Demokratik jamiyat qurishda kuchli ijtimoiy himoya va adolat tamoyillari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	35.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Demokratik jamiyat qurishda kuchli ijtimoiy himoya va adolat tamoyillari

Купить

DEMOKRATIK JAMIYAT QURISHDA KUCHLI IJTIMOIY HIMOYA VA
ADOLAT TAMOYILLARI
REJA
1.Sharq mutaffakirlari ijtimoiy adolat to‘g‘risida.
2.Mustaqillik davrida adolat tushunchasining yangicha mazmuni.
3.O‘zbekistonda ijtimoiy himoyani amalga oshirish bosqichlari.

O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlarning muhim natijalaridan biri
ijtimoiy himoya siyosatining demokratik jamiyatni barpo etishdagi o`rnini va
ahamiyatining ortib borishi bilan belgilanmoqda. “Bugungi kunda ijtimoiy hayot
sohasidagi salbiy holatlarni bartaraf etib, odamlar turmush darajasining keskin
pasayib ketishiga yo‘l qo‘ymasdan, aholining himoyaga muhtoj qatlam va
guruhlarini ijtimoiy muhofazasini ta’minlagan holda O‘zbekistonda ijtimoiy-
siyosiy barqarorlikni va fuqarolar totuvligini saqlab qolishga muvaffaq bo‘ldik.” 1
Umuman, mustaqillik davrida odamlarimiz ongida ijtimoiy adolatning
yangicha tushunchasining shakllanishi mamlakatimiz kelajagi va islohotlar
muvaffaqiyati garoviga aylanmoqda. Adolatli jamiyat qurish haqidagi
umuminsoniy orzular va qarashlarni yangi jamiyat barpo etish manfaatlariga
bo‘ysundirish muhim amaliy masala bo‘lib turibdi. Biz barpo etayotgan jamiyat
insonparvar bo‘lmog‘i zarur. Bunda demokratik modellarni ko‘r-ko‘rona ko‘chirib
olmasdan, balki ilg‘or demokratik jamiyatlar tajribasini tanqidiy O‘rganish asosida
fuqarolik jamiyatini qurish ehtiyojlariga xizmat qildirish talab etiladi.
O‘zbekistonda islohotlar boshlangan dastlabki yillardayoq, kuchli ijtimoiy
himoya tizimini yaratishdan maqsad, insonga munosib turmush va faoliyat
sharoitlarini vujudga keltirishdan iborat, deb belgilangan edi. Mamlakat Birinchi
Prezidenti I.A.Karimov «O‘zbekistonning o‘z yangilanish va taraqqiyot yo‘liga
asos bo‘lgan eng muhim qoidalardan biri bozor iqtisodiyotiga o‘tishning barcha
bosqichlarida oldindan kuchli ijtimoiy siyosatni o‘tkazishdir» 2
O‘zbekistonda ijtimoiy himoya tizimining xususiyatlari
O‘zbekistonda islohotlar boshlangan dastlabki yillardayoq, kuchli ijtimoiy
himoya tizimini yaratishdan maqsad, insonga munosib turmush va faoliyat
sharoitlarini vujudga keltirishdan iborat, deb belgilangan edi. Mamlakat Birinchi
Prezidenti I.A.Karimov «O‘zbekistonning o‘z yangilanish va taraqqiyot yo‘liga
1
аранг: Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг Иккинчи ча и иq Қ қ қ
Олий Мажлиснинг тў изинчи сессиясидаги (2002 йил 29-30август) маърузасида баён
ққ
этилган асосий вазифалар ва оидаларни кенг ёритиш бўйича ташкилий-маърифий
қ
тадбирлар Дастури. –Т.: Ўзбекистон, 2002. Б.10.
2
Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий исти лол, и тисод, сиёсат, мафкура. Т.I. –Т.:
қ қ
Ўзбекистон. 322-б

asos bo‘lgan eng muhim qoidalardan biri bozor iqtisodiyotiga o‘tishning barcha
bosqichlarida oldindan kuchli ijtimoiy siyosatni o‘tkazishdir» 3
Albatta, ijtimoiy himoya tizimining rivoji mamlakat iqtisodining ahvoliga
to‘g‘ridan- to‘g‘ri bog‘liqdir. Avvalo, nodavlat sektorining muayyan darajada
taraqqiy etishi, mahalliy tovar ishlab chiqaruvchilar mavqeining mustahkamlanishi
iqtisodiy rivojlanish uchun tayanch va asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Bu esa
o‘z navbatida ijtimoiy siyosatning real amalga oshishi uchun zamin yaratadi,
ijtimoiy himoya tizimining yanada takomillashib, zamon talabiga mos bo‘lib
borishiga olib keladi. Bu hol O‘zbekiston ijtimoiy siyosatining tadrijiy
shakllanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Gap shundaki, ijtimoiy himoyaning
davlat siyosatidagi O`rni g‘oyat muhimdir. Buning bir qancha sabablari bor.
Birinchidan , O‘zbekiston agrar mamlakat bo‘lib, uning ko‘pgina hududlarida
ishlab chiqarishning texnologiyalashuvi endigina oyoqqa turmoqda;
Ikkinchidan , mamlakat aholisining 65% qishloqda yashaydi. Agrar sohaning
yaxshi rivojlanmaganligi aholining bu qismi orasida himoyaga muhtoj oilalarning
ko‘pligiga sababchi bo‘ladi. Bu esa O‘z navbatida ularni ijtimoiy himoyalash
vazifasini qo‘yadi.
Uchinchidan , mamlakat aholisi orasida yoshlar katta salmoqqa ega, bu esa
yoshlarni ijtimoiy himoya tizimi orqali muhofaza qilishni talab etadi.
Ijtimoiy adolatning mohiyati har bir shaxs o‘z qobiliyat va imkoniyatlarini
namoyon qila olishi uchun to‘liq imkoniyatlar yaratish, bunda ularning farovon
turmush kechirishlariga erishish jarayonida to‘liq namoyon bo‘ladi. Kishilarning
jamiyatdan olayotgan ulushlari (ish haqi, daromadlari, mukofotlari, unvonu
mansablari) ularning jamiyat rivojiga qo‘shayotgan hissalariga (mehnati,
qobiliyati, zakovati, alohida xizmatlari, sarmoyasi va h.k.) mos kelishi
Shuma’noda inson rivoji imkoniyatlariga bog‘liq.
Albatta, inson faqat non bilan tirik emas. Inson taraqqiyotini hayot
darajasigina emas, hayot sifati ham belgilaydi. Hayot sifati esa inson yashaydigan,
3
Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий исти лол, и тисод, сиёсат, мафкура. Т.I. –Т.: қ қ
Ўзбекистон. 322-б.

mehnat qiladigan va bo‘sh vaqtini O‘tkazadigan sohalarda shakllanadi Ijtimoiy
infrastruktura inson hayotida kuchli ta’sirga ega. Sog‘liqni saqlash Shunday
sohalardan biridir. Mustaqillikning dastlabki davridan boshlab Birinchi
Prezidentimiz tashabbusi bilan «Sog‘lom avlod uchun» umumxalq harakati
boshlangan edi. Sog‘lom va barkamol avlod uchun kurash mamlakatimizda davlat
siyosati darajasiga ko‘tarildi va o‘zining natijalarini bera boshladi.
Demokratik jamiyat qurishda ijtimoiy himoya, muhofaza va adolat
tushunchalari (SHarq mutafakkirlarining ijtimoiy adolat va ijtimoiy himoya
haqidagi g‘oyalari). Demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini ko‘rish
davrida o‘tish jarayonini oqilona tashkil qilish inson manfaati asosiy o‘rinda turadi.
O‘tish davrida amalga oshiriladigan asosiy vazifalar ijtimoiy himoya tizimini va
ijtimoiy adolat tamoyillarini yuzaga chiqarish, uni jamiyat hayotida barqaror qilish
maqsadlarini ham nazarda tutadi.
Ijtimoiy himoya - ayrim ijtimoiy guruhlarga har tomonlama yordam berish
uchun yo‘naltiriladigan davlat tadbirlari yig‘indisi. Ijtimoiy himoya iborasi keng
ma’noda va tor ma’noda qo‘llaniladi. Keng ma’noda mamlakat aholisi ijtimoiy va
moddiy muhofaza qilinishini ta’minlaydigan va jamiyatda qaror topgan huquqiy,
iqtisodiy, ijtimoiy chora-tadbirlar majmui tushuniladi. Tor ma’noda esa, davlat va
jamiyatning yoshi, salomatligi holati, ijtimoiy ahvoli, tirikchilik vositalari bilan
etarli ta’minlanmagani tufayli yordamga, ko‘makka muhtoj fuqarolar to‘g‘risidagi
g‘amxo‘rligidir. Masalan, konpensatsiya, turli yangiliklar. O‘zbekistonda ijtimoiy
himoya tizimi mavjud iqtisodni, ijtimoiy vaziyatdan kelib chiqqan holda aholining
moddiy va ijtimoiy himoyaga muhtoj bo‘lgan qismini himoya qilishga qaratilgan
iqtisodiy, huquqiy, ijtimoiy chora-tadbirlar majmuini qamrab oladi. Kuchli ijtimoiy
siyosat O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘lining etakchi tamoyillaridan
biridir.
Ijtimoiy yordam – qariligi, sog‘ligi, ijtimoiy axvoli, tirikchilik uchun etarli
vositalar bilan ta’minlanmagani tufayli yordamga muhtoj fuqarolar to‘g‘risida
davlat va jamiyatning g‘amxo‘rliligiga ijtimoiy yordam deyiladi. Bu yordam
pensiyalar, nafaqalar to‘lash, kam ta’minlangan oilalarga moddiy yordam

ko‘rsatish, 16 yoshgacha farzandi bo‘lgan, kam ta’minlangan oilalarga oylik
nafaqa to‘lash, bemorlar va keksalarga xizmat ko‘rsatish, bolalarga g‘amxo‘rlik
qilish ko‘rinishida amalga oshiriladi. Mehnatga layoqatsizlarni moddiy
ta’minlashning qat’iy kafolatli tizimi ijtimoiy sug‘o`rta deyiladi. Bu tizim davlat
tomonidan joriy etiladigan, nazorat qilinadigan va kafolatlanadigan keksalar,
mehnatga layoqatsizlarni ta’minlash, yordam ko‘rsatish tizimidir.
Ijtimoiy ta’minot – keksaygan, mehnatga layoqatsiz bo‘lgan fuqarolarga
moddiy, tibbiy va ijtimoiy yordam ko‘rsatish bo‘yicha davlat tomonidan
belgilangan ijtimoiy-iqtisodiy tadbirlar tizimi bo‘lib, ijtimoiy himoyaning muhim
tarmog‘i hisoblanadi. Ijtimoiy ta’minot to‘g‘ridan- to‘g‘ri davlat byudjetidan
ajratilgan mablag‘lar, homiylarning mablag‘lari hisobidan amalga oshiriladi.
Pensiyalar va ijtimoiy nafaqalar to‘lovlari ijtimoiy ta’minotning eng muhim turlari
hisoblanadi 4
.
Ijtimoiy himoyani amalga oshiradigan manbalar: I) davlat byudjeti, 2)
ijtimoiy sug‘o`rta jamg‘armasi, 3) korxona va jamoat tashkilotlari mablag‘laridan
tashkil topadi. 4) Aholini ijtimoiy himoya qilish masalalarini hal etish bo‘yicha
xayriya jamg‘armalari ishtiroki ham mavjud. O‘z.Respublikasining 2010 yilgacha
bo‘lgan davrga mo‘ljallangan ijtimoiy himoya tizimining yagona konsepsiyasi
ishlab chiqildi. Unda respublikada mavjud bo‘lgan ijtimoiy himoya va ijtimoiy
yordam tizimi, pensiya ta’minoti, bolalarga nafaqa, yolg‘iz kishilarga xizmat
ko‘rsatish va boshqalar amalga oshirilishi belgilangan. Ijtimoiy himoya ob’ektiga:
nogironlar, nafaqaxo‘rlar, yosh bolalar, boquvchisini yo‘qotgan oilalar, vaqtincha
mehnat kobiliyatini yo‘qotganlar, o‘qituvchilar, talabalar va h.k.tashkil etadi. Shu
boisdan ham 2007 yil “Ijtimoiy himoya yili” deb belgilanishida katta ma’no
mavjud.
Ijtimoiy adolat masalasi. Ijtimoiy adolat – jamiyatning demokratik
rivojlanish darajasini, inson huquq va erkinliklariga rioya qilish normalarini, millat
hayot tarzining axloqiy timsolini belgilovchi davlat siyosati, aholining ijtimoiy
jihatdan kam ta’minlangan tabaqalari manfaatini ko‘zlab milliy boyliklarni
4
Жумаев Ш., Шодиев . Ижтимоий имоя – адолат мезони // Маърифат, 2007 йил 17 Ғ ҳ
январь

taqsimlash tartibidir. Birinchi Prezidentimiz iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish
jarayonida ichki siyosatdagi 5 tamoyilning biri, uchinchi tamoyil jamiyat hayotida
qonun ustuvorligi haqida to‘xtalgan edi. Ijtimoiy yo‘naltirilgan madaniy-ma’rifiy
bozor xo‘jaligini tegishli huquqiy jihatdan ta’minlamasdan turib bunday xo‘jalikni
shakllantirish mumkin emas. Avvalo huquqiy davlatning elementlari:
1) qonun ustuvorligi;
2) qonun oldida hammaning tengligi;
3) hamma o‘z ish faoliyatini qonun doirasida bajarishi;
4) hokimiyat organlarining bo‘linishi tamoyiliga amal qiladi.
Ijtimoiy adolatning vazifasi
I) ijtimoiy munosabatlarning insonparvarligini ta’minlash;
2) guruh tabaqalarning manfaatini himoya qilish.
Sharq mutafakkiri Nosiriddin Tusiy ijtimoiy adolatning 3 ta asosiy talabini
bayon etgan:
1) aholi turli tabaqalarining o‘zaro uyg‘un bo‘lishini ta’minlash;
2) teng ta’minlangan fuqaro salohiyati va imkoniyatlaridan kelib chiqish
lozim;
3) har bir inson himoya qilinib, o‘z ulushiga ega bo‘lishi kerak, degan edi.
Birinchi Prezident Islom Karimovning adolat talablari:
I) aholining, qashshoqlanishiga yo‘l qo‘ymaslik;
2) halol mehnat qilishi uchun imkoniyat yaratib berish,
3) raxbar kadrlarni tanlash va joy-joyiga qo‘yish kerak.
Ijtimoiy kafolat masalasi - fransuzcha ta’minot ma’nosini bildiradi, kafolat
- insonning, jamiyatning demokratiya va huquqiy davlat tomon rivojlanish
jarayonida qo‘lga kiritilgan yutuqlardan biri. Bu albatta aholini ish bilan ta’min
etish, yangi yangi korxonalarni ishga tushirib, mamlakatda ishsizlikning oldini
olish, ish bilan ta’minlanib ijtimoiy larzalarning oldini olishda asosiy vositadir,
buning uchun mamlakatda demogratik siyosat o‘tkazish lozim bo‘ladi.

O‘zbekistonda pensionerlar soni 2 746 707 kishi, Shu jumladan, 1 973 636
kishi yoshga doir, 546 706 kishi nogironlik, 226 365 kishi boquvchisini
yo‘qotganlar 5
.
O‘z mustaqilligini qo‘lga kiritgan yildan boshlab O‘zbekistonda inson huquq
va manfaatlarini ro‘yobga chiqarishga qaratilgan siyosat yuritilib kelinmoqda. Ana
shu siyosatdan kelib chiqqan holda 1997 yildan boshlab har yil mamlakatimizda
ma’lum bir nom bilan atalib, kuchli ijtimoiy siyosat olib borilmoqda.
2007 yil 23 yanvarda Birinchi Prezident Islom Karimovning “Ijtimoiy himoya
yili” Davvlat dasturi to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi.
2007 yil martida O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidentining “Aholini
ijtimoiy himoya qilish tizimini yanada takomillashtirish va mustahkamlashga oid
chora-tadbilar to‘g‘risida”gi farmoni aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj
qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash va ular uchun munosib turmush sharoitini
ta’minlashga qaratilgan islohotlarning mantiqiy davomidir. 2007 yilda
O‘zbekistonda ijtimoiy maqsadlar uchun davlat byudjetidan ajratiladigan
mablag‘larning umumiy hajmi barcha byudjet harajatlarining 55 foizini tashkil
etadi, bevosita kam ta’minlangan oilalarga ijtimoiy yordam ko‘rsatish uchun esa
byudjetning 9 foiziga yaqin qismi (460 milliard so‘m) sarflanadi (Jamiyat. 23 mart,
2007, №12.).
Tan olish kerakki, O‘zbekistonda ijtimoiy himoya tizimini amalga oshirish
uchun shunchaki qulay sharoit yo‘q edi. Shunga ko‘ra, 1994 yil 24 avgustda «Kam
ta’minlangan oilalarni ijtimoiy himoya qilishni kuchaytirishga oid tadbirlar
to‘g‘risida» Birinchi Prezident Farmoni qabul qilindi. Farmonga ko‘ra, 1994 yil
oktyabrdan aholini ijtimoiy himoyalash tizimi takomillashtirildi. Negaki, ilgari
faqat respublika byudjeti yo‘li bilangina 30 ta turli soha va yo‘nalishlar bo‘ylab
ijtimoiy himoya amalga oshirilardi. Bunday holat mablag‘larning sochilib
ketishiga olib keldi. Natijada yuqoridagi Birinchi Prezident Farmoniga binoan
1994 yilda ijtimoiy himoyaning asossiz tenglashtirish tizimidan aniq maqsadli va
aholining aniq tabaqalarning qamrab oladigan tizimga o‘tildi. Bu tizim bugungi
5
Хал сўзи, 2007 йил 9 июнь.қ

kunga qadar o‘zini oqlamoqda. Ana shu Farmonga muvofiq yoshlarni ijtimoiy
himoyalash maqsadida o‘quv yurtlari talabalarining stipendiyalari muntazam
ravishda oshirib borilmoqda. Zero, O‘zbekiston Markaziy Osiyodagi aholi soni
jihatidan eng yirik mamlakat bo‘lib, sanoat va makroiqtisodiyot tizimi bir yoqlama
xususiyatga ega edi. Bu murakkablik jamiyat taraqqiyotiga o‘z ta’sirini
o‘tkazmasdan qolmasada, ma’lum ma’noda undan chetlab o‘tishga muvaffaq
bo‘lindi. O‘zbekistondagi er usti va er osti boyliklari, intellektual salohiyat bunga
imkon berdi. Undan unumli foydalanildi. Shunisi ham e’tiborliki, jamiyatni
demokratlashtirish va ijtimoiy himoya tizimini yaratish o‘zaro bog‘liq jarayon
sifatida rivojlandi.
Bozor iqtisodiyoti munosabatlari sharoitida shaxsga qo‘yiladigan talab ortib
borganligi sababli, kishilar ilm o‘rganadilar‚ kasb egallaydilar‚ zamonaviy texnika‚
texnologiyani o‘zlashtiradilar‚ kompYuter yoki tilni o‘rganish choralarini
ko‘radilar. Bo`lar shunchaki oddiy bir istak bo‘lmasdan, bugungi zamon talabi
darajasidagi imkoniyatlar ochadi‚ erkin faoliyatni ta’minlaydi. Shutalablarga javob
bera oladigan insonlar hayotda o‘z o‘rinlarini topib oladilar.
Lekin, O‘zbekistonda ijtimoiy o‘zini-o‘zi himoyalash tizimi batamom yo‘lga
tushib ketgan emas. Boqimandalik kayfiyatidan ijtimoiy himoya iste’molchilari
ham qutulishlari lozim. Fuqarolar endilikda o‘zlarini-o‘zi ta’minlash usuliga
o‘tishlari kerak. O‘zbekistonda xususiy mulkchilikning qaror topishi bu sohada
qat’iy o‘zgarishlar bo‘lishiga olib kelishi zarur. Shunisi ham muhimki, ijtimoiy
himoyani doimiy jarayon sifatida tushunmaslik lozim. Aks holda boqimandalik
kayfiyati battar kuchayishi mumkin. Ijtimoiy himoya ayrim fuqarolar uchun
imkoniyat, holos. Har qanday sharoitda ijtimoiy yordam jamiyat a’zolari uchun
imtiyozga aylanmasligi lozim. Bu o‘rinda jamiyatning o‘zini-o‘zi ijtimoiy
himoyalash tizimiga o‘ta borishini ta’minlash uchun ushbu tadbirlarni amalga
oshirish lozim:
-nodavlat, nohukumat tashkilotlar, jamg‘armalar, uyushmalar, va turli
shakldagi mulk egasi bo‘lgan tashkilotlarning moddiy ahvolini yaxshilashni
qo‘llab-quvvatlash;

- barcha turdagi korxonalar, muassasalar va uyushmalarni zamon talabiga
javob beradigan xodimlar va ayniqsa huquqshunos, psiholog va sotsiolog
mutaxassislar bilan ta’minlashga alohida e’tibor berish lozim;
- nomi zikr etilgan muassasalarning xorijiy turdosh muassasalar bilan
hamkorligini yo‘lga qo‘yishda ko‘maklashish. Ular o‘z yo‘nalishlarida zarur tajriba
orttirishlari talab etiladi;
- ijtimoiy himoya tizimida iqtisodiy muhofazalanishni asta-sekin ijtimoiy
fondlar zimmasiga o‘tkaza borish zarur. Bunday holatda odamlarni ijtimoiy
muhofazalashning ta’sirchan vositasi yuzaga keladi;
- ijtimoiy muhofazalashda boqimandalik, mas’uliyat-sizlik, befarqlik singari
illatlarga barham beruvchi ta’sirchan vosita va usullarni qidirib topish va hayotga
joriy eta borish talab etiladi.
Shuni aytib o‘tish zarurki, har qanday jamiyat ijtimoiy muhofaza tizimida
o`ziga xos xususiyatlarga ega bo‘ladi. Mustaqillika erishilgandan so‘ng oradan o‘n
uch yil o‘tdi. O‘zbekistonda nafaqat moddiy farovonlik, jamiyatning
demokratlashuvi kabi muhim jarayonlar kuchli ijtimoiy himoya tizimi mexanizmi
yaratilgan taqdirdagina ma’no-mazmunga ega bo‘lishi mumkin.
O‘zbekistonda barpo etilayotgan demokratik jamiyatda asosiy boylik inson
bo‘lib qoladi. O‘tkazilayotgan islohotlarning mazmuni ham Shubilan bog‘liq. Bu
haqda Birinchi Prezident I.A.Karimov shunday ta’kidlaydi: “Bizning asosiy
boyligimiz, rivojlangan davlat tuzishga olib boradigan yo‘ldagi asosiy tayanchimiz
- insondir. yuksak malakali va yuksak ma’naviyatli insondir”. Lekin, shunisi ham
borki, islohotlar davrida ijtimoiy guruhlarning ham o`rni muhim ahamiyat kasb
etadi. Demokratik jamiyat qurish sharoitida o‘rta mulkdorlar qatlami katta
salmoqqa ega bo‘ladi. o‘rta sinf demokratik jamiyatni rivojlantirishda va uning
ijtimoiy-siyosiy barqarorligini ta’minlashda asosiy kuchga aylanadi. Zero, davlat
bunday sharoitda kuchli muvofiqlashtiruvchi kuchga ega bo‘ladi, o‘rta sinf esa
jamiyat taraqqiyotini texnologik, texnik, ilmiy va ma’naviy ta’minlovchi omil
sifatida namoyon bo‘ladi.

Shuni alohida ta’kidlash o‘rinliki, O‘zbekistonda islohotlar muqarrarligining
g‘oyat muhim sharti bo‘lmish aholini ijtimoiy himoya qilish uzluksiz ustuvor
yo‘nalish hisoblanadi. Bu holat o‘z navbatida quyidagi omillarni belgilab beradi:
-Kuchli ijtimoiy himoya siyosati istiqlol va taraqqiyot yo‘liga ishonchni
mustahkamlaydi, bu ishonch esa aniq moddiy zamin asosida hosil bo‘ladi.
-Kuchli ijtimoiy himoya siyosati eng avvalo inson uchun munosib turmush va
faoliyat sharoitlarini yaratadi. XXI asr boshida dunyo taraqqiyotida munosib
turmush darajasi inson omilining etuk sharti bo‘lib qolayotganligi e’tiborga olinsa,
mamlakatimizda bu masalani hal etishda ijtimoiy himoyalashdan unumli
foydalanish masalasi dolzarblashadi.
-Kuchli ijtimoiy himoya siyosati fuqarolarning islohotlar jarayoniga nisbatan
manfaatdorligining oshib borishini ta’minlaydi va bu yangilanish jarayonining
orqaga qaytishiga imkon bermaydigan ijtimoiy tayanch bo‘lib xizmat qiladi.
O‘zbekistonda aholining kam ta’minlangan tabaqalariga, bolalar, qariyalar,
nogironlarni, Shuningdek sog‘liqni saqlash, ta’lim, fan, madaniyat va san’at
sohalarini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan kuchli ijtimoiy himoya siyosati
O‘zining muayyan tajribalariga ega bo‘ldi. Ma’naviy, tarixiy va madaniy
qadriyatlar, aholining axloqiy holati, yosh avlodni tarbiyalash vazifalari dolzarb
bo‘lgan O‘zbekiston uchun bu holat katta ahamiyatga ega. Bu tajriba fuqarolarning
siyosiy faolligini yanada oshirish, mehnat resurslarini ijtimoiylashtirish,
mintaqaviy rivojlanishni avj oldirish, ijtimoiy-siyosiy jarayonlar barqarorlashtirish
imkonini beradi.
Kuchli ijtimoiy himoyalash siyosati jamiyatda yangicha fikrlashning, tafakkur
qilishning asoslarini yaratishga qodirligi tufayli ham demokratik jamiyat barpo
etishga ko‘maklashadi. Zero, jamiyatda ijtimoiy-siyosiy barqarorlik yuzaga
kelgach, fuqarolar fikrlashga, yangi zamon tartiblarini tuzishga ishtiyoq bilan
intiladilar. Chunki, fikrlovchi odam fuqarolik jamiyatiga ta’sir o‘tkazish
qobiliyatini mumkin qadar ko‘proq ro‘yobga chiqara olgan taqdirdagina, kuchli
bo‘la oladi.
Ijtimoiy himoya tizimining jahon tajribasi

Dunyoda hozirgi davrda aholini ijtimoiy himoya qilishda bir qator modellar
mavjud. Ulardan biri Skandinaviya mamlakatlarida (Finlandiya, SHvetsiya)
qo‘llanilayotgan sotsial-demokratik model bo‘lib, bunday modelga ko‘ra davlat
ijtimoiy himoyaning barcha mas’uliyatini O‘z zimmasiga oladi.
Neoliberal modelga ko‘ra esa (AQSH) ijtimoiy himoyaning aksariyat qismini
tadbirkorlar va kasaba uyushmalari bajaradilar.
Neokonservativ modelga ko‘ra (Germaniya) ijtimoiy himoya davlat
kafolatlari javobgarligida xususiy tadbirkorlar va davlat federal byudjeti asosida
olib boriladi.
O‘zbekistonda ijtimoiy ta’minot asosan davlat byudjeti hisobidan tashkil
etilgan bo‘lib, bu tizim qator rivojlangan chet el davlatlarining ijtimoiy tizimidan
qolishmaydi. Birinchi Prezident I.A.Karimov tomonidan ilgari surilgan
rivojlanishning “O‘zbek modeli”ni beshta tamoyillaridan biri – mamlakatimizning
o`ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda kuchli ijtimoiy siyosat yuritish
ekanligi davlatning ijtimoiy adolatni qaror toptirish sari rivojlanishini anglatadi 6
.
Davlat tomonidan amalga oshirilayotgan ijtimoiy yordamdan tashqari
respublikamizda norasmiy ijtimoiy yordam ko‘rsatishning an’anaviy qadriyat
turlari ham mavjudki, ularning negizini qarindoshchilik, qo‘shnichilik,
mahallachilik, yoru birodarchilik yordamlari, ya’ni xalqimizning milliy urf-odatlari
tashkil etadi. Mahalliy idoralar, korxonalar, jamoa va xo‘jaliklar hamda boshqa
tadbirkorlik tashkilotlaridan fuqarolar pensiyasiga qo‘shib berilayotgan
qo‘shimchalar, muhtojlarga ko‘rsatilayotgan otaliq yordamlari, bayram va Hayit
kunlari bemorlarni ziyorat qilish, turli xayr-ehsonlar ham milliy urf-
odatlarimizning zamonaviy ko‘rinishlaridir. Bo`lardan tashqari, ijtimoiy yordam
ko‘rsatishda nodavlat jamoat birlashmalari va xayriya tashkilotlari ham ishtirok
etmoqda.
Albatta, muammolar ham mavjud. Jahon tajribasi bilan qiyoslaganda ,
avvalo, mehnatkashlar manfaatlarini himoya qiladigan nodavlat tashkilotlar
faoliyatini qayta ko‘rib chiqish lozim. Xususan, kasaba uyushmalari rivojlangan
6
Каримов И.А. Ўзбекистоннинг ўз исти лол ва тара иёт йўли//Ўзбекистон : миллий қ ққ
исти лол, и тисод, мафкура. Т.1. – Т.:Ўзбекитон, 1996. –Б47-49.
қ қ

mamlakatlarda xodimlarni ijtimoiy muhofaza qilish uchun korxona egalariga, ish
beruvchilarga doimo ta’sir o‘tkazib keladilar. Bizda esa hali bunday tajriba mavjud
emas. Birinchi navbatda jamoat tashkilotlari‚ xususan kasaba uyushmalari
faoliyatini tubdan yaxshilash‚ ularni mehnatkashlar manfaatlarini himoya qiluvchi
kuchga aylantirish bugungi kundagi eng dolzarb masalalardan biri bo‘lib
qolmoqda.
Mamlakatimizning ijtimoiy himoya tizimi rivojini umumiy tarzda qarab o‘tish
o‘rinlidir. Ma’lumki, 1991 yilda sobiq totalitar tuzum inqirozga uchragach, uning
o`rnida vujudga kelgan yangi mustaqil mamlakatlar demokratiyaga asoslangan
jamiyat barpo etishda turli yo‘llarni tanladilar.
Birinchisi, Yevropa va Amerika davlatlari tajribasida ko‘rilgan “falaj
qilib davolash” yo‘li edi. Ko‘pgina mamlakatlar ushbu «tezkor» yo‘lni tanladilar.
Bu mamlakatlarda mustahkam qonunlar majmui ishlab chiqilmasdanoq, jamiyatni
keskin tarzda demokratlashtirishga o‘tildi. Oqibatda bu o‘z navbatida ko‘plab
murakkab muammolarni keltirib chiqardi.
Ikkinchi yo‘l - jamiyatni bosqichma-bosqich isloh qilib borish yo‘li
bo‘lib , bunda O‘zbekiston tashabbuskor bo‘ldi. O‘zbekistonda avval qonunlar
majmui yaratildi, so‘ng bozor infrastrukturasi tizimini shakllantirishga e’tibor
qaratildi va iqtisodiyotni isloh qilishga kirishildi. Natijada jamiyat keskin ijtimoiy
larzalarni chetlab o‘tdi. Bu birinchi navbatda ijtimoiy himoya tizimiga ham tegishli
edi. Aytaylik, 1992 yilda mamlakatda ijtimoiy-iqtisodiy ahvol tang holatda edi.
Shunday sharoitda kam ta’minlangan fuqarolar davlat tomonidan ijtimoiy
muhofaza qilinishi zarurligi qat’iy belgilab qo‘yildi. Bu siyosat davlatning
islohotchilik roliga tayangan holda amalga oshirildi. Shu tariqa bozor
iqtisodiyotiga o‘tishda davlat nazoratining bo‘lishi ijobiy natijalar berdi.
Birinchi bosqich. Narxlar islohoti va narxlarning erkinlashtirish. 1992 yil 10
yanvardan boshlab.
Ikkinchi bosqich. Respublikaning ichki iste’mol bozorini himoya qilish. 1992
– 1994 yillar.

1995 yil 21-dekabrda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining Mehnat
Koeksi mamlakatda aholini ijtimoiy himoya qilishda muhim o‘rin tutadi. Xususan,
uning 2-moddasi qo‘yidagicha ifodalanadi: “Mehnat to‘g‘risidagi qonun hujjatlari
xodimlar, ish beruvchilar, davlat manfaatlarini e’tiborga oligan holda, mehnat
bozorining samarali amal qilishini, haqqoniy va xavfsiz mehnat shart-sharoitlarini,
hodimlarning mehnat huquqlari va sog‘ligi himoya qilinishini ta’minlaydi, mehnat
unumdorligining o‘sishiga, ish sifati yaxshilanishiga, shu asosda barcha aholining
moddiy va madaniy turmush darajasi yuksalishiga ko‘maklashadi”. 7
O‘z o`rnida demokratiyaning sharqona shakli xususida fikr bildirib o‘tish
lozim. Yaxshi bilamizki, Sharq qadriyatlari “inqilobiy sakrash” dan ko‘ra
tadrijiylikni ustun biladi. Shusababli azaldan Sharq jamiyatlarida iqtisodiy-
ijtimoiy, siyosiy o‘pirilishlar nisbatan kam. O‘zbekistonda jamiyatni
demokratlashtirish jarayoni Sharq va g‘arb demokratiya tamoyillari o‘zaro
uyg‘unlashtirilgan holda amalga oshirilishi sababli ham, taraqqiyotda bosqichma-
bosqichlik, harakatda esa qonun ustuvorligi asosiy xususiyat kasb etdi va hozir
ham Shunday bo‘lib qolmoqda.
O‘z navbatida ijtimoiy sohaning ahvoli to‘g‘risida umumiy jahon standartlari
nimadan iborat, degan savol tug‘iladi.
Mutaxassislar fikricha, bu sohada ham bir necha modellar amal qiladi. Ularni
umumiy tarzda kuchli ijtimoiy himoya tizimining ayrim elementlarini o‘zida ifoda
etuvchi skandinaviyacha model, Bismark modeli va Beverij modeli tariqasida
tasniflash mumkin.
13.2-chizma
Bozor munosabatlari sharoitida ijtimoiy himoya modellari
Skandinaviyacha
model (Finlyandiya,
SHvetsiya, Norvegiya) Bismark modeli
(Germaniya, Fransiya
Italiya, Belügiya) Beverij modeli (Irlandiya,
Angliya)
Asosiy qoidasi: Asosiy qoidasi: Asosiy qoidasi:
Mamlakatlarda Jamiyat a’zolariga Har bir fuqaro favqulodda
7
Ўзбекистон Республикасининг Ме нат Кодекси.Ўзбекистон Республикаси Олий ҳ
Мажлиси Ахборотномаси 2010, 51 –сон, 483-модда// http://profzdrav.uz/uz/oficial?start=5

yashovchi barcha
fuqarolar ijtimoiy
ta’minlanish huquqiga
ega ijtimoiy ta’minot uchun
zarur vositalarni ishlab
topishga imkoniyat
berish holatlarda (kasallik, pensiya
yoshi, o‘lim, tug‘ish va h.k.)
ijtimoiy sug‘o`rtali nafaqa va
pul yordami bilan qamrab
olinishi zarur
Bosh siyosiy
maqsad - to‘la-to‘kis
bandlikka erishish
(davlat mas’uliyati) Bosh siyosiy
maqsad – daromadlarni
himoya-lash (xodim
mas’uliyati) Bosh siyosiy maqsad -
minimal darajadagi
daromadlarni himoyalash
Nazarimizda, ushbu modellarning har biri o‘z yutuq va kamchiliklariga ega.
Ularni shunchaki tatbiq qilib bo‘lmasligi ham aniq. O‘zbekiston ijtimoiy ta’minot
sohasida o‘z modeliga ega va u ijtimoiy kafolat tizimining o‘zgaruvchan
xususiyatiga mos tarzda takomillashib boradi.
O‘tish davrida sotsial muammolarning yuki ortadi. Yo‘lga tushgan karvon
kabi sotsial sohaning muammolari ham borgan sari ortib boradi. Shuma’noda
sotsial sohada Yuzaga keluvchi muammolarning echimini modellashtirish katta
ahamiyat kasb etadi. Bunda eng muhim muammolar rivojlanishi tendensiyalari O‘z
vaqtida aniqlanishi katta ahamiyatga ega. Xususan, O‘zbekiston sotsial
hayotidayyuz berayotgan yirik o‘zgarish va muammolar hamda ularni hal etish
bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish muhim. Misol tariqasida u quyidagi ko‘rinishda
bo‘lishi mumkin
13.3-chizma
Ijtimoiy muammolar va ularni hal etish tadbirlari
№ Ijtimoiy
muammolar Ularni hal etish tadbirlari
1 Sotsial
tabaqalashuv va
qutblanish Fuqarolar tomonidan o‘ zlari va oila a’zolarini
sotsial xizmatlar bilan ta’minlash maqsadida ishlab
topish imkoniyatlarining ortishi .
2 Kambag‘allik Xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish orqali
yangi imkoniyatlarni vujudga keltirish .

3 Ishsizlik Ishlab chiqarishda sotsial ehtiyojlarni
qondirishga mo‘ljallangan xizmat va mahsulotlar
ulushining ortishi .
4 Hududlarning
tabaqalashuvi Daromadlar tengsizligi va shaxsiy
manfaatdorlikning ortishi .
5 Ta’lim tizimidagi
muammolar Ta’limning boshqa shakllarining kengayishi,
ta’lim tizimini izchil isloh qilish.
O‘zbekistonda hozirgi kunda ijtimoiy ta’minot tizimida boshqaruv idoralari
hisoblangan 1 ta vazirlik, 12 ta viloyat, Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Toshkent
shahri hamda 153 ta tuman va 36 ta shaharda ijtimoiy ta’minot tizimlari mavjud.
Shuningdek, yolg‘iz nogironlarga va qariyalarga mo‘ljallangan o‘nlab internat
uylari, nogironlik sababi va guruhini belgilovchi tibbiy ekspertiza komissiyalari,
xususan, nogironlikni ekspertiza qilish va nogironlarning mehnat qobiliyatini
tiklash bo‘yicha 1 ta ilmiy-tekshirish instituti faoliyat yuritmoqda.
Pensionerlarning davolanishi va dam olishiga mo‘ljallangan bir qancha maxsus
sanatoriyalar ishlab turibdi.
Kam ta’minlangan oilalarga va ko‘p bolali muhtoj oilalarga moddiy yordam
to‘lovlarini moliyalashtirishning asosiy manbai respublika va mahalliy byudjet
vositalari hisoblanadi.
Ma’lumki, mustaqil taraqqiyotimizning ilk davridanoq inson - jamiyat -
davlat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatning oqilona echimini topish alohida ahamiyat
kasb etdi. Ikkinchi jahon urushidan keyin YYevropa mamlakatlari, Osiyoning
Yaponiya, Janubiy Koreya kabi davlatlari aynan shu g‘oya asosida taraqqiyot
yo‘lini belgilab, tarixan qisqa davr ichida yuksak taraqqiyotga erishgan edilar. Ikki
asrlik demokratik rivojlanish tarixga ega bo‘lgan AQSH ham inson manfaatini
taraqqiyotning asosi sifatida qabul qilgan edi. Ma’lum bo‘ladiki, O‘zbekiston
demokratik taraqqiyotning jahon tajribasini sinchiklab o‘rgandi. O‘zbekistonda
demokratik fuqarolik jamiyatini barpo etish va buning tayanchi sifatida

insonparvar tuzumni shakllantirish yo‘lida islohotlarni amalga oshirish “inson –
jamiyat - davlat” tizimidek kuchli uyg‘unlikni talab etmoqda.
Mamlakatda 2014-yil – “Sog‘lom bola yili”, 2015-yil – “Keksalarni qadrlash yili”,
2016-yil “Sog‘lom ona va bola” yili 2017-yil “Xalq bilan muloqot va inson
manfaatlari” yili va yil nomlari bilan bog‘liq Davlat dasturlarida onalik va
bolalikni himoya qilishning, oilalarda sog‘lom muhitni kuchaytirish, ularning
iqtisodiy va ma’naviy asoslarini mustahkamlash kabi masalalarga asosiy e’tibor
markaziga qo‘yilishi mamlakatda aholini ijtimoiy himoya qilish jarayonlari
rivojlangan mamlakatlar darajasiga yaqinlashayotganligini anglatadi. Shuningdek
joriy yilda “ Toshkent shahri aholisiga birlamchi tibbiy-sanitariya yordami
ko‘rsatishni boshqarish tizimini yanada takomillashtirish hamda uning
samaradorligi uchun rahbarlar va mutaxassislarning kasbiy mas'uliyatini oshirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida ”, “ O‘zbekiston Respublikasi aholisiga 2017 - 2021
yillarda ixtisoslashtirilgan tibbiy yordam ko‘rsatishni yanada rivojlantirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida ”, “ Respublika aholisini ijtimoiy ahamiyatga ega oziq-ovqat
tovarlarining asosiy turlari bilan ishonchli ta'minlashga oid kechiktirib
bo‘lmaydigan chora-tadbirlari to‘g‘risida ” kabi prezident farmoni va qarori muhim
ahamiyat kasb etmoqda.
Mamlakatda aholini ijtimoiy himoya qilish tizimi o‘zida umuminsoniy va
milliy qadriyatlarni uyg‘unlashtirgan bo‘lib, bozor iqtisodiyotiga asoslangan
fuqarolik jamiyati va huquqiy davlatga o‘tish davrida aholini barcha ijtimoiy
qatlamlarini himoyalash qobiliyatiga ega ekanligini namoyon qildi.

A dabiyotlar :
1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. – T.: O’zbekiston, 2018.
2. Karimov I.A. Asarlar to’plami, 1-23 jildlar. – T.: O’zbekiston, 1996-2016.
3. Karimov I.A. Inson manfaati, huquq va erkinliklarini ta’minlash,
4. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga
kirishish tantanali marosimiga bag’ishlangan Oliy Majlis palatalarining
qo’shma majlisidagi nutq /Sh.M. Mirziyoyev. - Toshkent: ―O’zbekiston ,‖
2016. -56 b.
5. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy
6. Sharifxo’jayev M. O’zbekistonda ochiq fuqarolik jamiyatining shakllanishi.
–T.: Sharq, 2003.
7. Qirg’izboyev M. Fuqarolik jamiyati: genezisi, shakllanishi va rivojlanishi. –
T.: O’zbekiston, 2010.
8. Jalilov A boshqalar. Fuqarolik jamiyati asoslari. – T.: Baktria press, 2015.
9. Fuqarolik jamiyati. Darslik loyihasi– T.: 2016. Ziyonet.uz. Mualliflar
jamoasi.
10. O’tamurodov A. va boshqalar. Fuqarolik jamiyati fanidan tushuncha va
atamalar lug’ati. Lotin yozuvida. T.: Turon-zamin-ziyo. 2017. 23 b.t.

Demokratik jamiyat qurishda kuchli ijtimoiy himoya va adolat tamoyillari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish