirish, bozorlari ular bilan ishonchli
tarzda to‘ldirib borish alohida ahamiyat kasb etadi.
Chunki, aholining turmush farovonligi ko‘p jihatdan uning oziq-ovqat
mahsulotlari bilan ta’minlanganlik darajasiga bog‘liq. Mazkur masalani hal etishda
ushbu mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun keng imkoniyatlar yaratish, dehqon va
fermer xo‘jaliklari faoliyatlaridan yanada samarali foydalanish zarur boiadi. Aholi
turmush darajasini yaxshilash va ularga qulayliklar yaratish jarayonida
xonadonlarni gazlashtirish va aholi uchun yetkazib beriladigan tabiiy gaz narxini
belgilash masalasi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Mamlakat aholisiga tabiiy gaz
qo‘shni davlatlardagiga nisbatan arzon narxlarda yetkazib beriladi. Masalan,
11

aholiga 1 ming m3 hajmdagi tabiiy gazni sotish uchun Qirg‘izistonda 309 dollar,
Tojikistonda 303,5 dollar, Qozog‘istonda 100-140 dollar, 0 ‘zbekistonda esa 30
dollar narx belgilangan. SHuningdek, mamlakat mustaqillikka erishgach, aholi uy-
joylari va xonadonlarni gazlashtirishga katta e4ibor qaratildi. Ayniqsa, bu borada
shahar va qishloqlaming gaz bilan ta’minlanish darajasi o‘rtasidagi tafovutni
keskin qisqartirishga ahamiyat berildi. Buning natijasida 2010-yilda mamlakatdagi
xonadonlaming gaz bilan ta’minlanish darajasi shahar joylarda 85 foizni, qishloq
joylarda esa 78,7 foizni tashkil etdi. Shu kunga qadar jami gazlashtirilgan
xonadonlar soni 4270,6 mingtani tashkil etib, shundan 2419,8 mingtasi shaharda ,
1850,8 mingtasi esa qishloqda joylashgan.Mamlakat tarixida ulkan tadbirlarni
amalga oshirish bilan bir qatorda, juda muhim ijtimoiy dasturlar ham qabul qilinib,
ulaming muvaffaqiyatli amalga oshirilishi yurtning gullab-yashnashida, yoshlar
tarbiyasida o‘zining ijobiy samarasini bermoqda.
Mamlakat jahon hamjamiyatida munosib o‘rin egallaganidan keyin, 1996-
yilga kelib dastlabki ijtimoiy dasturlar qabul qilindi. Bu, avvalambor, har qaysi
yilga alohida nom berish va shu asosda Davlat dasturlarini qabul qilish bilan
bog‘liqdir. Yillarga alohida nom berishning mazmun-mohiyati yagona maqsadga,
shu muazzam o‘lkada yashayotgan har bir insonning hayoti yanada mazmunli,
zavqli, to‘laqonli bo‘lishiga yetarli sharoit va imkoniyatlarni yaratish bo‘lib, uning
asosiy g‘oyasi “Bu muqaddas vatanda azizdir inson” degan so‘zlarda o‘z
mujassamini topgan. Har bir yilda inson hayotining qaysidir jabhasini o‘rganishga,
takomillashtirishga zamin yaratuvchi dasturlar ishlab chiqildi va rejalashtirilgan
vazifalar amalga oshirildi. Jumladan, mamlakatda 1997 yil “Inson manfaatlari yili”
deb e’lon qilinib, hur o‘lkada yashayotgan har bir inson manfaatiga e’tibor berish,
jamiyat manfaatlari bilan har bir shaxs manfaati uyg‘unligini ta’minlash va komil
insonni tarbiyalash uchun qulay tarbiyaviy muhitni vujudga keltirish bosh maqsad
qilib belgilandi.
“Inson manfaatlari yili” Davlat dasturi doirasida davlat byudjetidan 123
milliard so‘m yoki barcha byudjet xarajatlarining qariyb 40 foizi ajratildi.SHu yili
6,7 million kvadrat metr uy-joy foydalanishga topshirildi, shundan 5,4 million
12

kvadrat metr uy-joy qishloq joylarda barpo etildi. Toshkentda “ Yunusobod”
y’opiq tennis korti va “Jar” sport-sogiomlashtirish majmuasi qurib tugallandi.
“Inson manfaatlari yili” dasturining mantiqiy davomi sifatida 1998-yil “Oila yili”
deb e’lon qilindi. Oila manfaatlarini ta’minlash borasidagi davlat dasturi kompleks
mazmunga ega bo‘lib, u bir yuz ellikdan ortiq tadbirni o‘z ichiga oladi. 1998-ilda
ushbu tadbirlarni bajarish uchun davlat byudjetidan 144,8 milliard so‘m mablag‘
ajratildi. Farzandning barkamol shaxs sifatida kamol topishida va jamiyat
taraqqiyotiga xizmat qiluvchi insonni yetishtirishda onaning roli beqiyos. Shu
sababli 1999-yil “Ayollar yili” deb e’lon qilindi. Ayollar sog‘ligi, xususan, onalar
salomatligini yaxshilash, ularning ijtimoiy, boshqaruv faoliyatidagi ishtiroklarini
ta’minlash va kengaytirishga xizmat qiluvchi huquqiy asos yaratildi. 2000-yilga
“Sog‘lom avlod yili” deb nom berildi. Har qanday davlatning mustahkam bo‘lishi
va taraqqiy etishining birinchi sharti – aql-idroki mukammal, ma’naviy-axloqiy
jihatdan yetuk, ruhi tetik, o‘zining fuqarolik burchi va mas’uliyatini to ia anglab
yetgan sogiom avlodni shakllantirish bilan bog‘liqdir. 2001-yil mamlakatda
“Onalar va bolalar yili” deb e’lon qilindi. O‘zbekistondagi ayollarning 90 foizi
tibbiy profilaktik ko‘rikdan o‘tkazildi. Orolbo‘yi mintaqasidagi murakkab ekologik
sharoitda yashayotgan xotin-qizlar va bolalarning yoz mavsumida yaxshi dam
olishini tashkil etish va salomatligini tiklashga alohida e’tibor berildi. Toshkent,
Samarqand viloyatlari va Farg‘ona vodiysining sog‘lomlashtirish oromgohlarida 4
ming 500 nafar xotin-qizlar, 20 mingdan ortiq bolalar hordiq chiqarib, malakali
tibbiy yordam oldi. Bu maqsadlar uchun jami 560 million so‘m mablag‘ sarflandi.
2002-yil mamlakatda “Qariyalarni qadrlash yili”, deb e’lon qilindi. Bunday nom
berishdan maqsad - mamlakatda olib borilayotgan davlat siyosati, qurilayotgan
davlat tizimi , barpo etilayotgan yangi jamiyat, hayotda qaror topayotgan ezgu
qadriyatlar zamirida, avvalo, O‘zbekistonning buyuk kelajagini o‘ylab, yillar
davomida shu oliyjanob ishga o‘z hissasini qo‘shgan, ana shu poydevorining tamal
toshini qo‘ygan insonlarni ulug‘lash, ko‘lami rozi qilish edi. 2002-yilda
Qoraqalpog‘iston Respublikasida “Taxiyatosh” sanatoriy-profilaktoriyasi,
Namangan viloyatida urush va mehnat faxriylariga mo‘ljallangan “Kosonsoy”
13

sihatgohi va, shuningdek, yolg‘iz qariyalar uchun Sirdaryo viloyatining Yangier
shahrida yirik saxovat uyi barpo etildi. 3
2003-yil “Obod mahalla yili” deb nomlandi. “Obod mahalla yili” davomida 5
ming 630 ta mahalla hududida ko‘plab kichik va xususiy tadbirkorlik korxonalarini
tashkil etish hisobidan qariyb 155 mingta yangi ish o‘rni yaratildi va buning
natijasida kam ta’minlangan fuqarolardan 110 ming nafari ish o‘rniga ega bo‘ldi.
Bu muhim ishga tijorat banklari tomonidan 36 milliard 155 million so‘mlik kredit
mablag‘lari ajratildi. Dastur doirasida 1 milliard 200 million so‘mlik xayriya
yordami ko‘rsatildi. 2004-yil “Mehr va muruvvat yili” deb nomlandi.
Mamlakatdagi mavjud 93 ta “Mehribonlik uyi” va maxsus maktab-internat binolari
to‘liq kapital ta’mirdan chiqarildi va rekonstruksiya qilindi. Bunda, faqatgina
“Mehribonlik” uylarining o‘ziga 24 milliard so‘m mablag‘ sarflanib, ishlarning 85
foizi homiylar tomonidan bajarildi. Bunday xayrli ishlarga nafaqat mamlakatdagi,
ayni paytda xalqaro miqyosdagi tashkilotlar ham o‘z hissasini qo‘shayotgani
diqqatga sazovordir. CHunonchi, “UNISEF”, “World koncern”, “Engrag”,
“Amerikers” va boshqa tashkilotlar tomonidan 6 milliard 500 million so‘mlik
insonparvarlik yordami ko‘rsatildi. “Sihat-salomatlik yili” deb nomlangan 2005-
yilda respublikadagi 38 ta shifoxona va sihatgoh yangitdan barpo etilib, 93 ta
davolash-profilaktika muassasasi zamonaviy tibbiy uskunalar bilan jihozlandi.
Shuningdek, bir smenada 10 ming 500 bemorni qabul qila oladigan ambulatoriya-
poliklinika muassasalari, jumladan, 210 ta qishloq vrachlik manzili ishga tushirilib
qancha-qancha odamlarning shifo topishiga , kasalliklarning oldini olishga xizmat
qilmoqda. 2006-yil Prezident tashabbusi bilan “Homiylar va shifokorlar yili” deb
nomlandi. Davlat va nodavlat tashkilotlar hamda homiylar ko‘magida ko‘p bolali,
kam ta’minlangan oilalarga 10 milliard so‘mlikdan ziyod qoramol olib berilgani
mamlakatda saxovat va himmatlilikning yana bir yorqin namunasi bo‘ldi.
Millionlab fuqarolar ishtirok etgan umumxalq xayriya hasharlaridan tushgan
mablag‘lar hisobidan 2 ming nafar yolg‘iz keksa va 66 ming kam ta’minlangan
oilaning 3 million 570 ming kvadrat metr uy-joyi ta’mirlab berildi. Shuningdek,
3
https://genderi.org/mavzu-davlatning-ijtimoiy-siyosati-ozbekistonda-ijtimoiy-siyos.html?page=3
14

kam ta’minlangan oilalarga mansub salkam 725 ming nafar boshlang‘ich sinf
o‘quvchisi 16 milliard so‘mlikdan ziyod kiyim-bosh bilan ta’minlandi.
Shuningdek, 2007-yil “Ijtimoiy himoya yili” , 2008-yilga “Yoshlar yili, 2009-yili
“Qishloq taraqqiyoti va farovonligi yili”, 2010-yilga “Barkamol avlod yili”, 2011
yili “Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik yili”, 2012-yil “Mustahkam oila yili”,
2013-yil “Obod turmush yili”, 2014 yili “Sog‘lom bola yili”, 2015-yil “Keksalarni
e’zozlash yili”, 2016 yili “So‘lom ona va bola yili”, 2017 yili “Xalq bilan muloqot
va inson manfaatlari yili ”, 2018 yili “Faol tadbirkorlik, innovasion g‘oyalar va
texnologiyalarni qo‘llab- quvvatlash yili”, 2019 yili “Faol investitsiyalar va
ijtimoiy rivojlanish yili ”, 2020 yili “Ilm ma’rifat va raqamli isrisodiyotni
rivojlantirish yili” deb nomlangangan. Yuqorida keltirilga yillarning barchasida
inson omili va uni himoya qilish masalasi ustivorligini anglash qiyin emas. 4
Mamlakatimizda mustaqillik yillarida amalga oshirilgan keng ko‘lamli
islohotlar milliy davlatchilik va suverenitetni mustahkamlash, xavfsizlik va huquq-
tartibotni, davlatimiz chegaralari daxlsizligini, jamiyatda qonun ustuvorligini,
inson huquq va erkinliklari , millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglik muhitini
ta’minlash uchun muhim poydevor bo‘ldi, xalqimizning munosib hayot kechirishi,
fuqarolarimizning bunyodkorlik salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun zarur shart-
sharoitlar yaratdi. “Bizning vazifamiz – to‘plangan tajriba va ilg‘or xalqaro
amaliyotga suyangan holda, – dedi Prezidentimiz SHavkat Mirziyoev O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishi marosimiga bag‘ishlangan nutqida, –
o‘zimizning taraqqiyot va yangilanish modelimizni qat’iy amalga oshirishdan
iborat.2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasining IV bo‘lim Ijtimoiy sohani
rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlanib unda: 1. Aholi bandligi va
real daromadlarini izchil oshirish, 2. Aholini ijtimoiy himoya qilish va sog‘liqni
saqlash tizimini takomillashtirish, xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy faolligini
oshirish, 3. Arzon uy-joylar barpo etish bo‘yicha maqsadli dasturlarni amalga
oshirish, aholining hayot sharoitlari yaxshilanishini ta’minlovchi yo‘l-transport,
4
Vasilenko I.A. Geopolitika. - M. Logos, 2003, 204-bet.
15

muhandislik-kommunikatsiya va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish hamda
modernizatsiya qilish, 4. Ta’lim va fan sohasini rivojlantirish, 5. Yoshlarga oid
davlat siyosatini takomillashtirish masalalari kompleks tizimli ravishda amalga
oshiriladigan vazifalar berilgan.
16

II BOB IJTIMOIY GURUHLAR SIYOSAT SUBYEKTLARI SIFATIDA
2.1 Ijtimoiy tabaqalashuv
Jamiyatda siyosiy hokimiyat amal qilishi, uning chegaralari, qoidalariga
doimiy ta'sir ko'rsatuvchi kuchlar mavjud. Agar biz siyosiy hokimiyatni-barcha
guruhlar manfaatlari borasidagi doimiy o'zaro bog'liqlik va o'zaro ta'sirning oliy
ko'rinishi tarzida baholaydigan bo'lsak, bu jarayonda ishtirok etuvchi shaxslar
siyosiy hokimiyatning asosiy subyektlari, deb qaralishi lozim bo'ladi. Ammo,
shaxs hayotda turli rollar va turli vazifalarda namoyon bo'lishini yaxshi bilamiz.
Masalan, yigit (qiz) oilada - farzand, o'quv dargohida - talaba, to'garakda - shogird,
siyosiy harakat yoki uyushmada - xayrixoh, faol a'zo yoki yetakchi singari rollarni
bajaradi. U turli maqsad va vazifalar doirasida faoliyat ko'rsatadi. Bundan tashqari,
yosh, jins, millat, kelib chiqishi, egallayotgan (yoki egallab bo'lgan) kasbiga ko'ra
bog'liqliklar ham mavjud. 5
Shunday qilib, inson o'z ijtimoiy yoki siyosiy faoliyatini turli guruhlar ichida
olib boradi. Siyosiy fanda ana shu faoliyatlarning hammasi emas, faqat
hokimiyatga qaratilganlarigina o'rganiladi. Deylik, tadbirkor o'z ish faoliyati
yuzasidan turli jamoalar, guruhlar bilan bog'lanadi, ular bilan birgalikda yoki
ularga zid ravishda harakat qiladi. O'z - o'zidan tushunarliki, tadbirkorning bu
faoliyati politologik tahlil obyekti bo'la olmaydi. Ammo, tadbirkor o'z
muammolarini siyosiy hokimiyat orqaligina hal qila oladigan hollar mavjud.
Masalan, soliq siyosatini o'zgartirish, davlat miqyosida u yoki bu qonunni qabul
qilish yoki bekor qilish. Bu holda tadbirkor o'ziga o'xshash boshqa tadbirkorlar
bilan uyushadi, yoki agar shunday uyushma mavjud bo'lsa, unga murojaat etib,
hokimiyat organlarida o'z manfaatini himoya qiluvchi qaror qabul qilinishini talab
etadi. Shu tarzdagi bosimni kuchaytirish maqsadida ommaviy axborot vositalari,
jamoatchilik, mutaxassislar muhokamaga tortiladi v h. Siyosatda uyushgan ijtimoiy
guruhlar ta'siri samarali, deb hisoblanishi ana shundan. Tadbirkorning shu tarzdagi
faoliyati - bevosita politologik tahlil obyektini tashkil etadi. Shunday qilib,
jamiyatni undagi mavjud ijtimoiy guruhlar yoki qatlamlar nuqtai nazaridan
5
Dergechev V. Geopolitika. O‘quv qo‘llanma. – M., 2000.
17

o'rganish-siyosiy fandagi yana bir muhim yo'nalishlardan biridir. Jamiyatlar barcha
davrlarda ichki bo'lingan.
Taraqqiyot davomida bu bo'linish murakkablashib borib, jamiyatlar bag'rida
yangidan - yangi qatlamlar vujudga kelgan. Ijtimoiy qatlamlarning siyosatdagi
muhim o'rnini allomalarimiz Forobiy, Ibn Sino, Nizomulmulk, buyuk Amir Temur
alohida ta'kidlagan. Jamiyatlarning rivojlanishi bilan bu o'rin yanada
mustahkamlandi. Demokratik jamiyatda ijtimoiy guruhlar siyosatning faol
subyektiga aylanadilar. Boshqacha qilib aytganda, demokratik jamiyat o'z
manfaatlariga ega bo'lgan va shu manfaatga erishish uchun faoliyat ko'rsatuvchi
turli ijtimoiy guruhlarning birligidir. Jamiyatni aynan shu tarzda qarash va
o'rganish demokratik an'anaga xosligini yana bir bor ta'kidlaymiz. Siyosiy
tizimlarning ichida faqat demokratiyagina guruhlarning keng siyosiy ishtiroki,
muhokama, murosaga asoslanadi. 6
Demak, "xalq" deb ataluvchi yaxlit birlik aslida har xil manfaatlar,
ehtiyojlarga ega turli ijtimoiy guruhlardan iborat ekanligi va bu hol qonuniyligi
e'tirof etildi. Bu guruhlar jamiyatda tutgan o'rinlari, ega bo'lgan resurslari, uyushish
darajasiga ko'ra farqlanadi. Shuningdek, bu guruhlar o'rtasidagi farqlar demografik,
etnik, konfessional bo'lishi mumkin.
Ijtimoiy qatlamlashuv-o'zaro bog'liq va pog'onalashuv asosida tashkil topgan
qatlamlar birligidan iborat ijtimoiy tengsizlik tizimi. Har qanday jamiyatni turli
omillarga asosan turli xil ijtimoiy guruhga bo'lish mumkin.
Ijtimoiy guruhlarning quyidagi ko'rinishlari mavjud: demografik guruhlap.
Masalan, yoshlar - qariyalar, ayollar - erkaklar, oilallar va oila ko'rmaganlar v.h.
Jamiyatda ushbu har bir guruhning o'z muammolari, ehtiyojlari, talab va istaklari
mavjudligi demografiya yoki sotsiologiyada chuqur o'rganiladi.
• etnik jamoalar (guruhlar) odamlarning tarixiy, barqaror ijtimoiy birligi
sifatida qabilalar, elatlar, millatlardan iborat. Millat - etnosning oliy ko'rinishi. Uni,
odatda, hudud, iqtisodiy aloqalar, til, ruhiy o'ziga xoslik, madaniyat va o'z - o'zini
anglashning umumiy jihatlariga ko'ra farqlashadi. Siyosatga, etnik jamoalar
6
https://genderi.org/mavzu-davlatning-ijtimoiy-siyosati-ozbekistonda-ijtimoiy-siyos.html
18

(guruhlar)ning doimiy bosimi mavjud va bu uning eng nozik, eng murakkab
yo'nalishi. Negaki, etnik masalalarni to'la ko'lamda faqat davlat miqyosidagina hal
qilish mumkin. Shuning uchun, har bir millat hokimiyatga o'z ta'sirining doimiy va
barqarorligidan manfaatdor.
• e'tiqod asosida birlashuvchi ijtimoiy - guruhlar. Bularga dindorlar va
ateistlar, turli e'tiqod tarafdorlari kiradi.
• sinflar. Daromadi, bilimi, malakasi, nufuzi, hokimiyatga ta'sir darajasi bilan
ajralib turuvchi guruhlar.
Shunday qilib, mohiyatiga ko'ra siyosiy boshqaruv mexanizmi - turli -
jamoalar (guruhlar) o'zaro munosabatining birligidan iborat. Jamiyatda mavjud har
qanday manfaat hokimiyat tomonidan tenglik asosida qabul qilinmaydi. U yoki bu
ijtimoiy manfaatni siyosatda hisobga olinishi uchun u "eshitilishi", "ko'zga
ko'rinarli" bo'lishi, "bosim ko'rsata" olishi lozim.
Guruhlar va fuqarolar o'z resurslarining cheklanganligini yengib o'tishga
doimo intiladilar. Ana shu intilishlarni boshqara bilish, ularni tinch yo'lga
yo'naltirish siyosiy sohada hal qilinuvchi masalalardan biridir. Chunki, biron guruh
ijtimoiy mavqeining ortishi doimo boshqa guruhning hisobiga ro'y beradi.
Guruhlar o'rtasidagi farqlar doimiy va o'zgarmas tabiatga egami?
An'anaviy jamiyatlarda, bunday tengsizlik holati barqaror bo'lib, u jamiyatda
muayyan ixtiloflar va keskinlikning manbai bo'lib xizmat qiladi. Bir ijtimoiy
guruh, masalan, ayollar maqomining jamiyatda kattiq chegarada saqlanib turilishi,
manfaatlarining doimiy ravishda inkor etilishi - shu qatlam noroziligining
kuchayishiga olib kelishi mumkin. An'anaviy jamiyatlarda buning oldini olish
uchun zo'rlik, muayyan urf - odatlarning kuchayishi kabi vositalar qo'llanadi.
Siyosiy jarayonning bevosita subyektlari - davlat, partiyalar, jamoat
birlashmalari, ijtimoiy – siyosiy harakatlar mohiyatiga ko'ra jamiyatdagi turli
ijtimoiy guruhlar, qatlamlarning manfaatlarini bayon etish, ularni siyosiy
hokimiyat doirasiga olib chiqish, hal etish, uchun faoliyat ko'rsatadi. Agar shunday
bo'lmasa, ya'ni partiya, jamoat birlashmasi yoki harakat muayyan ijtimoiy guruh
manfaatini emas, tashkilot, ya'ni o'zining manfaatini ifodalash uchungina faoliyat
19

ko'rsatsa, bunday tashkilotni nodemokratik, deb atashga toliq acocga egamiz.
Yuqorida aytib o'tilgan manfaatlarni bayon etish vazifasi "vakolat", "vakolatlilik",
"vakolat tizimi" tushunchalari bilan chambar chas bog'liq.
2.2 Ijtimoiy vakolat g’oyasi va tamoyillari
"Vakil" tushunchasi juda ko'p ma'nolarda ishlatiladi. Masalan, muayyan bir
shaxs to'g'risida o'z millati, kasbi, ijtimoiy guruhi v.h.ning "tipik vakili" biror
mamlakat vakili, davlat rahbari vakili, u yoki bu savdo kompaniyasining vakili
deyiladi: Siyosiy so'zlashuvda "vakil", "vakolatlilik" deyilganda biror guruh,
partiyalarning muayyan bir shaxsga, tashkilotga, idoraga o'z manfaatlarini
hokimiyat tarkibida himoya qilish uchun vakolatlarning berilishi nazarda tutiladi.
Alohida olingan har bir individ davlat boshqaruvida bevosita ishtirok eta
olmaganligi tufayli, aholining turli qatlamlari manfaatlarining muayyan vakolat va
huquq berilgan maxsus vakillar himoya qilishi mumkin. Saylangan vakillar xalq
manfaatlarini xalqning o'zidan ko'ra yaxshiroq amalga oshirishi va himoya qilishi
ehtimol qlingan. Vakolatlilikning qanchalik yuqori ahamiyatga molik bo'lganligini,
masalan, Dj. Medison respublika boshqaruvini vakolatlilik bilan bir narsa, deb
baholaganida ko'rish mumkin.
Avval, vakolatlilikni amalga oshirishning samarali yo'llari va vositalarini
izlay boshlandi.
Angliyada amaliy vakolat nazariyasi qaror topdi. Uning mohiyati shundan
iboratki, parlament a'zolari aholining ayrim qatlamlari (yoki guruhlari) ning emas,
butun millatning vakillaridirlar. Shuning uchun ular qanday qilib, kimlarning
orasidan va qaerda saylanganlarining ahamiyati yo'q. Shu qarash mualliflari—
viglar—parlament a'zolari saylanganlaridan so'ng o'z saylovchilariga boshqa
bog'liq bo'lmasliklari kerak, deb ishonishardi. Konservatorlar parlament —
qandaydir har hil, bir — biriga dushman manfaatlarning elchilari to'plangan joy
emas, balki umon manfaatini amalga oshirishga intilayotgan; butun ingliz xalqi
vakillarining kengashi bo'lishi kerakligini zo'r berib ta'kidlagan.
Sh.L: Monteske fikricha, odamlar o'z aholi punktlari, shaharlari, regionlari
manfaatlari va muammolarini mamlakatning boshqa hududlariga nisbatan
20

yaxshiroq biladilar. Shuning uchun hokimiyat organlariga vakillarni butun
mamlakatdan emas, saylov okruglariga aylantirilgan alohida shaharlar, joylardan
saylash kerak. Shu tariqa amaliy vakolat nazariyasi geografik vakolat g'oyasi bilan
to'ldirildi. U Amerikada qaror topdi. Unga ko'ra qonun chiqaruvchi yig'ilish
a'zolari davlatning butun aholisi vakillari sifatida emas, muayyan hudud vakillari
sifatida: saylanishlari kerak bo'lgan.
Bu ikki shakl bilan Fransiyada vujudga kelgan fraktsion va milliy vakolat
nazariyalari uzviy bog'lik Fraksion nazariya J.J.Russoga borib taqaladi. U xalq
suvereniteti odamlar suverenitetidan kelib chiqadi, degan fikrga asoslanadi.
Masalan, davlat o'n ming fuqarodan iborat. Bu holda har bir fuqaro hokimiyat
suverenitetining o'n mingdan bir qismiga ega.
Zamonaviy fraksion suverenitet nazariyasiga ko'ra har bir fuqaro o'z
deputatiga taqdim etgan mandatda ulushga ega. U, shuningdek, mandatning
imperativ harakterini, ya'ni deputat o'z faoliyatida saylovchilar irodasi bilan
bog'liqligini nazarda tutadi. Bizning kunlarda bu nazariya demokratiyaning muhim
qirrasini tashkil etadi. Unga "bir inson — bir ovoz" tamoyili toliq mos keladi.
Milliy vakolat nazariyasi ham vakolatlilikni amalga oshirishda muhim o'rin
tutadi. Buyuk fransuz inqilobi davrida uning Konstitutsion Assambleyasi
suverenitet alohida fuqarolarga emas, ularning ayrim birligi millatga mansubligi
to'g'risidagi g'oyani asoslab berdi. Unga ko'ra har bir deputat o'z saylovchilarining
vakili emas. Aksincha, deputatlar millat irodasini bayon etib, millat ularga
topshirgan mandatni amalga oshiradilar. Shunga ko'ra, fraksion vakolat
nazariyasidan farqlicha, mandat o'z imperativ harakterini yo'qotadi, ya'ni
depugatlar endi o'z saylovchilari irodasini emas, butun millat irodasini
ifodalaydilar.
Vakolat nazariyasining ahamiyati shundaki, u respublika va demokratik
boshqaruv shakllarining keng miqiyosda yoyilishiga turtki bo'ldi. Yuqorida aytib
o'tilganidek, "to'g'ridan — to'g'ri" demokratiya nisbatan kichik jamoalarga xos edi,
negaki, u barcha yoshi katta fuqarolarning eng muhim qarorlarni qabul qilishda
ishtirokini shartlar edi.
21

Zamonaviy aholisining soni millionlarni tashkil etuvchi, davlatlarda bunday
modelni tatbiq etib bo'lmaydi. Aynan vakolat institutining shakllanishi milliy
davlat doirasida respublika yoki demokratik boshqaruv shaklining qaror topishi
imkonini berdi. Bu vaqtda hatto boshqaruvning bunday shakli — yolg'iz milliy
davlat bilan uzviy bog'liq, degan fikr ham qaror topdi "Jamiyat qancha kichik
bo'lsa, — deb yozadi Dj.Medison, — aniq farqlanuvchi partiyalar va manfaatlar
paydo bo'lishi uchun shuncha imkoniyat kam va ko'pchilikning bir partiyada bo'lib
qolishi ehtimoli ko'proq. Maydon kengayishi va aholi sonining ko'payishi bilan
"partiyalar soni va manfaatlar xilma- xilligi ancha ko'payadi"'. Aynan shu holat,
Medison fikricha, respublika sharoitida fraksion kurashni xavfsiz qiladi. 7
Vakolat prinsiplari va turli ijtimoiy qatlamlar vakillarining qonun chiqaruvchi
v.b. hokimiyat organlariga saylanishi o'z — o'zidan bu prinsiplarni amalga oshirish
vositalari va qurollari to' g'risidagi masalani qo'ydi. Ana shunday vosita sifatida
hozirgi iqtisodiy rivojlangan davlatlarda siyosiy partiyalar, harakat, uyushmalar
qaror topdi.
O'xshash manfaatli va dunyoqarashli odamlar oxir— oqibatda yagona
maqsadga erishish uchun birlashadilar. Bir- biri bilan kelisha olmaydigan turlicha
manfaatlar va fraksiyalar mavjudligining qonuniyligini tan olish hokimiyat
tizimida bu manfaatlar va fraksiyalarni siyosiy tizimda ifodalash vositalari, ya'ni
partiyalar, harakatlar, uyushmalar qonuniyligini tan olishga olib keladi.
Vakolat prinsipi ahamiyati oshishining yana bir sababi — siyosiy jarayonga
yangi — yangi aholi qatlamlarining kirib kelishi, xalqning ijtimoiy — siyosiy
hayotdagi roli ortganligidir.
Zamonaviy jamiyatlarda esa siyosiy hokimiyat turli ijtimoiy qatlam
vakillarining bir qatlamdan ikkinchisiga o'tishi, yoki butun bir qatlamlar
maqomining o'zgarishi (masalan, tadbirkorlikning sinf sifatida jamiyatimizdagi
ta'sirining kuchayib borishi) jarayonini kuzatib, boshqarib, muvofiqlashtirib boradi.
Masalan, O'zbekistonda ham, barcha zamonaviylashuv jarayonini boshidan
7
Gadjiyev K.S. Geopolitika. –M.:Mejdunarodniye otnosheniya,1997, 384-bet.
22

kechirayotgan mamlakatlar singari, marginal qatlamga mansub odamlar soni
keskin ortib ketdi.
Buning obyektiv va jiddiy sabablari juda ko'p. Shulardan biri, sobiq tuzum
davrida ko'pchilik odamlarda shakllangan boqimandalik kayfiyatidir. Mehnatining
samarasini ko'rmay ishga borib — kelishining o'zi uchungina, oydan — oyga
kafolatli ish haqi olib o'rgangan odamlar bozor iqtisodiyotiga o'tishning doimiy
hamrohlar - tengsizlikning kuchayishi, inflatsiya, ishsizlik, tanlov asosida ishga
kirish kabi holatlarga tayyor bo'lmaganlar. O'tgan o'n yil davomida bu jarayonlarda
o'z yo'lini topib, yangi ijtimoiy munosabatlar tizimida o'z egallagan maqomidan
qoniqqan odamlar bilan bir qatorda, shu vaziyatda turli sabablar bilan o'z
maqomini yo'qotgan shaxslar ham mavjud. Shu bilan birga yangi ijtimoiy
munosabatlar tizimida o'z o'rnini topa olmagan yoshlar ham marginal qatlam safiga
kirib keladi. Ushbu qatlamni o'z mavqeidan norozilik, quyi bilim yoki past kasbiy
malaka darajasi, umidsizlik va, eng muhimi, o'z ahvolini oson va tez o'zgartirishga
intilish ajratib turadi. Bu qatlamning son jihatdan ko'payishi va muammolarining
uzoq vaqt hal qilinmasligi jamiyat barqarorligiga jiddiy xavf soladi.
Shaxs, guruh yoki qatlam mavqeining o'zgarishi bilan bog'liq jarayonlarni
"ijtimoiy mobillik" yoki "ijtimoiy siljish", deyiladi. Ijtimoiy mobillik ijtimoiy
barqarorlik tushunchasi bilan bevosita bog'liqligini yuqoridagi misollarda ko'rdik.
Agar ijtimoiy—iqtisodiy munosabatlar doirasida guruhlarning siljishi—jamiyat
uchun odatdagi chegaralarda amalga oshsa, bu — sezilarli o'zgarishlarga olib
kelmaydi. Ijtimoiy—iqtisodiy o'zgarishlar keskinlashganda, guruhlarning siyosatga
bosimi kuchayadi, barqarorlik uchun xavf tug'iladi. Demak, ana shu turdagi
keskinliklarni oldini olish — davlat siyosatining muhim yo'nalishi. Shaxs yoki
gurux mavqeining o'zgarishi bilan bog'liq jarayonlarning ochiqligi, ya'ni inson yoki
guruh sifatlari, bilimi, malakasi, samarali faoliyati kabi jihatlariga ko'ra o'z
maqomini o'zgartira olish imkonining mavjudligi bu borada yuzaga kelishi
mumkin bo'lgan ixtiloflarni va ziddiyatlarni yumshatadi, jamiyatdagi guruhlarning
o'zaro hamkorligi, manfaatlarining yaqinlashishiga olib keladi. Jamiyatda aniq—
ravshan ajralib turuvchi ijtimoiy guruh sifatida, birinchi navbatda, sinflar ajratib
23

ko'rsatiladi. Sinflar — daromad miqdori, kasbining nufuzliligi, bilimi, hokimiyatga
ta'siri darajasiga ko'ra belgilanuvchi, ijtimoiy maqomi taxminan bir xil bo'lgan
odamlar guruhidir. Ushbu ta'rifga ko'ra, jamiyat ishchi - dehqonlarga emas,
turmush tarzi, qadriyatlari, xulq— atvori, qarashlari o'xshash bo'lgan odamlar
guruhi — yuqori sinf, o'rta sinf, bo'yicha sinfga ajraladi. Mazkur "Amerikada
demokratiya" asarining mualifi Aleksis de Tokvil Arastudan XX asr so'ng
jamiyatda faqat "o'rta sinf" ning ko'pligi — barqarorlik va tinchlikni ta'minlovchi
asosiy omil ekanligini ta'kidlagan. Yuqori sinf (juda boylar) yoki buyi sinf
(kambag'allar) ning ko'payib ketishi - jamiyatda zulm va istibdodning ortishiga
olib keladi, Tadqiqotlar ham shuni tasdiqlaydi. Yuqori sinf nafaqat boylik, balki
yuqori bilim, malaka, axborotga ko'proq darajada egaligi sababli yangliklarga
ochiq, muhokama va muloqotga tayyor ekanligi sotsiologik tahlil bilan
isbotlangan. Shu bilan bir qatorda, bu qatlam vakillari quyi sinf muammolari — ish
sharoitini yaxshilash, ish haqini oshirish, ijtimoiy himoya masalalariga ancha
loqaydliklari bilan ajralib turishi ham aniqlangan. O'z navbatida, quyi sinf vakillari
ta'lim darajasi pastligi, malakasizligi, axborotga ega emasligi natijasida hokimiyat
bilan munosabatlarida ko'proq o'z shaxsiy tasavvurlari, mish-mishlarga
suyanishlari, o'z ahvollarini yaxshilash uchun keskin, radikal choralar qo'llash
tarafdori ekanligi bilan ajralib turadi. Masalan, "davlatning barcha tashkilotlarida
nazorat o'tkazib, tartib o'rnatish kerak" qabilidagi "g'oyalar" singari.
Faqat o'rta sinfgina jamiyatni barqaror tutib turuvchi ijtimoiy kuch bo'la oladi,
Bir tomondan, bu sinf vakillari yetarli darajada bilim, axborot, malaka, boylik,
obro'ga ega bo'lganlari uchun keng fikrlay olish, jamiyatdagi jarayonlarga to'g'ri
baho bera olish layoqati va resurslariga ega bo'lsalar, ikkinchi tomondan, ular
boshqa qatlamlar manfaatlari va harakatlarini kuzatib borish, muammolar
yechimini izlash, ularni hal qilishdan to'la manfaatdorlar. 8
O'tish davri jamiyatlarida ijtimoiy sohada hal qilinishi lozim bo'lgan asosiy
masalalardan birini, shu tariqa, jamiyatda o'rta sinf, ya'ni o'z oyog'ida mahkam
turgan, mulkdor odamlar guruhini shakllantirishdan iborat, deyishimiz mumkin.
8
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/
24

Bunda mulk, albatta, do'kon, firma, korxonagina emas, hunar, bilim ham bo'la
oladi.
Jamiyatda aniq — ravshan ajralib turuvchi demografik guruhlarni:
qadriyatlar, yoshlar, ayollar singari toifalarga bo'lish mumkin, Ularning har biri
o'ziga xos hususiyatlari, manfaatlari asosida ijtimoiy guruh sifatida qaraladi. Ular
bir jamiyatda ana shu guruhlar muhim ta'sir kuchiga egalar. Masalan, zamonaviy
jamiyatlarda resurslari yetarlicha foydalanilmayotgan ijtimoiy guruh sifatida
ayollar qaraladi. Ayollar muammolariga eng ko'p diqqatni qaratayotgan jamiyat
azal — azaldan eng ma'qul jamiyat, deb hisoblangan. Shu bilan birga,
ma'lumotlarga ko'ra, ayol huquqlarini erkaklar bilan tenglashtirishda eng ko'p
muvaffaqiyatlarga erishgan Shvetsiyaga ham BMT ekspertlari fikricha, to'la
tenglikka erishishi uchun yana 100 — 150 yil kerak ekan.
Zamonaviy jamiyatlarda din siyosatdan ajratilgan. Fuqarolarning e'tiqod
erkinliklari davlat va jamiyat tomonidan e'tirof etilib, kafolatlangani holda, birorta
diniy guruhning o'z qarashlari va aqidalarini butun jamiyat uchun zo'rlik bilan
kiritilishiga yo'l qo'yilmaydi.
Etnik jamoa (guruh) — qabila, elat, millat kabi barqaror guruhlardan iborat.
Bu guruhlarning har birini ba'zan "xalq", deb ataladi. Ba'zan "etnik jamoa"
tushunchasi bilan bir necha xalqlarni nomlashadi. Masalan, o'zbek, qozoq,
turkman, qirg'izlar — turkiy etnik jamoasi tarkibiga kiradi.
Milliy o'z — o'zini anglaganlik — milliy jamoa a'zolarining o'z tarixi, buguni
va kelajagi, boshqa jamoalar qatoridagi o'z o'rni va ular bilan munosabatlarga doir,
qarashlar, fikrlar, baholar birligidir. Milliy o'z- o'zini anglash natijasida ijtimoiy —
etnik guruh siyosat subyekti sifatida shakllanadi. Bu jarayonda milliy manfaatlar
ham muhim ta'sir ko'rsatadi.
Ijtimoiy guruhlarning ichida ochiq — ravshan ko'rinib turuvchi va o'z
manfaatlarini yuqori darajada anglaganligi, uyushqoqligi, yuqori malakaviyligi va
hokimiyatga bevosita kuchli ta'sir eta oluvchi byurokratiya — siyosatning faol
sub'ekti, deb qaralishi mumkin.
25

By hodisani tahlil etganda, unga ikki xil yondashuvni bir — biridan ajratish
lozim. Birinchisi, byurokratiyani davlat boshqaruvi mexanizmi sifatida, asosan,
tanqidiy baholovchi ommaviy ong va, ikkinchisi, uni hukmronlik uslublari va
usullari haqidagi bilim egalari sifatida o'rganuvchi politologik va sotsiologik
yondashuvlardir.
26

Xulosa .
Avvalo, shuni ta’kidlash kerakki, biz mamlakatimiz yangilanish davriga
qadam qo‘ygan birinchi kunlardan boshlab ochiq, pragmatik va amaliy tashqi
siyosat yuritish, dunyodagi barcha taraqqiyparvar mamlakatlar, ayniqsa, qo‘shni
davlatlar bilan yaqin do‘stlik va hamkorlik munosabatlarini mustahkamlashga
ustuvor ahamiyat qaratmoqdamiz.
O‘zbekiston bugun o‘zining uzoqni ko‘zlagan siyosati bilan mintaqamiz va
jahondagi siyosiy jarayonlarning faol ishtirokchisiga aylandi.
Jamiyatda siyosiy hokimiyat amal qilishi, uning chegaralari, qoidalariga
doimiy ta'sir ko'rsatuvchi kuchlar mavjud. Agar biz siyosiy hokimiyatni-barcha
guruhlar manfaatlari borasidagi doimiy o'zaro bog'liqlik va o'zaro ta'sirning oliy
ko'rinishi tarzida baholaydigan bo'lsak, bu jarayonda ishtirok etuvchi shaxslar
siyosiy hokimiyatning asosiy subyektlari, deb qaralishi lozim bo'ladi.
27

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Boden J. Metod legkogo poznaniya istorii. - M.:Nauka, 2000, 412-bet
2. Vasilenko I.A. Geopolitika. - M. Logos, 2003, 204-bet.
3. Gadjiyev K.S. Vvedeniye v geopolitiku. Izd 2, dop. i pererab. M., 2001.
4. Gadjiyev K.S. Geopolitika. –M.:Mejdunarodniye otnosheniya,1997, 384-bet.
5. Geopolitika: teoriya i praktika // Sb.statey pod red. Pozdnyakova E.A. -M.,
1993,236-bet.
6. Dergechev V. Geopolitika. O‘quv qo‘llanma. – M., 2000.
28

Davlatning ijtimoiy siyosati sub`ekti sifatida

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish