Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 22.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Defoliantlar va desikantlar. o‘simliklarning o‘sishini boshqaruvchi moddalar

Купить
DEFOLIANTLAR VA DESIKANTLAR. O’SIMLIKLARNING O’SISHINI BOSHQARUVCHI MODDALAR Reja: 1. Defoliantlar va desikantlar haqida tushuncha, 2. Defoliantlar va desikantlarning qo’llanilish muddatlari,normalari. 3. Ayrim guruhlariningtasniflanishi. 4.Fitogormonlar, ularning xossalari 5.Retardantlar, ularning axamiyati Ta’rif: Defoliantlar va desikantlar paxtachilikda keng qo’llaniladi va mashina terimi uchun qulay sharoit tug’diradi. Defoliant va desikantlar asosan defoliatsiya va desikatsiyada qo’llaniladi. Defoliatsiya o’simlikning bargini sun’iy ravishda to’kish demakdir, ma’lumki lotin tilida xolium- barg demakdir. Desikatsiya so’zining to’liq ma’nosi esa o’simlikni ildizidan quritish ma’nosini anglatadi. O’simlikni kimyoviy defoliatsiya qilgandan keyin o’rtacha 4-15 kun o’tgach barglarning sun’iy tukilishi boshlanadi, natijada g’o’za qator oralariga quyosh nurining tushishi va shamol aylanishi tezlanib ko’saklarning pishishi va ochilishi tezlashadi, chigit yaxshi yetiladi birinchi navlar miqdori 4-5% ga ortadi. Hosilning 90%- sovuq, namgarchilik kunlari tushishigacha terib olinadi. Tajribalar natijalari shuni ko’rsatadiki, defoliatsiya va desikatsiya qilingan g’o’zaning tola sifati va boshqa biologik ko’rsatkichlariga salbiy ta’sir etmagan, chunki defoliatsiya desikatsiya jarayoni asosan g’o’za pishib yetilgan chanoqlari ochilayotgan davrda o’tkazilgani uchun g’o’zada hosil elementlarining hosil bo’lishi, o’simlikning o’sishi, rivojlanishi deyarli to’xtab, oziq moddalarning o’zlashtirilishi va quruq moddaning hosil bo’lishi to’xtab barglar tabiiy ravishda to’kila boshlaydi, defoliantlar esa bu jarayonni yanada tezlashtiradi, bargni poyadan ajralishini jadallashtiradi. Defoliatsiyada g’o’zada ostki ko’saklarning o’rtacha 1-2 tasi, janubiy mintaqalarda esa 2-4 ko’sak ochilganda o’tkaziladi. Desikatsiya esa o’simlakning ildizidan quritish demakdir, g’o’zadan tashqari, urug’li beda maydonlarida, qand lavlagida, kungaboqarda, kanakunjutda, sholida, kanop va boshqa ekinlarda hatto tokzorlar, mevali bog’larda o’tkazilishi mumkin. Desikatsiyada mevalarning yetilishi, urug’larning pishishi tezlashadi, namligi pasayadi mexanizatsiyadan keng foydalanish imkoniyati tug’iladi, hosilning nobud bo’lishi, chirishi kamayadi. Ta’rif: Desikatsiya o’simliklarning vegetatsiya (o’suv) davri uzoq bo’lganda, ob- havo sharoiti noqulay yog’ingarchilik ko’p bo’lgan hollarda, sug’oriladigan yerlarda mineral o’g’itlar ko’p qo’llanilgan hollarda tavsiya kilinadi. Desikatsiya ham o’simlikda hosil to’liq yetilganda barcha jarayonlar deyarli to’xtaganda o’tkazilsa maqsadga muvofik bo’ladi. Defoliatsiya va desikatsiya jarayonlari bir biriga bog’liq jarayonlar bo’lib, bir maqsadga hosilni yig’ishtirishni mexanizatsiyalashtirishga qaratilgan bo’ladi. Defoliatsiya va desikatsiya paxtachilikda qisqa muddatlarda o’tkazilib hosilni ham tez va qisqa muddatlarda yig’ishtirib olish shu bilan birga kuzgi shudgorga o’z vaqtida o’tkazib kelgusi yil mo’l hosili uchun imkoniyat yaratadi. Defoliantlar, desikantlar nafaqat bargni to’kib, o’simlikni quritadi balkim ularda insektitsidlik, akaritsidlik hatto fungitsidlik xususiyatlari ham bo’lib, defoliatsiya va desikatsiya qilingan maydonlarda hasharotlar, kanalar va ayrim kasalliklar miqdori 10-20% ga kamayadi. Defoliant va desikantlardan Magniy xlorati, kaltsiy xlorat xloridi, reglon va boshqalar tavsiya etilgan. 1. Magniy xlorati- Mg(SlO3)2 6*H2O rangsiz kristall modda, suvda yaxshi eriydi, och jigarrang tusli donador holatda ham chiqariladi. Tarkibida 58-62% magniy xlorati geksagidrati va 38-40% xloridlari bor. Defoliatsiya va desikatsiyada magniy xloratining suvdagi eritmasidan foydalaniladi. Havo harorati kunlik o’rtacha harorat 17-18S hatto 9-10S da ham samaradorligi pasaymaydi. Magniy xlorati faqat purkalgan barglarga ta’sir etadi va o’simlikka 1 soat ichida to’liq o’tadi. Havo namligi past bo’lganda hatto shudring tushmagan paytlardi ham yaxshi ta’sir etadi. Defoliant purkalgandan keyin g’o’za bargida suv rejimi buziladi, fotosintez jarayoni bo’g’iladi, xlorofill va karotin parchalanadi, oqsil, uglevod almashinuvi buziladi. Gidrolitik jarayonlar sintetik jarayonlardan ustunlashadi. Natijada barglar so’liydi va barg bandidan uzilib to’kiladi. Magniy xlorati defoliant sifatida har gektar maydonga 7-35 kg normada tavsiya etilgan, desikantlik xususiyati sarflash narmasi ikki martagacha oshirish yo’li bilan bajariladi. Ayrim ekinlarga magniy xloratining sarflash normalari. 1. G’o’za 8-20kg/ga (defoliatsiya) 2. G’o’za 25-35 (desikatsiya) 3. SHoli 25-30 (desikatsiya) 4. Bug’doy 20-30 (desikatsiya) 5. Kungaboqar 20-30 (desikatsiya) 6. Kartoshka 25-30 (desikatsiya) 7. Kand lavlagi 15-30 (desikatsiya) 8. Sabzi(urug’lik) 25-33 (desikatsiya) Magniy xlorati issiqqonli hayvonlar o’rta ta’sir etuvchi UD50 sichqonlar uchun 620 mg/kg. 2. Kaltsiy xlorat- xloridi-Sa(SlO3)2+SaSl2 och kulrang suyuqlik tarkibida 30- 32% kaltsiy xlorati (ta’sir etuvchi modda) va 28-29 % kaltsiy xloridi bor. Defoliant va desikant uning suvdagi eritmasi tayyorlanib purkaladi. Fiziologik ta’siri xuddi magniy xloratiga o’xshash. Ikkalasida ham ta’sir etuvchisi xlorat- ion, lekin kaltsiy xlorat xloridi birmuncha muloyim ta’sir etuvchi defoliant. Havo sharoiti quruq mintakalarda g’o’zada defoliant va desikant sifatida yaxshi samara beradi. G’o’zada 1-4 ko’sak ochilganda defoliatsiyada 20-30 l/ga normada, desikatsiyada esa ko’sak kamida 50 % ochilganda har gektar maydonga- 40-50 l normada tavsiya etilgan. 62% li kaltsiy xlorat-xloridi qattiq formada ishlab chiqariladi, o’rta tolali g’o’zada 1-4 ko’sak ochilganda 10-13kg/ga, ingichka tolali g’o’zada 13-16 kg/ga tavsiya etilgan. 3. Reglon - Sanoatdan 20%-li suvdagi eritma holatida chiqariladi. Desikatsiyada qo’yidagi normalarda tavsiya etilgan. 1. Kungaboqar 2-3 l/ga 2. Kand lavlagi 5-10 3. Beda (urug’lik) 2-4 4. Kartoshka 2,0 5. Karam (urug’lik) 2-3 4. Dropp (gefolit, tidozuron) Oq kristal modda, suvda yaxshi erimaydi. Sanoatdan 50%-li namlanuvchi kukun holatida chiqariladi. G’o’zada 2-4 ko’sak ochilganda, paxtani terishga 12-15 kun qolganda 0.25-0.5 kg/ga normada purkash tavsiya qilingan, ingichka tolali g’o’zada 0.3-0.6 l/ga normada berilgan. Kalamushlar uchun UD50-4000 mg/kg. 5. Debos (natriy rodani). Oq kristall modda suvda yaxshi eriydi, texnik mahsuloti qizg’ish yoki kulrang tusda bo’lgan bo’ladi. Defoliant va desikant sifatida 80%-li kukunidan foydalaniladi. Lyupinda 10-20 kg/ga normada tavsiya etilgan. UD50 kalamushlar uchun 500-1000mg/kg. 6. Alfa-3, 70% eruvchi kukun. G’o’zada 2-3 ko’sak ochilishi bilan o’rta- tolali navlarda 17-21 kg/ga; Ingichka tolali navlari uchun 4-7 ko’sak ochilganda purkash tavsiya etilgan. 7. Gidrel, 50% suvdagi eritma. 10-15 l/ga. O’rta tolali g’o’za navlarida 1-4 ko’sak ochilganda ko’sak ochilishini tezlashtiruvchi stimulyatorlik xususiyatga ega, paxtani terishga 8-10 kun qolganda oxirgi ishlov beriladi. 8. Gidrel, 40% suvdagi eritma. 12,5-20 l/ga o’rta tolali g’o’za navlari uchun Gidrel 50%-ga tavsiya etilgan. 9. Gidrel, 40% v.r.+ butilkaptaks 80% k.e.7.5-12.5l+5 l/ga. O’rta tolali g’o’za navlari uchun tavsiya etilgan. 10. Basta 14%v.r. 1,5-2,0 l/ga 1). Bug’doy desikatsiyasi mum pishish davrida 2)kungaboqar desikatsiyasi urug’i pishganda 25-30%, 1,0-1,5 3). Beda desikatsiyasi dukkakllari 80-85 % yetilganda o’tkaziladi. 11. Gemetrel, 60% v.r.8-12 l/ga G’o’za (o’rta tola) defoliatsiyasida 3-5 ko’sak ochilganda, 12-16 l/ga (ingichka tola) defliatsiyasida 7-9 ko’sak ochilganda. 12. Dropp turbo 20% s.k. 0,6-0,8 l/ga g’o’za defoliatsiyasida. 13. Sihat, 70,5 r.p. 12-14 l/ga g’o’za o’rta tolali defoliatsiyada. 14. Hayot, 85% kr.p. 8-12 l/ga g’o’za o’rta tolali defoliatsiyada 15. Har leyd 25F, 250 g/l g’o’za o’rta tolali defoliatsiyada 16. Lif-ol, 32,1% kislota 1,5 l/ga, g’o’za defoliatsiyasida 50-60 % Dropp yoki magniy xloratlarning yarim normasini qushib tavsiya etilgan Savollar: 1. Desikantlar qanday moddalar. 2. Desikantlarni izohlab bering. 3. Defoliatsiya qanday jarayon. 4. Desikatsiya deganda nimani tushunasiz. 5. Defoliatsiya va desikatsiyaning o’tkazilishdan maqsad nima? O’SIMLIKLARNING O’SISHINI BOSHQARUVCHI MODDALAR Dehqonchilik mahsulotlarini yetishtirish texnolo- giyasining muhim omillaridan biri o’simliklar usishini boshqaruvchi moddalardan foydalanishdir. Ularga ko’pgina tabiiy va sun’iy moddalar kiradi, ular organizmga bir oz miqdorda tushganda moddalar almashinuvi jarayoniga ta’sir qilib, o’simliklarning o’sishi va rivojlanishini jiddiy o’zgarishlarga olib keladi. Tabiiy (endogen) o’sishni boshqaruvchi moddalarga fitogormonlar kiradi. Bu moddalar o’simliklar tomo nidan ishlab chiqariladi va uning barcha hayotiy jarayonlarida moddalar almashinuvida ishtirok etadi. Ular o’simliklar o’sishining xususiyatlarini, gullash, hosil tugish, o’simlikning qishki tinim davriga kirishi va uyg’onishn kabi jarayonlarni belgilaydi. Fitogormonlarning asosiy xossalaridan biri ular ning o’ziga xos xususiyatidir, chunki ulardan tashqari hech qanday modda va agrotexnik tadbir ekinlarni yetishtirishda o’simlikdagi fiziolopщ jarayonlarga ta’sir qilmaydi, Hozirgi vaqtda fitogormonlar 5 guruhdan: auksinlar, gibberellinlar, tsitokininlar, abzastsiz kislota va etilendan iborat. Bulardan tashqari yuqori fiziolo gik faolikka ega bo’lgan bu moddalarning sun’iy analoglari ham mavjud. Bu sun’iy analoglarni to’g’ridan-to’g’ri fitogormonlar deb ham bo’lmaydi, chunki ular bevosita o’simliklardan hosil bo’lmaydi, biroq ular o’z faolliklari bilan fitogormonlardan birmuncha ustundir. Tarkibiy tizimiga ko’ra endogen auksinlarga yaqin bo’lgan moddalarning fiziologik faolliklarini o’rganish, ko’pgina o’simliklarning o’sishini boshqaruvchi moddalar va gerbitsidlar yaratilishiga sabab buldi. Qiishloq xo’jaligida o’simliklarning o’sishi va rivojlanishini boshqaruvchi moddalar 40 yildan buyon qo’llanilib kelmoqda. Xar yili bu moddalar ro’yxati to’ldirilib boradi. Dunyoda 5 mingga yaqin tur fizi ologik faol moddalar yaratildi, ulardan qishloq xo’ jaligida faqat I % qo’llaniladi, xolos. O’simliklarning o’sishini va rivojlanishini boshqaruvchi moddalar g’alla va boshkqa ekinlarning yotib qolishiga qarshi, meva daraxtlarining o’sishini sekinlashtirish, ularning serhosil bo’lishini tezlashtirish yoki sekinlashtirish, gullash jarayonini sekinlashtirish yoki tezlashtirish, saqlanayotgan ildiz mevalarni ko’karib ketishdan asrash, tashqi muhitning noxush hodisalari (qurg’oqchilik, sovuq urish)ga bardoshliligini, hosilning sifati va sermahsulligini oshirish va boshqa shu kabi xollarda qo’llaniladi. Ko’pgina o’simliklarning o’sishini boshqaruvchi moddalar o’g’itlar, gerbitsidlar yoki fungitsidlar bilan birgalikda qo’llaniladi. 50-yillar oxirida fiziologik tadqiqotlar natijasida 2-xloretil trimetilammoniy xlorid va shu kabi ko’pgina moddalarning o’simliklarning o’sishini sekin lashtirish qobiliyati aniqlandi. 60-yillar boshlarida bu moddalarni amalda g’alla ekinlarining yotib qolishi oldini olish maqsadida qo’llanilishiga asos solindi. Ana shu davrdan boshlab qishloq xo’jaligida bu moddalar retardantlar nomi bilan keng miqyosda qo’llanila boshladi. Rivojlangan mamlakatlarda bu moddalar bilan g’alla ekinzorlari umumiy maydonining 80% ga yaqini ishlanadi. Retardantlarning bu qadar keng miqyosda qo’llanilishi boshqa tur o’simliklarning o’sishini boshqaruvchi moddalar bo’yicha ilmiy izlanishlarning rivojlanishiga turtki bo’ldi. Retardantlar tabiiy sharoitda galla ekinlarining o’sishiga 10—35% ga qadar to’sqinlik qiladi. Ayniqsa bug’doy va javdarning o’sishiga juda katta ta’sir ko’rsatadi, arpa va sulida bu ta’sir kamroq kuzatiladi. O’zbekistonda quyidagi o’simliklar o’sishini boshqaruvchi moddalar qo’llaniladi. Kampozan-M (etrel, etefoi). Uning ta’sir qiluvchi moddasi -2- xloretil fosfat kislota: ON S1SN2R-ON II O Bu oq rangli modda bo’lib, o’ziga namni yutadi va suvda yaxshi eriydi. SHuningdek atseton va spirtda yax shi eriydi, polyarsiz erituvchilarda eruvchanligi sust. Ishqoriy muhitda etilen ajratish bilan parchalanadi. Po’lat va alyuminiyga nisbatan uning eritmalari korroziyalash xususiyatiga ega. O’zbekistonda Olmoniyaning «Bitterfeld» firmasi ishlab chiqargan kampozan-m ekstra preparata qo’llaniladi, preparat 60% li suvli eritma holida yoki 600 g ta’sir qiluvchi modda 1 l suvda erigan holda ishlab chiqariladi. Preparat kuzgi arpaning yotib qolishi oldini olish maqsadida uning 5% li eritmasi boshoq chiqarish bosqichidan 10—12 kun oldin purka ladi. Ishchi eritmasining sarfi 150—300 l/ga, g’o’zaning ko’saklari yetilishini tezlashtirish maqsadida ekinlarga 1—2 dona ko’sak ochilganda purkaladi. Ish lov berish takroriyligi 1 martadir. Preparat odam va issiqqonli hayvonlar uchun kam zaharli (uning O’D50 ning ko’rsatkichi kalamushlar uchun 3000 mg/kg dan ortiq). Asalari va boshqa foydali xasharotlar uchun zararsiz. Piks (XDP, BAS-08300). Ta’sir qiluvchi modda si N, N-dimetil piperidin xlorid: Oq rangli kristall modda bo’lib, uning erish harorati 285°0 dir. Eruvchanligi (g/kg) suvda 1000, atsetonda 1, xloroformda II.Uy sharoiti haroratida nordon suvli muhitda turg’un, ishqoriy muhitda esa biroq parchalanadi, Suvli eritmalari metallarga korroziyalovchi ta’sir qiladi. O’zbekistonda Olmoniyaning «Basf» firmasi tavsiya qilgan Piksning 5% li suvli eritmasi (s.e.) qo’llaniladi. Preparat g’o’za ko’saklarining yetilishini tezlashti rish maqsadida ikki marta purkaladi; preparatning 0,4—0,6 % li eritmasi gullay boshlaganda va yoppasiga gullash davrida purkaladi. Ishchi eritmasining sarfi 250 l/ga.

Defoliantlar va desikantlar. o‘simliklarning o‘sishini boshqaruvchi moddalar

Купить