Demokratlashtirish, demokratik kadriyatlar va siyosiy ong - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	71.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Demokratlashtirish, demokratik kadriyatlar va siyosiy ong

Купить

DEMOKRA TLA SHTIRISH, DEMOKRA TIK KA DRIY A TLA R VA SIY OSIY
ON G
Reja
1.Demokratlashtirishning moxiyati va shart- sharoitlari
2.Xozirgi O‘zbekiston jamiyatida demokratiyaning rivojlanishi
3.O‘zbekiston fuqarolarning ongida eski sho‘ro qadriyatlari va yangi demokratik
qadriyatlarning o‘zaro nisbati

1. Demok rat lasht irishning moxiy at i v a shart -sharoit lari
Demokratlashtirish xorijlik olimlarning xam, O‘zbekistonlik
olimlarning xam e’tiborini uziga tobora kup jalb etayotgan siyosiy
jarayondir, Bu sunggi un yilliklarda jaxonning kupgina
mamlakatlarida avtoritar tuzumlarning agdarilgani va ularda
demokratik institutlarni urnatish jarayonlari sodir bulayotgani bilan
izoxlanadi. Tanikli amerikalik olim S. Xantington bu jarayonga
mamlakatlarning katta guruxini kamrab olgan demokratlashtirishning
uchinchi tulkini deb ta’rif beradi. Bu jarayonni jaxon demokratik inkilobi
deb ta’riflab, u XX asrning 90-yillari boshiga kelib demokratiyaga «xar
kanday avtoritar tuzumning yagona konuniy va yashovchan mukobili» 1
deb karala boshlaganini kayd etadi.
S. Xantingtonning fikricha, birinchi tulkinning boshlanishi X I X
asrda AKShda demokratiya prinsiplarining tarkalishi bilan boglik u
Birinchi jaxon urushining oxirigacha davom etdi.
Demokratlashtirishning ravnak topishi ketidan, odatda, uning
inkirozi keladi. Bi rinchi ishddroz 1922—1942 yillarda kayd etildi.
Demokratlashtirishning ikkinchi tulkshi natsionalsotsializm ustidan
erishilgan galaba va, avvalambor, GFR, Italiya, Yaponiyada demokratiya
urnatilishi bi lan boshlandi. Bu tulkin XX asrning 60-yillari urtalarigacha
davom etdi (1943—1962). Ikkinchi inxiroz 1958—1975 yillar oraligida
so dir bxldi. 1974 yildan, ya’ni Salazar diktaturasi agdarilgan paytdan
demokratlashtirishning uchinchi (xozirgi zamon) boskichi boshlandi. U
Janubiy Yevropaning Ispaniya va Gresiya singari mamlakatlarini
kamrab oldi, sung Lotin Amerikasiga tarkaldi. 80-yillarning urtalariga
1
Huntington S. P. The Clash of Civilizations and the Remaking of the World Order. New York, 1996.

ke lib demokratlashtirish Osiyo, Markaziy va Sharkiy Yevropaning bir
kator mamlakatlariga, sung esa SSSRga tarkaldi 2
.
Demokratlashtirishning uchinchi tulkinini boshdan kechirayotgan
mamlakatlarning siyosiy rivojlannsh tajribasi umidli xulosalarni
ma’lum darajada inkor etdi xamda mazkur jarayonning murakkab va
ziddiyatli tomonlarini kursatib berdi. Ba’zi mamlakatlarda
demokratlashtirish siyosiy madaniyatning yetarli emasligi okibatida
demokratik bulmagan tuzumlarning urnatilishiga olib kelishi xam
mumkin.
Demokratlashtirishning tulkinsimon namoyon bulishi
xususiyatini kupgina olimlar e’tirof etadilar va yukoridagi
davriylashtirish usulini ma’kullaydilar. Ammo bunda ular uchinchi
tulkdsh kurib chikilayotgan jarayonning murakkabligi va kup
ma’noliligini tasdiklovchi bir kator xususiyatlarga ega ekanligini kayd
etadilar.
«Demokratlashtirish» iborasini ta’riflash yuzasidan
siyosatshunoslar orasida yakdillik yuk. Umumiy ma’noda
demokratlashtirishga nodemokratik boshkaruv shakllaridan demokratik,
boshkaruv shakllariga utish deb karaladi. Ba’zi bir olimlar boshka
tushuncha — «demokratik tranzit» tushunchasini kullashni taklif
kiladilar. Bu tushuncha demokratiyaga majburiy tarzda utishni nazarla
tutmaydi, balki demokratlashtirish natijalari noanikbulgan jarayon
ekanligini kursatadi. Shuning uchun xam bu olimlar
demokratlashtirishni demokratik institutlar va amaliyotning vujudga
kelishi xamda buning negizida xozirgi zamon demokratiyasiga utish
2
Уша жойда . 1241356.

jarayoni deb ta’riflaydilar.
Uzbekiston Respublikasi mustakil davlat sifatida XX asrning 90-
yillari boshida karor topib, demokratik tarakkiyot yuliga kirdi. Bu bilan
boklikbarcha ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, amalga oshgan tadbirlar va
jamiyat oldida turgan vazifalar taxili Prezident Islom Karimovning
«Uzbekiston XX I asr busagasida: xavfsizlikka taxdid, barkarorlik
shartlari va tarakkiyot. kafolatlari» asarida batafsil ifodalab berildi.
«Demokratik uzgarishlarning xozirgi boskichi siyo siy, iktisodiy va
ijtimoiy tarakkiyotning uzok vaktga mxljallangan strategiyasini ishlab
chikishni talab kilmokda. Bunda davlatning roli demokratik
tarakkiyotimizning pirovard maksadi — fukarolikjamiyati barpo etish
maksadiga asoslangan xolda tubdan uzgarishi darkor... Bunda kuchli
markaziy davlat xokimiyati uzining kuchgayratlarini asosiy,
umummilliy vazifalarga, chunonchi, mudofaa, davlat xavfsizligi va
fukarolar xavfsizligi, tashki siyosat, valyutamoliya xamda
soliktizimlarini shakllantirish, konunlar kabul kilish... vazifalariga»
karatadi 3
. Kolgan soxalarga oid masalalar boskichma-boskich maxalliy
davlat xokimiyat organlariga, jamoat birlashmalariga, fukarolarning
uzini uzi boshkarish organlari vakolat doirasiga utkazib borilishi
muljallandi. Jumladan, 1999 yil 14 aprelda kabul kdyaingan «Nodavlat
notijorat tashkilotlari tugrisida»gi va «Fukarolarning uzini uzi
boshkarish organlari tugrisida»gi konunlarda jamoat birlashmalari
xamda ijtimoiy uzini uzi boshkarish organlari saylangan raxbar
tuzilmalari, maxalla kumitalari (majlislari) va oksokollarning vakolatlari
3
Каримов И . А . Узбекистон XXI аср бусагасида : хавфсизликка тахдид , баркарорлик шартлари ва тараккиёт
кафолатлари . Т ., 1997. — 1606.

kengaytirildi. Ularga ba’zi fukarolik xolati aktlari va xatti xarakatlarini
ruyxatga olish, nazorat kilish va notarial xarakatlarni amalga oshirish
xukuklari berildi 4
.
Demokratik tarakkiyot kadriyatlari, tamoyillari va me’yorlari
tobora xammabop bulib bormokda. Xalkaro mikesda ijtimoiy xayot
larining umumbashariy xususiyat kasb etishi, murakkablashib
borayotgan kup kutbli dunyodagi kagor uzgarishlar Uzbekistonning
ijtimoiy-siyosiy va iktisodiy rivojlanishini belgilab bermokda. Demokra -
tik prinsiplarga, umuminsoniy kadriyatlarga sodiklik ochiklik oshkoralik
va insonparvarlik me’yorlariga mansublik siyosati respublika ijtimoiy
xayotini erkinlashtirish jarayonlarida uz ta’siri va izini koldirmokda.
Uzbekiston xalki guyoki demokratiyami, unga oid kadriyatlarni
kaytadan kashf etmokda. Umumiy tarzda demokratiya deganda, Islom
Kari mov ta’biriga kura, xammaning manfaatlari yulida kupchilikning
xokimiyati va ozchilikning irodasini xurmat kilish tushuniladi... De -
mokratiya — xalkning uz erkinligi va mustakilligiga karashlari xam,
xar bir shaxsning manfaatlari va xukuklarini uzboshimchalik bilan
cheklashlar va shu yusindagi xarakatlardan ximoya kilish xam,
fukarolarning uzini uzi boshkarish xam erkinligi ayon buladi 5
.
Uzbekistonning Prezidentining fikricha, demokratiyaning rivojini
baxolash uchun kamida uchta mezon mavjud: xalkning karorlar kabul
kilish jarayonlaridan xabardorligi; xukumat karorlari xalktomonidan
nazorat kilinishi; oddiy fukarolar davlatni boshkarishda kdnchalik
4
Узбекистон Республикаси Олий Мажлиешшпг ахборотномаси . 1999. — №5. — 110 молда .
5
Каримов И . А . Узбскистоп XXI аср бусагаспда : хагфсизликка тахдид , барка рорлик шартлари ва
тараккиёт кафолатлари . Г ., 1997 х " 1806.

ishtirok etishi 6 3
.
Demokratiya fukarolik jamiyatning asosiy tarkibiy kismi va
xokimiyatni amalga oshirish shaklidir. Xukukiy ta’rifiga kelsak u
oddiygina konunlar ustuvorligini yoki shunchaki rasmiy konuniylikni
ta’minlashni bildirmaydi, u inson kadri, manfaatlarini, xukuklar ini
nufuzli ne’mat deb e’tirof etishga va tulatukis muxofaza kilishga
asoslangan yaxlit amal kiluvchi tizimdir.
Demokratiya uzbek jamiyatining xayot tarziga, jamiyatning oliy
kadriyatiga, xar bir fukaro uchun bebaxo boylikka aylanishi lozim.
Basharti, demokratiya xalkning siyosiy madaniyati tarkibidan urin
egallay olmasa, u xalkning, jamiyatning xayot tarziga singib keta
olmaydi.
Chinakam demokratiya — fakat nazariya yoki siyosiy jarayongana
bulib kolmay, shu bilan birga xalkning turmush tarzi va butun ruxiyati,
an’analari, madaniyati, psixologiyasining xususiyatlari xamdir 7
.
Xozirgi zamon siyosat fanida demokratlashtirishning mazmuni va
omillarini urganish xamda tushuntirishga nisbatan xar xil
yondashuvlar mavjud. Masalan, A. Yu.
Melvildemokratlashtirishnazariyasini ikki xil yondashuv:
institutsionaltuzilmaviy omillar taxliliga asoslangan strukturaviy xamda
tartib taomil omillariga yunaltirilgan protseduraviy yondashuv asosida
urganishni taklif kiladi 8
.
6
Кобилов Ш . Президент Ислом Карнмовнинг « Узбекистон XXI аср бусагасида : хавфсизликка тахдид ,
баркарорлик шартлари ва тараккиёт кафолатлари » асарини Урганиш буйича ух в
кургазмхи кулланма /
Масъул мухаррир У . Таджихамов . — Т ., 1999. 526.
7
Каримов И . А . Узбекистон ХХ I аср бусагасида , хавфсизликка тахдид , баркарорлик шартлари ва
тараккиёт кафолатлари . Т., 1997. 1856
8
Мельвиль А. Ю. Демократические транзити. Теоретико-методологические и прикладние
аспекти. — М., — 1999. — С. 88.

S. Lipset, G. Almond va S.Verba, R. Inglxart, L. Pay va boshkalar
strukturaviy yondashuv vakillaridir. Ular ba’zi bir ijtimoiy-iktisodiy va
madaniy omillar bilan turli mamlakatlarda demokratik tuzumlarning
urnatilishi va saklanishi extimoli urtasidagi bopshklikni aniklashga
xarakat kiladilar. Bu bogliklik aynan demokrat lashtirishning
strukturaviy sharti, ya’ni siyosiy jaraen ishtirokchilarining sub’ektiv
niyatlari va xrakatlarining emas, balki u yoki bu ob’ektiv ijtimoiy
tuzilmalarning ta’siri bilan belgilangan shart debtushuniladi.
Demokratiyaning, tarkibiy nuktai nazardan, uch asosiy tipi
farklanadi:
— milliy birlik va tegi shli tarzdagi muvofiklikka ega bulish;
— anchagina baland iktisodiy rivojlanish darajasiga erishish;
— demokratik prinsiplarning e’tirof etilishi, asosiy siyosiy
institutlarga nisbatan ishonch, shaxslararo ishonch, fukarolikxissi
kabilarni nazarda tutuvchi madaniy normalar va kadriyatlarning keng
tarkalishi.
Yukorida sanab utmlgan demokratiya shartlaridan fakat bittasi —
milliy birlik va tegishli tarzdagi muvofiklik xozirgi zamon olimlarida
shubxauygotmaydi. Kolgan shartlarga nisbatan tankidiy fikrlar
bildirilgan. Masalan, tuplangan katta faktik material jamiyatning
ijtimoiy-iktisodiy rivojlanishi bilan demokratiya urtasida katiy bogliklik
mavjudligini ipkor etadi 9
. Xozirgi kunda iktisodiyoti rivojlangan, ammo
nodemokratik tuzum xukm suruvchi davlatlar mavjud (masalan,
Singapur). Shu bilan birga, siyosiy institutlar va siyosiy xayot
ishtirokchilari urtasida demokratik munosabatlar shakllangan, ammo
9
Растоу Д. А. Переходи к демократии: попитка динамической модели // Полис. — 1996. — №5.

kashshokdik xamda an’anaviy ijtimoiy tuzilmalar va amaliyotlar
saklanib kolgan davlatlarni xam kayd etish mumkin (masalan,
Xindiston).
Zarur madaniy kadriyatlarning mavjudligini demokratiya
vujudga kelishining sharti deb ta’riflar ekanmiz, ular barkaror
demokratiyani shakllantirish uchun kulay muxit yaratishini kayd etib
utish muximdir. Ammo, A. Yu. Melvilning fikricha, dastlabki shart-
sharoitlar va uzaro boglikliklarning mavjudligi bir narsa emas.
Dastlabki strukturaviy shart-sharoitlarsiz demokratiyam utish mumkin
emas. Uzaro boglikliklardeganda, majburiy shartlar emas, balki
demokratlashtirishni jadallashtiruvchi yoki sustlashtiruvchi omillar
tushuniladi 10
.
Shunday kilib, strukturaviy yondashuvdemokratikjarayonlarning
yakuniga uz ta’sirini kursatuvchi «ob’ektiv» ijtimoiy, iktisodiy, madaniy
va boshka omillarning mavjudligiga tayansa, tartibli (prokeduraviy)
yondashuv demokratlashtirish va demokratiyaning zarur negizi sifatida
mazkur jarayonlarni amalga oshiruvchi siyosiy omillar ning ta’sirini
aloxida ajratib kursatadi.
Jumladan, X . Link va A. Stepan yukorida zikr etilgan yondashuvga
tayanib ma’lum isloxotlarning natijasi xisoblangan bir kdgor omillarni
ajratib kursatadilar 11
:
— mustakil jamoat birlashmalari va guruxlari bilan davlatning
uzaro alokasini ta’minlash orkdli fukarolik jamiyatini vujudga keltirish;
10
Мельвиль Л. Ю. Демократические транзити. Теоретико-методологические и прикладние
аспекти. М ., 1999. С . 4647.
11
Linz J., Stepan Л . Problems of Democnuic Transition and Consolidation. — Baltimore, London,
1996.

— demokratik tartiblar va institutlarni rivojlantirish;
— xukukiy davlatni karor toptirish;
— samarali davlat apparatini, yangi demokratik xokimiyat uz
maksadlarida foydalanishi mumkin bulgan byurokratiyani
shakllantirish;
— davlat va bozor urtasida vositachilik kiluvchi ijtimoiy institutlar
va normalar tizimini yaratish orxali iktisodiy barkaror jamiyatni barpo
etish.
Uchinchi toifa olimlarning fikricha, prokeduraviy va strukturaviy
yondashuvlar urtasida utib bulmas jarlik mavjud emas. Aksincha, ular
bir-birini tuldiradi, chunki bitta xodisaning turli jixatlarini taxlildan
utkazadi. Bu ikki yendashuvni sintez kilish mumkin 12
. Ammo ikki
metodologik yendashuvni konseptual birlashtirish masalasiga kupgina
siyosatshunoslar xar xil munosabat bildirmokdalar va bu muammo,
umuman olganda, xal xilinmagan muammolar orasidan urin olib
kelmokda.
Shunday kilib, xar xil yondashuvlarning taxutili demokratlashti -
rish olimlar urtasida љ izgin baxslarga sabab bulaetgan va yanada
teran urganishni taxaab etadigan murakkab va kup kirrali tushuncha
ekanligini kursatadi.
Uzbekistonda barpo etilayotgan fukarolik jamiyati avvalo ijti moiy
adolat prinsiplariga asoslanadi. Aslida, fukarolik jamiyati
demokratiktarzdauyushgan, oshkoralikxukm suradigan
erkinjamiyatdir. Bu jamiyatda siyosiyxukukiy xodisalarga baxo berish,
12
Мельвиль А. Ю, Демократические транзити. Теоретико-методологические и прикладние
аспекти. — М., 1999. — С. 122.

jamoatchilik fikri bilan xisoblashish ustuvor tamoyil xisoblanadi.
Prezident Islom Karimov ta’biri bilan aytganda, «jamoatchilik fikri —
fu љ arolik jamiyatining xolatini uzida anik aks ettiradigan bamisoli bir
kuzgu» 13
. Jamoatchklik fikri bevosita xalk xokimiyatchiligining
ifodasidir. Xokimiyatning bunday shakli demokratiyasi ancha
rivojlangan Garb mamlakatlarida yorkin namoyon buladi. Jamoatchilik
fikri va jamoatchilik nazorati davlat siyosatini shakllantirishga, uni
amalga oshirishga xamda davlat organlari faoliyatining mazmuniga
katga ta’sir kursata oladigan omildir. Jamoatchilik fikrini shakllantirish
va ifoda etishda siyosiy partiyalar, ijtimoiy xarakatlar xamda ommaviy
axborot vositalari nixoyatda katta urin tutadi.
Jamoatchilik fikrini sotsiologik usullar yordamida urganish ijobiy
samaralar beradi. Xorijiy mamlakatlarda fukarolarning ijtimo iy fikrini
anikdashga katta e’tibor karatiladi. Bunda turli maxsus ilmiy tadkikot
markazlari, ommaviy axborot vositalari davlat idoralari, parlament,
prezidentlar, xukumat reytingi (obrxyi) xususida jamoatchilik fikrini
urganadi va turli taxlillar, xulosalar e’lon kiladi. Shundan kelib chikib,
Uzbekiston Respublikasi Prezidentining 1997 yil 9 iyuldagi Farmoni
bilan «Ijtimoiy fikr» jamoat chilik markazi tashkil etildi. Ushbu Markaz uz
faoliyatini boshlaganidan buen ijtimoiy xayotning turli masalalari
buyicha tadkikotlar utkazib, jamoatchilik fikrini urganmokda, taxliliy
ma’lumotnomalar tayyorlab, ommaviy axborot vositalari orkali davlat
idoralari va fukarolar e’tiboriga yetkazib kslmokda. Markazning
sa’yxarakatlari davlat rasmiy siyosatini shakllantirishga va axolining
13
Каримов И. А. Биз танлаган йул — демократик тараккиёт на маърифий дунё билан ,хамкорлик йули. Т.
11. — Т., 2003. — 266.

siyosiy madaniyatini yuksaltirishga salmokli xissa bulib kushilmokda.
2. X ozirgi Uzbek ist on jamiy at ida demok rat iy aning riv ojlanishi
Uzbekiston Respublikasining suveren davlat sifatida
rasmiylashuvini tasdiklovchi muxim xukukiy xujjat — «Uzbekiston
Respubli kasining davlat mustakilligi asoslari tugrisida»gi konunda
(1991 yil 31 avgust) mamlakatimiz umuminsoniy kadriyatlar,
Konstitutsiya va konun ustunligi asosida demokratik davlatchilik
yulidan borajagi e’lon kilingan. Ana shu kat’iy siyosiy iroda
davomiyligining isboti sifatida Uzbekiston Konstitutsiyasida xalkning
oliy maksadi insonparvar demokratik xukukiy davlat, inson
xukuklarining ustunligi ta’minlanadigan siyosiy tizim barpo etish
ekanligi uz tasdigini topgan.
Uzbekiston Prezidenti I. A. Karimov mamlakatda bozor iktisodi
munosabatlarini kapop toptirishga yunaltirilgan uz siyosiy dasturini
ishlab chikdi va uni boskichma-boskich xayotga joriy etib kelmokda.
Demokratik-siesiy isloxotlarni amalga oshirish asosiy vazifalari va
yunalishlari davlat raxbarining birinchi chakirik Uzbekiston
Respublikasi Oliy Majlisining 1995 yil 25 dekabrdagi IV sessiyasida va
1996 yil 29 avgustdagi VI sessiyasida suzlagan nutkdarida va undan
keyingi ma’ruzalaridaanikbelgilab berilgan. «Demokratik uzgarishlar —
jamiyatimiz yangilanishining asosi» deb nomlangan nutkida dastlabki
shunday e’tirof bor: «Siyosiy tizim rivojidagi kolokdik xayotimizning
barcha soxalarini jushkin rivojlantarishga va avvalo, iktisodiy
isloxotlarni amalga oshirishga, iktisodiy yuksalishni ta’minlashga F OB

bulishi mumkinligini anik utab oldik» 14
.
Mamlakatdagi siyosiyijtimopy isloxotlar, siyosiy tizimni
demokratlashtirish davlatning ichki va tashki siyosati xal etayotgan
vazifalar xamda intilayotgan ustuvorliklarga mostarzda kuyidagi
vazifalarni bajarishi lozim:
Birinchidan , fukarolik jamiyati va xukukiy davlatni barpo etishning
konstitutsiyaviy asoslarini amalga oshirish. Uning konunchilik asoslari
va yangi demokratik tashkilotlarini shakllantirish.
Ik k inchidan , inson xukuklari va erkinliklarini ximoya kilishning
ta’sirchan vositalarini ta’minlashgadoir anik chora-tadbirlarni amalga
oshirish 15
.
Siyosiy tizimpmizni demokratik ruxda islox kilishning uchinchi
yunalishi matbuotni, ommaviy axborot vositalari faoliyatini
demokratlashtirish, erkinlashtirishdan iborat.
Mazkur ustuvorliklar respublikada ijtimoiy xayotning barcha
muxim soxalarini sifat jixatdan yangi boskichga kutarish chora-
tadbirlarini amalga oshirishni nazarda tutadi. Mazkur yunalish xamda
ustuvor liklar muvakkat emas, balki jamiyatimizni izchillik bilan
yangilash strategiyasining asosiy moxiyatini aks ettirishini ta’kidlash
lozim.
Mustakil tarakkiyot yillari mobaynida yangi demokratik me’yorlar
xayotimizga tobora kat’iyrok kirib kelmokda. Fukarolarimizning
tafakkuri xamda dunyokarashi muntazam uzgarib, ularning siyosiy
faolligi oshib bormokda. Davlat, jamiyat na shaxs urtasidagi
14
Каримов И. А. Янгича фикрлаш ва ишлаш давр талаби. Т.5, — Т., 1997. — 28-76.
15
Уша жойда.

munosabatlar konstitutsiyaviyxukxiy asosda xal etilib, tobora
demokratik tus olib bormokda. «Jamoat birlashmalari tugrisida» (1991
yil), «Siyosiy partiyalar tugrisida» (1996 yil), «Nodavlat notijorat
tashkilotlari tugrisida»(1999 yil), «Ommaviy axborot vositalari
tugrisida» (1998 yil), «Fukarolarning uzini uzi boshkarish organlari
tugrisida» (1999 yil) va boshka masalalarga bagishlangan Uzbekiston
Respublikasi konunlarining kabul kilinishi ijtimoiy xayotda davlatga
karashli bulmagan tuzilmalar shoxobchasi va ularning vakolatlari
kengayishiga, tabiiy ravishda, ular faoliyatining jushkinlashishiga
katta xissa kushdi. Buning natijasida ijtimoiy munosabatlarni
erkinlashtirishda, davlat vajamiyatni boshkarishda jamoatchilikning,
ular tashkilotlarining salmogi sezilarli darajada ortdi.
Respublika konunlari uz mazmuniga kura tobora
demokratlashtirilib, inson manfaatlariga yakinlashtirib borilmokda.
Ular inson xukuklari soxasidagi xalkaro xukukiy xujjatlar va xalkaro
me’erlar xamda andozalarga muvofiklashtirilmokda. Shu maksalda
inson xukuklariga rioya etilishi ustidan monitoring va nazoratni
ta’minlaydigan tashkiliy tuzilmalar — Inson xukuklari buyicha
Uzbekiston Respublikasining milliy markazi (1996 yil) va Amaldagi
konunchilik monitoringi instituti (1997 yil) tashkil topdi.1997 yil
aprelidagi konunga kura 1995 yilda ta’sis etilgan Inson xukuklari
buyicha Oliy Majlis vakili (Ombudsman)ning faoliyati kat’iy xukukiy
asosga ega buldi.
Respublikada ommaviy axborot vositalarini demokratlashtirish va
ularni kullab-kuvvatlash bilan shurullanadigan ijtimoiy-

siyosiyjamgarma ta’sis etildi (1996 yil) va sermazmun xamda samarali
faolshgg yuritib kelmokda. Bir tomondan, davlat vakolatli organlari va,
ikkinchi tomondan,jamoatchilik ommaviy axborot vositalarini
demokratlashtirish va kullab-kuvvatlash jamgarmasining sa’y
xarakatlari bi lan kiska muddat ichida «Jurnalistlik faoliyatining
kafolatlari tugri sida» (1997 yil), «Noshirlik faoliyati tugrisida» (1996 yil),
«Axborot olish kafolatlari va erkinligi tugrisida» (1997 yil) va boshka
konunlar kabul kilinib, xayotga samarali joriy etib kelinmokda.
Mamlakatimizda demokratlashtirish pillapoyalaridan kadamba-
kadam odimlab borish natijasida jamiyatda ijtimoiy-siyosiy barkarorlik
tinchlik osoyishtalik millatlararo xamda dinlararo xamkorlik totuvlik
ta’minlanmokda, kupmillatlilikasoslari va baynalmilallik tamoyillari rivoj
topmokda. Yurtboshimizning e’tiroflaridan birida shunday fikrlar
mavjud: «Mustakillik yillari xokimiyatni tarmoklarga ajratish asosida
milliy davlatchilik poydevorini barpo etish borasida tinimsiz mexnat
kilish davri buldi... Davlat xayotining yangi demokratik xukukiy
asoslari yaratildi» 16
.
Saylov konunchiligining adolatli mazmuni davlat idoralari faoli -
yatining, siyosiy tizim demokratikligining kursatkichi xisoblanadi.
Saylov fukarolarning siyosiy faolligini oshiruvchi, siyosiy madaniyatning
yetuklik darajasini kursatuvchi muxim institutdir. Mustakillikning
dastlabki yillarida xalkning uz xoxish-irodasini erkin ifoda etishini
ta’minlovchi saylov tizimi va tegishli saylov konunchiligi shakllantirildi.
Xususan, «Fukarolar saylov xukuklarining kafolatlari tugrisida»gi
konun kabul kilindi. Bunday nomdagi va mazmundagi konun xujjati
16
Каримов И. А. Янгича фикрлаш ва ишлаш давр талаби. Т.5. Т., 1997. 106-107 6.

dunyodagi eng demokratik davlatlarda xam uchramaydi. 1991 yilda
Uzbekiston Respublikasi Prezidenti saylovlari tugrisidagi konun kabul
kilindi (unga 1993 va 1995 yillarda tegishli uzgartishlar kiritildi. 1997
yidda ushbu konun yangi taxrirda kabul kilindi. 1999 yil avgustida unga
dunyo andozalariga mos yangi uzgartishlar kiritildi).
1993 yilning dekabrida mamlakat parlamenti «Uzbekiston
Respub likasi Oliy Majlisiga saylovlar tugrisida»gi konunni kabul kildi.
Konun yangi shakllantiriladigan parlament — Oliy Majlisga saylov
utkazishning asosiy koidalarini mustaxkamladi. Ular saylovlarning
umumiyligi, tengligi, fukarolar tugridantugri saylov xukukiga egaligi va
ovoz berish yashirin tarzda amalga oshirilishi prinsiplaridir. Saylovlar
erkin va oshkora utkaziladi 17
. Ushbu konunni kabul kdpmshda
parlament Uzbekistonda saylovlar utkazishning shakllangan siyosiy
an’analari, amaliyoti xamda uziga xos jixatlarini, axolining siyosiy
tayyorgarlik darajasi va mentalitetini xisobga olib... saylov konunining
majoritar tizim asosida ma’kullanishini lozim topdi 18
.
Shuning dek 1994 yilda saylov konunchiligi zanjiridagi muxim
bugin — davlat xokimiyatining maxalliy organlarini tashkil etishning
asosi bulgan konun — «Xalkdeputatlari viloyat, tuman va shaxar
Kengashlariga saylov tugrisida»gi konun kbul kilindi. 1997 yil 26
dekabrda bulib utgan birinchi chakirik Oliy Majlisning txkkizinchi
sessiyasida yukoridagi uchta saylov konunlariga «Saylov tizimlari
xalkaro jamgarmasi»ning takliflarini inobatga olgan xolda bir kator
muxim demokratik kushimcha va uzgartishlar kiritdi. Bu yangiliklar
17
Одилкориев X . Т. Демократик сайловларнинг Конуний замини // Хукук-Право- Law . 2000. — №1. — 56.
18
Халилов Э. Х. Сайлов тугрисидаги Узбекистон конунларининг карор топиши ва ривожланиши. Т., 1999. — 10 б.

kuyidagilardan iborat buldi:
1) saylov konunchiligimizga kuzatuvchilar instituti tugrisidagi
xukukiy koida kiritildi. Masalan, Prezident saylovi tugrisidagi
konunning 5-moddasi va Oliy Majlisga saylov tugrisidagi konunning
6-moddasiga «saylov jarayonining barcha boskichlarida siyosiy
partiyalar, xokimiyat vakillik organlari, saylovchilarning tashabbuskor
guruxlaridan bittadan kuzatuvchi, matbuot, televidenie, radio vakillari,
boshka davlat xamda xalkaro tashkilotlar va xarakatlardan kuza -
tuvchilar katnashish xukukiga ega buladilar», degan koida kiritildi.
2) Prezident saylovi tugrisidagi konunga «Uzbekiston
Respublikasi Prezidentligiga nomzod kursatish xukukiga siyosiy
partiyalar va xokimiyat vakillik organlari egadirlar», degan koida
kiritildi.
3) Oliy Majlisga saylov tugrisilagi konun «Oliy Majlis deputatligiga
bevosita fukarolar tomonidan nomzod kursatish» degan aloxida 22 1-
Modda bilan tuldirildi. Ushbu moddaga muvofik, mamlakatning
saylov xukukiga ega bulgan xar bir fukarosi yoki fukarolar guruxi
parlament deputatligiga nomzod kursatish uchun tegishli saylov
okrugining kamida yuz nafar saylovchisidan iborat saylovchilar
tashabbuskor guruxini tuzadilar. Deputatlikka nomzod kursatilgan say -
lovchilar tashabbuskor guruxi okrug saylovchilari umumiy sonining
kamida 8 % mikdorida imzo tuplashi, bunda imzo chekayotgan
fukarolar mikdori xar bir maxalla, kishlok yoki ovul buyicha mutanosib
ravishda taksimlanishi shart.
Saylovga oid konunlarimizning mazmuni yevropalik mutaxassis

ekspertlar tomonidan sinchiklab urganildi. Xususan, Yevropada
xamkorlik va xavfsizlik tashkiloti (EXXT)ning «Inson xukuklari buyicha
demokratik institutlar byurosi» bergan tankidiy takliflar asosida Oliy
Majlisning 1999 yil 19 avgustdagi un beshinchi sessiyasida say lov
turrisidagi konunlarga demokratik mazmundagi yangi koidalar
kushimcha kilib kiritildi.
Unga kura, deputatlikka nomzodlar ommaviy axborot
vositalaridan foydalanishda teng xukukda ega buladilar. Siyosiy
partiyalar Oliy Majlisga saylovda katnashganlarida ular kursatgan
nomzodlar saylanib, jami deputatlar sonining 5 % dan kuprogini
olsalargina, siyo siy partiyalar deputatlik mandatlariga ega bular edilar
(1997 yilda kiritilgan koida). Bu koida chikarib tashlanib, siyosiy
partiyalarning xukukimkoniyatlari yanada kengaytirildi 19
.
Taxlildan kurinib turibdiki, tobora demokratik mazmun kasb etib
borayotgan saylovga oid konunlarimizning asosiy maksadi —
samarali, ishchan vakillik organlarini saylash xamda yuksak
fukaroliktuygusi vaxukukiy madaniyatga ega saylovchilarni
shakllantirishdir 20
.
Uzbekiston Respublikasi Prezidentining «Xozirgi boskichda de -
mokratik isloxotlarni chukurlashtirishning muxim vazifalari» nomli
ma’ruzasi (Oliy Majlisning 1996 yil 29 avgustdagi sessiyasida
suzlangan) mamlakatdagi siyosiy jarayonlarga demokratik rux
bagishlanishida katta axamiyat kasb etdi. Ma’ruzada ta’kidlanganidek
19
Одилкориев X . Т. Демократик сайловларнинг конуний замини... 7 8 6.
20
Сайловга оид конунларни такомиллаштириш боскичлари хакида каранг: Таджиханов У.,
Одилкориев X ., Саидов Л. Узбекистон Республикасининг Конституциявий ХУКУКИ. Т., 2001.
486-487 6.

«Uzbekis ton jamiyatimizni yanada demokratlashtirish yulidan izchil
bormokda.
Shu bilan birga, barpo etil gai siyosiy institutlar shaklan demokra -
tik mezonlar va Garb andozalariga uxshasada, mazmunmoxiyatiga
kura, afsuski, zamon talablari darajasida emas. Bu tuzilmalar
faoliyatining mazmuni, maksad muddaosi xalkimizning milliy
xususiyatlari va tafakkur tarziga mosbulishi kerak. Muammoning
ikkinchi jixati shundan iboratki, talay muxim konunlar tegishli konun
xujjatlari bilan mustaxkamlanmagan, kabul kilingan xukukiy me’yorlar
va kafolatlarni ruyobga chikarishning anik mexanizmi yetarli darajada
ishlab chikarilgan» 21
.
Siyosiy demokratiya jamiyat xayotida siyosiy partiyalar mavxei
xamda faolligi kay darajadaligiga boglik Xozirgi kunda Uzbekistonda
kup partiyali tizim faoliyat kursatishi uchuy xukukiy asoslar yaratilgan.
Turli partiyalar va xarakatlar faoliyati uchun xukukiy zamin mavjud.
Bular, yukorida ta’kidlaganimizdek Konstitutsiya, saylovlar tugrisidagi
konunlar, «Siyosiy partiyalar tu ђ risida»gi konun va boshkalardir.
Konunda xar kimga kasaba uyushmalariga, siyosiy partiya vajamoat
birlashmalariga uyushish, siyosiy xarakatlarda katnashish xukuki
berilgan. Ammo, e’tirof etish kerakki, siyosiy partiyalarning
shakllanish va faoliyat kursatish jarayoni yetarlicha jadal emas.
Uzbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimovning ikkinchi
chakirik Oliy Majlisning tukkizinchi sessiyasidagi «Uzbekistonda
demokratik uzgarishlarni yanada chukurlashtirish va fukarolikjamiya ■
21
Каримов И. Л. Хозирги боскичда демократик ислохотларни чукурлаштиришнинг мухим вазифалари. Т.,
1996. — 236.

ti asoslarini shakllantiri щ ning asosky yunalishlari» deb nomlangan
ma’ruzasi ijtimoiy-siyosiy xayotimizda katta vokea buldi. U dasturiy
axamiyatga molik bulib, tarakkiyotimiznin yakin kelajakdagi
strategiyasini belgilab berdi 22
. Unda fukarolik jamiyatini karor
toptirishning, xayotimiz barcha soxalarini erkinlashtirishning yettita
ustuvor yunalishi kursatib utiddi. Jumladan, «turtinchi yunalish»da
kuyidagi vazifalar xususida r an boradi: «Fukarolik jamiyati demokratik
tarzda uyushgan, oshkoralik va ochiklik xukm suradigan erkin
jamiyatdir, Bu jamiyatda siyosiyxukukiy xodisalarga ijtimoiy baxo
berish, jamoatchilik fikri bilan xisoblashish ustuvor mavkega ega
buladi... Fukorolik jamiyati institutlarini shakllantirish, birinchi
navbatda, axoli keng katlamlari siyosiy faolligining oshirilishi, siyosiy
va davlat xayotida nechogli faol ishtirok etishi bilan uzviy boglik» 23
.
Bu borada xakikiy kuppartiyaviylik xar bir siyosiy partiyaning
parlament demokratiyasi doirasidagi aloxida faolligi, ijobiy siyo siy
rakobat muxitining karor toptirilishi xamda siyosiy maydonda
konstruktiv yunalishdagi oppozitsiyaning paydo bulishi sezilarli
samara beradi, deb uylaymiz.
Mamlakatimizda faoliyat kursatayotgan siyosiy partiyalarning
shijoatkorlik bilan faol xarakat kilishiga erishish, ularning
tashabbuskorligini oshirish kup tartibidagi dolzarb masala bulib
turibdi. Mazkur masalaga ikkinchi chakirik Uzbekiston Respublikasi
Oliy Majlisining 2004 yil 29—30 aprel kunlari bulib utgan XV
sessiyasida «Siyosiy partiyalarni moliyalashtirish tugrisida»gi konunni
22
Каримов И. А. Биз танлаган йул демократик тараккиёт ва маърифий дунё билан хамкорлик
йули. Т.П. Т., 2003. 3516.
23
Уша жойда.

kabul kilish chogada nixoyatda jiddiy e’tibor karatildi. Konun
loyixasining muxrkamasida mamlakat Prezidenti Islom Karimov bu
xakda uz fikrini bildirib ta’kidlaganidek demokratiyaning asosiy
institutlaridan biri bulgan kup partiyali tizimni rivojlantirish uchun
ushbu konunni kabul kilish muxim. Mavjud siyosiy partiyalarning ish
yuritish maromi, darajasi va usullari bizni koniktirmayotir, ularga
tashabbus yetishmayapti. Xar bir siyosiy partiya muayyan manfaatlarni
anik ifodalashi lozim. Ular uz saylovchilari safini kengaytirish uchun
kurashishi, fukarolarning siyosiy ongini oshirishga yunaltirilgan
tadbirlarni tinimsiz utkazib borishi xayot talabidir.
Davlatimiz raxbari siyosiy partiyalar ishidagi kamchiliklarnitezda
bartaraf etish, bulajak parlamsntning konunchilik palatasiga bulrusi
saylovlarni inobatga olib, partiyalarning faoliyatini kuchaytirish
zarurligini kursatib utdi. «Buning uchun xar bir partiya uziga xos
maksad va dasturga ega bulishi kerak Siyosiy kuchlar axoli, ayniksa
mulkdorlar sinfi manfaatlarini yanada dadilrok ximoya kilishi lo zim,
chunki bu soxrani kullab-kuvvatlash davlatimiz siyosatining ustuvor
yunalishlaridan biridir» 24
.
Uzbekiston Respublikasi «Siyosiy partiyalarni moliyalashtirish
turisida»gi (2004 yil 30 aprel) konunining kabul kilinishi mamlakatimiz
siyosiy tizimida partiyalarning axamiyatini oshirishga xizmat kilishi
shubxasizdir. Ushbu konun siyosiy partiyalarni moliyalashtirish
manbalari va prinsiplarini belgilab berdi. Xususan, konuniylik ochiklik
oshkoralik va siyosiy partiyalarning teng xukukliligi ularni
24
Каримов И. А. Ватанимизнинг тинчлипт ва хавфсизлиги уз куч кудратимизга, халкимизнинг
хамжихатлиги ва букилмас идорасига боглик // Халк сузи. 2004. — 30 апр .

moliyalashtirishning asosiy prinsiplaridir (Konunning 4-moddasi).
Siyosiy partiyalarning konunchilik palatasiga va davlat
xokimiyatining boshka vakillik organlariga saylovda ishtirok etishi
davla! tomonidan (byudjet xisobidan) moliyalashtiriladi. Shu maksadga
ajratilgan mablaglar siyosiy partiya tomonidan — saylovoldi
kurgazmali tashvikot vositalarini nashr kilishga; deputatlikka
nomzodlarning televidenie, radio orkali va boshka ommaviy axborot
vositalaridz chikishlarini; nomzodlarning saylovchilar bilan
uchrashuvlarini; nomzodlarning ishonchli vakillari va saylovoldi
tashvikrti uchun jalb kilinadigan boshka faollar ishini tashkil etnshga;
saylov kampaniyasini utkazishta doir umumpartiyaviy tadbirlarga
sarflanishi kerak
Basharti konunchilik palatasiga saylov yakunlari buyicha siyosiy
partiya frakkiya tuzish uchun zarur mikdorda deputatlik urinlarini
ololmagan bulsa (ya’ni, tukxiz nafar deputatdan kam bulsa), siyosiy
partiyaning saylovdagi ishtirokini moliyalashtirish uchun ajratilgan
davlat mablaglari mazkur partiyaning boshda manbalardan olgan
mablaglari xisobidan Uzbekiston Respublikasi Davlat byudjetiga
kaytarilishi shart (Konunning 8-moddasi).
Konunning bu normasi siyosiy partiyalarni uta faol bulishga,
saylovlarda deputatlik urinlari uchun astoydil kurashishga chorlovchi,
puxta va samarali yuridik mexanizmni rasmiylashtirgan desak tugri
buladi.
Siyosiy partiyalar uz tarafdorlariga, elektorati (saylovchilari)ga,
kullab-kuvvatlovchi xayrixox ijtimoiy katlamlariga ega bulishi lozim.

Bunday tayanch bulmasa, siyosiy partiyaning faoliyatidan kutilgan
natijaga umid boglash kiyin.
Siyosatshunoslik fanida siyosiy K њ llab kuvvatlashning uch
darajasi farklanadi:
— siyosiy rejimni kullab-kuvvatlash;
— siyosatchilar (partiyalar)ni kullab-kuvvatlash;
— ijtimoiy tuzumni kullab-kuvvatlash.
Kupincha xorij mamlakatlarida odamlar aloxida siyosatchilarga va
siyosiy partiyalarga ishonish yoki ishonmasliklariga karamay, umuman
demokratik tuzumni kullab-kuvvatlaydilar. Aloxida siyosatchilar va si -
yosiy partiyalardan norozilik demokratik tuzum uchun odatiy xoldir.
Uzbekistonda va AKShda xukumatga odamlarning deyarli bir xil soni
(Uzbekistonda xatto kuprok ishonishiga karamay, bunday
skeptikizmga xar xil sabablar, ya’ni AKShda — xukumatdagi aloxida
shaxslarga xamda aloxida xokimiyat institutlariga nisbatan
ishonchsizlik va de mokratik tizimga bulgan ishonch, Uzbekistonda esa
siyosiy partiyalar mavkeni egallamaganligi, konstruktiv oppozitsiya
yetishib chikmayotganligi turtki bergan bulishi mumkin.
Demokratikjamiyatlarda xukumatga nisbatan ishonchsizlik umuman
demokratik tizimga nisbatan ishonchsiz lik kursatkichi xisoblanadimi,
degan masala Rassel J. Daltonning «Poli t i c al su ppo rt in Advan c ed
Ind ustr ial Demo cr a c ie s » asarida kutarilgan.
Gabriel Almond va Sidney Verba siyosiy jamiyatning kullab-
kuvvatlanishini u yoki bu siyosiy tuzum kullab-kuvvatlanishining
asosiy kursatkichi deb ta’riflaganlar. Ular siyosiy kullab-kuvvatlashning

emotsional va ratsional, nisbiy darajalarini xam ajratganlar 25
.
E motsional siyosiy kullab-kuuvvatlash- muvofik deb topilish
darajasi, ratsional,nisbiy kullab-kuvvatlash esa u yoki bu siyosiy
ob’ektning samarali yangi va urinliligi xakidagi karashlardir .
«Rivojlangan» demokratik mamlakatlar uchun demokratik norma va
kadriyatlarga ishonchsizlik avvalambor, mavjud siyosiy tuzumga
(aloxida siyosatchi yoki partiyalarga emas) ishonchsizlik sifatida
namoyon bulishi mumkin.
Jamiyatning siyosiy xayotida xalkning ishtirok etishi demokratik
tizimning muxim va zarur elementlaridan biri xisoblanadi. Demokra -
tiya fukarolarning faol ishtirokiga muxtoj. Bunday ishtiroksiz de -
mokratiya legitimligini yukotadi va uzining asosiy kuchi (xalkning
kullab-kuvvatlashi)dan ayriladi.
Amerikalik tarixchi F. Fukuyamaning fikricha, xozirgi kundajaxrn
yalpi demokratiya yulidan rivojlanmokda. Demokratik rivojlanish turt
darajada sodir buladi. Kuyida ularning xar birini kskacha taxlil kilamiz.
1. Mafkura. Bu — demokratik institutlar va ularni kullab-
kuvvatlovchi bozor tuzilmalarining tugriligi yoki notugriligi xakidagi
nor mativ e’tikoddar darajasi. Agar odamlar demokratiya ular uchun
eng makbul va yaxshi boshkaruv shakli ekanligiga ishonmasa,
demokratik jami yatlar uzokyashay olmasligi shubxasiz. Boshxa
tomondan, jamiyatda demok ratiya goyalariga ishonch katta bulsa xam,
bunday jamiyat amaldareal ishlaydigan demokratik institutlarni
yaratishga kodir bulmasligi mum kin. Demokratik institutlarga nisbatan
25
Almond G., Verba S. The Civii Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Countries. —
Princeton, 1963.

munosabatning uzgarishi va demokratiyaning konuniyligini mafkuraviy
darajada idrok etish kutilmaganda sodir bulishi mumkin. Demokratiya
va bozor uchun kulay bulgan bunday uzgarishlar butun dunyoda
sunggi 15 yil ichida sodir buldi.
2. Institutlar. Bu soxa konstitutsiyalar, sud tizimlari, partiya
tizimlari, bozor tuzilmalari va shu kabilarni uz ichiga oladi. Instituglar
goyalar singari tez uzgarmaydi, ammo ularni davlat siyosati yordamida
boshkarish mumkin. Bu sunggi vaktda siyosiy kurash olib borilgan,
yangi demokratik davlatlar uzlaridan oldin vujudga kelgan de mokratik
davlatlar yordamida davlat korxonalarini xususiylashtirish, yangi
konstitutsiyalar yozish, partiyalarni jipslashtirishga kabilarga xarakat
kilgan darajadir.
3. Fukarolik jamiyati. Bu a’zolari urtasida iktisodiy, madaniy,
xukukiy va siyosiy munosabatlar yuksak darajada rivojlangan,
davlatdan mustakil, ammo u bilan uzaro aloka kiluvchi jamiyatdir.
Erkin, teng xukukli fukarolarsiz fukarolik jamiyati bulishi mumkin emas.
Fukarolik jamiyatining tuzilmasi siyosiy institutlarga nisbatan sekin
shakllanadi.
4. Madaniyat. U din, ma’naviy kadriyatlar, milliy ong, oilasin gari
xodisalarni kamrab oladi. Demokratik institutlar fukarolik jamiyatiga
asoslangani singari, fukarolik jamiyati xam, uz navbatida,
madaniyatasosiga kuriladi. Siyosiy madaniyatta’sirchan bulib, yukorida
zikr etilgan uch darajada sodir buluvchi xodisalar ta’siriga berilishiga
karamay, madaniyat darajasida uzgarishlar juda sekin sodir buladi.
Demokratlashtirishning Uzbekiston modeli. Uzbekistondagi

demokratlashtirish jarayoni uz jixatlariga kura «klassik» Garb
modellaridan farkkiladi. Sharkiy Yevropa mamlakatlari, umuman
olganda, birlashgan «garbiy» demokratiya elementlarini
shakllantirishga yunaltirilgan mamlakatlar deb baxolansa,
Uzbekistondagi tuzumga kupgina olimlar maxalliy mentalitet va
an’analarni, islom va traditsionalizmni uzida aks ettiruvchi «sharkiy»
demokratik tuzum deb karamokda.
Uzbekistondagi demokratlashtirish jarayoniga ta’sir
kursatayotgan shart-sharoitlarning kuyidagi darajalarini ajratib
kursatish mumkin:
1) xalkaro omillar darajasi (jugrofiy siyosiy, jugfofiy strategik
iktisodiy, siyosiy, madaniy mafkuraviy omillar). U XX I asr boshida
namoyon bulgan (Nyu-York va Vashingtondagi portlashlar xamda
buning ketidan Uzbekiston va AKSh urtasida strategik xamkorlikning
urnatilishi, Uzbekistonning umumdemokratik xususiyati AKSh
tomonidan e’tirof etilishi nazarda tutilmokda) va Uzbekistondagi
demokratik isloxotlarga ta’sir kursatgan omillarni uz ichiga oladi. Ular
xal Kiluvchi omillar emas, ammo demokratiyaning rivojlanishiga kulay
imkoniyatlar yaratadi;
2) tarkibiy ijtimoiy-iktisodiy omillar darajasi. Uzbekiston iktisodiy
rivojlanish darajasi xali yuksak chukkiga erishmagan sharoitlarda
demokratlashtirish jarayonini amalga oshirmokda. Bozor iktisodining
asoslari tula shakllangani sari isloxotlar jarayonida bu omilning ta’siri
ortib boradi;
3) ijtimoiy guruxiy omillar darajasi. Uzbekistonda demokratiyaga

muvofik ijtimoiy negiz shakllanmokda. Avvalambor, bu demok -
ratiyaning ommaviy ijtimoiy negizini tashkil etishi lozim bulgan urta
tabakaning paydo bulayotganligi bilan boglik;
4) madaniy omillar va kadriyatlar darajasi. Uzbekistonda demok -
ratlashtirish jarayoni fukarolar siyosiy madaniyatiga xos bulgan
kadriyatlar va karashlarning ommaviy tarkalishini shart kilib kuyadi.
Ammo, kupgina sotsiologik surovlarnipg natijalariga va jaxon
tajribasiga Karaganda, bu kadriyatlar va iormalarni astasekin
uzlashtirish sodir bulayotir;
5) protseduraviy omillar darajasi. U siyosiy va iktisodiy
uzgarishlarning uzaro bopshkligini nazarda tutadi. X . LinkvaA. Stepan
>tkazgan tadkikotlar muvaffakiyatli demokratik tranzitlar izchil siyo siy
demokratlashtirishni, sung samarali demokratik institutlarni barpo
etish va mus щ kamlashni, shunday keyin «iktisodiy jamiyat» — ijti moiy
kafolatlar xamda davlat va bozor urtasidagi vositachilik institutlari
tizimini barpo etishii iazarda tutishini, fakat shundan ke~ yin iklpsodiy
isloxotlar samarali amalga oshirilishini kursatdi 26
;
6) mikrodaraja. U muxim karorlar kabul kiluvchi va ularni amal ga
oshiruvchi asosiy siyosiy ishtirokchilarning shaxsiy va
individualpsixologik xususiyatlarini uz ichiga oladi. Bu jixatdan
Uzbekiston demokratiyaning umuminsoniy kadriyatlarini ilgari
suruvchi va mustaxkamlovchi demokratiya sari xarakatlanayotganini
kayd etish mumkin.
Bu omillarning birgalikdagi ta’siri xozirgi Uzbekistonda
demokratikjamiyat kurish imkoniyatlari kengligini kursatadi.
26
Linz J., Stepan A. Problems of Democratic Transition and Consolidation. — Baltimore, London, 1996. P . 144146.

Sobik SSSR xududidagi davlatlarni demokratlashtirish
modellaridan biri V. Gelman tomonidan tuzilgan 27
. U siyosiy tuzumni
uzgartirishga asoslanadi. Bunda model muallifi postkommunistik
tuzumlarning farklarini anikdovchi kuyidagi strukturaviy mezonlarga
tayanadi;
— siyosiy xokimiyatning almashish mexanizmi;
— siyosiy tuzum ishtirokchilari (sub’ektlari) ning xususiyatlari;
— siyosiy tuzum rasmiy va norasmiy institutlarining nisbati;
— saylovlar utkazish xususiyati;
— vakillik institutlarining roli;
— siyosiy partiyalarning roli;
— ommaviy axborot vositalarining roli.
Utish davrini boshdan kechirayotgan tuzumlar uchun siyosiy
xokimiyatning almashish mexanizmi xokimiyatga kelish mexanizmiga
karaganda muximrokdir. Dodemokratik tuzumlarda xokimiyat
almashishining asosiy mexanizmlari, V. Gelmanning fikricha, inxilob,
isyon va elitalar bitimidir. In љ ilob postkommunistik mamlakatlarga xos
emas; elitalar bitimi esa, aksincha, siyosiy ishtirokchilarning
kelishuvini nazarda tutadi.
Siyosiy tuzum ishtirokchilarining xususiyatlarini taxlil klish
natijalariga kura, ikkita ideal tipni ajratish mumkin. Birinchi tipda
boshka siyosiy aktorlar barcha yoki kupgina maksadlarga erishishiga
tuskinlik kila olmaydi, bitta yetakchi ishtirokchi mavjud buladi. Ikkinchi
tipga bitgadan orti љ faol siyosiy ishtirokchining mavjudligi xosdir.
27
Гельман В. Я. Трансформация в России: политичес кий режим и демократическая оппозиция.
М., 1999.

Birinchi xolda tuzum monotsentrik ikkinchi xolda esa — politsentrik
deb ataladi. Demokratik tuzumlar — poliientrik avtoritar tuzumlar esa
— monotsentrikdir. Siyosiy tuzumlarning utish shakllariga
monotsentrizm xam, politsentrizm xam, siyosiy ishtirokchilar kuchlari
nisbatining noanikligi xam xosdir.
Rasmiy va norasmiy institutlar nisbatining kursatkichi sifatida V.
Gelman rasmiy siyosiy institutlar — konun chikaruvchi, ijro etuvchi va
sud xokimiyati, maxalliy uzini uzi boshkarish organlari, siyosiy
partiyalar va ularning parlamentlardagi frakkiyalari, omma viy axborot
vositalarining faoliyati, ularning erkinligi, samaradorligi vatartibga
solinishi xususiyatiii, rasmiy, norasmiy va gayrikonuniy normalarning
nisbatini kursatadi.
Bu mezondan foydalanib turli tuzumlar urtasida kat’iy chegara
utkazish mumkin. Ammo, umuman olganda, siyosiy ishtirokchilar
faoliyati norasmiy institutlar bilan kancha kup belgilansa, mazkur
tuzum tipi liberal demokratiyaga shuncha kam yakinlashadi, deb kayd
etish mumkin.
Saylovlar utkazish xususiyati, avvalambor, barcha nomzodlar
saylovda ishtirok etish imkoniyatiga egaligi, teng rakobatlashish
imkoniyatining mavjudligi, saylov natnjalarining kurib chikilishi
ustidan nazorat, belgilangan uyin koidalarini buzganlik uchun teng va
tegishli sankkiyalarning kullanishini nazarda tutadi. Liberal
demokratiyalarga erkin va adolatli saylovlar xos bulishi lozim.
Avtoritar tuzumlarda vakillik institutlarining roli ularning
dekorativ xususiyati bilan belgilanadi, liberal demokratiyalarda ular -

ning roli demokratik tuzumning ajralmas belgisi xisoblanadi.
Postkommunistik mamlakatlarda korporativ vakillik institutlari
parlamentarizmning mukrbili sifatida faoliyat kursatadi.
Liberal demokratiyalarda xukumatni tuzish va siyosiy yunalishni
ishlab chikishda siyosiy partiyalar salmokli urin tutadi. Avtoritar tu -
zumlarda partiyalar tuzumga nisbatan ikkinchi darajali xodisalar
xisoblanadi. V. Gelmanning fikricha, siyosiy jixdgdan mas’ul
xukumatlarni tuzishda siyosiy partiyalarning mavkei kancha kam bulsa,
utish davrini boshidan kechirayotgan tuzum liberal demokratiyadan
shuncha yirok buladi.
Avtoritar tuzum va liberal demokratiya sharoitlarida ommaviy
axbo rot vositalari axamiyatga ega buladi. Avtoritarizm sharoitida
ommaviy axborot vositalari daachatning katgak nazoratida bulsa,
liberal demokra tiya ommaviy axborot vositalarining plyuralizmi bilan
ajralib turadi.
Mazkur modellar yagona modellar emas. Ular Uzbekistonda sodir
bulayotgan demokratlashtirish jarayonini nisbatan mukammal
tushuntirishga kumaklashadi, vokealar rivojini xar xil bashorat kiladi.
Bu, bir tomondan, demokratik tranzitlar nazariyasi puxta
urganilmaganligi bilan, ikkipchi tomondan, Uzbekistonda sodir
bulayotgan siyosiy va iktisodiy tizimlarni yangilash jarayonining
murakkabligi bilan izoxlanadi. Ammo barcha modellarda bir narsani —
Uzbekiston jamiyatida demokratiya astasekin, ammo izchil olga
siljiyotganini kuzatishimiz mumkin. Garchi biz Garb demokratiya yulini
takrorlamasakda (bunga biz intilmasligimiz kerak zero biz uz

mentalitetimiz, uzimizga xos xususiyatlarimiz va an’analarimizga
egamiz), ammo xamisha umuminsoniy demokratik kadriyatlarga
tayanishimiz maksadga muvofik buladi.
3. Uzbek ist on fuk arolarining ongida esk i shy po k adriy at lari v a
y angi demok rat ik k adriy at larning uzaro nisbat i
Siyosat va xukuk nazariyasi xamda amaliyotining taxlili,
demokra tik davlatlarning boy tajribasi asosiy demokratik kadriyatlar
jumlasiga kuyidagilar kirishini kursatadi:
— boshkaruvning demokratik prinsiplari va normalarining
davlat tomonidan e’tirof etilishi;
— asosiy siyosiy institutlarga nisbatan ishonch;
— bagrikenglik va shaxslar urtasidagi ishonch;
— insonning asosiy xukuk va erkinliklarini xurmat kilish;
— siyosiy va ijtimoiy faollik
1995—1999 yillarda olingan ma’lumotlar Uzbekiston axolisi aso siy
demokratik kadriyatlar va demokratiya institutlarinixozirgi kunda ksng
kullab-kuvvatlayotganini kursatadi. Shu urinda «demokratiya va
umuman fukarolik jamiyati», ya’ni normativ belgilangan demokratiya
xasida r an borganida, uni fukarolarning mutlak kupchiligi ijobiy kabul
kilishini kayd etib utish kerak Demokratiyaning asosiy sharti —
shaxsiy majburiyatlarni bajarish. Demokratiya prokeduralari va
koidalariga rioya kilish xakdaa gap ketganida esa kullab-■
kuvvatlovchilar soni biroz kamayadi. Buni kamida uchta sabab bilan
izoxlash mumkin:

— fukarolar va, umuman, axolining siyosiy madaniyati yetarli
yuksalmagan bulib, kupgina demokratik kadriyatlar shaxsning ichki
mada niyati va extiyojlarining tarkibiy kismiga tl/lik aylanib
ulgurmagan;
— xozirgi siyosiy jarayonda axoli yetarli darajada faol ishtirok
etmayapti, masalan, ijtimoiy surovlar utkazish singari institutlardan
kam foydalanilmokda;
— jamiyat «demokpatiya»ni ijtimoiy muammolarni xal kilish
vositasi sifatida yaxshi idrok etmaydi. Kupchilik fukarolar demokra tik
tuzumda ishdan kura r an kup va bunday tuzum tartibni saklash uchun
yaramaYdi, deb xisoblaydilar. Bu xol axoli siyosiy madaniyatining
darajasi pastligi, tegi shli ommaviy madaniyatni joriy etish institutlari
va vositalarining puxta ishlab chikdlmaganligi xamda boshka bir kator
ob’ektiv va sub’ektiv sabablar bilan izoxlanadi.
Shunday kilib, odamlar ongida sirtdan ajabtovur uygunlik
vujudga keladi: bir tomondan, normativ demokratiyaga moyillik
mavjud bulsa, ikkinchi tomondan, bir kator xollarda, amaliy
demokratiya inkor etiladi.
Ammo respublikaning kupchilik fukarolari kommunistik tuzumda
mavjud bulgan boshkaruv tizimiga salbiy munosabatda ekanligi
e’tiborli xoldir. Darxaxikat, sobik Ittifokning ma’muriy buyrukbozlik
tizimi, markazning byurokratik mexanizmi Uzbekistonni xomashyo
manbaiga aylantirib, uziga karam kilib kuygan edi. Uzbekistonga paxta
xomashyosi yetkazib berish majburiyati yuklatilgan bulib, biz uzimiz
yetishtirgan paxtani kayta ishlash, undan tayyor maxsulot ishlab

chikarish xukukidan maxrum etilgan edik Yerga, tabiatga notugri
munosabat fakat Uzbekistonni emas, balki butun Markaziy Osiyo
mintakasini ekologikxalokat yokasiga olib kslib kushi. Orol dengizi va
Orolbuyi muammosi tabiatga nisbatan «sovetcha» munosabatning
yorkin misolidir.
XX asrning 60-yillarigacha Orol dengizining suv satxi ancha
barkaror edi. Amudaryo va Sirdaryodan kelib kuyiladigan suv (60-
yillarda xar yili 54 km 3
) va yoning archiliklar (9 km 3
) buglanish
natijasidagi suv sarfining (65 km 3
) urnini tuldirish imkonini berardi.
Dengiz satxi kup yillar mobaynida urta xisobda 53 m atrofida bulib
keldi, bunda suv yuzasining maydoni 67 ming km 2
, xajmi — 1064 km 3
,
eng katta chukurligi — 69 m, shurligi — 9,6—10,3 % ni tashkil etar
edi 28
.
Paxta ekilgan maydonlarni sugorish uchun suvdan ayovsiz
foydalanish Amudaryo va Sirdaryoning Orol dengiziga kelib
kuyiladigan suvining keskin kamayishiga olib keldi. Dengiz satxi 14 m
ga pasaydi, akvatoriya maydoni 60-yillarning boshidagiga karaganda
1/3 ga, suv xajmi esa 60 % ga kamaydi.
90-yillarning boshiga kelib dengiz satxi 39 m ga pasaydi, suv
Xajmi 400 km 3
ga kamaydi, akvatoriya maydoni 40000 km 2
ga kiskardi,
minerallashish esa 21 g/l ga kupaydi.
Uzbekiston Respublikasi Prezidenti I. A Karimov BMTning 50
yilligi munosabati bilan ugkazilgan BMT Bosh Assambleyasining
maxsus tantanali yigilishida suzlagan ma’ruzasida jumladan Orol
dengizining kurishi bilan boglik ekologik fojia, umumbashariy
28
Шадиметов Ю. Ш. Региональние проблеми социальной экологии. Т., 1992.С. 75.

axamiyat kasb etib borayotgan muammo biosferaga, millionlab
odamlarning turmush sharoiti, soglish va irsiyatiga zararli ta’sir
kursatayotganini kayd etib utdi 29
.
«Uzbekiston XX I asr busagasida: xavfsizlikka taxdid, barkarorlik
shartlari va tarakkiyot kafolatlari» asarida I. A. Karimov Orol dengizini
saklab kolishning sharti sifatida barkaror rivojlanish, mazkur
mintakada yashovchi odamlarning turmush darajasi pasayib ketishiga
yul kuymaslik istikbolda kelajak avlodlarning munosib xayot
kechirishini ta’minlash asosida Orol inkirozini bartaraf etishning uzok
muddatli strategiyasi va dasturini ishlab chikish va amalga oshirish
zarurligini kursatdi 30
.
Prezident I. A. Karimov BMT Bosh Assambleyasining «Ming yillik
sammiti»da suzlagan ma’ruzasida ta’kidlab utganidek Orol dengizi
xalokatining oxibatlari Yevropa va jaxonning boshka mintakalari
uchun kay darajada xavfli bulishi, bu muammoga befarklik nimaga olib
kelishi mumkinligini isbotlab utirishning xojati bulmasa kerak.
Kurib turganimizdek Orol dengizi muammosi umumbashariy
axamiyatga ega bulib, uni kutkarish fakat Uzbekiston yoki Markaziy
Osiyo respublikalarining emas, balki butun insoniyatning ishidir. Bu
muammo Sobik Ittifok markazi Uzbekistonga nisbatan olib borgan
siyosatining natijasi buldi. Mustakillikka kadar xukm surgan,
respublikamizni Fitrat, Kodiriy, Chulpon singari otashin uglonlaridan
29
Каримов И. А. По пути созидания. От региональной безопасности к безопас ности глобальной.
Виступление на специальном торжественном заседании Генераль ной Ассамблеи по случаю
пятидесятой годовщини Организации Объединенних Накий, НьюЙорк 24 октября 1995 г. Т.4.
Т., 1996. С. 58.
30
Каримов И. А. Хавфсизлик ва баркарор тараккиёт йулидан. Узбекистон XXI аср бусагасида:
хавфсизликка тахдид, баркарорлик шартлари ва тараккиёт кафолатла ри. Т.6. Т., 1998.

ayirgan, «uzbek ishi», «paxta ishi»ni sun’iy ravishda tukib chikarib,
butun xalkimizni krralashga uringan tuzumga uzbek xalkining salbiy
munosabati mana shu oddiy sabablar bilan izoxlanadi.
Fukarolar mamlakatimizda 10—20 yil keyin vujudga keladigan
siyosiy tizimni juda optimistik baxolamokdalar. Shu bilan birga, xozirgi
kunda jamiyatda demokratiyaga normativ munosabat saklanib
kolayotir. Kupchilik demokratiyami juda yuksak baxolaydi, ammo
bunda real demokratiyani emas, balki demokratiya r oyasini nazarda
tutadi.
Utgan asrning 70-80-yillarida «jismoniy» va «insoniy» kapitallar
makbul faoliyat kursatishi uchun zarur kushimcha sifatidagi «ijtimoiy
kapital» goyasi bir kator mualliflar tomonidan ilgari surilgan edi, ammo
uni J. Koulmen fakat 1990 yilda uzining «Ijtimoiy nazariya asoslari»
asarida asoslab berdi. Uning fikricha, «ijtimoiy kapital» shaxslararo
maidonda izchil va okilona shakllanadigan uzaro ishonch va uzaro
yordam potensialidir.
«Ijtimoiy kapital» goyasining jushkin tarafdorlari va
T apgibotchilaridan biri R. Patnemning yozishicha, yakka tartibdagi
unumdor likni oshiruvchi mexnat kurollari va ta’limda uz ifodasini
topgan jismoniy va insoniy kapitalga uxshab, «ijtimoiy kapital» xam
uzaro foyda olish maksadida kelishish va birlashish uchun shart-
sharoitlar yaratuvchi jamiyattashkilotining ijtimoiy tizimlar, ijtimoiy
normalar va ishonch (ne tw o r k s , no r m s and trust ) singari elementlari uz
ifodasini topadi.
Pulli kapitaldan farkli ularok, «ijtimoiy kapital» sarflanishiga karab

fakat kupayib boradi, chunki uzaro yordam va kullab-kuvvatlash
amaliyoti kay darajada jadal kechea, xamdustliktizimi xam shu
darajada mustaxkam va samarali, uzaro ishonch salmogi shu darajada
katta buladi. Muallif «ijtimoiy kapital» fukarolik jamiyati fao liyat
kursatishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratishini, uning «asl
moxiyati»ni ifodalashini kayd etadi.
«Ijtimoiy kapital» xajmi odatda ikki kursatkich: ishonch indek si va
jamoat birlashmalarida a’zolik bilan ulchanadi. Mana shunday ulchash
jarayonida Patnem sunggi chorak asrda Amerikada «ijtimoiy kapital»
kiskarganini anikagan. R. Patnem olib borgan taxlillar natijasiga kura,
xar xil ixtiyoriy uyushmalar a’zolarining soni sunggi yigirmauttiz yil
ichida 25—50 % ga kiskardi; norasmiy munosabatlarga ajratilgan vakt
(in f o r mal s o c ializing and vi s i t ing) 1965 yildan beri turtdan birga,
jamoat tashkilotlaridagi faoliyatga ajratilgan vakGESa kariyb yarim
baravar kiskardi; nixoyat, ishonch indeksi («Odamlarga ishonish
mumkinmi?» degan savolga ijobiy javob berganlar foizi) 1972 yildan
beri uchdan bir kismga kamaygan.
Uzbekistonda kupchilik fukarolar yaxshi insoniy munosabatlar
urna tish uchun boshka odamning karashlarini tushunib yetish zarur,
deb xisoblaydilar. Bir kator fukarolar dustlar va tanishbilishlar xayotda
mu Xim deb e’tirof etishsa, fukarolarning kariyb yarmi esa xayotda
dustlar va tanishbilishlar kupligi «juda muxim», deb xisoblaydi. Ammo
fukarolarimizning uz xamyurtlariga bulgan munosabati
dikkate’tiborni yanada kuproktortadi. Kupgina fukarolar «odamlar
bilan munosabatlarda juda extiyot bulish kerak», degan fikrni

bildirganlar. Binobarin, kupchilik fukdoolarning boshka odamlardagi
karashlarni tushunishga va ular bilan munosabatlarga kirishishga
tayyorligi, odamlarga nisbatan ishonchni nazarda tutmaydi. Kupchilik
fukarolarning xech bir ijtimoiy-siyosiy tashkilotga a’zo emasligidan
kelib chikib (bu respublikada bunday tashkilotlar soni xatto Rossiya
Federakiyasi ga takoslaganda xam juda kamligi, axolining faolligi
iktisodiy va ijtimoiy muammolar tufayli pasayib borayotganligi bilan
izoxlanadi), «ijtimoiy kapital» xajmi (R. Patnem ta’biri bilan aytganda)
uncha katta emas, deb xulosa chikarish mumkin.
Uzbek xalki demokratiyami avvalambor normativ kadriyat sifatida
ijobiy idrok etadi. Tugri, xali bizda demokratiya — institutlar, koidalar
va prokeduralar majmui sifatida — tula anglab yetilmagan. Mustabid
tuzum xukm surgan 80—90-yillardagi «demokratik isloxotlar» (kayta
kurish va Gorbachyov davridagi boshka jarayonlar)ning okibatlari
jamiyatda nojipslikni vujudga keltirdi.
Mamlakatning kupchilik axoliey xozirgi kunda ijtimoiy
barkarorlik tartib va farovonlikning ortishi uchun demokratiyani
«kurbon» kilishga, tub demokratiya institutlaridan voz kechishga rozi
emas. Ramzlar darajasida bulsada, demokratik kadriyatlar e’tirof
etilishining uzi xakikiy demokratik davlat barpo etish yulidagi ijobiy
jixatlardan biridir.

Adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. - T: 2003
2. Karimov I. A. Po puti sozidaniya. Ot regionalnoy bezopasnosti k bezopas nosti
globalnoy. V ы stuplenie na spesialnom torjestvennom zasedanii General noy
Assamblei po sluchayu pyatidesyatoy godov щ ini Organizatsii Ob’edinennix
Natsiy, NyuYork 24 okt.1995 g. T.4. T., 1996.
3. O‘zbekiston Res. Hukumatining karorlar tuplami. — T., 1997. №5.
4. Karimov I.A. Vatan sajdagox kabi mukaddasdir. T.Z. - T., 1996.
5. Karimov I.A Biz kelajagimizni uz kulimiz bilan kuramiz. - T., 1999.
6. Karimov I.A. O’zbekiston XX I asr busagasida: xavfsizlikka taxdid, Barqarorlik
shartlari va tarakkiyot kafolatlari. T., 1997.
7. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining axborotnomasi. 1999. — №5. —
110modda.
8. Kobilov Sh. Prezident Islom Karimovning «O’zbekiston XX I asr busagasida :
xavfsizlikka taxdid, Barqarorlik shartlari va tarakkiyot kafolatlari» asarini
urganish buyicha ukuv-kurgazmali kullanma / Mas’ul muxarrir U. Tadjixanov.
— T., 1999.
9. Karimov I.A. Biz tanlagan yul — demokratik tarakkiyot na ma’rifiy dunyo
bilan xamkorlik yuli. T. 11. — T., 2003.
Karimov I. A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. T.5, — T., 1997

Demokratlashtirish, demokratik kadriyatlar va siyosiy ong

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish