Deontologiya - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	61.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Deontologiya

Купить

Deontologiya
Reja:
1. Deontologiya haqida tushuncha
2. Tibbiyot xodimining deontologiyasi
3. Tibbiyot xodimlari o'rtasidagi munosabatlar

Kasal bolaga g'amxo'rlik davolash jarayonining ajralmas qismi bo'lib,
nafaqat terapevtik ta'sirlar majmuasining yuqori samaradorligini, balki, birinchi
navbatda, bemorning to'liq tiklanishini ta'minlash uchun
mo'ljallangan. Kasalxonada bolaga g'amxo'rlik tibbiyot xodimlari (shifokor,
hamshira) va bemorning qarindoshlari tomonidan amalga oshiriladi. Tibbiyot
xodimlarining kasal bola va yaqin qarindoshlari bilan aloqa qilish muddati bo'lishi
mumkin boshqacha bo'ladi. Bunday aloqalar ba'zan ko'p haftalar yoki oylar (va
hatto yillar) davom etadi. Bunday holatlar tibbiyot xodimlari, shuningdek, kasal
bolalari va ularning qarindoshlari bo‘lgan tibbiyot xodimlarining o‘zaro
munosabatlarida axloqiy va deontologik tamoyillarga qat’iy rioya etilishini
belgilaydi. Tibbiyot deontologiyasi (lotincha «deon» - zarur, lozim bo 'Igan narsa
va («logos» - ta'limot) tibbiyot xodimining burchi, odobi haqidagi fan bo'lib,
shifokorlar, hamshiralar va kichik tibbiyot xodimlari uchun ma'naviy-mafkuraviy
dasturilamaldir.
O 'zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov aytganlaridek:
«Ma'naviyat insonning, xalqning, jamiyatning, davlatning kuch-qudratidir.
Ma'naviyat insonga havodek, suvdek zarur. Xalqning teran ma'naviyatisiz,
g'ururisiz, yuksak mudaniyatisiz buyuk davlat qurib bo 'lmaydi».
«Deontologiya» tushunchasi kishining xulqi, odobi haqidagi fanni ifodalash
uchun XVI asrning boshlarida ingliz faylasufi va iqtisodchisi Beniam tomonidan
taomilga kiritilgan edi. Bu atama joriy qilinmasdan ancha ilgari tibbiyot
xodimining odob qoidalarini tartibga solib turuvchi asosiy axloq qoidalari va
qasamyodlari uzoq asrlardan bizgacha yetib kelgan yozma manbalarda saqlangan.
Manuning «Vedalar» nomli hind «Qonunlar majmuasi»dayoq tibbiyot
xodimining axloq qonun-qoidalari sanab o'tilgan. Antik davrlarda ilmiy
tibbiyotning asoschisi Buqrotning mashhur «Qasam»i tibbiyot xodimining xulq-
atvor tamoyillari rivojiga katta ta'sir qilgan.
Tibbiyot - bu ilmmi yoki san'atmi, degan fikr hozirgi davrga qadar tabobat
olamida yechilmay kelayotgan masala. Uzoq va yaqin o'tmishdagi allomalar,
bugungi olimlar e'tirof etishicha, tibbiyotga, avvalo, fan sifatida qarash kerakligi

hech kimda e'tiroz yoki shubha tug'dirmaydi. Lekin uning amaliy ijrosi,
tabobatchilik sir-asrorlarini hayotga tadbiq eta olish katta san'at ekanligini ham
e'tirof etish joizdir. Aslida, tibbiyot deontologiyasi keng falsafiy tushuncha
bo 'lib, bir qancha yo 'nalishlardan iborat. Ular:
- shifokor bilan bemor o'rtasidagi munosabat;
- shifokor bilan bemorning yaqin kishilari (qarindoshlari, do'stlari,
hamkasblari) orasidagi munosabat;
- shifokorlarning hamkasblari, hamshiralar va kichik tibbiyot xodimlari
bilan munosabati;
- shifokor va bemorning davolash jarayonidagi huquqlari;
- shifokorlik sirlarini saqlash madaniyati;
- ustoz va shogird munosabatlari;
- shifokor faoliyatidagi xato kamchiliklar va boshqalar.
Deontologiya qonun-qoidalarining tibbiyot amaliyotida to'g'ri joriy qilinishi
tibbiyot xodimining ongi, saviyasi, dunyoqarashi, bilim mezoni va qaysi jamiyatda
yashayotganligi bilan chambarchas bog'langandir. Kishilik jamiyati taraqqiyotining
turli bosqichlarida shifokor, hamshiralarning bemorlar bilan deontologik
munosabatlari turlicha kechgan. U zamon talabiga qarab o'zgarib borgan.
Shifokor deontologiyasi hamshira bilan bemor o'rtasidagi munosabatni ham
o'z ichiga oladi. Hamshiraning butun bilimi, burchi, odobi, xatti-harakati bemorda
unga nisbatan ishonch uyg'onishiga qaratilgan bo'lishi, ya'ni bemorda dardimga
faqat shu shifokor, hamshiragina malham bo'la oladi, degan umid paydo qila olishi
kerak. Buning uchun hamshira bemor bilan muloqotning yuksak san'atiga ega
bo'lishi lozimdir.
Tibbiyot xodimi biron bir a'zo yoki tizim (sistema)larning kasallanishidan
tashqari, avvalo insonni, undagi bemorlikni va uning salomatligi borasida
chekayotgan tashvishini ko'ra olishi kerak.
Hamshira shifokor belgilagan davolashni amalga oshirar ekan, bemorni
parvarish qilish sohasidagi vazifaning anchagina qismini o'z zimmasiga oladi,

bunda psixoterapevtik t a ' s i r ko'rsatish usullaridan foydalanadi va tibbiyot
bioetikasi va deontologiyasi tamoyillariga rioya qiladi.
Deontologiyada «yatrogeniya» tushunchasi bor. Bu shifokorning yoki
hamshiraning farosatsizligi, nojo'ya ko'rsatmalari, qo'pol xatti-harakatlari.
bilimsizligi va loqaydligi, qisqacha aytganda, tibbiyot xodimlarining aybi bilan
paydo bo'lgan yana bir kasallikdir. Bu buyuk tib allomasi Buqrotning «Primun non
nocere», ya'ni «Bemorga eng avvalo zarar keltirma» degan deontologik naqlining
buzilishi oqibatidir. Bunday kasallik bugungi kunda uchraydigan xastaliklarning
taxminan 10 foizini tashkil qiladi. Bu shifokorlar va hamshiralar orasida hali o'z
deontologik burchini to’la tushunib yetmaydiganlar borligidan darakdir.
Shuningdek, egrotogeniyalar, ya'ni bir xasta kishiga boshqa bir bemor so'zining
salbiy ta'siri ham mavjud. Shifoxonada ba'zi bir bemorlarning o'z xonasidagi xasta
qo'shnisiga ma'lum darajada ta'siri sezilib, u ruhiy tanglikni, xavotirni keltirib
chiqaradi. Bunday holatni, o'z fikricha tibbiyot xodimlaridan-da «chuqurroq»
bilimga ega bo'lgan «azaliy» bemorlar keltirib chiqarishlari mumkin. Ular
kasalxonaga kelgach, bemorlarga maslahat va tavsiyalar beradilar, aksariyat
hollarda, o'z tinglovchilarini ruhiy tushkunlik holatiga olib keluvchi qayg'uli va
mash'um «oldindan aytish fikrlari» bilan o'rtoqlashadilar. Bu kabi
egrotogeniyalarning oldini olishda aynan shifokor hamda hamshiralarning bo'lim
tartibi, bemorlarning ma'lum majburiyatlari, intizomi va bir-birlari bilan o'zaro
munosabatlari haqida to'liq va monand axborot berish; mvntazam ravishda
o'tkaziladigan suhbat katta ahamiyatga ega. Bu o'rinda bemorlarga tanbeh berish
usuli singari xususiy masala to'g'risida to'xtalib o'tish ham foydadan holi emas.
Tanbeh berish zaruriyati ko'pchilik hollarda bemor shifoxonadagi bo'lim tartibi,
intizomini buzganda yuzaga keladi. Shifokor, hamshira bunday hollarda bemor
bilan juda ravshan, tushunarli, aniq, ishontirib gaplashishi kerak. Bu suhbatning
natijasi muhimdir, bemor tanbehni to'g'ri tushunishi va shifokor hamda hamshira
saboqlarini to'liq qabul qilishi lozim. Shu bilan birga, bunday suhbat bemorning
ahvoliga hech ham yomon ta'sir qilmasligi darkor. Bemor hamshira bilan

ilgarigidek mehribon va yaqin munosabatda ekanini, yotsirash yoki ziddiyat
vujudga kelmaganini sezishi zarur.
Tibbiyot deontologiyasi t i b xodimlaridan yuksak insoniy fazilatlarga ega
bo'lishni taqozo etadi. Bu fazilatlar: bilimdonlik,odamiylik, jasorat, mehr-shafqat,
xushmuomalalik, halollik, pokizalik, insoflilik, sofdillik, ziyraklik, hozirjavoblik,
bosiqlik, kamtarlik, izlanuvchanlik, andishalilikda ko'rinadi.
Bemor kasalxonada o'z yaqinlari, do'stlaridan uzoqda bo'lgani uchun
ko'pincha o'zini yolg'iz, baxtsiz his etadi, yangi sharoitga moslashishi qiyin
kechadi. Shuning uchun ham hamshira kasallarga e'tibor bilan qarab, g'amxo'rlik
ko'rsatishi darkor. Bemorni bo'limda uchraydigan ba'zi kamchiliklar davo
muolajalarining o'z vaqtida bajarilmaganligi, bemorxonalarning sovuqligi,
ovqatning kechikib kelganligi va h.k.lar asabiy holatga olib keladi, o'zaro
munosabatlarni chigallashtiradi. Bu esa davo natijasiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Bu
muammolarning yechimida shifokor, hamshiraning tutgan o'rni, vazifasi
beqiyosdir.
Shifokor o'zi kim?
Uning shifokorlik sohasida o'rni nimalardan iborat?
Bu savolning javobida har bir tib xodimi hozirda o'zicha yondashib
kelmoqda.
Zamonaviy yosh shifokorlarni va oliy ma'lumotli hamshiralarni tibbiyot oliy
bilimgohlarida deontologik tarbiyalashda qadimda o'tgan va o'rta asr tabiblarining,
ya'ni Sharq tabobati namoyandalarining ma'naviy boyliklaridan samarali
foydalanishimiz kerak.
Ma'lumki, ko'hna Sharqda tabobatchilik kasbi aholi o'rtasida eng mo’tabar
va savobli mutaxassislik hisoblangan.
Shifokorlikni tanlagan va oliy ma'lumotli hamshira bo'lishni orzu qilgan
inson sharm-hayoli, iymon-e'tiqodli, nozik ta'b, bosiq va o'zining murakkab
faoliyatida og’ishmay ishlaydigan, jur 'atli bo'Imogi darkor. Uning uchun
bemorning manfaatidan o'zga yuqori tuyg'u bo'lmasligi kerak. U bor bilimini, aql-
zakovatini va orttirgan kasbiy tajribasini bemor salomatligini tiklashga, unga

yordam qo'lini cho'zishga doim tayyorligi, o'zining huzur-halovatidan kechib,
bemor atrofida doimo tibbiy yordamga shay ekanligini namoyish qila olishi, bemor
va uning qarindosh-urug'Iari oldida o'zining xatti-harakati bilan ularning
muhabbatini qozonishga intilmog'i kerak.
Shifokor degan sharafli nom ana shunday yuksak ma'naviyatni talab etadi va
haqiqiy hamshira bo'lish barchaga nasib etmaydi.
Sharq tabobatining buyuk allomasi, vatandoshimiz Abu Ali ibn Sino og'ir
shifokorlik kasbini zimmasiga olgan insonlarga ko'pyaxshi o'git va talablarni yozib
qoldirgan. Masalan, «o'z umrini savob ish -shifokorlikka baxsh etgan odam, eng
avvalo saxiy, muruvvatli, soddadil, haqgo'y, beg'araz va adolatparvar bo'lmog'i
kerak. Tashqi qiyofasi e'tiborga loyiq, kamsuqum va kamgap, ochiq chehrali,
boqishlari muloyim va tabassumli, ozoda va kamtarin kiyingan bo'lishi lozim.
Zero, uning ko'rinishi va xatti-harakatlari bemor va uning qarindoshlari orasida
hurmat va ishonch tuyg'usini uyg'ota olsin. Shifokorning samimiyligi u qilmoqchi
bo'lgan muolajaning avvalidir».
Shuni ta'kidlash lozimki, sharq tabobatida islom dinimiz aqidalari keng o'rin
olgan. Musulmonchilikda ko'p targ'ib etiladigan «haIol», «harom», «gunoh»,
«mahram», «nomahram» kabi qator tushunchalar borki, bu tabiblikni bo'yniga
olgan har bir shaxsdan birinchi navbatda o'z e'tiqodiga sodiq bo'lishni, barcha vojib
va farz amallarni mukammal va muntazam bajarishni talab q i l a d i .
«Hayoli bo'lish iymondandir, iymonli, bo'lish jannatiydir, behayolik
jafolikdan bo'lib, jafo esa jahannamdur. Kimki odamlardan hayo qilmasa, u
tangridan ham uyalmaydi».
(Hadisdan)
Ko'zga ko'ringan o'rta asr namoyondalaridan Nizomiy Aruziy Samarqandiy
o'zining tabobatga oid nodir «Chor maqola» risolasida tabiblar hayotidan ibratli
namunalar keltirib, shifokor kasbining ta'rifi haqida shunday yozgan ekan:
«Shifokor Ollohdan madad so'ramog'i va natijani barcha ishga qodir yagona
Ollohning hukmiga havola qilmog'i lozim. Chunki hamma narsa faqat ungagina
ayondir. Olloh bergan idrok, tafakkur orqali shifokor kasallikning sabablarini

aniqlay oladi». Muallif shifokorning mantiqni bilish zaruratini quyidagicha
izohlaydi: «Shifokor mantiqan nasl bilan turni farqlay olmasa, biror narsaning tub
mohiyatini - uning ikkilamchi sifatlaridan ajrata olmasa, davolash ishida ko'zlagan
maqsadga erisha olmaydi. Hodisaning sabab va oqibatini yaxlit tushunadigan
shifokor esa isitma, bu uning qaysi turi, bu isitmaning kelib chiqish sabablarini
anglagan holda, zudlik bilan muolajani boshlaydi. Ollohga ishonmoq va uning
nomi bilan ish boshlamoq shifokorning oliy fazilatlaridandir».
Odatda, shifokor ham, hamshira ham bemorlarni undan iltimos qilishi
bilanoq Olloh nomi bilan, ya'ni «Bismillohir rahmonir Rohim» deb amal va
imkonlarini ishga solmog'i, barchaga barobar yaxshi va xushmuomalada bo'lmog'i,
bemorlar to'g'risida qayg'urib, mehr-shafqatli bo'lib ularga hech qachon jazoni
(«evtanaziya»ni) ravo ko'rmasligi kerak. Oqil tib xodimi og'ir. tuzalishi mumkin
bo'Imagan bemorlarga, ularning jonlari uzilmaguncha qo 'lidan kelgan barcha
kerakli xatti-harakatini, madadini va g 'amxo'rligini sidqidildan amalga oshirishi
darkor.
Mustaqil davlatimizda tib xodimlarining odobi va vatanparvarlik tuyg'ulari
o'zaro chambarchas bog'liq bo'lishi kerak. Buyuk alloma Abu Ali ibn Sino ijod va
tabobatdagi faoliyatida nafaqat yuksak odamiylik, balki Vatanga cheksiz sadoqat
hissi to'lib toshgan. Shogirdi Jurjoniyning ta'kidlashicha, ustoz Ibn Sino manfaatini
odamlar va Vatan manfaatidan yuqori qo'yuvchi ba'zi nodon amaldorlar bilan
kurashib o'tdi. Ko'p quvg'inlikka uchragan tabib o'zga yurtlarda boshpana izlashga
majbur bo'lganda ham «0'zga elning sultoni bo’lguncha, o'z elingning ultoni bo'l»
degan naqlga amal qilib, hayotiy qiyinchiliklarga bardosh berib, ularni engib,
ijoddan to'xtamagan, xalqqa, bemorlarga umrining so'nggi damlarigacha xizmat
qilgan...
Zamonaviy oliy ma'lumotli hamshira odobi uning xatti-harakati, odamlar
bilan bo'lgan muomalasi va muloqoti bilangina namoyon bo'lmay, balki o'zbek va
sharqona ayol sifatiga, ya'ni mentalitetiga xos fazilatlarga ega bo'lishi bilan ham
farqlanadi. Bularga nomus, sharm-hayo, iffat, nazokat, lutf, hayo, kamtarlik kabi
fazilatlar kiradi.

Kiyinishdagi madaniyat, zeb-ziynatlar, atir-upa va boshqa pardoz
vositalardan foydalanish hamda kiyim bichimi, uzunligi me'yorda bo'lishi kerak.
Tovushni baland qilib gapirish, o'qrayish, bemor gapini bo'lish, sharttakilik,
qo'pol muomala, ortiqcha taqinchoqlar, saqich chaynash, sigareta chekish yoki
spirtli ichimliklarni iste'mol qilish tib xodimi odobiga yarashmaydigan illatlar
hisoblanadi
Nomus, sharm-hayo, iffat hamshiraning ko'rkidir. O'z obro'si, shuhratini,
qadr-qimmatini kasbining ijtimoiy ahamiyatini anglash, unga bo'lgan muhabbati
va kasbidan g'ururlanishi ma'naviy jihatdan takomillashishi, ish malakasini va
sifatini oshirishiga bo'lgan doimiy intilishidan ham iboratdir. Har bir tibbiyot
hamshirasi o'z kasb qadr-qimmati va sharafi tuyg'usini hamisha baland saqlamog'i
zarur, chunki bu xalqning tib xodimlariga bo'lgan ishonch tuyg'usini ko'taradi.
Demak, tib xodimi, eng avvalo, sof vijdonli, halol, adolatli, yuksak axloqli
bo'lmog'i kerak, chunki vijdon insonning ichki axloqiy hakamidir. Vijdon - bu o'z
burchini anglash demak. Tibbiyot olamida vujudga kelgan ko'pgina
muammolarning hal qilinishi vijdonga, shifokor va hamshiraning axloqiy
madaniyatiga va ma'naviyatiga bog'liq.

Deontologiya

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish