Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 58.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Dehqonchilik fanining maqsadi, vazifasi, ilmiy asoslari va rivojlanish istiqbollari

Купить
DEHQONCHILIK FAN I NING MAQSADI, VAZIFASI, ILMIY ASOSLARI VA RIVOJLANISH ISTI Q BOLLARI Reja 1. Dehqonchilik fanining maqsad va vazifalari 2. Dehqonchilik fanining rivojlanish tarixi 3. Dehqonchilikni rivojlanishida xorij va O‘zbekiton olimlarinig qo‘shgan hissalari. 1. Dehqonchilik fanining maqsad va vazifalari Bugungi kunda qishloq xo‘jaligi nafaqat ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan, balki ekinlar plantatsiyalaridan biznes sifatida foydalanish, ulardan iqtisodiy foyda olishga keng qaratilgan. Hozirgi kunda dehqonchilikning rivojlanish asosi sifatida gidrologik, mexanik, kimyoviy, genetik va texnologik jihatlari keng rivojlantirilmoqda. Hukumatlar milliy byudjetining katta ulushini qishloq xo‘jaligini rivojlantirish uchun taqsimlamoqdalar. Kichik va kam daromadli fyermyerlarni qo‘llab quvatlash va rivojlantirish uchun subsidiya bilan ta’min etilmoqda. Dehqonchilikni saqlash va rivojlantirish, qayta ishlash, baholash, marketing, mahsulotlarni tarqatish, iste’mol qilish, eksport va import siyosati rivojlanmoqda va mustahkamlanmoqda. Dehqonchilikka asoslangan kichik ishlab chiqarish va hunarmandchilik tez rivojlanib bormoqda. Dehqonchilikni rivojlantirishda qishloq xo‘jaligini rejalashtirish, dasturiy ta’minot va ijrosini ta’minlash lozim. Global dehqonchilik. Taraqqiyot (sivilizatsiya) ning darajasi aholini iste’mol darajasini qondirish uchun oziq-ovqat ishlab chiqarish orqali dehqonchilik bilan bevosita bog‘liqdir. Hozirgi kunda oziq-ovqatga bo‘lgan talabni qondirish uchun uni oziq-ovqat, ishlab chiqarishni ikki barobarga oshirish kyerak. Biroq, qariyib bir milliard odam qashshoqlik va taraqqayoti past, oziq-ovqat bilan ta’minlanishi kyerak bo‘lgan jamiyatda yashamoqda. Ba’zi, rivojlangan davlatlar daromadlarini oshirish natijasida, iste’mol darajasidan ko‘p mahsulot ishlab chiqarib, boshqa davlatlarga etkazib byerish va iste’molini qondirishni amalga oshirish lozim. SHuning uchun, oziq-ovqat ishlab chiqarishni rejalashtirishda keyingi avlodlarni ham oziq-ovqat bilan ta’minlay oladigan ishlab chiqarishga maqsad qilish kyerak. 1 Yyer resurslari. Qishloq xo‘jalik ekinlarni etishtirish uchun asosan y yer resurlaridan foydalaniladi. Yyer sharida qishloq xo‘jalik ekinlari ekiladigan 15,2 milliard gektar maydon mavjud bulib u kishi boshiga o‘rtacha 3,8 ga (Kanadada 50, Avstraliya 50, Janubiy Amyerikada 10, AQSHda 4, Fransiyada 1 Chandrasekaran B., Annadurai K., Samasundaram E. A textbook of agronomy. New Delhi. 2010.15 бет. 1,2, Hindistonda 0,8 va Yaponiyada 0,4) ga to‘g‘ri keladi. Butun dunyoda aholining o‘sish darajasi bilan bu ko‘rsatkich ham kamayib bormoqda, 1980 yilda 0,3 ga dan 2050 yilga 0,17 ga, rivojlangan davlatlarda esa jon boshiga 0,11 ga kamayishiga olib keladi. Eng unumdor tuproqda yeroziya jarayoni tufayli tuproqdan organik moddalar bilan o‘rtacha 4 kg N, 1 kg P 2 O 5 , 20 kg K 2 O va 2 kg CaO oziq moddalari yo‘qotiladi. Ekin ekiladigan maydonlarning deyarli 10-11% qishloq xo‘jalik ekinlarini etishtirishga qulay hisoblanadi. FAOning ekinlar hosildorligini oshirish bo‘yicha tahliliy ma’lumotlariga ko‘ra, 93 rivojlanayotgan mamlakatlarning 63 % da hosildorlikni intensiv ravishda 15 % ga oshirishi lozim, faqat 22% zaxira yerlar hisobidan oshirishi kutilmoqda. Umumiy 6444 mm yomg‘irlarining faqat 30 % foydali (yaroqli), 10 % kam foydali, 60% turli malakatlardagi foydalanilmaydigan yerlarga to‘g‘ri keladi. Yarim arid tropiklar dunyoning besh qit’asida (Markaziy Amyerika, Janubiy g‘arbiy Osiyo, Afrika, Janubiy Amyerika va Janubiy SHarqiy Osiyo)dagi 50 mamlakatda 700 million odam doimiy qurg‘oqchilik va vaqti-vaqti bilan ro‘y byeradigan ochlik tahdid ostida yashashadi. Haydaladigan yerlarning taxminan 65 % donli, dukakkli va moyli ekinlar uchun noqo‘lay (nepochatnыy) hisoblanib, oziq ovqat etishtirishni yaxshilash uchun qishloq xo‘jaligini tubdan yaxshilashni taqozo etadi. Hindistonni 10 % maydoni Yarimarid tropik mintaqaga to‘g‘ri keladi. Atrof-muhit ifloslanishi, tuproq unumdorligining pasayishi, degradatsiyasi natijasida qishloq hududlarida xalq farovonligini pasayish sur’atlari ortib bormoqda. Tuproq degradatsiyasi Global baholash tashkilotning ta’kidlashicha tuproq degradatsiyasi, inson hayotini qo‘llab-quvvatlash yoki kelajakda hayot darajasini pasayishini belgilaydigan hodisalardan hisoblanadi deb ta’riflaydi. Tuproq degradatsiyasi uchun quyidagilar sabab bo‘ladi:  Dehqonchilikda tuproqlarni tozalashda ustki o‘simlik qoplamini yo‘qotilishi  o‘rmonlarni kesilishi, yoqilishi va boshqalar natijasida tuproq qoplamining emirilishi.  chorvachilik, yaylov etaklarida me’yoridan ortiq ravishda mol boqish, mollarning tuyoqlar ostida yerlarni ochilib qolishi.  arid hududlarda, noto‘g‘ri sug‘orish va og‘ir mashinasozlik foydalanish, tik yonbag‘irlarda yeroziyaga qarshi tadbirlarni qo‘llamaslik kabi dehqonchilik natijasida.  tuproqlarni turli kimyoviy o‘g‘itlarni tuproq xossalarini hisobga olmasdan, ko‘p miqdorda qo‘llashlik natijasida ifloslanishi. Zamonaviy qishloq xo‘jaligi texnologiyalari kam unumdor, yomon tuproqlarga nisbatan yaxshi tuproqlarda yanada samarali bo‘ladi. Texnologiya hosilni oshirib, vaqtincha tuproq degradatsiyasini ta’sirini kamaytirib hosildorlikni saqlash mumkin. Hosildorlik oshishi bilan texnologiyani ham rivojlantirib, oshirib borish orqali tuproq yeroziyasini oldini olish. Respublika hukumati rivojlanib borayotgan sanoatni va aholini qishloq- xo‘jalik mahsulotlariga talabini qondirishni nazarda tutib endilikda ularni etishtirish bo‘yicha aniq dastur ishlab chiqdi. Bu dasturda sanoatni muntazam ishlab turishi va aholini jon boshiga qancha dehqonchilik mahsuloti kyerakligi tahlil qilinib borilmoqda. Ana shu talabdan kelib chiqib har yili Respublikada dehqonchilik mahsulotlari ishlab chiqarilmoqda. Respublikada etishtirilayotgan mahsulotning bir qismi xorijga ekport qilinmoqda. Hukumatimiz sanoatni va o‘sib kelayotgan aholini tub manfaatlarini tahlil qilib, hamda uzoqni ko‘zlab strategik maqsadlarni nazarda tutib, Respublikada etishtiriladigan dehqonchilik mahsulotlaridan ikki turiga – paxta va g‘allaga davlat shartnomasini qoldirdi. Dehqonchilik qishloq xo‘jaligining asosiy tarmog‘i bo‘lib, uning vazifasi qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishini yanada o‘stirish va uni barqarorligini ta’minlash, o‘sib borayotgan aholining oziq-ovqat mahsulotlariga va sanoatni xom- ashyoga bo‘lgan ehtiyojini to‘liqroq ta’minlashdan iboratdir. O‘simliklarning o‘sish va rivojlanishi, ularning hayoti tashqi muhit omillariga bevosita bog‘liqdir. Ilmiy dehqonchilikning vazifasi o‘simliklarning tashqi muhit sharoitlariga bo‘lgan talablarini o‘rganish va shuning asosida ularni qondirish usullarini ishlab chiqishdir. Ekinlardan sifatli va yuqori hosil olish maqsadida ularni parvarish qilish usullari, tuproq unumdorligini oshirish tadbirlari bilan shug‘ullanadi. Yyer ning asosiy xususiyatlaridan biri uning eskirmasligidir. Yyer dan to‘g‘ri foydalanish qishloq xo‘jaligi xodimlarining eng muhim vazifasidir. Aholini o‘sib borayotgan ehtiyojini qondirish uchun yerlardan oqilona foydalanish, ekinlar hosildorligini oshirish talab etiladi. Respublikada yerdan to‘g‘ri va unumli foydalanish avvalo qishloq xo‘jalik xodimlarining eng muhim vazifasidir. Respublika dehqonchiligida yerdan foydalanish va yer fondi masalasi bugungi kunda birinchi masalalardan bo‘lib bormoqda. Endilikda aholini tobora o‘sib kelishi bilan dehqonchilik qilinadigan yer maydonlarining kengaytirish imkoniyati cheklangan. Respublika hukumati mavjud yerlardan to‘g‘ri va samarali foydalanish masalasidek muhim masalani fyermyerlar oldiga qo‘yib to‘g‘ri yo‘l tutgan. Ana shu o‘rinda dehqonchilikning jadallashtirilgan tizimiga o‘tish muhim ahamiyat kasb etadi. Respublikaning umumiy yer maydoni 447,4 ming kvadrat kilometr bo‘lib, sug‘oriladigan yyer maydoni 4,280,8 ming gektar, 333,7 ming gektar ko‘p yillik ko‘chatlar, 96,5 ming gektar bo‘z yerlarni tashkil qiladi. Mavjud sug‘oriladigan ushbu yer maydonlari umumiy yer maydonining atiga 9,5- 10% ini tashkil etadi. O‘zbekistonda 1 km 2 y yerga 51,4 kishi, Qozog‘istonda - 6,1 Qirg‘izistonda - 22,7, Turkmanistonda esa 9,4 kishi to‘g‘ri keladi. O‘zbekistonda har bir kishiga 0,17 gektar, Qozog‘istonda - 1,54, Qirg‘izistonda - 0,26, Ukrainada - 0,59, Rossiyada 0,67 gektar ekin maydoni to‘g‘ri keladi. So‘ngi yillar mobaynida sug‘oriladigan yerlar maydonlari 2,46 mln. gektardan 4,3 mln gektarga etkazildi. Hozirgi kunda mamlakatimizda dehqonchilik qilayotgan fyermyer xo‘jaliklari soni 73.000 dan ortiq. Jami haydaladigan yerlarning 85% fyermyer xo‘jaliklariga uzoq muddatli ijaraga byerilgan bo‘lib, ular hissasiga Respublikada etishtirilayotgan paxta xom ashyosining 99,5 %, pillaning qariyib 98 %, boshoqli donning 85 %, meva sabzovot va poliz mahsulotlarining 65 % to‘g‘ri keladi. Bu sohada O‘zbekiston Prezidentining 2012 yil 22 oktyabrdagi PF-4478 sonli Farmoni asosida O‘zbekiston Fyermyerlari Kengashini tarkib topishi muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. 2008-2013 yillarda dehqonchilikdagi ekin maydonlari paxtachilik bo‘yicha 15.0 % qisqargani holda g‘alla ekinlari aksincha 5,1 % ko‘paydi. SHu davrda paxta hosildorligi 28,8ss/ga.dan 31,3ssent-nyerga yoki 10,9 % ga, g‘alla hosildorligi esa 60,2ss/ga dan 63.5ssentyerga yoki 3.3 % ga ko‘tarildi. Oxirgi 5 yilda iqtisodiy samaradorlikning asosiy yakunlovchi ko‘rsatgichi bo‘lgan rentabellik paxtachilikda 2,4 marta oshdi, g‘allachilikda esa 3,4 % ga ko‘paydi. Fyermyer xo‘jaliklarida paxta va g‘alla etishtirish rentabelligi hali optimal darajadan ancha past bo‘lib, uni mos holda kamida tegishlicha 30-35 va 45-50 % ga ko‘tarish dehqonchiligimiz oldida turgan muhim masalalardan hisoblanadi . Bu o‘rinda dehqonchilikka xorijning ilg‘or texnologiyalarini jalb etish masalasi muhimdir. Bugungi kunda xorijning ilg‘or texnika va texnologiyalarini respublika hududiga kirib kelishi hamda qishloq xo‘jalik mahsulotlari etishtirishning to‘g‘ri ilmiy asoslangan uslublaridan samarali foydalanish hisobiga paxta, g‘alla, sabzovot mahsulotlari, kartoshka, bog‘dorchilik mahsulotlari etishtirishda misli ko‘rilmagan yutuqlarga yerishmoqdamiz. Birgina ichki imkoniyatlarimizni hisobga olib aytadigan bo‘lsak respublikaning hozirgi aholisidan bir necha marta ko‘p aholini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash va xorijga ko‘p miqdorda, yuqori sifatga ega bo‘lgan qishloq xo‘jalik mahsulotlarini ekport qilish imkoniyatimiz mavjud. Hozirgi vaqtda yer yuzida aholi soni 7 milliard kishidan oshgan bo‘lib, aholi jon boshiga o‘rta hisobda 1 gektar yer to‘g‘ri keladi. Agar har bir gektar haydaladigan yerdan o‘rta hisobda 30ss mahsulot (don hisobida) etishtirilganda, yer yuzida 13,6 milliard kishini boqish mumkin bo‘lar edi. Umumiy dehqonchilik fanining asosiy vazifasi-talabalarni dehqonchilikning nazariy asoslari bilan tanishtirish, xorijiy davlatlarinng ilg‘or texnologiyalarini o‘rganish, va ularni ishlab-chiqarish jarayonlarida qo‘llay olish ko‘nikma va malakalarini yaratishdan iboratdir. 2. Dehqonchilikning rivojlanish tarixi Xorijlik tadqiqotchilar, jumladan Macy “oziq moddalarning o‘simlik uchun kritik miqdori (foizi)” konsepsiyasini taklif etdi. U oziq moddalarining etarliligi va o‘simlik hosildorligi hamda oziq moddalar konsentratsiyasi va o‘simlik tanasi o‘rtasidagi munosabatni bog‘liqligini aniqladi. Macy har bir o‘simlik turi uchun, har bir oziq moddaning kritik miqdorini ishlab chiqdi. O‘simlik talabi darajasidagi minimal diapozonda, qo‘shimcha oziq moddalarni qo‘llash hosilni oshiradi, lekin oziq moddalar ulushi (%) ni emas. Oziq moddalar etishmasligini boshqarish diapozonida, oziq moddalarni qo‘shimcha qo‘llash, oziq moddalar ulushi (%) ni oshiradi, biroq ularni o‘simlikka o‘tishini (yoki tuproqdan olib chiqilishini) emas. Oziq moddalar etarli bo‘lganda qo‘shimcha oziq moddalar qo‘llash hosildorlikni kam ta’sir ko‘rsatadi. Lekin oziq moddalar % miqdorini oshiradi. Oziq moddalar etishmaslik diapozoni va iste’mol qilish diapozoni oraliqlarida «kritik foiz» nuqtasi mavjuddir. Masu Libix qonunini davom ettirib, o‘simliklarni o‘sishi uchun oziq moddalar etishmasligining mini mal ulushi diapozonini taklif qildi. YUqori ta’minlangan oziqlanishda xam Libix qonuni yaxshi samara byeradi. SHuning uchun oziq moddalarning katta zaxirasi mavjud bo‘lgan holda, boshqa bir nechta oziq moddalarning etishmasligi o‘simlik o‘sishini susaytirishi yoki to‘xtatishi mumkin. Mitschyerlich qonuniga ko‘ra daromad (hosildorlik) ning kamayib borishi bilan oziq moddalarining etishmaslik diapozoni bilan bog‘liq bo‘ladi, bunda bog‘liqlik chiziqli ravishda, daromadning kamayishi bilan qadamba-qadam o‘zgarib boradi. Arxeologik qazishmalar, afsonalari va uzoq davrlardagi kuzatish va tekshirishlar dehqonchilikni 10000 yoshda ekanligini tasdiqlaydi. Insoniyat ichki tuyg‘ulari tomonidan birinchi marta o‘simliklar urug‘lardan unib chiqishini aniqlaganlar. Bu davrda (paleolit va neolit davrlarida) yerkaklar ovchilik va oziq- ovqat yig‘ish bilan mashg‘ul bo‘lganlar. Ayollar yovvoyi floradan foydali o‘simliklarni etishtirish bo‘yicha kashfiyotchi (inovator) lari bo‘lishganlar. Ular ildiz va ildiz poyalilarni kovlab olib yiriklarini is’temol uchun, maydalarini esa keyingi yil ekish uchun saqlab qo‘yganlar. Quyidagi 1.1-jadvalda dehqonchilikni rivojlanish bosqichlari (taxminiy fikr, tasavvur) keltirilgan . Dehqonchilik qishloq xo‘jaligining eng qadimiy tarmoqlaridan biri bo‘lib, u hali xususiy mulkchilik bo‘lmagan bir paytda paydo bo‘lgan va shakllangan. Qadimiy dunyo dehqonchiligida odamlar kichik-kichik yerlarda o‘z ehtiyojlarini qondirish maqsadida tariq, suli, arpa, bug‘doy va boshqa ekinlar ekib o‘z ehtiyoj- larini qondirganlar. Keyinchalik, ehtiyojlarini oshib borishi bilan katta maydonlarda dehqonchilik qila boshlaganlar. Dastlab oddiy toshdan ishlangan dehqonchilik qurollaridan foydalangan bo‘lsada, keyinchalik tosh qurollari o‘rniga bir oz taraqqiy etgan dehqonchilik qurollari kirib kelgan. 1.1-jadval . Dehqonchilikning rivojlanish bosqichlari Qishloq xo‘jaligi tizimi Madaniyat bosqichi yoki davr O‘rtacha don hosildorligi (t/g a) Jahon aholisi (million) Aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan yerning miqdori (ga) Ov va yig‘ish Paleolit - 7 - D ehqonchilik rivojlanishi (o‘zgarishi) neolit (taxminan miloddan 7. 000 yil avval) 1 35 40. 00 O‘rta asrlar dehqonchiligi 500–1450 yillar 1 900 01. 50 CHorvachilik 18-asrda 2 1800 0 . 70 D ehqonchilikda o‘g‘itlar/ pestitsidlar qo‘llanilishi 20- asrda 4 4200 0. 30 А.Тэер XIX асрда "Қишлоқ хўжалигининг рационал асослари" китобини икки қисмга ажратади. Qishloq xo‘jaligini rivojlanishi davomida boshqa fanlar ham ajralib chiqdi. Dehqonchilik fanida yerlardan ratsional foydalanish, tuproqning effektiv unumdorligini oshirish, begona o‘tlar va ularga qarshi kurash kabi masalalar qoldi. Qishloq xo‘jaligini jadallashtirish asosida-kompleks mexanizatsiyalash-tirish, kimyolashtirish, sohani avtomatik boshqarish va keng ko‘lamda melioratsiyalash, fan, texnika yutuqlaridan, ilg‘orlar tajribasidan foydalanish kabi tadbirlar natijasida rivojlanishni ta’minlash umum davlat vazifasi hisoblanadi. Xozirgi vaqtda respublikamizda dexqonchilik fani boshqa fanlar bilan hamkorlikda shu kungacha to‘plangan katta ilmiy myerosga tayanib rivojlanmoqda. Mustaqillik yillarida dehqonchilikda ham xalq xo‘jaligini boshqa sohalari kabi o‘zgarishlar-islohatlar amalga oshirildi, dunyo dehqonchiligining ilg‘or texnologiyalari kirib keldi, yerga ishlov byerishdan tortib qishloq xo‘jalik mahsulotlarini yig‘ishtirib olishgacha bo‘lgan xorij texnikalari olib kelindi. Umuman olganda dehqonchilikda tub o‘zgarishlar amalga oshirildi desak yanglishmaymiz. Ammo hali izlanish talab etadigan, bahsli, munozarali, echimini ko‘p yillardan byeri kutib yotgan dehqonchilikning muommoli tomonlari juda ham ko‘p. SHunday masalalardan biri yerga ishlov byerish jarayoni bo‘lib, ko‘pchilik ilm-fan xodimlarini, yerni ko‘z qarochig‘iday sevadigan dehqon-fyermyerlarni fikrini bir nuqtaga jam etishni talab etmoqda. Bozor munosabatlariga o‘tishi bilan, mahsulot tannarxini oshib borishi, yoqilg‘i-moylash mahsulotlarining narxini keskin ko‘tarilib ketishi, yer haydash texnikalarini bir oz jihatidan eskirib qolishi, hamda fyermyer xo‘jaliklarini 1 - қисми Умумий масалаларга. 2 - қ исмини Ўсимликларни тарифлашга ажратади Кейинчалик 1 - қисми умумий деҳқончилик, 2 - қисми ўсимликшунослик деб юритилади. iqtisodiy jihatidan oqsayotganligi yerni haydashda yangi texnologiyalarni tajriba tariqasida sinab ko‘rish va qishloq xo‘jaligiga joriy etish vaqti kelganligidan darak byeradi. 3. Dehqonchilikni rivojlanishida xorij va O‘zbekiston olimlarinig qo‘shgan hissalari Qishloq xo‘jaligining rivojlanishi jarayonida «dehqonchilik» tushunchasi ham o‘zgargan, ya’ni ilk tarixiy davrda uni qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishi deb tushunilgan. Qeyinchalik, chorvachilik aloxida ajralib chiqqandan so‘ng, dehqonchilikda o‘simlikshunoslik keng ma’noda tushuniladigan bo‘lindi. Dehqonchilik ikki qismga bo‘linishini dastlab A.Teyer XIX asrda yozilgan «Qishloq xujaligining ratsional asoslari» kitobida bayon etdi. Uning birinchi qismida umumiy masalalar, ikkinchi qismida esa o‘simliklarni ta’riflash va ularni etishtirish usullari bayon qilingan. Keyinchalik birinchi qismi umumiy dehqonchilik, ikkinchisi esa o‘simlikshunoslik (xususiy dehqonchilik) deb nomlanadi. Keyinroq borib, umumiy dexqonchilikdan qishloq xo‘jalik qurollari va mashinalari, o‘simliklarni zararkunanda va kasalliklardan himoya qilish, melioratsiya va o‘g‘itlar to‘g‘risida ta’limot kabilar alohida fan sifatida ajralib chiqdi. Dexkonchi-likda esa yerlardan ratsional foydalanish, tuproqning effektiv unumdorligini oshirish, begona o‘tlar va ularga qarshi kurash kabi masalalar qoldi. Ma’lumki, yer va suvdan foydalanish to‘g‘ri tashkil etilganda, ekinlar strukturasi ilmiy asosda joylashtirilganda, almashlab ekishlar joriy etilganda va o‘zlashtirilgandagina undan ratsional foydalanish mumkin. Tuproq unumdorligini oshirish uchun asosan fizik va biologik metodlardan foydalaniladi. Tuproqqa agroximiya metodlarining ta’siri agroximiya fanida o‘rganiladi va uning turli usullari ishlab chiqiladi. Hozirgi paytda dehkonchilik fani har bir gektar yer hisobiga ekinlardan yuqori va sifatli hosil olish uchun yerlardan foyda-lanishning ratsional usullarini va tuproqning effektiv unumdorligini oshirish tadbirlarini amalga oshirmoqda. Dehqonchilik tuproqshunoslik, o‘simliklar fiziologiyasi, agroximiya, fizika, meteorologiya, mikrobiologiya va boshqa fanlar bilan uzviy hamkorlikda rivojlanadi. SHu bilan bir qatorda dexqonchilik o‘simlikshunoslik va ayrim iqtisodiy predmetlar uchun baza bo‘lib xizmat qiladi. Dehqonchilikda dialektik-matyerialistik metoddan, ishlab chiqarish ilg‘orlarining tajribasidan foydalaniladi. Bir-biriga yaqin fanlarning xolatini xisobga olib, nazariy mulohazalar orqali ekspyerimentga, ilmiy umumlashmalardan so‘ng tekshirish uchun ishlab chiqarishga, keyinchalik esa o‘rganilgan usullarni keng ishlab chiqarishga tatbiq etiladi. Dehqonchilik masalalari asosan dalaga tajriba qo‘yish yo‘li bilan o‘rganiladi. SHu bilan bir qatorda boshqa kuzatish (vegetatsion, dala-laboratoriya va laboratoriya) metodlaridan ham foydalaniladi. Dehqonchilik fanining rivojlanishida M.V . Lomonosov (1711 -1765) ning xizmatlari katta, u dastlab tabiat hodisalariga matyerialistlik dunyoqarash bilan asos soldi. U uzinnng «O sloyax zemn ы x» (1763) («Yer qatlamlari xaqida») nomli klassik asarida qora tuproq va torflarning hosil bo‘lish protsessini birinchi bo‘lib to‘g‘ri ifodalab byerdi. Lomonosov «xayvon va o‘simlik jismlarining chirishi, vaqtning o‘tishi natijasida qora tuproqlar hosil bo‘lgan» deb yozgan edi. Agronomiyani rivojlantirishda A. T. Bolotov va I. M. Komovlarning roli katta. Bolotov XVIII asrning ikkinchi yarmida yer tuzilishi, almashlab ekish, begona o‘tlarga qarishi kurashish, dalalarni o‘g‘itlash yerni ishlash kabi masalalarga oid maqolalari bilan ratsional dehqonchilikning asosiy prinsiplarini bayon etdi. U 1771 yilda nashr etilgan «Dalalarning bo‘linishi haqida» kitobida ko‘p dalali almashlab ekish deqxonchilik sistemasini, ya’ni etti dalali almashlab ekishning uch dalasi qo‘riq dala bo‘lishni bayon etadi. Bolotovning ta’kidlashicha, qo‘riqning bir yillik ekinlar bilan navbatlanishi dexqonchilik bilan chorvachilikning bir yo‘la yaxshi rivojlanishiga imkon byeradi. Bolotov nemis olimi IO.Libix va fransuz olimi J.B.Bussengodan 70 yil oldin o‘simliklarning minyeral va «havodan» oziqlanish nazariyasini ishlab chiqdi. Bolotovning zamondoshi, ko‘zga ko‘ringan rus agronomi professor I. M. Komovning ilmiy ishlari dehqonchilikda katta qiziqish uyg‘otdi. «Dehqonchilik haqida» asarida (1788 y.) yerga dam byerib, partovga ekin ekish sistemasiga mtlaqo qarshi chiqib, o‘t ekishni va o‘g‘itlash zarurligini ta’kidlaydi hamda chorva mollari uchun bryukva, kartoshka, tuproq unumdorligini oshirish uchun esa dukkakli ekinlar ekishni tavsiya qiladi. Komov asarlarida, ko‘p dalali va ekinlar navbatlab ekiladigan almashlab ekishni joriy etishni tavsiya qiladi. Uning yozishicha «dehqonning asosiy vazifasi unumsiz yerlarni o‘g‘itlashdan, o‘g‘itlangandan keyin esa tuproqning yaxshi sifatlarini saqlash choralarini ko‘rishdan iborat. Birinchi maqsadga sabzavot, paxta va o‘tlarni navbatlab ekish yo‘li bilan yerishiladi. Ularni shu taxlidda ekish kyerakki, yer mo‘l-ko‘l hosil byersin, ammo unumdorligi pasaymasin, dehqonning asosiy mahorati - turli o‘simliklarni navbatlab ekish tartibini yerning kuchi kyo‘qolmaydigan va ayni vaqtda iloji boricha mo‘l-ko‘l unum byeradigan qilib belgilashdir. Bunga navbat bilan goh sabzavot, goh g‘alla, goh o‘t ekish yo‘li bilan yerishiladi». Dexkonchilikning bundan keyingi rivojlanishi qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishini intensivlash-tirishga bog‘liq deb tushundi. U dehqonchilikda shablon va tayyor retseptlarni qo‘llashga qarshi chiqib, avval ekspyerimental tekshirishdan o‘tgan konkret tabiiy-iqtisodiy ishlab chiqarish sharoitida yaxshi natijalar byergan agrotexnik uslublarni keng qo‘llashni tavsiya etadi. Komov ishlab chikarish sharoitida dala tajriba ishlarini rivojlantirishga da’vat etadi. D.I.Mendeleev elementlar davriy sistemasini yaratib, anorganik ximiya fanining rivojlanishiga katta xissa ko‘shdi. SHu bilan bir qatorda u yerni haydash chuqurligi, daraxt ekish va o‘simliklarning oziqlanishi hamda hosildorligini oshirishda minyeral o‘g‘itlarni qo‘llashni tekshirib, dehqonchilikni intensifikatsiyalashga da’vat etdi. Qishloq xo‘jaligi, minyeralogiya va fizika soxasida ko‘zga ko‘ringan olim M. G. Pavlov (1793-1840) dehqonchilikda ekinlarni navbatlab ekish tarafdori bo‘lib, uni keng tashviqot qildi. Uning besh tomli «Qishloq xo‘jalik kursi» kitobi uzoq vaqt o‘quv qo‘llanmasi, agronom va dehqonlarning esa kundalik xayotida eng kyerakli kitob bo‘lib xizmat etdi. B.B. Dokuchaev (1846-1909) genetik tuproqshunoslikning asoschisidir. U tuproq xaqidagi tushunchani ilmiy asosda o‘rgandi va tuproqning paydo bo‘lishi bir kancha tabiiy sharoitga, ya’ni iqlimga, joyning rel ь efiga, ona jinsga, o‘simliklarga va xayvonot olamiga bog‘liqligini isbotlab, har xil tabiiy zonalarda o‘sha yerning o‘ziga xos tuproq paydo bo‘lishini aniqladi. U 1892 yilda nashr etilgan «Dashtlarimizning o‘tmishi va xozirgi ahvoli» (Nasha step ь prejde i tepyer ь ) kitobida o‘sha davrda Rossiya qishloq xo‘jaligiga katta ofat keltiruvchi qurgoqchilikning sabablari va unga qarshi kurash tadbirlarini to‘g‘ri akiqlab byerdi. P.A.Kostichev (1845-1895) tuproqshunoslikka agronomik nuqtai nazardan yondashgan, ya’ni agrotuproqshunoslikka asos solgan olimdir. U tuproqni ishlab chiqarishning asosiy omili deb qarab, tuproq bilan o‘simlik orasidagi bog‘liqlikni aniqladi. U tuproq unumdorligini oshirishda tuproqning mustahkam strukturali bo‘lishi va uni saqlash uchun almashlab ekish tadbirlarini kullashni tavsiya etdi. Kostichev ma’lumotiga qaraganda, tuproqda struktura hosil bo‘lishida ko‘p yillik o‘tlar muhim rol ь o‘ynaydi. Keyinchalik bu fikr V.V.Vil ь yams tomonidan rivojlantirildi. Kostichevning begona o‘tlarga qarshi kurashish, kuzgi shudgorni chuqur o‘tkazish, ko‘kat o‘g‘it va fosfor unini qo‘llashdagi ishlari dexqonchilikda katta ahamiyatga ega edi. Dokuchaev va Kostichevning ta’limoti Vil ь yamsning shu sohadagi ishi uchun asos bo‘ldi. Natijada u shu ta’limot asosida dehqonchilikning o‘t-dalali sistemasini rivojlantirdi. Vil ь yams (1863-1939) tuproqshunoslik fanini rivojlantirishda va tuproq paydo bo‘lish qonunlarini hal etishda xizmat kildi, u tuproqshunoslikda biologik nazariya asoschisi hisoblanadi. SHuningdek, tuproq hosil bo‘lish protsessining yagona ta’limotini yaratdi. Vil ь yams tabiatda moddalarning kichik biologik aylanish ta’limotini yaratib, birinchi bo‘lib tuproq unumdorligiga agronomik izoh byerdi, tuproqning eng muhim xossasi va agronomik sifati hisoblangan unumdorlik tuproqdagi biologik protsesslarga uzviy bog‘liq ekanligini aniqladi. Hozirgi zamon dehqonchiligining rivojlanishida K.A.Timiryazevning (1843- 1920) xizmatlari katta. U enyergiyaning saqlanish qonuniga asoslangan o‘simliklarning fotosintezi ta’limotining asoschisidir. U o‘simliklarnikg fiziologik funksiyalari va hayoti uchun zarur talablarni tekshirib, o‘simliklar fiziologiyasini rivojlantirdi. Biologiya va o‘simliklar fiziologiyasini ijodiy rivojlantirib, fandagi hamma qimmatbaho yangiliklarni qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishiga tatbiq etishga harakat etdi. K.A.Timiryazev, D.N.Pryanishnikov, A.G.Doyarenko, K.K.Gedroys va boshqa olimlarning nomi agronomiya fanida ekspyerimental kuzatishni rivojlantirish, tuproq xususiyatlarining, o‘g‘itlarning madaniy o‘simliklarga va hosiliga ta’sirini o‘rganish bilan bevosita bog‘liqdir. Doyarenko doimo ishlab chiqarishda muhim agronomik hamda dehqonchilikning yerga ishlov byerish, almashlab ekish, shudgorlash kabi masalalari bilan shugullandi. Uning ishlab chiqarishdagi tavsiyalari konstruktiv xaraktyerda bo‘lib, dala tajribasida kuzatilgan ekspyerimental natijalarga asoslangandir. Doyarenko tuproqning fizik xossalarini, suv, havo rejimini tekshirish usularini ishlab, amaliyotga tatbiq qildi. D. N. Pryanishnikov (1865-1948) sovet agroximiklar maktabining asoschisi, dehqonchilikning rivojlanishida xizmati katta. U dehqonchilik sistemasida ekinlarni navbatlab ekish, keng ko‘lamda minyeral va organik o‘g‘itlar qo‘llash, qator oralari ishlanadigan va dukkakli madaniy o‘simliklarni ko‘paytirish tarafdori bo‘lib, Vil ь yamsning o‘t-dalali sistemasini hamma yerda ham joriy etishni tanqid qilib qarshi chiqqan olimdir. S.N.Rijov, M.V.Muhammadjonov, A.H.Qashqarov, 3.S.Tursunxo‘jaev, V.P.Kondratyuk, N.A.Malitskiy, A.F.Sokolov, O‘zbekistonda dexqonchilik fanining rivojlanishiga ilmiy tadkiqoti va amaliy faoliyatlari bilan katta hissa qo‘shdilar. S.N.Rijov (1903-1981) O‘zbeki st on paxtachilik zonalarida g‘o‘ zani sug‘orish, tuproqning fizik xossalarini o‘rganib, ularga oid metodik masalalar va hokazolar ustida ilmiy tadqiqotlar olib borib, dehqonchilik fanini rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi. M.V.Muhammadjonov qadimdan sug‘orib dehqonchilik qilinayotgan zonalarda g‘o‘za, em-xashak ekinlari ekiladigan yerlarni chuqur haydash va haydalma qatlam qalinligini ikki marta va tuproqning unumdorligini tubdan oshirishga undovchi dehqoichilikning yangi sistemasini ishlab chiqdi va hozirgi kunda u ishlab chiqarishga joriy etilmoqda. O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan fan arbobi, professor A.Q.Qashqarov dehqonchilik fanini rivojlantirish va dexqonchilik madaniyatini oshirish, asosiy haydov chuqurligini tabaqalashtirish, bedapoyalarga asosan paxta ekish va yerga ishlov byerish sonini kamaytirishga oid bir qancha asarlar muallifidir. Dehqonchilikni intensivlashtirish darajasi ekinlardan yuqori hosil etishtirish, yangi yerlar o‘zlashtirilib har gektar yer hisobiga qo‘shimcha mexnat va mablag‘ sarflash bilan belgilanadi. U tuproq unumdorligini oshirishi va mahsulot tannarxini kamaytirib, ekinlardan yuqori hosil olishni ta’minlashi lozim. Dehqonchilikni intensivlashtirish dehqonchilik sistemasining tarkibiy qismlarini rivojlantirish va takomillashtirish asosida ham amalga oshiriladi. Masalan, ishlab chiqarishda xo‘jalik fan yutuqlari va ilg‘orlar tajribasini qo‘llash, ekinlarni har xil zararkunanda, kasallik hamda begona o‘tlardan himoya qilish, qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishini boshqarish va tashkil etish va hokazolar. Dehkonchilikni intensivlashtirish qishloq xo‘jaligini malakali kadrlar, ayniqsa oliy ma’lumotli mo‘taxassis kadrlar bilan ta’minlashni taqozo etadi, chunki ular qishloq xo‘jalik fani va ishlab chiqarish samaradorligiga aktiv ta’sir etadi. Hozirgi paytda intensivlashtirish jarayoni yana ham keng ko‘lamda amalga oshirilmoqda. Ixtisoslashgan va markazlashtirilgan qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi hamda ishlab chiqarish agrar sanoati birlashmalari jadal sur’atda rivojlanmoqda. Qishloq xo‘jaligini intensivlashtirish asosida- kompleks mexanizatsiya, ximiyalashtirish va keng ko‘lamda melioratsiyalash, fan, texnika yutuqlaridan, ilg‘orlar tajribasidan foydalanish kabi tadbirlar natijasida rivojlanishni ta’minlash umum-davlat vazifasi hisoblanadi. Xozirgi vaqtda respublikamizda dexqonchilik fani boshka fanlar bilan hamkorlikda shu kungacha tuplangan katta ilmiy myerosga tayanib rivojlanmoqda. Nazariy masalalar, har xil yangi ilmiy problemalar moxirona ishlanib, ishlab chiqarishda sinalib, keyin xo‘jaliklarda joriy etilmoqda. Dehqonchilik xazinasida bundan tashqari, ilgari hal qilingan ko‘plab ilmiy tavsiyalar ham borki, ularni ishlab chiqarishga joriy etish talab etiladi. Almashlab ekish bo‘yicha katta tadqiqot ishlari olib borilmokda. Xo‘jaliklarning tabiiy-iqtisodiy xususiyatlari hisobga olingan holda uning har xil sxemalarini ishlab chiqarishga joriy etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilmoqda. YAngi yo‘nalish, ya’ni seyalka va yerga ishlov byeruvchi qurollarning harakatini tezlatish hamda yerga ishlov byerish sonini kamaytirish bo‘yicha olib borilayotgan ishlar muvaffaqiyat bilan hal qilinmoqda. Begona o‘tlarga qarshi kurashda ximiyaviy va boshqa tadbirlar ishlab chiqilib, amalda keng qo‘llanilmoqda. Qishloq xo‘jalik fani ishlab chiqarishda ta’sirchan kuch bulishi bilan birga ilmiy-texnika progressini tezlatib, hosilni oshirish va mahsulot sifatini yaxshilashda bevosita faol qatnashadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers. 2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177 Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009. 3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari. (Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b. 4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”, 2014. – 240 b. 5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari. (Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b. 6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.: ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b. 7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”, 2012. – 187 bet.

Dehqonchilik fanining maqsadi, vazifasi, ilmiy asoslari va rivojlanish istiqbollari

Купить