Deduktev xulosa chiqarish.Sillozmning mohiyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	32.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Deduktev xulosa chiqarish.Sillozmning mohiyati

Купить

Deduktev xulosa chiqarish.Sillozmning mohiyati
Reja:
1.
Xulosa chiqarishning umumiy xarakteristikasi.
2.
Bevosita xulosa chiqarish turlari.
3.
Deduktiv xulosa chiqarish (sillogizm).
4.
Induktiv xulosa chiqarish.

Analogiya.
Xulosa chiqarish deb, bir va undan ortiq chin mulohazalardan ma'lum qoidalar
yordamida yangi bilimlarni keltirib chiqarishdan iborat bo’lgan tafakkur shakliga
aytiladi. Xulosa chiqarishning asosiy mohiyati ma’lum bilimlar asosida noma’lum
bilimlarni keltirib chiqarishdir. YA’ni xulosa chiqarish orqali biz borliqning bizga
ma’lum jihatlari orqali uning noma’lum jihatlari haqida bilim hosil
qilamiz.Xulosa chiqarish jarayoni asoslar , xulosa va asoslardan xulosaga o’tishdan
tashkil topadi. To’g’ri xulosa chiqarish uchun , avvalambor , asoslar chin
mulohazalar bo’lishi, o’zaro mantiqan bog’lanishi kerak. Xulosa asoslari va xulosa
ham o’zaro mantiqan bog’langan bo’lishi shart. Bunday aloqadorlikning zarurligi
xulosa chiqarish qoidalarida qayd qilingan bo’ladi. Bu qoidalar buzilsa , to’g’ri
xulosa chiqmaydi.
Xulosa chiqarish xulosaning chinlik darajasiga ko’ra, aniqrog’i, xulosa chiqarish
qoidalarining qat’iyligiga ko’ra hamda xulosa asoslarining soniga va fikrning
hararat yo’nalishiga ro’ra bir qancha turlarga bo’linadi.
Maskur tasnifda xulosa chiqarishnifikrning harakat yo’nalishi bo’yicha turlarga
ajratish nisbatan mukammalroq bo’lib,u xulosa chiqarishning boshqa turlari haqida
ham ma’lumot berish imkonini yaratadi. Xususan, deduktiv xulosa
chiqarish , zaririy xulosa chiqarish , indurtiv xulosa chiqarish va
analogiya ehtimoliy xulosa chiqarish , deb olib qaralishui , bevosita xulosa chiqarish
esa deduktiv xulosa chiqarishning bir turi sifatida o’rganilishi mumkin.
Deduktiv xulosa chiqarishning muhim xususiyati unda umumiy bilimdan ju’ziy
bilimga o’tishning mantiqan zaruriy xususiyatiga egaligidir. Uning turlaridan biri
bevosita xulosa chiqarishdir.
Faqat birgina mulohazaga asoslangan holda yangi bilimlarning hosil qilinishi
bevosita xulosa chiqarish deb ataladi.
Bevosita xulosa chiqarish jarayonida mulohazalarning shaklini o’zgartirish orqali
yangi bilim hosil qilinadi. Bunda asos mulohazaning tarkibi , ya’ni sub’ekt va

pridakat munosabatlarining miqdor va sifat tavsiflari muhim ahamiyatga ega
bo’ladi. Bevosita xulosa chiqarishning quyidagi mantiqiy usullari mavjud:
I. Aylantirish shunday mantiqiy usulki , unda berilgan mulohazaning miqdorini
saqlagan holda , sifatini o’zgartirish bilan yangi mulohaza hosil qilinadi. Bu usul
bilan xulosa chiqarilganda qo’sh inkor sodir bo’ladi, ya’ni avval asosning
predakati , keyin bog’lovchisi inkor etiladi. Buni quyidagi ko’rinishda yozish
mumkin:
Xulosa asosi Xulosa
1 A Xamma E Xech bir emas emas
2 E Xech bir emas A Xamma S emas P dir
3 I Ba’zi O Ba’zi S-P siz emas
4 O Ba’zi emas I Ba’zi S emas P dir
Aylantirishda A-E ga, E-A ga, I-O ga, O-I ga o’zgaradi.Demak, aylantirish usuli
bilan xulosa chiqarilganda “biror nimaning qo’sh inkori uning tasdig’iga tengdir”,
degan qoidaga asoslanadi. II.Almashtirish shunday mantiqiy xulosa chiqarish
usuliki , unda xulosa berilgan mulohazadagi sub’ekt va predikatlarning o’rnini
almashtirsh orqali keltirib chiqariladi.
Almashtirishda berilgan mulohazadagi terminlar hajmi e’tiboriga olinishi shart.

Agar berilgan mulohazadagi terminlar hajmiga e’tibor berilmasa, xulosa noto’g’ri
bo’lishi mumkin.
Xulosa asosi Xulosa Almashtirish turi
1 A Xamma A Xamma P-S Sof almashtirish
2 E Xech bir emas E Xech bir P-S
emas Sof almashtirish
3 I Ba’zi I Ba’zi P-S Sof almashtirish
4 A Xamma I Ba’zi P-S Toraytirilgan almashtirish
5 I Ba’zi A Xamma P-S Kengaytirilgan almashtirish
Almashtirishda A-Aga, ye-Ega, I-Iga, A-Aga, A-Aga uzgaradi
Demak, almashtirish usuli qo’llanilganda mulohazadagi sub’ekt va predikat hajmi
aniqlanadi va shu asosda mulohazadagi terminlarning o’rni almashtirilib, xulosa
chiqariladi. Bu usul, ayniqsa, tushuncha berilgan ta’riflarning to’g’riligini
aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
III. Predikatga qarama-qarshi qo’yish bevosita xulosa chiqarishning mantiqiy
usullaridan biri bo’lib, bu usul qo’llanilganda berilgan mulohaza avval
aylantiriladi , so’ngra almashtiriladi. Natijada hosil qilingan mulohazaning

(xulosaning) sub’ekti asos mulohaza predikatiga zid, predikati esa uning sub’ektiga
mos bo'ladi: 3) Predikatga karama – karshi kuyish orkali xulosa chikarish.
Xulosa asosi Xulosa
A Xamma Xech bir P emas S emas
2 E Xech bir emas Ba’zi P emas S dir
3 O Ba’zi Ba’zi P emas S dir
Predikatga karama – karshi kuyishda A - ye ga , ye – I ga, O – I ga, uzgaradi .
4) Mantikiy kvadrat orkali xulosa chikarish.
a) Zidlik (kontrandiklorlik) munosabatiga asoslangan xolda xulosa chikarish.
,
b) Karama-karshilik (kontrorlik) munosabatlariga asoslangan xolda xulosa
chikarish.
c) Kisman maslik (subkontrorlik) munosabatiga asoslangan xolda xulosa chikarish.
d) Buysunish munosabatiga asoslangan xolda xulosa chikorish .
Bunda, xulosada, S ning inkor shakliga bo’lishi xulosa bog’lovchining inkor
etilishi natijasidir. Predikatga qarama-qarshi qo’yishda A-E ga, E-I ga, O-I ga
o’zgaradi.
Mantiqiy kvadrat orqali xulosa chiqarish.
Bunda oddiy qat’iy mulohazalarning o’zaro munosabatlarini e’tiborga olgan holda ,
mulohazalardan birining chin yoki xatoligi haqida xulosa chiqariladi. Bu xulosalar

mulohazalar o’rtasidagi zidlik, qarama-qarshilik , qisman moslik va bo’ysunish
munosabatlariga asoslanadi.
Zidlik (kontradiktorlik) munosabatlariga asoslangan holda xulosa
chiqarish. Ma’lumki, zidlik munosabati A-O va E-I mulohazalari o’rtasida
mavjud bo’lib, uchinchisi istisno qonuniga bo’ysunadi. Bu munosabatga ko’ra
mulohazalardan biri chin bo’lsa, boshqasi xato bo'ladi va aksincha , biri xato bo’lsa,
boshqasi chin bo'ladi. Xulosalar quyidagi tuzilma bo’yicha tuziladi: Qarama-
qarshilik (kontrarlik) munosabatlariga asoslangan holda xulosa chiqarish . Qarama-
qarshilik munosabati A va E mulohazalar o’rtasida mavjud bo’lib, ziddiyat
qonuniga bo’ysunadi. Bu munosabatdagi mulohazalardan birining chinligidan
boshqasining chinligini asoslab bermaydi , chunki har ikki mulohaza ham xato
bo’lishi mumkin.qarama-qarshilik munosabatidan , ko’rinishida xulosa chiqarish
mumkin.
Qisman moslik (subkontrarlik) munosabatiga asoslangan holda xulosa
chiqarish. Bu munosabat ju’ziy tasdiq (I) va ju’ziy inkor (O) mulohazalar o’rtasida
mavjud bo'ladi. Bu mulohazalarning har ikkisi bir vaqtda chin bo’lishi mumkin,
lekin bir vaqtda xato bo’lmaydi. Ulardan birining xatoligi aniq bo’lsa, ikkinchisi
chin bo'ladi. Qisman moslik munosabati asosida xulosa chiqarish ; ; ; ko’rinishda
bo'ladi.
Bo’ysunish munosabatiga asoslangan holda xulosa chiqarish. Bu munosabat
sifatlari bir xil bo’lgan umumiy va ju’ziy mulohazalar(A va I; E va O) o’rtasida
mavjud bo'ladi. Umumiy bo’ysundiruvchi mulohazalar chin bo’lsa, ju’ziy-
bo’ysunuvchi mulohazalar ham chin bo'ladi. Lekin bo’ysunuvchi-ju’ziy
mulohazalarning chinligidan bo’ysundiruvchi –umumiy mulohazalarning chinligi
haqida xulosa chiqarib bo’lmaydi. Chunki bunday holda umumiy mulohazalar chin
uoki xato bo’lishi mumkin. Shunga ko’ra,bo’ysunish munosabatiga asoslangan
xulosa chiqarish quyidagi ko’rinishda bo'ladi:

Yuqoridagi munosabatlarni umumlashtirgan holda , asos mulohaza va xulosaning
chinlik darjasiga ko’ra, quyidagi holatlarni ko’rsatish mumkin.
Asos mulohaza va xulosa chin bo’lgan:
Asos mulohaza chin va xulosa xato bo’lgan:
Asos mulohaza xato va xulosa chin bo’lgan.
Mantiqiy rvadrat orqali xulosa chiqarilganda qarama-qarshilik munosabatidagi
mulohazalardan biri xato bo’lganda, qisman moslik munosabatidagi
mulohazalardan biri chin bo’lganda va bo’ysunish munosabatida ju’ziy
mulohazalar chin bo’lganda ulardan chiqarilgan xulosa noaniq bo'ladi.
Bevosita xulosa chiqarish usullari bilishda mavjud farqni aniqlab olishga , uning
mohiyatini to’g’ri tushunishga , shuningdek , bir fikrni turli xil ko’rinishda bayon
qilishga , yangi bilimlar hosil qilishga imkoniyat beradi.
Deduktiv xulosa chiqarish (sillogizm).
Oddiy qat’iy sillogizm. Ma’lumki, deduktiv xulosa chiqarish aslida sillogizm
shaklida bo'ladi. Sillogizm qo’shib hisoblash , degan ma’noni anglatadi. Bu
termindan mantiqda, odatda, deduktiv xulosa chiqarishning ko’proq ishlatuiladigan
turi hisoblangan oddiy qat’iy sillogizmni ifoda qilish uchun
foydalaniladi. Sillogizm xulosa chiqarishning shunday shakliki , unda o’zaro
mantiqiy bog’langan ikki qat’iy mulohazadan uchinchi-yangi qat’iy mulohaza
zaruriy tarzda kelib chiqadi. Bunda dastlabkimlardan biri , albatta,yo umumiy
tasdiq , yoki umumiy inkor mulohaza bo'ladi. Hosil qilingan yangi mulohaza
dastlabki mulohazalardan umumiyroq bo’lmaydi. Shunga ko’ra sillogizmni
umumiylikka asoslangan xulosa chiqarish , deb atasa bo'ladi. Sillogizmning
tarkibi xulosa asoslari (praemissae) va xulosa (conclusio)dan tashkil topgan.
Xulosa asolari va xulosadagi tushunchalar terminlar deb ataladi.Xulosaning
mantiqiy egasi-Sillogizm-kichik termin (terminus minor), mantiqiy kesimi-P-katta
termin (terminus major),deb ataladi. Xulosa asoslari uchun umumiy bo’lgan, lekin
xulosada uchramaydigan tushuncha- M-(termunis medius) o’rta termin deb ataladi.
Asoslarda katta terminni o’z ichiga olgan mulohaza katta asos , kichik terminni o’z

ichiga olgan mulohaza kichik asos deb ataladi.
S – kichik termin ;
M
M – o’rta termin;
S
P – katta terminj ;
O’rta termin katta va kichik terminni bog’lovchi mantiqiy element hisoblanadi.

Deduktev xulosa chiqarish.Sillozmning mohiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish