Demokratik jamiyatda o‘qituvchilik kasbi va unga qo‘yilgan talablar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	74.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Demokratik jamiyatda o‘qituvchilik kasbi va unga qo‘yilgan talablar

Купить

Demokratik jamiyatda o’qituvchilik kasbi va unga qo’yilgan talablar
Reja:
 Mustaqil O’zbekiston Respublikasida ta’lim muassasalari xodimlarining
ijtimoiy himoyalanishi.
 O’qituvchilik kasbining tarixiy taraqqiyoti va uning jamiyatda tutgan o’rni.
 O’qituvchi shaxsining insonparvarligi.

Inson sha’ni, avvalo, o’zini himoya qilish, o’z qadrini bilishdan boshlanadi.
SHu
ma’noda, xalqning o’zini qadrlay bilishi g’oyat muhimdir. CHunki “ o’zini
qadrlaydigan
xalq hech qachon taqdirini birovga bog’lab qo’ymaydi “. O’zini
bilgan
odam Vataniga xiyonat qilmaydi. Uning qalbida el – yurtiga xiyonat
qiluvchi
oriyatsiz kimsalarga nisbatan cheksiz nafrat yashaydi. “
Odamlarimiz,
jamiyatimiz mafkurasida Vatan, yurt g’oyasi ustuvor bo’lmog’i
kerak,
- deb yozadi Islom Karimov, - Milliy g’urur, milliy iftixor har qanday
ishimizning
poydevori bo’lmog’i kerak. Bu muqaddas g’oyalar, millati va
e’tiqodidan
qat’i nazar, shu yurtda, shu zaminda yashayotgan har bir inson, har bir
fuqaroning
hayotiga, ongiga singmog’i, har birimiz uchun eng katta tayanchga, eng
katta
ishonchga, boringki, haqiqiy iymonga aylanishi kerak ”.
O’zbekiston
xalqining tub manfaatlari: mamlakat mustaqilligi, yurt
tinchligi,
millatlararo totuvlik, fuqarolar o’rtasida o’zaro hamkorlik, mamlakat
aholisi
va har bir oila, mahalla – kuyning farovonligini ta’minlashdan iboratdir.
Milliy
mafkurada xalqimizning umumiy manfaatlari, orzu – umidlari
maqsad
va intilishlari o’z aksini topadi. Prezident Islom Karimov milliy istiqlol
mafkurasining
bosh maqsadini shunday belgilaydi: “Xalqni buyuk kelajak va
ulug’vor
maqsadlar sari birlashtirish, mamlakatimizda yashaydigan, millati, tili va
dinidan
qat’iy nazar, har bir fuqaroning yagona Vatan baxt – saodati uchun doimo
ma’suliyat
sezib yashashga chorlash, ajdodlarimizning bebaho merosi, milliy
qadriyat
va an’analarimizga munosib bo’lishga erishish, yuksak fazilatli va komil
insonlarni
tarbiyalash, ularni yaratuvchilik ishlariga da’vat qilish, shu muqaddas
zamin
uchun fidoyillikni hayot mezoniga aylantirish - milliy istiqlol
mafkurasining
bosh maqsadidir”.
Tarixga
nazar tashlasak, buyuk shaxslarning faoliyati mohir tashkilotchilik,
teran
bilimlilik bilangina emas, balki ularning axloqi va odobi bilan ham yuksak
ma’no
– mazmun kasb etgan. Odoblilik boshqalarnigina emas, o’zini ham hurmat
qilish
deganidir. Ayniqsa, bizning milliy an’analarimizga ko’ra, insonning

komilligi, avvalo, uning axloqiy yetukligida, ajdodlar merosini chuqur o’rganib,
uni
boyitish, katta – kichikka ehtirom ko’rsatish borasidagi harakatlarida ko’zga
ko’rinadi.
Komillik darajasini har kim o’zicha belgilay olmaydi. Komillik har bir
shaxsning
o’zidan ko’ra boshqalarga yaxshiroq ma’lum bo’ladi. Komil inson –
qullik,
mutelik, boqimandalikdan batamom xalos bo’lgan inson. CHunki inson
birovga
quldek ergashsa, demak ijtimoiy jihatdan u xech narsaga erishmagan
bo’ladi. Komil
inson o’z maslagi, Vatani, xalqi manfaatlariga yot, zararli
g’oyalarni
tarqatayotgan kimsalar ortidan ko’r – ko’rona ergashib ketavermaydi,
ogoh
va faol bo’ladi.
Jamiyat
taraqqiyotining har bir bosqichida ustoz, muallim, o’qituvchi
zimmasiga
eng muhim vazifa - jamiyat kelajagi bo’lgan yoshlarni tarbiyalash, ilm
berish
vazifasi yuklatilgan. Hatto ibtidoiy jamoa tuzumidayoq yoshlarni
tarbiyalash
muassasalari tashkil etilib, ularda tajribali, hayotni ko’rgan oqsoqollar
bolalarni
tarbiyalaganlar. O’qituvchilik kasbining paydo bo’lishi tarbiyaning kelib
chiqishi
bilan bog’liqdir.
Ibtidoiy
kishilarning mehnat faoliyati va bunda tarkib topgan ijtimoiy
munosabatlar tarbiyaning
vujudga kelishi uchun asosiy shart bo’ldi. Inson mehnat
qurollari
tayyorlay boshlagan davrdan boshlab kishilik jamiyati paydo bo’ldi. Eng
oddiy
mehnat qurollarini qo’llash va ularni ongli ravishda tayyorlashning toboro
kengayib
va murakkablashib borishi yosh avlodga mehnat bilimlarini, ko’nikma va
tajribalarini
berish zaruratini tug’dirdi.
Dastlab
bu hol mehnat faoliyati jarayonida va butun ijtimoiy hayot quynida
ro’y
berar edi. Keyinchalik tarbiya inson faoliyati va ongining alohida sohasiga
aylandi.
Yangi
tug’ilgan bolani jamoadagi keksalar, oqsoqollar boqardilar. Matriarxat
taraqqiyotining
oxirlarida bolalarni tarbiyalash uchun yoshlar uylari paydo bo’lib,
ularda
urug’ oqsoqollari bolalarga tarbiya berganlar. Quldorlik davrida esa
quldorlarning
bolalari uchun maxsus maktablar tashkil etilgan.

Qadimgi Yunonistonda bolalarga bilim beradigan kishini «didaskal»
(«o’qitaman»,
«o’rgataman» so’zidan olingan) deb ataganlar. Bolalarni maktabga
qullardan
biri boshlab borgan yoki sayrlarga olib chiqqan bunday tarbiyachi
«pedagog»
(«payne»- bola, «agogeyn»- yetaklamoq so’zidan olingan) deb atalgan.
Bu
tushunchalar hozirda ham o’qituvchiga nisbatan ishlatiladi, lekin uning
mohiyati
boshqacha ahamiyat kasb etadi.
Har
bir jamiyatda ham pedagog, o’qituvchi, tarbiyachilarga
yoshlar murabbiysi sifatida katta hurmat
bilan qarab kelingan. Ayniqsa,
bizning
mustaqil yurtimizda o’qituvchiga hurmat-e’tibor va unga quyilgan
mas’uliyat
ham nihoyatda oshib bormoqda. Bu o’rinda Respublikamizda 1
oktabrni
«Ustoz va murabbiylar kuni» deb e’lon qilinganligini ta’kidlab o’tish joiz.
Ma’lumki,
"shaxs va davr" yoki "davr va shaxs" munosabati muammolari
tahlilida uchta
holat bo’lishi mumkin:
Birinchidan, shunday
shaxslar bor - ular davr bilan hamnafas, o’zi yashagan
zamonning
yalovbardori sifatida namoyon bo’ladi.
Ikkinchi
toifa shaxslar o’z davrining ruhi, maqsad va vazifalarini anglay
olmaydi,
ya’ni zamondan orqada qoladi.
Uchinchi
toifa insonlar yetakchilar sanalib, ular voqelikdan o’zib ketadi, ayni
paytda
o’z davrining ruhini chuqur his etadi va anglaydi. Bunday shaxs hayotiy
qarashlari,
g’oyasi va faoliyat yo’nalishida kelajakni ko’ra oladi.
O’qituvchi
shunday yetakchilik xususiyatiga ega bo’lgan, ma’naviyati yuksak
shaxs
bo’lishi va shunday shaxsni tarbiyalashi lozim. Shaxsning ma’naviy olami
yuqori
bo’lsa, tabiiy ravishda bu uning amaliy faoliyatida ham o’z ifodasini topadi,
uning
g’oyalari jamiyatga singadi.
Shunday
qilib, milliy dasturdan ko’zlangan maqsadlar juda ko’p. Avvalo, bu
maqsad
va vazifalarning to’la amalga oshishi mamalakatimizdagi ijtimoiy-siyosiy
muhitning
o’zgarishiga olib keladi, jamiyatda yangi shaxs- komil insonlar vujudga
keladi.

Ikkinchidan yurtboshimiz so’zi bilan aytganda: «ta’limning yangi modeli ishga
tushgach,
insonning hayotdan o’z o’rnini topish jarayoni tezlashadi», «Ta’limning
yangi
modeli jamiyatda mustaqil fikrlovchi erkin shaxsning shakllanishiga
olib
keladi... «ta’limning yangi modeli jamiyatimizning potensial kuchlarini
ro’yobga
chiqarishda juda katta ahamiyat kasb etadi»
Xuddi
shunday jamiyatimizning Milliy dasturda ko’zlagan maqsadlarga
erishishi
ta’lim-tarbiya tizimidagi ishlar samarasiga va avvalo, o’qituvchiga ham
bog’liqdir.
O’z davrining ruhini chuqur anglagan, kelajakni ko’ra bilgan shaxslarni
tarbiyalash
o’qituvchi tarbiyachilarning bosh vazifasidir. O’qituvchi va o’quvchi
munosabatidagi
majburiy itoatkorlik o’rnini ongli intizom egallashiga
erishmog’imiz
darkor. O’qituvchining bosh vazifasi: o’quvchilarda mustaqil fikr
yuritish
ko’nikmalarini hosil qilishdan iborat. Ularda tafakkur qirralarini
shakllantirish
va rivojlantirish eng muhim ta’limiy tarbiyaviy ish bo’lib
hisoblanadi.
Prezidentimizning
Oliy Majlis XII sessiyasida aytgan quyidagi fikrini
keltirishimiz
o’rinlidir: «Eng avvalo bizning ta’lim tizimiga bo’lgan
munosabatimizni
ham tubdan o’zgartirish kerak. Ta’lim islohati bizni demokratik
o’zgarishlar,
yangi jamiyat barpo etish yo’lidan dadil yetaklovchi, barchamizni
harakatlantiruvchi ichki
kuch bo’lmog’i zarur. Har birimizga besh barmoqday,
eskicha
aytganda to’qqiz pulday ayon bo’lsinkim, ta’lim-tarbiya
tizimini o’zgartirmasdan
turib, odamlar ongini, demakki, ularning turmush tarzini
ham
o’zgartirish mumkin emas».
Yurtboshimiz
ta’lim-tarbiya islohatining zarurligi va muhimligi haqida
o’zining
qator nutqlarida ham qayta-qayta to’xtab o’tadi. 1997 yil Oliy Majlis 1X
sessiyasida
so’zlagan nutqida shu vaqtgacha amalga oshirilgan tadbirlar talabga
javob
bermayotganligini, eski sho’rolar zamonidan qolgan ta’lim-tarbiya tizimiga
xos
mafkuraviy qarashlardan va sarqitlardan to’liq qutila olmaganligimiz,
ikkinchidan,
o’zgarishlar yuzaki bo’lib, ta’lim-tarbiya va o’quv jarayonlarining
tarkibini,
bosqislarini bir-biri bilan uzviy bog’lash, ya’ni uzluksiz ta’lim-

tarbiya tizimini tashkil qilish muammolarini yechib bermaganligi,
uchinchidan, bizning amaldagi
ta’lim-tarbiya tizimimiz bugungi zamonaviy,
taraqqiy
topgan demokratik davlatlar talablariga javob bera olmasligi... kabilar
ham
bu islohatni zarurligini ko’rsatdi.
O’zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi IX sessiyasi (1997 yil 29 avgust) da
"Ta’lim
to’g’risida" gi qonun va "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" qabul qilindi.
Bu
qonun hujjatlariga asosan respublikamizda ta’lim - tarbiya tizimini tubdan
o’zgartirish,
uni yangi zamon talabi darajasiga ko’tarish, barkamol avlodni
tarbiyalab
voyaga yetkazishning qonuniy asoslari belgilab olindi. Bu borada bir
qancha
ishlar amalga oshirildi va oshirilmoqda.
Ana
shu sessiyada Prezident I.A.Karimov "Barkamol avlod - O’zbekiston
taraqqiyotining
poydevori" mavzusida nutq so’zlab quyidagi g’oyalarni ilgari
surgan
edilar:
1. Maktablarning
moddiy bazasini mustahkamlash;
2. Bilimli , mahoratli tarbiyachi o ’ qituvchilarni tayyorlash , ularning hayotiy t
alablarini qondirish ;
3. O ’ quv jarayoniga tegishli bo ’ lib boshlang ’ ich sinflarda va undan keyingi
bosqichlarda o ’ qiyotgan bolalarga qaysi sinfda nimani o ’ qitish maqsadga mu
vofiqligini ilmiy nuqtai nazardan asoslash ;
4. Boshlang ’ ich ta ’ limga ikkinchi darajali ish deb qaramaslik , chunki bolaning dun
yoqarashi , didi salohiyati shakllanadigan boshlang ’ ich sinflarga eng yetuk , e
ng tajribali murabbiylar biriktirib qo ’ yilishiga katta e ’ tibor berish .
Respublikamiz mustaqillikka erishgach ijtimoiy tuzum o ’ zgardi . Ijtimoiy tuzu
mning o ’ zgarishi shu tuzumning maqsadi , vazifalariga mos keladigan va uni amalg
a oshiradigan kadrlar tayyorlash vazifasini qo ’ ydi . Demak , ta ’ lim - tarbiyaning tash
kiliy - uslubiy asoslarini yaratish davr talabi bo ’ lib qoldi . Ana shu davr talabiga mu

vofiq barkamol avlodni tayyorlab voyaga yetkazishning qonuniy asosi bo ’ lmish "T
a ’ lim to ’ g ’ risida " gi qonun , " Kadrlar tayyorlash milliy dasturi " qabul qilindi .
Pedagoglik kasbi, uning paydo bo’lishi va ravnaq topishi .
Pedagoglik
kasbining shakllanishi kishilik taraqqiyoti tarixi bilan uzviy
bog’liq.
Terib-termachlab kun kechirgan ibtidoiy davr kishilari bolalarni o’zlari
bilan
ergashtirib yurib, ularga ov qilish, turli daraxt mevalarini terish,
o’simliklarning
ildizi kovlab olish, suv manbalarini izlab topish kabi harakatlarni
amalga
oshirishni o’rgatganlar. Bunday harakatlar qabila (urug’)ning tajribali
kishilari
yoki keksalar tomonidan amalga oshirilgan. Oddiy kundalik ehtiyojlarni
qondirish
yo’lida olib borilayotgan xatti-harakatlar asosida yoshlarga mavjud
tajribalar
asosida ma’lumotlarni berib, ularda amaliy ko’nikmalarni
shakllantirganlar.
Turli tovushlarni chiqarish yordamida atrofdagilarni
yaqinlashayotgan
xavfdan ogoh qilishni bolalar kattalarning namunalari asosida
o’zlashtirganlar.
Nutq va yozuv paydo bo’lgunga qadar bu kabi harakatlar imo-
ishoralar
asosida amalga oshirilgan. Kishilik tarixida tub inqilobni sodir etgan nutq
va
yozuvning paydo bo’lishi, shuningdek, urug’ jamoasi tomonidan bajariladigan
mehnat
faoliyatining turli sohalarga ajralishi yoshlarga nisbatan munosabatning
ilg’or
(progressiv) xarakter kasb etishiga imkon berdi.
Turli
tabiiy ofatlar ta’siridan himoyalanish, kishilar hayotiga xavf
solayotgan
kasalliklarni davolash, hayot kechirish uchun yetarli oziq-ovqatlarni
jamlab
olishga bo’lgan tabiiy ehtiyoj yoshlarga hayotiy tajribalarni ma’lum mehnat
faoliyati
yo’nalishida yetarlicha bilimga ega bo’lgan kishilar tomonidan berilishi
maqsadga
muvofiq ekanligini ko’rsatdi. Natijada bolalarga hayot tajribalarini
o’rgatuvchi
kishilar guruhi shakllandi hamda bolalarga ma’lum yo’nalishlar
bo’yicha
bilimlarni berish maxsus ajratilgan joylarda tashkil etila boshlandi.
Dastlabki
maktablar qadimgi SHarqda (Vavilon, Misr, Hindistonda paydo
bo’lib,
ularda bolalarga ma’muriy-xo’jalik boshqaruvi asoslari o’rgatilgan.
Antik
davrda maktablar Sparta, Afina va Rim tarbiya tizimining muhim
tarkibiy
qismi sifatida faoliyat olib borganlar.

Qadimgi YUnonistonda bunday joylar akademiya deb nomlangan.
«Akademiya»
so’zi afsonaviy qahramon Akadema nomidan kelib chiqqan.
Eramizdan
avvalgi IV asrda Afina yaqinidagi Akadema nomi bilan nomlanuvchi
joyda
Platon o’z shogirdlariga ma’ruzalar o’qigan bo’lib, keyinchalik ta’lim tashkil
etiluvchi
maskan ham shunday nom bilan atala boshlagan. qadimgi Rim va
YUnonistonda
bolalarga bilim berish faylasuflar zimmasiga yuklatilgan.
Jamiyatning
tabaqalanishi natijasida qudorlik tuzumida bolalarni ta’lim
maskanlariga
olib borish va olib kelish vazifasini qullar bajarishgan va ular
«pedagog»
deb nomlanganlar. Ushbu tushunchaning ma’nosi «bola yetaklovchi»
demakdir.
Tarixiy
taraqqiyotning keyingi bosqichlarida bolalarga tizimli bilimlarni
berish
bilan doimiy shug’ullanuvchi kishilar aynan shu nom bilan atala
boshlaganlar.
Feodalizm
davrida aksariyat maktablar masjid (musulmon mamlakatlarida)
yoki
ibodatxonalar (Hindiston) qoshida tashkil etilgan. Bunday maktablarda
yoshlarga
diniy bilimlar bilan birga dunyoviy bilimlar ham o’rgatilgan.
O’rta
asrlar davrida SHarqda akademiya ko’rinishidagi ta’lim muassasalari
ham
faoliyat yuritgan bo’lib, ular «Donishmandlar uyi» (IX asr, Bag’dod),
«Ma’mun
akademiyasi» (XI ar boshlari, Xorazm), observatoriyalar qoshidagi
jamiyatlar
(XV asr, Samarqand) tarzida nomlangan. Akademiyalarga turli fan
yo’nalishlari
bo’yicha kuchli bilimga ega bo’lgan qomusiy olimlar jalb etilgan
bo’lib,
ular tomonidan matematika, geodeziya, mineralogiya, meditsina,
astronomiya
kabi yo’nalishlarda keng ko’lamli tadqiqotlar olib borilgan.
O’rta
asrlar hamda kapital ishlab chiqarishiga asoslangan jamiyatlarda
akademiya
(SHarqda madrasa)lar ko’rinishidagi maktablarda ma’naviy-axloqiy
jihatdan
yetuk, turli sohalar bo’yicha mukammal bilimga ega pedagoglarning
faoliyat
yuritishlariga alohida ahamiyat qaratilgan. CHunonchi, Muhammad
Tarag’ay
Ulug’bek tomonidan barpo etilgan madrasalarda o’z davrining taniqli
olimlari
– Ali qushchi, Taftazoniy, qozizoda Rumiy, Mavlono Muhammad,

/iyosiddin Jamshid Koshiy, Muiniddin Koshiy hamda Mansur Koshiylar
talabalarga
ta’lim berganlar.
XIX
asr oxiri hamda XX asr boshlarida yuzaga kelgan jadidizm
harakatining
asoschilari, taniqli ma’rifatparvarlar – Mahmudxo’ja Behbudiy,
Munavvar
qori, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Abdulla Avloniy, Abduqodir
SHakuriy,
Ismatulla Raxmatullayev, Abdurauf Fitrat, Isohxon Ibrat va boshqalar
aholi
orasida nafaqat murabbiy, balki ma’naviy yetuk inson sifatida ham nom
qozondilar.
O’qituvchining asosiy vazifalari va uning shaxsiga qo’yiladigan
talablar. «Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi» g’oyalarini amaliyotga tadbiq etish
Respublika
ta’lim tizimida olib borilayotgan islohotlar muvaffaqiyatini ta’minlash,
ta’lim
muassasalarida faoliyat olib borayotgan o’qituvchi, tarbiyachi, ishlab
chiqarish
ustalarining ma’naviy qiyofasi hamda kasbiy mahoratlariga ham
bog’liqdir.
SHaxsni
tarbiyalash ishi nihoyatda murakkab faoliyat jarayoni bo’lib, juda
qadimdan
ushbu faoliyatga jamiyatning yetuk kishilari jalb etilgandir. Mazkur
holat
yosh avlod tarbiyasi, uning tashkil etilishi mazmuni nafaqat shaxs kamoloti,
balki
jamiyat taraqqiyotini ham belgilashda muhim ahamiyatga ega ekanligini
anglatadi.
O’zbekiston
Respublikasida o’qituvchi kadrlarning ma’naviy qiyofasi,
aqliy
salohiyati hamda kasbiy mahoratiga nisbatan jiddiy talablar qo’ymoqda.
CHunonchi,
bu borada O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov
quyidagilarni
qayd etadi: «Tarbiyachi – ustoz bo’lish uchun, boshqalarning aql-
idrokini
o’stirish, ma’rifat ziyosidan bahramand qilish, haqiqiy vatanparvar,
haqiqiy
fuqaro etib yetishtirish uchun, eng avvalo, tarbiyachining ana shunday
yuksak
talablarga javob berishi, ana shunday buyuk fazilatlarga ega bo’lishi
kerak» 1 .
YUqorida
qayd etilgan fikrlardan bugungi kun o’qituvchisi shaxsiga
nisbatan
qo’yilayotgan talablar mazmuni anglaniladi. Zamonaviy o’qituvchi
qanday
bo’lishi zarur?

O’qituvchi (pedagog) pedagogik, psixologik va mutaxassislik yo’nalishlari
bo’yicha
maxsus ma’lumot, kasbiy tayyorgarlik, yuksak axloqiy fazilatlarga ega
hamda
ta’lim muassasalarida faoliyat ko’rsatuvchi shaxs sanaladi.
O’zbekiston
Respublikasining «Ta’lim to’g’risida»gi qonunining 5-
moddasi
3-bandiga muvofiq ta’lim muassasalarida sudlangan shaxslarning
pedagogik
faoliyat bilan shug’ullanishlari ga yo’l qo’yilmaydi.
Bizning
nazarimizda, zamonaviy o’qituvchi-bakalavr qiyofasi da quyidagi
fazilatlar
namoyon bo’la olishi kerak (so’z yuritilayotgan sifatlar mohiyatan
o’qituvchi-bakalavr
tomonidan amalga oshirilishi zarur bo’lgan vazifa, burch va
mas’uliyatlarini
ifodalaydi):
1. O’qituvchi
jamiyat ijtimoiy hayotida ro’y berayotgan o’zgarishlar,
olib
borilayotgan ijtimoiy islohotlar mohiyatini chuqur anglab yetishi hamda bu
borada
o’quvchilarga to’g’ri, asosli ma’lumotlarni bera olishi lozim.
2. Zamonaviy
o’qituvchining ilm-fan, texnika va texnologiya
yangiliklari
va yutuqlaridan xabardor bo’lishi talab etiladi.
3. O’qituvchi
o’z mutaxassisligi bo’yicha chuqur, puxta bilimga ega
bo’lishi,
o’z ustida tinimsiz izlanishi lozim.
4. O’qituvchi
pedagogika va psixologiya fanlari asoslarini puxta
bilish,
ta’lim-tarbiya jarayonida o’quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlarini
inobatga
olgan holda faoliyat tashkil etishi kerak.
5. O’qituvchi
ta’lim-tarbiya jarayonida eng samarali shakl, metod va
vositalardan
unumli foydalana olish imkoniyatiga ega bo’lmog’i lozim.
6. O’qituvchi
ijodkor, tashabbuskor va tashkilotchilik qobiliyatiga
ega
bo’lishi shart.
7. O’qituvchi
yuksak darajadagi pedagogik mahorat, chunonchi,
kommunikativlik
layoqati, pedagogik texnika (nutq, yuz, qo’l-oyoq va gavda
harakatlari,
mimika, pantomimika, jest) qoidalari chuqur o’zlashtirib olishga
erishishlari
lozim.
8. O’qituvchi
nutq madaniyatiga ega bo’lishi zarur, uning nutqi
quyidagi
xususiyatlarni o’zida aks ettira olishi kerak:

a) nutqning to’g’riligi;
b)
nutqning aniqligi;
v)
nutqning ifodaviyligi;
g)
nutqning sofligi (uning turli sheva so’zlaridan holi bo’lib, faqat abadiy tilda
ifoda
etilishi); jargon (muayyan kasb yoki soha mutaxassisliklariga xos so’zlar);
varvarizm
(muayyan millat tilida bayon etilayotgan nutqda o’zga millatlarga xos
so’zlarni
noo’rin qo’llanilishi); vulgarizm (haqorat qilish, so’kishda qo’llaniladigan
so’zlar)
hamda konselyarizm (o’rni bo’lmagan vaziyatlarda rasmiy so’zlardan
foydalanish)
so’zlardan holi bo’lishi, o’qituvchining nutqi sodda, ravon va
tushunarli
bo’lishi kerak;
d)
nutqning ravonligi;
j)
nutqning boyligi (hikmatli so’zlar, ibora va maqollar, matallar hamda ko’chirma
gaplardan
o’rinli va samarali foydalana olish).
9. O’qituvchi
kiyinish madaniyati (sodda, ozoda, bejirim kiyinishi),
ta’lim-tarbiya
jarayonida o’quvchining diqqatini tez jalb etuvchi turli xil bezaklar
(oltin,
kumush taqinchoqlar)dan foydalanmasligi, fasl, yosh, gavda tuzilishi, yuz
qiyofasi,
hatto, soch rangi va turmagiga muvofiq ravishda kiyinishni
o’zlashtirishga
erishishi.
10. O’qituvchi
shaxsiy hayotda pok, atrofdagilarga o’rnak bo’la olishi
lozim.
O’qituvchi
pedagogik muloqot jarayonining faol ishtirokchisi sifatida o’zida bir
qator
sifatlarning tarkib topishiga erishishi zarur. CHunonchi, u eng avvalo,
mulohazali,
bosiq, vaziyatni to’g’ri baholay oladigan, mavjud ziddiyatlarni
barataraf
etishning uddasidan chiqa olishi zarur. O’quvchi, ota-onalar hamda
hamkasblari
bilan mulohot jarayonida fikrini aniq va to’la bayon etilishiga
ahamiyat
qaratishi maqsadga muvofiq. Ular bilan munosabat jarayonida so’zni
salbiy
holatlar haqidagi dalillarni keltirishdan emas, aksincha, o’quvchi (yoki
hamkasbi,
ota-onalar)ning muvaffaqiyatlarini e’tirof etishi, ularning yanada
boyishiga
ishonch bildirishi u bilan tillasha olishiga imkon beradi. Muloqot
jarayonida
o’qituvchining so’zlaridan suhbatdoshiga nisbatan xayrihohlik,

samimiylik, do’stona munosabat sezilib turishi, shuningdek, imkon qadar
ko’tarinki
kayfiyatda bo’lishi zarur.
O’qituvchi
shaxsining mazkur talablarga muvofiq keluvchi qiyofasi uning
o’quvchilar,
hamkasblar hamda ota-onalar o’rtasida obro’-e’tibor qozonishini
ta’minlaydi.
O’zbekiston Respublikasining Prezidenti I.A.Karimov o’qituvchining ijtimoiy
jamiyatdagi o’rni haqida.
 Mustaqil O’zbekiston Respublikasida ta’lim muassasalari xodimlarining ijtimoiy
himoyalanishi.
 O’qituvchilik kasbining tarixiy taraqqiyoti va uning jamiyatda tutgan o’rni.
 O’qituvchi shaxsining insonparvarligi.

Inson
sha’ni, avvalo, o’zini himoya qilish, o’z qadrini bilishdan boshlanadi.
SHu
ma’noda, xalqning o’zini qadrlay bilishi g’oyat muhimdir. CHunki “ o’zini
qadrlaydigan
xalq hech qachon taqdirini birovga bog’lab qo’ymaydi “. O’zini
bilgan
odam Vataniga xiyonat qilmaydi. Uning qalbida el – yurtiga xiyonat
qiluvchi
oriyatsiz kimsalarga nisbatan cheksiz nafrat yashaydi. “
Odamlarimiz,
jamiyatimiz mafkurasida Vatan, yurt g’oyasi ustuvor bo’lmog’i
kerak,
- deb yozadi Islom Karimov, - Milliy g’urur, milliy iftixor har qanday
ishimizning
poydevori bo’lmog’i kerak. Bu muqaddas g’oyalar, millati va
e’tiqodidan
qat’i nazar, shu yurtda, shu zaminda yashayotgan har bir inson, har bir
fuqaroning
hayotiga, ongiga singmog’i, har birimiz uchun eng katta tayanchga, eng
katta
ishonchga, boringki, haqiqiy iymonga aylanishi kerak ”.
O’zbekiston
xalqining tub manfaatlari: mamlakat mustaqilligi, yurt
tinchligi,
millatlararo totuvlik, fuqarolar o’rtasida o’zaro hamkorlik, mamlakat
aholisi
va har bir oila, mahalla – kuyning farovonligini ta’minlashdan iboratdir.

Milliy mafkurada xalqimizning umumiy manfaatlari, orzu – umidlari
maqsad
va intilishlari o’z aksini topadi. Prezident Islom Karimov milliy istiqlol
mafkurasining
bosh maqsadini shunday belgilaydi: “Xalqni buyuk kelajak va
ulug’vor
maqsadlar sari birlashtirish, mamlakatimizda yashaydigan, millati, tili va
dinidan
qat’iy nazar, har bir fuqaroning yagona Vatan baxt – saodati uchun doimo
ma’suliyat
sezib yashashga chorlash, ajdodlarimizning bebaho merosi, milliy
qadriyat
va an’analarimizga munosib bo’lishga erishish, yuksak fazilatli va komil
insonlarni
tarbiyalash, ularni yaratuvchilik ishlariga da’vat qilish, shu muqaddas
zamin
uchun fidoyillikni hayot mezoniga aylantirish - milliy istiqlol
mafkurasining
bosh maqsadidir”.
Tarixga
nazar tashlasak, buyuk shaxslarning faoliyati mohir tashkilotchilik,
teran
bilimlilik bilangina emas, balki ularning axloqi va odobi bilan ham yuksak
ma’no
– mazmun kasb etgan. Odoblilik boshqalarnigina emas, o’zini ham hurmat
qilish
deganidir. Ayniqsa, bizning milliy an’analarimizga ko’ra, insonning
komilligi,
avvalo, uning axloqiy yetukligida, ajdodlar merosini chuqur o’rganib,
uni
boyitish, katta – kichikka ehtirom ko’rsatish borasidagi harakatlarida ko’zga
ko’rinadi.
Komillik darajasini har kim o’zicha belgilay olmaydi. Komillik har bir
shaxsning
o’zidan ko’ra boshqalarga yaxshiroq ma’lum bo’ladi. Komil inson –
qullik,
mutelik, boqimandalikdan batamom xalos bo’lgan inson. CHunki inson
birovga
quldek ergashsa, demak ijtimoiy jihatdan u xech narsaga erishmagan
bo’ladi. Komil
inson o’z maslagi, Vatani, xalqi manfaatlariga yot, zararli
g’oyalarni
tarqatayotgan kimsalar ortidan ko’r – ko’rona ergashib ketavermaydi,
ogoh
va faol bo’ladi.
Jamiyat
taraqqiyotining har bir bosqichida ustoz, muallim, o’qituvchi
zimmasiga
eng muhim vazifa - jamiyat kelajagi bo’lgan yoshlarni tarbiyalash, ilm
berish
vazifasi yuklatilgan. Hatto ibtidoiy jamoa tuzumidayoq yoshlarni
tarbiyalash
muassasalari tashkil etilib, ularda tajribali, hayotni ko’rgan oqsoqollar
bolalarni
tarbiyalaganlar. O’qituvchilik kasbining paydo bo’lishi tarbiyaning kelib
chiqishi
bilan bog’liqdir.

Ibtidoiy kishilarning mehnat faoliyati va bunda tarkib topgan ijtimoiy
munosabatlar tarbiyaning
vujudga kelishi uchun asosiy shart bo’ldi. Inson mehnat
qurollari
tayyorlay boshlagan davrdan boshlab kishilik jamiyati paydo bo’ldi. Eng
oddiy
mehnat qurollarini qo’llash va ularni ongli ravishda tayyorlashning toboro
kengayib
va murakkablashib borishi yosh avlodga mehnat bilimlarini, ko’nikma va
tajribalarini
berish zaruratini tug’dirdi.
Dastlab
bu hol mehnat faoliyati jarayonida va butun ijtimoiy hayot quynida
ro’y
berar edi. Keyinchalik tarbiya inson faoliyati va ongining alohida sohasiga
aylandi.
Yangi
tug’ilgan bolani jamoadagi keksalar, oqsoqollar boqardilar. Matriarxat
taraqqiyotining
oxirlarida bolalarni tarbiyalash uchun yoshlar uylari paydo bo’lib,
ularda
urug’ oqsoqollari bolalarga tarbiya berganlar. Quldorlik davrida esa
quldorlarning
bolalari uchun maxsus maktablar tashkil etilgan.
Qadimgi Yunonistonda
bolalarga bilim beradigan kishini «didaskal»
(«o’qitaman»,
«o’rgataman» so’zidan olingan) deb ataganlar. Bolalarni maktabga
qullardan
biri boshlab borgan yoki sayrlarga olib chiqqan bunday tarbiyachi
«pedagog»
(«payne»- bola, «agogeyn»- yetaklamoq so’zidan olingan) deb atalgan.
Bu
tushunchalar hozirda ham o’qituvchiga nisbatan ishlatiladi, lekin uning
mohiyati
boshqacha ahamiyat kasb etadi.
Har
bir jamiyatda ham pedagog, o’qituvchi, tarbiyachilarga
yoshlar murabbiysi sifatida katta hurmat
bilan qarab kelingan. Ayniqsa,
bizning
mustaqil yurtimizda o’qituvchiga hurmat-e’tibor va unga quyilgan
mas’uliyat
ham nihoyatda oshib bormoqda. Bu o’rinda Respublikamizda 1
oktabrni
«Ustoz va murabbiylar kuni» deb e’lon qilinganligini ta’kidlab o’tish joiz.
Ma’lumki,
"shaxs va davr" yoki "davr va shaxs" munosabati muammolari
tahlilida uchta
holat bo’lishi mumkin:
Birinchidan, shunday
shaxslar bor - ular davr bilan hamnafas, o’zi yashagan
zamonning
yalovbardori sifatida namoyon bo’ladi.

Ikkinchi toifa shaxslar o’z davrining ruhi, maqsad va vazifalarini anglay
olmaydi,
ya’ni zamondan orqada qoladi.
Uchinchi
toifa insonlar yetakchilar sanalib, ular voqelikdan o’zib ketadi, ayni
paytda
o’z davrining ruhini chuqur his etadi va anglaydi. Bunday shaxs hayotiy
qarashlari,
g’oyasi va faoliyat yo’nalishida kelajakni ko’ra oladi.
O’qituvchi
shunday yetakchilik xususiyatiga ega bo’lgan, ma’naviyati yuksak
shaxs
bo’lishi va shunday shaxsni tarbiyalashi lozim. Shaxsning ma’naviy olami
yuqori
bo’lsa, tabiiy ravishda bu uning amaliy faoliyatida ham o’z ifodasini topadi,
uning
g’oyalari jamiyatga singadi.
Shunday
qilib, milliy dasturdan ko’zlangan maqsadlar juda ko’p. Avvalo, bu
maqsad
va vazifalarning to’la amalga oshishi mamalakatimizdagi ijtimoiy-siyosiy
muhitning
o’zgarishiga olib keladi, jamiyatda yangi shaxs- komil insonlar vujudga
keladi.
Ikkinchidan
yurtboshimiz so’zi bilan aytganda: «ta’limning yangi modeli ishga
tushgach,
insonning hayotdan o’z o’rnini topish jarayoni tezlashadi», «Ta’limning
yangi
modeli jamiyatda mustaqil fikrlovchi erkin shaxsning shakllanishiga
olib
keladi... «ta’limning yangi modeli jamiyatimizning potensial kuchlarini
ro’yobga
chiqarishda juda katta ahamiyat kasb etadi»
Xuddi
shunday jamiyatimizning Milliy dasturda ko’zlagan maqsadlarga
erishishi
ta’lim-tarbiya tizimidagi ishlar samarasiga va avvalo, o’qituvchiga ham
bog’liqdir.
O’z davrining ruhini chuqur anglagan, kelajakni ko’ra bilgan shaxslarni
tarbiyalash
o’qituvchi tarbiyachilarning bosh vazifasidir. O’qituvchi va o’quvchi
munosabatidagi
majburiy itoatkorlik o’rnini ongli intizom egallashiga
erishmog’imiz
darkor. O’qituvchining bosh vazifasi: o’quvchilarda mustaqil fikr
yuritish
ko’nikmalarini hosil qilishdan iborat. Ularda tafakkur qirralarini
shakllantirish
va rivojlantirish eng muhim ta’limiy tarbiyaviy ish bo’lib
hisoblanadi.

Prezidentimizning Oliy Majlis XII sessiyasida aytgan quyidagi fikrini
keltirishimiz
o’rinlidir: «Eng avvalo bizning ta’lim tizimiga bo’lgan
munosabatimizni
ham tubdan o’zgartirish kerak. Ta’lim islohati bizni demokratik
o’zgarishlar,
yangi jamiyat barpo etish yo’lidan dadil yetaklovchi, barchamizni
harakatlantiruvchi ichki
kuch bo’lmog’i zarur. Har birimizga besh barmoqday,
eskicha
aytganda to’qqiz pulday ayon bo’lsinkim, ta’lim-tarbiya
tizimini o’zgartirmasdan
turib, odamlar ongini, demakki, ularning turmush tarzini
ham
o’zgartirish mumkin emas».
Yurtboshimiz
ta’lim-tarbiya islohatining zarurligi va muhimligi haqida
o’zining
qator nutqlarida ham qayta-qayta to’xtab o’tadi. 1997 yil Oliy Majlis 1X
sessiyasida
so’zlagan nutqida shu vaqtgacha amalga oshirilgan tadbirlar talabga
javob
bermayotganligini, eski sho’rolar zamonidan qolgan ta’lim-tarbiya tizimiga
xos
mafkuraviy qarashlardan va sarqitlardan to’liq qutila olmaganligimiz,
ikkinchidan,
o’zgarishlar yuzaki bo’lib, ta’lim-tarbiya va o’quv jarayonlarining
tarkibini,
bosqislarini bir-biri bilan uzviy bog’lash, ya’ni uzluksiz ta’lim-
tarbiya tizimini
tashkil qilish muammolarini yechib bermaganligi,
uchinchidan, bizning amaldagi
ta’lim-tarbiya tizimimiz bugungi zamonaviy,
taraqqiy
topgan demokratik davlatlar talablariga javob bera olmasligi... kabilar
ham
bu islohatni zarurligini ko’rsatdi.
O’zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi IX sessiyasi (1997 yil 29 avgust) da
"Ta’lim
to’g’risida" gi qonun va "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" qabul qilindi.
Bu
qonun hujjatlariga asosan respublikamizda ta’lim - tarbiya tizimini tubdan
o’zgartirish,
uni yangi zamon talabi darajasiga ko’tarish, barkamol avlodni
tarbiyalab
voyaga yetkazishning qonuniy asoslari belgilab olindi. Bu borada bir
qancha
ishlar amalga oshirildi va oshirilmoqda.
Ana
shu sessiyada Prezident I.A.Karimov "Barkamol avlod - O’zbekiston
taraqqiyotining
poydevori" mavzusida nutq so’zlab quyidagi g’oyalarni ilgari
surgan
edilar:

1. Maktablarning moddiy bazasini mustahkamlash;
2. Bilimli , mahoratli tarbiyachi o ’ qituvchilarni tayyorlash , ularning hayotiy t
alablarini qondirish ;
3. O ’ quv jarayoniga tegishli bo ’ lib boshlang ’ ich sinflarda va undan keyingi
bosqichlarda o ’ qiyotgan bolalarga qaysi sinfda nimani o ’ qitish maqsadga mu
vofiqligini ilmiy nuqtai nazardan asoslash ;
4. Boshlang ’ ich ta ’ limga ikkinchi darajali ish deb qaramaslik , chunki bolaning dun
yoqarashi , didi salohiyati shakllanadigan boshlang ’ ich sinflarga eng yetuk , e
ng tajribali murabbiylar biriktirib qo ’ yilishiga katta e ’ tibor berish .
Respublikamiz mustaqillikka erishgach ijtimoiy tuzum o ’ zgardi . Ijtimoiy tuzu
mning o ’ zgarishi shu tuzumning maqsadi , vazifalariga mos keladigan va uni amalg
a oshiradigan kadrlar tayyorlash vazifasini qo ’ ydi . Demak , ta ’ lim - tarbiyaning tash
kiliy - uslubiy asoslarini yaratish davr talabi bo ’ lib qoldi . Ana shu davr talabiga mu
vofiq barkamol avlodni tayyorlab voyaga yetkazishning qonuniy asosi bo ’ lmish "T
a ’ lim to ’ g ’ risida " gi qonun ,
" Kadrlar tayyorlash milliy dasturi " qabul qilindi .
Pedagoglik kasbi, uning paydo bo’lishi va ravnaq topishi .
Pedagoglik
kasbining shakllanishi kishilik taraqqiyoti tarixi bilan uzviy
bog’liq.
Terib-termachlab kun kechirgan ibtidoiy davr kishilari bolalarni o’zlari
bilan
ergashtirib yurib, ularga ov qilish, turli daraxt mevalarini terish,
o’simliklarning
ildizi kovlab olish, suv manbalarini izlab topish kabi harakatlarni
amalga
oshirishni o’rgatganlar. Bunday harakatlar qabila (urug’)ning tajribali
kishilari
yoki keksalar tomonidan amalga oshirilgan. Oddiy kundalik ehtiyojlarni
qondirish
yo’lida olib borilayotgan xatti-harakatlar asosida yoshlarga mavjud
tajribalar
asosida ma’lumotlarni berib, ularda amaliy ko’nikmalarni
shakllantirganlar.
Turli tovushlarni chiqarish yordamida atrofdagilarni
yaqinlashayotgan
xavfdan ogoh qilishni bolalar kattalarning namunalari asosida
o’zlashtirganlar.
Nutq va yozuv paydo bo’lgunga qadar bu kabi harakatlar imo-

ishoralar asosida amalga oshirilgan. Kishilik tarixida tub inqilobni sodir etgan nutq
va
yozuvning paydo bo’lishi, shuningdek, urug’ jamoasi tomonidan bajariladigan
mehnat
faoliyatining turli sohalarga ajralishi yoshlarga nisbatan munosabatning
ilg’or
(progressiv) xarakter kasb etishiga imkon berdi.
Turli
tabiiy ofatlar ta’siridan himoyalanish, kishilar hayotiga xavf
solayotgan
kasalliklarni davolash, hayot kechirish uchun yetarli oziq-ovqatlarni
jamlab
olishga bo’lgan tabiiy ehtiyoj yoshlarga hayotiy tajribalarni ma’lum mehnat
faoliyati
yo’nalishida yetarlicha bilimga ega bo’lgan kishilar tomonidan berilishi
maqsadga
muvofiq ekanligini ko’rsatdi. Natijada bolalarga hayot tajribalarini
o’rgatuvchi
kishilar guruhi shakllandi hamda bolalarga ma’lum yo’nalishlar
bo’yicha
bilimlarni berish maxsus ajratilgan joylarda tashkil etila boshlandi.
Dastlabki
maktablar qadimgi SHarqda (Vavilon, Misr, Hindistonda paydo
bo’lib,
ularda bolalarga ma’muriy-xo’jalik boshqaruvi asoslari o’rgatilgan.
Antik
davrda maktablar Sparta, Afina va Rim tarbiya tizimining muhim
tarkibiy
qismi sifatida faoliyat olib borganlar.
Qadimgi
YUnonistonda bunday joylar akademiya deb nomlangan.
«Akademiya»
so’zi afsonaviy qahramon Akadema nomidan kelib chiqqan.
Eramizdan
avvalgi IV asrda Afina yaqinidagi Akadema nomi bilan nomlanuvchi
joyda
Platon o’z shogirdlariga ma’ruzalar o’qigan bo’lib, keyinchalik ta’lim tashkil
etiluvchi
maskan ham shunday nom bilan atala boshlagan. qadimgi Rim va
YUnonistonda
bolalarga bilim berish faylasuflar zimmasiga yuklatilgan.
Jamiyatning
tabaqalanishi natijasida qudorlik tuzumida bolalarni ta’lim
maskanlariga
olib borish va olib kelish vazifasini qullar bajarishgan va ular
«pedagog»
deb nomlanganlar. Ushbu tushunchaning ma’nosi «bola yetaklovchi»
demakdir.
Tarixiy
taraqqiyotning keyingi bosqichlarida bolalarga tizimli bilimlarni
berish
bilan doimiy shug’ullanuvchi kishilar aynan shu nom bilan atala
boshlaganlar.

Feodalizm davrida aksariyat maktablar masjid (musulmon mamlakatlarida)
yoki
ibodatxonalar (Hindiston) qoshida tashkil etilgan. Bunday maktablarda
yoshlarga
diniy bilimlar bilan birga dunyoviy bilimlar ham o’rgatilgan.
O’rta
asrlar davrida SHarqda akademiya ko’rinishidagi ta’lim muassasalari
ham
faoliyat yuritgan bo’lib, ular «Donishmandlar uyi» (IX asr, Bag’dod),
«Ma’mun
akademiyasi» (XI ar boshlari, Xorazm), observatoriyalar qoshidagi
jamiyatlar
(XV asr, Samarqand) tarzida nomlangan. Akademiyalarga turli fan
yo’nalishlari
bo’yicha kuchli bilimga ega bo’lgan qomusiy olimlar jalb etilgan
bo’lib,
ular tomonidan matematika, geodeziya, mineralogiya, meditsina,
astronomiya
kabi yo’nalishlarda keng ko’lamli tadqiqotlar olib borilgan.
O’rta
asrlar hamda kapital ishlab chiqarishiga asoslangan jamiyatlarda
akademiya
(SHarqda madrasa)lar ko’rinishidagi maktablarda ma’naviy-axloqiy
jihatdan
yetuk, turli sohalar bo’yicha mukammal bilimga ega pedagoglarning
faoliyat
yuritishlariga alohida ahamiyat qaratilgan. CHunonchi, Muhammad
Tarag’ay
Ulug’bek tomonidan barpo etilgan madrasalarda o’z davrining taniqli
olimlari
– Ali qushchi, Taftazoniy, qozizoda Rumiy, Mavlono Muhammad,
/iyosiddin
Jamshid Koshiy, Muiniddin Koshiy hamda Mansur Koshiylar
talabalarga
ta’lim berganlar.
XIX
asr oxiri hamda XX asr boshlarida yuzaga kelgan jadidizm
harakatining
asoschilari, taniqli ma’rifatparvarlar – Mahmudxo’ja Behbudiy,
Munavvar
qori, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Abdulla Avloniy, Abduqodir
SHakuriy,
Ismatulla Raxmatullayev, Abdurauf Fitrat, Isohxon Ibrat va boshqalar
aholi
orasida nafaqat murabbiy, balki ma’naviy yetuk inson sifatida ham nom
qozondilar.
O’qituvchining asosiy vazifalari va uning shaxsiga qo’yiladigan
talablar. «Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi» g’oyalarini amaliyotga tadbiq etish
Respublika
ta’lim tizimida olib borilayotgan islohotlar muvaffaqiyatini ta’minlash,
ta’lim
muassasalarida faoliyat olib borayotgan o’qituvchi, tarbiyachi, ishlab
chiqarish
ustalarining ma’naviy qiyofasi hamda kasbiy mahoratlariga ham
bog’liqdir.

SHaxsni tarbiyalash ishi nihoyatda murakkab faoliyat jarayoni bo’lib, juda
qadimdan
ushbu faoliyatga jamiyatning yetuk kishilari jalb etilgandir. Mazkur
holat
yosh avlod tarbiyasi, uning tashkil etilishi mazmuni nafaqat shaxs kamoloti,
balki
jamiyat taraqqiyotini ham belgilashda muhim ahamiyatga ega ekanligini
anglatadi.
O’zbekiston
Respublikasida o’qituvchi kadrlarning ma’naviy qiyofasi,
aqliy
salohiyati hamda kasbiy mahoratiga nisbatan jiddiy talablar qo’ymoqda.
CHunonchi,
bu borada O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov
quyidagilarni
qayd etadi: «Tarbiyachi – ustoz bo’lish uchun, boshqalarning aql-
idrokini
o’stirish, ma’rifat ziyosidan bahramand qilish, haqiqiy vatanparvar,
haqiqiy
fuqaro etib yetishtirish uchun, eng avvalo, tarbiyachining ana shunday
yuksak
talablarga javob berishi, ana shunday buyuk fazilatlarga ega bo’lishi
kerak» 1 .
YUqorida
qayd etilgan fikrlardan bugungi kun o’qituvchisi shaxsiga
nisbatan
qo’yilayotgan talablar mazmuni anglaniladi. Zamonaviy o’qituvchi
qanday
bo’lishi zarur?

O’qituvchi (pedagog) pedagogik, psixologik va mutaxassislik yo’nalishlari
bo’yicha
maxsus ma’lumot, kasbiy tayyorgarlik, yuksak axloqiy fazilatlarga ega
hamda
ta’lim muassasalarida faoliyat ko’rsatuvchi shaxs sanaladi.
O’zbekiston
Respublikasining «Ta’lim to’g’risida»gi qonunining 5-
moddasi
3-bandiga muvofiq ta’lim muassasalarida sudlangan shaxslarning
pedagogik
faoliyat bilan shug’ullanishlari ga yo’l qo’yilmaydi.
Bizning
nazarimizda, zamonaviy o’qituvchi-bakalavr qiyofasi da quyidagi
fazilatlar
namoyon bo’la olishi kerak (so’z yuritilayotgan sifatlar mohiyatan
o’qituvchi-bakalavr
tomonidan amalga oshirilishi zarur bo’lgan vazifa, burch va
mas’uliyatlarini
ifodalaydi):
1. O’qituvchi
jamiyat ijtimoiy hayotida ro’y berayotgan o’zgarishlar,
olib
borilayotgan ijtimoiy islohotlar mohiyatini chuqur anglab yetishi hamda bu
borada
o’quvchilarga to’g’ri, asosli ma’lumotlarni bera olishi lozim.

2. Zamonaviy o’qituvchining ilm-fan, texnika va texnologiya
yangiliklari
va yutuqlaridan xabardor bo’lishi talab etiladi.
3. O’qituvchi
o’z mutaxassisligi bo’yicha chuqur, puxta bilimga ega
bo’lishi,
o’z ustida tinimsiz izlanishi lozim.
4. O’qituvchi
pedagogika va psixologiya fanlari asoslarini puxta
bilish,
ta’lim-tarbiya jarayonida o’quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlarini
inobatga
olgan holda faoliyat tashkil etishi kerak.
5. O’qituvchi
ta’lim-tarbiya jarayonida eng samarali shakl, metod va
vositalardan
unumli foydalana olish imkoniyatiga ega bo’lmog’i lozim.
6. O’qituvchi
ijodkor, tashabbuskor va tashkilotchilik qobiliyatiga
ega
bo’lishi shart.
7. O’qituvchi
yuksak darajadagi pedagogik mahorat, chunonchi,
kommunikativlik
layoqati, pedagogik texnika (nutq, yuz, qo’l-oyoq va gavda
harakatlari,
mimika, pantomimika, jest) qoidalari chuqur o’zlashtirib olishga
erishishlari
lozim.
8. O’qituvchi
nutq madaniyatiga ega bo’lishi zarur, uning nutqi
quyidagi
xususiyatlarni o’zida aks ettira olishi kerak:
a)
nutqning to’g’riligi;
b)
nutqning aniqligi;
v)
nutqning ifodaviyligi;
g)
nutqning sofligi (uning turli sheva so’zlaridan holi bo’lib, faqat abadiy tilda
ifoda
etilishi); jargon (muayyan kasb yoki soha mutaxassisliklariga xos so’zlar);
varvarizm
(muayyan millat tilida bayon etilayotgan nutqda o’zga millatlarga xos
so’zlarni
noo’rin qo’llanilishi); vulgarizm (haqorat qilish, so’kishda qo’llaniladigan
so’zlar)
hamda konselyarizm (o’rni bo’lmagan vaziyatlarda rasmiy so’zlardan
foydalanish)
so’zlardan holi bo’lishi, o’qituvchining nutqi sodda, ravon va
tushunarli
bo’lishi kerak;
d)
nutqning ravonligi;
j)
nutqning boyligi (hikmatli so’zlar, ibora va maqollar, matallar hamda ko’chirma
gaplardan
o’rinli va samarali foydalana olish).

9. O’qituvchi kiyinish madaniyati (sodda, ozoda, bejirim kiyinishi),
ta’lim-tarbiya
jarayonida o’quvchining diqqatini tez jalb etuvchi turli xil bezaklar
(oltin,
kumush taqinchoqlar)dan foydalanmasligi, fasl, yosh, gavda tuzilishi, yuz
qiyofasi,
hatto, soch rangi va turmagiga muvofiq ravishda kiyinishni
o’zlashtirishga
erishishi.
10. O’qituvchi
shaxsiy hayotda pok, atrofdagilarga o’rnak bo’la olishi
lozim.
O’qituvchi
pedagogik muloqot jarayonining faol ishtirokchisi sifatida o’zida bir
qator
sifatlarning tarkib topishiga erishishi zarur. CHunonchi, u eng avvalo,
mulohazali,
bosiq, vaziyatni to’g’ri baholay oladigan, mavjud ziddiyatlarni
barataraf
etishning uddasidan chiqa olishi zarur. O’quvchi, ota-onalar hamda
hamkasblari
bilan mulohot jarayonida fikrini aniq va to’la bayon etilishiga
ahamiyat
qaratishi maqsadga muvofiq. Ular bilan munosabat jarayonida so’zni
salbiy
holatlar haqidagi dalillarni keltirishdan emas, aksincha, o’quvchi (yoki
hamkasbi,
ota-onalar)ning muvaffaqiyatlarini e’tirof etishi, ularning yanada
boyishiga
ishonch bildirishi u bilan tillasha olishiga imkon beradi. Muloqot
jarayonida
o’qituvchining so’zlaridan suhbatdoshiga nisbatan xayrihohlik,
samimiylik,
do’stona munosabat sezilib turishi, shuningdek, imkon qadar
ko’tarinki
kayfiyatda bo’lishi zarur.
O’qituvchi
shaxsining mazkur talablarga muvofiq keluvchi qiyofasi uning
o’quvchilar,
hamkasblar hamda ota-onalar o’rtasida obro’-e’tibor qozonishini
ta’minlaydi.
O’zbekiston Respublikasining Prezidenti I.A.Karimov o’qituvchining ijtimoiy
jamiyatdagi o’rni haqida.
 Mustaqil O’zbekiston Respublikasida ta’lim muassasalari xodimlarining ijtimoiy
himoyalanishi.
 O’qituvchilik kasbining tarixiy taraqqiyoti va uning jamiyatda tutgan o’rni.
 O’qituvchi shaxsining insonparvarligi.

Inson sha’ni, avvalo, o’zini himoya qilish, o’z qadrini bilishdan boshlanadi.
SHu
ma’noda, xalqning o’zini qadrlay bilishi g’oyat muhimdir. CHunki “ o’zini
qadrlaydigan
xalq hech qachon taqdirini birovga bog’lab qo’ymaydi “. O’zini
bilgan
odam Vataniga xiyonat qilmaydi. Uning qalbida el – yurtiga xiyonat
qiluvchi
oriyatsiz kimsalarga nisbatan cheksiz nafrat yashaydi. “
Odamlarimiz,
jamiyatimiz mafkurasida Vatan, yurt g’oyasi ustuvor bo’lmog’i
kerak,
- deb yozadi Islom Karimov, - Milliy g’urur, milliy iftixor har qanday
ishimizning
poydevori bo’lmog’i kerak. Bu muqaddas g’oyalar, millati va
e’tiqodidan
qat’i nazar, shu yurtda, shu zaminda yashayotgan har bir inson, har bir
fuqaroning
hayotiga, ongiga singmog’i, har birimiz uchun eng katta tayanchga, eng
katta
ishonchga, boringki, haqiqiy iymonga aylanishi kerak ”.
O’zbekiston
xalqining tub manfaatlari: mamlakat mustaqilligi, yurt
tinchligi,
millatlararo totuvlik, fuqarolar o’rtasida o’zaro hamkorlik, mamlakat
aholisi
va har bir oila, mahalla – kuyning farovonligini ta’minlashdan iboratdir.
Milliy
mafkurada xalqimizning umumiy manfaatlari, orzu – umidlari
maqsad
va intilishlari o’z aksini topadi. Prezident Islom Karimov milliy istiqlol
mafkurasining
bosh maqsadini shunday belgilaydi: “Xalqni buyuk kelajak va
ulug’vor
maqsadlar sari birlashtirish, mamlakatimizda yashaydigan, millati, tili va
dinidan
qat’iy nazar, har bir fuqaroning yagona Vatan baxt – saodati uchun doimo
ma’suliyat
sezib yashashga chorlash, ajdodlarimizning bebaho merosi, milliy
qadriyat
va an’analarimizga munosib bo’lishga erishish, yuksak fazilatli va komil
insonlarni
tarbiyalash, ularni yaratuvchilik ishlariga da’vat qilish, shu muqaddas
zamin
uchun fidoyillikni hayot mezoniga aylantirish - milliy istiqlol
mafkurasining
bosh maqsadidir”.
Tarixga
nazar tashlasak, buyuk shaxslarning faoliyati mohir tashkilotchilik,
teran
bilimlilik bilangina emas, balki ularning axloqi va odobi bilan ham yuksak
ma’no
– mazmun kasb etgan. Odoblilik boshqalarnigina emas, o’zini ham hurmat

qilish deganidir. Ayniqsa, bizning milliy an’analarimizga ko’ra, insonning
komilligi,
avvalo, uning axloqiy yetukligida, ajdodlar merosini chuqur o’rganib,
uni
boyitish, katta – kichikka ehtirom ko’rsatish borasidagi harakatlarida ko’zga
ko’rinadi.
Komillik darajasini har kim o’zicha belgilay olmaydi. Komillik har bir
shaxsning
o’zidan ko’ra boshqalarga yaxshiroq ma’lum bo’ladi. Komil inson –
qullik,
mutelik, boqimandalikdan batamom xalos bo’lgan inson. CHunki inson
birovga
quldek ergashsa, demak ijtimoiy jihatdan u xech narsaga erishmagan
bo’ladi. Komil
inson o’z maslagi, Vatani, xalqi manfaatlariga yot, zararli
g’oyalarni
tarqatayotgan kimsalar ortidan ko’r – ko’rona ergashib ketavermaydi,
ogoh
va faol bo’ladi.
Jamiyat
taraqqiyotining har bir bosqichida ustoz, muallim, o’qituvchi
zimmasiga
eng muhim vazifa - jamiyat kelajagi bo’lgan yoshlarni tarbiyalash, ilm
berish
vazifasi yuklatilgan. Hatto ibtidoiy jamoa tuzumidayoq yoshlarni
tarbiyalash
muassasalari tashkil etilib, ularda tajribali, hayotni ko’rgan oqsoqollar
bolalarni
tarbiyalaganlar. O’qituvchilik kasbining paydo bo’lishi tarbiyaning kelib
chiqishi
bilan bog’liqdir.
Ibtidoiy
kishilarning mehnat faoliyati va bunda tarkib topgan ijtimoiy
munosabatlar tarbiyaning
vujudga kelishi uchun asosiy shart bo’ldi. Inson mehnat
qurollari
tayyorlay boshlagan davrdan boshlab kishilik jamiyati paydo bo’ldi. Eng
oddiy
mehnat qurollarini qo’llash va ularni ongli ravishda tayyorlashning toboro
kengayib
va murakkablashib borishi yosh avlodga mehnat bilimlarini, ko’nikma va
tajribalarini
berish zaruratini tug’dirdi.
Dastlab
bu hol mehnat faoliyati jarayonida va butun ijtimoiy hayot quynida
ro’y
berar edi. Keyinchalik tarbiya inson faoliyati va ongining alohida sohasiga
aylandi.
Yangi
tug’ilgan bolani jamoadagi keksalar, oqsoqollar boqardilar. Matriarxat
taraqqiyotining
oxirlarida bolalarni tarbiyalash uchun yoshlar uylari paydo bo’lib,
ularda
urug’ oqsoqollari bolalarga tarbiya berganlar. Quldorlik davrida esa

quldorlarning bolalari uchun maxsus maktablar tashkil etilgan.
Qadimgi Yunonistonda
bolalarga bilim beradigan kishini «didaskal»
(«o’qitaman»,
«o’rgataman» so’zidan olingan) deb ataganlar. Bolalarni maktabga
qullardan
biri boshlab borgan yoki sayrlarga olib chiqqan bunday tarbiyachi
«pedagog»
(«payne»- bola, «agogeyn»- yetaklamoq so’zidan olingan) deb atalgan.
Bu
tushunchalar hozirda ham o’qituvchiga nisbatan ishlatiladi, lekin uning
mohiyati
boshqacha ahamiyat kasb etadi.
Har
bir jamiyatda ham pedagog, o’qituvchi, tarbiyachilarga
yoshlar murabbiysi sifatida katta hurmat
bilan qarab kelingan. Ayniqsa,
bizning
mustaqil yurtimizda o’qituvchiga hurmat-e’tibor va unga quyilgan
mas’uliyat
ham nihoyatda oshib bormoqda. Bu o’rinda Respublikamizda 1
oktabrni
«Ustoz va murabbiylar kuni» deb e’lon qilinganligini ta’kidlab o’tish joiz.
Ma’lumki,
"shaxs va davr" yoki "davr va shaxs" munosabati muammolari
tahlilida uchta
holat bo’lishi mumkin:
Birinchidan, shunday
shaxslar bor - ular davr bilan hamnafas, o’zi yashagan
zamonning
yalovbardori sifatida namoyon bo’ladi.
Ikkinchi
toifa shaxslar o’z davrining ruhi, maqsad va vazifalarini anglay
olmaydi,
ya’ni zamondan orqada qoladi.
Uchinchi
toifa insonlar yetakchilar sanalib, ular voqelikdan o’zib ketadi, ayni
paytda
o’z davrining ruhini chuqur his etadi va anglaydi. Bunday shaxs hayotiy
qarashlari,
g’oyasi va faoliyat yo’nalishida kelajakni ko’ra oladi.
O’qituvchi
shunday yetakchilik xususiyatiga ega bo’lgan, ma’naviyati yuksak
shaxs
bo’lishi va shunday shaxsni tarbiyalashi lozim. Shaxsning ma’naviy olami
yuqori
bo’lsa, tabiiy ravishda bu uning amaliy faoliyatida ham o’z ifodasini topadi,
uning
g’oyalari jamiyatga singadi.
Shunday
qilib, milliy dasturdan ko’zlangan maqsadlar juda ko’p. Avvalo, bu
maqsad
va vazifalarning to’la amalga oshishi mamalakatimizdagi ijtimoiy-siyosiy

muhitning o’zgarishiga olib keladi, jamiyatda yangi shaxs- komil insonlar vujudga
keladi.
Ikkinchidan
yurtboshimiz so’zi bilan aytganda: «ta’limning yangi modeli ishga
tushgach,
insonning hayotdan o’z o’rnini topish jarayoni tezlashadi», «Ta’limning
yangi
modeli jamiyatda mustaqil fikrlovchi erkin shaxsning shakllanishiga
olib
keladi... «ta’limning yangi modeli jamiyatimizning potensial kuchlarini
ro’yobga
chiqarishda juda katta ahamiyat kasb etadi»
Xuddi
shunday jamiyatimizning Milliy dasturda ko’zlagan maqsadlarga
erishishi
ta’lim-tarbiya tizimidagi ishlar samarasiga va avvalo, o’qituvchiga ham
bog’liqdir.
O’z davrining ruhini chuqur anglagan, kelajakni ko’ra bilgan shaxslarni
tarbiyalash
o’qituvchi tarbiyachilarning bosh vazifasidir. O’qituvchi va o’quvchi
munosabatidagi
majburiy itoatkorlik o’rnini ongli intizom egallashiga
erishmog’imiz
darkor. O’qituvchining bosh vazifasi: o’quvchilarda mustaqil fikr
yuritish
ko’nikmalarini hosil qilishdan iborat. Ularda tafakkur qirralarini
shakllantirish
va rivojlantirish eng muhim ta’limiy tarbiyaviy ish bo’lib
hisoblanadi.
Prezidentimizning
Oliy Majlis XII sessiyasida aytgan quyidagi fikrini
keltirishimiz
o’rinlidir: «Eng avvalo bizning ta’lim tizimiga bo’lgan
munosabatimizni
ham tubdan o’zgartirish kerak. Ta’lim islohati bizni demokratik
o’zgarishlar,
yangi jamiyat barpo etish yo’lidan dadil yetaklovchi, barchamizni
harakatlantiruvchi ichki
kuch bo’lmog’i zarur. Har birimizga besh barmoqday,
eskicha
aytganda to’qqiz pulday ayon bo’lsinkim, ta’lim-tarbiya
tizimini o’zgartirmasdan
turib, odamlar ongini, demakki, ularning turmush tarzini
ham
o’zgartirish mumkin emas».
Yurtboshimiz
ta’lim-tarbiya islohatining zarurligi va muhimligi haqida
o’zining
qator nutqlarida ham qayta-qayta to’xtab o’tadi. 1997 yil Oliy Majlis 1X
sessiyasida
so’zlagan nutqida shu vaqtgacha amalga oshirilgan tadbirlar talabga
javob
bermayotganligini, eski sho’rolar zamonidan qolgan ta’lim-tarbiya tizimiga

xos mafkuraviy qarashlardan va sarqitlardan to’liq qutila olmaganligimiz,
ikkinchidan,
o’zgarishlar yuzaki bo’lib, ta’lim-tarbiya va o’quv jarayonlarining
tarkibini,
bosqislarini bir-biri bilan uzviy bog’lash, ya’ni uzluksiz ta’lim-
tarbiya tizimini
tashkil qilish muammolarini yechib bermaganligi,
uchinchidan, bizning amaldagi
ta’lim-tarbiya tizimimiz bugungi zamonaviy,
taraqqiy
topgan demokratik davlatlar talablariga javob bera olmasligi... kabilar
ham
bu islohatni zarurligini ko’rsatdi.
O’zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi IX sessiyasi (1997 yil 29 avgust) da
"Ta’lim
to’g’risida" gi qonun va "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" qabul qilindi.
Bu
qonun hujjatlariga asosan respublikamizda ta’lim - tarbiya tizimini tubdan
o’zgartirish,
uni yangi zamon talabi darajasiga ko’tarish, barkamol avlodni
tarbiyalab
voyaga yetkazishning qonuniy asoslari belgilab olindi. Bu borada bir
qancha
ishlar amalga oshirildi va oshirilmoqda.
Ana
shu sessiyada Prezident I.A.Karimov "Barkamol avlod - O’zbekiston
taraqqiyotining
poydevori" mavzusida nutq so’zlab quyidagi g’oyalarni ilgari
surgan
edilar:
1. Maktablarning
moddiy bazasini mustahkamlash;
2. Bilimli , mahoratli tarbiyachi o ’ qituvchilarni tayyorlash , ularning hayotiy t
alablarini qondirish ;
3. O ’ quv jarayoniga tegishli bo ’ lib boshlang ’ ich sinflarda va undan keyingi
bosqichlarda o ’ qiyotgan bolalarga qaysi sinfda nimani o ’ qitish maqsadga mu
vofiqligini ilmiy nuqtai nazardan asoslash ;
4. Boshlang ’ ich ta ’ limga ikkinchi darajali ish deb qaramaslik , chunki bolaning dun
yoqarashi , didi salohiyati shakllanadigan boshlang ’ ich sinflarga eng yetuk , e
ng tajribali murabbiylar biriktirib qo ’ yilishiga katta e ’ tibor berish .
Respublikamiz mustaqillikka erishgach ijtimoiy tuzum o ’ zgardi . Ijtimoiy tuzu
mning o ’ zgarishi shu tuzumning maqsadi , vazifalariga mos keladigan va uni amalg

a oshiradigan kadrlar tayyorlash vazifasini qo ’ ydi . Demak , ta ’ lim - tarbiyaning tash
kiliy - uslubiy asoslarini yaratish davr talabi bo ’ lib qoldi . Ana shu davr talabiga mu
vofiq barkamol avlodni tayyorlab voyaga yetkazishning qonuniy asosi bo ’ lmish "T
a ’ lim to ’ g ’ risida " gi qonun , " Kadrlar tayyorlash milliy dasturi " qabul qilindi .

Demokratik jamiyatda o‘qituvchilik kasbi va unga qo‘yilgan talablar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish