Detal chizmalariga o‘lcham qo‘yish modulini o‘qitishda axborot kommunikatsion texnologiyalardan foydalanish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	3.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Detal chizmalariga o‘lcham qo‘yish modulini o‘qitishda axborot kommunikatsion texnologiyalardan foydalanish

Купить

“Detal chizmalariga o‘lcham qo‘yish” modulini o‘qitishda axborot kommunikatsion texnologiyalardan foydalanish MAVZUSIDA YOZGAN BITIRUV MALAKAVIY ISHI

MUNDARIJA Kirish ……………………………………….……………………….............. I BOB. CHIZMA GEOMETRIYA VA MUHANDISLIK GRAFIKASI FANINING NAZARIY MASALALARI 1.1. Chizma geometriya va muhandislik grafikasi fani taraqqiyotining ustuvor yo‘nalishlari ………………………………. ............................. 1.2. Chizma geometriya va muhandislik grafikasi fanini o‘qitishda axborot komunikatsion texnalogiyalardan foydalanish .. ….….............. 1.3. Chizma geometriya va muhandislik grafikasi fanini o‘qitishda xorij tajribalari …………………………………………… ............................ II BOB. DETAL CHIZMALARIGA O‘LCHAM QO‘YISH MAVZUSIDAN O‘QUV MODULI ISHLANMASI 2.1. O‘quv fani dasturining qisqacha tavsifi. (Sillabus) ……… ........................................................................................ 2.2. “Detal chizmalariga o‘lcham

va istiqboli amalga oshirilayotgan islohotlarimiz, rejalarimizning samarasi taqdiri – bularning barchasi, avvalambor, zamon talablariga javob beradigan yuqori malakali, ongli mutaxasis kadrlar tayyorlash muammosi bilan chambarchas bog‘liqligini barchamiz tushunib yetmoqdamiz. Bugungi kuning dolzarb vazifalaridan biri pedagog hamda tarbiyachi kadrlar mahoratini sifat jihatdan oshirib borishdir. Chunki, har qanday ta’lim va tarbiya o‘quvchilarga o‘qituvchi va murabbiylar orqali amalga oshiriladi. Shuning uchun ham ularning kasbiy mahoratlarini uzviylik asosida takomillashtirib borish o‘rinlidir. “Ta’lim to‘g‘risida”gi va “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi” da jamiyatni harakatlantiruvchi kuch-shaxs deb ko‘rsatilgan. Fanni o‘rganishning dolzarbligi . Respublikamizdagi iqtisodiy, siyosiy va ba

trigonometrik, geografik sohalardagi qarashlari bilan boshqa olimlardan ajralib turgan. Tarixiy manbalarga ko‘ra Xorazmiy o‘z “Zij”ida boshlang‘ich meridian sifatida, Hind an’anasiga ko‘ra, Arin (hozirgi Hindistondagi Ujayn) shahridan o‘tgan meridianni tanlagan. Buyuk olim Muso al-Xorazmiyning izidan borgan Xristofor Kolumb o‘ziga tegishli nusxa hoshiyasiga yozgan eslatmalariga ko‘ra, Arin g‘oyasi unda yerning noksimon ekanligi va yerning Aringa diametral qarama-qarshi tarafida Aringa o‘xshash joy bo‘lishi kerakligi haqida fazoviy tasavvur hosil qilgan. Muso al- Xorazmiy va Abu Nasr Farobiylarning qarashlaridan, mulohazali fikrlaridan shu narsa ma’lum bo‘ladiki, fazoviy tasavvurlarni o‘stirish uchun chizmani va uning ko‘rinishini oldindan ko‘z oldimizga keltirib olish lozim. Har bir ish ke

Standartlar sirasiga kiruvchi o‘lcham qo‘yish grafik t a’limning asosiy poydevori h isoblanadi. Shunga ko‘ra buyumning elementlarini o‘zaro joylashuvi holatini aniqlovchi o‘lchamga, aylanalarni markazi orasidagi o‘lcham, aylaning markazidan buyumning qirrasi va ko‘ndalang kesimigacha, teshikni devorigacha, o‘yiqgacha, tirqichgacha, teshikgacha, turtib chiqqan joyigacha va boshqa elementlargacha bo‘lgan o‘lchamlar kiradi. Bundan tashqari o‘lchamlar bog‘langan va erkin o‘lchamlarga ajratiladilar. Bog‘langan o‘lchamlar, o‘lcham zanjiriga kiradilar va buyumdagi detalni holatini aniqlaydilar. Erkin o‘lchamlar zanjir o‘lchamiga kirmaydilar, lekin bir-biriga tegib turmagan boshqa buyumlar sirtlarini muvofiqlashtiradilar. Chizmada o‘lchamlarni soni kam bo‘lishi kerak, lekin buyumning tayyorlash va

Bitiruv malakaviy ishining predmeti: Chizma geometriya va muhandislik grafikasi fani darslarini samaradorligini oshirish hamda grafik savodxonlikni shakllantirish. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi : Chizma geometriya va muhandislik grafikasi fanida detal chizmasiga o‘lcham qo‘yish masalalarini o‘qitish metodikasi. Mavzuning uslubiy farazi: -o‘lcham qo‘yish masalalarining nazariy va amaliy metodikasi ishlab chiqilsa; -o‘qituvchi qo‘yilgan maqsadga tezroq va samaraliroq usullarini ishlab chiqilsa; -o‘lcham qo‘yish masalalarini nazorat qiluvchi metodlarni qo‘lash, o‘quvchilarning faolliklarini va o‘zlashtirilgan yangi bilim va ko‘nikmalarni baholash . Qo‘yilgan maqsad va tadqiqot faraziga tayangan holda b itiruv ishida quyidagi vazifalar belgilandi : а) muammoning nazariy va amaliyyotdagi h

o‘qituvchidan yuksak pedagogik mahorat hamda ta’lim jarayoniga nisbatan yangicha yondashuvni talab etadi . 7

I BOB. CHIZMA GEOMETRIYA VA MUHANDISLIK GRAFIKASI FANINING NAZARIY MASALALARI 1.1. Chizma geometriya va muhandislik grafikasi fani taraqqiyotining ustuvor yo‘nalishlari . Tarixiy yodgorliklar, arxeologik qazilmalar shuni ko‘rsatadiki, odamlar hali yozuv dunyoga kelmagan davrlardayoq atrofidagi turli buyumlarning rasmini chiza boshlaganlar va o‘zaro bo‘lgan muloqotda tasvirlardan foydalanganlar. Ibtidoiy odamlar yaratgan qoyalardagi tasvirlar hozirgi to‘g‘ri burchakli (ortogonal) tasvirlarga taxminan to‘g‘ri keladi. Ko‘pincha, mamont, bizon va boshqa hayvonlarni yakka-yakka qilib tasvirlangan . Shundan buyon avvallari oddiyroq, keyinchalik esa undan murakkabroq inshoot va buyumlarning tasvirlarini chiza boshladilar. Avvallari rasmning roli ortib bordi, keyinchalik chizmalarning roli keskin

1-rasm Qadimgi iyerogliflar odatda konturli suratlar ko‘rinishda bo‘lib, ular shu xususiyatlari bo‘yicha zamonaviy chizmalar bilan «o‘xshash» hisoblanadi. Ko‘p asrlar davomida takomillashib kelgan axborot uzatishning kartografik usulining vujudga kelish davri haqida qoyalarga chizilib hozirgi davrgacha yetib kelgan suratlar guvohlik beradi. 4-rasmda tasvirlangan loy toshtaxtaga tushirilgan Vavilon chizmasi deb ataluvchi xarita eng qadimiy hisoblanadi va u eramizdan 2500 yil avval bajarilgan. 9IX -X IX asrlarda bajarilgan chizm a lardan nam unalar.

2- rasm Ayrim iyerogliflarning ma’nosi Bola Ko‘z Hovuz Yomg‘ir Harakat Ovchi Ovqat pishirmoq To‘xtash 3- rasm 4- rasm O‘rta asrlarda bajarilgan suratlar, tarxlar va chizmalarni tahlil qilganda avvaldan ma’lum bo‘lgan tasvirlash usullarida sezilarli o‘zgarishlar ko‘zga tashlanmaydi. Lekin aynan shu davrlarda me’morchilik chizmalari va sharq miniatyura san’atidagi rivojlanishni ta’kidlab o‘tish zarur. Bunga hozirgi O‘zbekiston hududidagi Samarqand, Xorazm, Buxoro, Shahrizabz kabi shaharlarda qad ko‘targan muhtasham me’moriy obidalar, Temur va Ulug‘bek davri Samarqand miniatyurasini misol keltirish mumkin (5-rasm). O‘quvchilarga o‘rta asrlardagi O‘zbekiston me’moriy obidalari, ularga ishlangan betakror me’moriy bezaklar va miniatyura 10

san’ati na’munalari tasvirlangan ko‘rgazmalarni namoyish qilib, ular haqida qisqacha ma’lumot berib o‘tish kerak. Yevropa uyg‘onish davrida perspektiva qonunlari ochildi va texnik informatsiyani yangi grafik usullarda tasvirlashning amaliy asoslari yaratildi. Buyuk Leonardo da Vinchi (1452-1519) tomonidan uchish apparati va tosh otish mashinasining bajarilgan grafik tasvirlari o‘ziga xos uslubda bo‘lib, bu usulni zamondoshlari «konik perspektiva» deb nomlashgan. Bu usul hozirgacha ham o‘z ahamiyatini yuqotmasdan “ chiziqli perspektiva” nomini olgan va arxitektura, qalamtasvir, rangtasvir hamda dizaynda keng qo‘llaniladi. Rasm (surat)lar tasvirlanayotgan obektning haqiqiy o‘lchamlari va ichki tuzilishi haqida to‘liq ma’lumot bera olmasa ham, uzoq davr mobaynida turli inshootlarni barpo qili

Kirish suhbati oxirida o‘quvchilarga chizma ko‘paytirishning zamonaviy usullari haqida ma’lumot berish kerak. Bunda AKT lar asosida «Avtomatlashtirilgan loyihalash tizimi» (ALT) va uning bir bo‘limi «Mashina grafikasi» vujudga kelganligi hamda uning ahamiyatiga to‘xtab o‘tiladi. U zoq yillar mobaynida chizmalar qo‘lda bajarilib keligan va bunga ko‘p vaqt sarf qilingan. Chizma sifatini yaxshilash va kam vaqt sarflash maqsadida har xil moslama va jihozlar yaratilgan. XX asr boshida konstruktor ish o‘rnini mexanizatsiyalashtirish bo‘yicha ishlar boshlangan. Natijada chizma bajarish jarayonini tezlashtiradigan chizma mashinalari, har xil tizimdagi chizma va yozuv asboblari yaratildi. Hozirgi kunda chizma bajarish hamda loyiha konstruktorlik hujjatlarini tayyorlash jarayonini sezilarli soddalas

Chizmachilik “texnika tili”, chizma goyemetriya esa uning alifbosi bo‘lib, u barcha arxitektorlar, dizaynerlar, konstruktorlar, muhandis-texnik xodimlar, sanoat, qurilish va qishloq xo‘jaligi sohasida ishlovchi mutaxasislar va ishchilar uchun yagona tildir. Chizmachilik o‘quv fani sifatida o‘z oldiga quydagi masalalarni qo‘yadi: - chizmalarni chizish, taxt qilish va boshqa loyihaviy hujjatlarni tuzish qoidalari bilan tanishtirish; - turli geometrik yasashlar va proyeksion tasvirlarni chizma asboblar yordamida shuningdek eskiz va texnikaviy rasm ko‘ri nishida qo‘lda chizishga o‘rgatish; - proyeksion chizmalarda va sxemalarda qo‘llaniladigan shartliliklar va shartli grafikaviy belgilarni o‘rnatish; - turli qurilish ixtisosligi bo‘yicha chizmalarni o‘qishda zarur malakalarini hosil qilish; Is

belgilarni tasvirlash va undan foydalanish g‘oyalari insoniyat rivojlanishida ko‘p asrlik tarixga ega. Fazoviy shakllarni tekislikda tasvirlash, ularni amalda tadbiq qilish nazariyasini rivojlantirishda bir qancha olimlar ish olib bordi. Bulardan qadimgi grek olmlari Yesxil, Anaksagor, Demok rit va boshqalar shular jumlasidandir. O‘rta Osiyo olimlaridan Abu Rayhon Beruniy o‘z ilmiy ishlarida proyeksiyalar usulini tadbiq etib, chizmalar chizgan. Foydalangan asboblari ham chizmalar asosida yaratilgan. Abu Ali ibn Sino tibbiyot fanidan tashqari, o‘z ilmiy-amaliy faoliyatida tasvirlar chizish nazariyasini yaratib, turli mexanizmlar yaratib qurilish ishlarida qo‘llagan. Grafik tasvirlash usullarining yanada rivojlanishi uyg‘o nish davriga to‘g‘ri keladi. Italyan olimi va rassomi Leonardo da Vin

Sh.Abdurahmonov, K.Madumarov, N.Xurboyev, E.Ruziyev, D.Qo‘chqorova, U.Rixsiboyev, N.Yodgorov, Ch.Shokirova, A.Hamraqulov, S.Saydaliyev va izlanuvchi tadqiqotchilari hamda fan fidoyilari D.Saidahmedova, A.Abduraxmonov, B.Nig‘monov, M.Holimov, N.Tashimov, N.G‘ulomova, F.Alimovlar kabilar o‘quv adabiyotlari yaratish bilan bir qatorda ilmiy va metodik tadqiqot ishlarini ham o‘tkazib kelishmoqda. D.Qo‘chqorova o‘z tadqiqotlarida geodeziya, geologiya, meteorologiya kabi sohalarda uchraydigan topografik – yasovchi va yo‘naltiruvchisi doimiy bo‘lmagan sirtlarning ilmiy tadqiqot va tajribada aniqlangan nuqtalariga ko‘ra ularning modellari, ta’riflari va loyihalashda vertikal rejalashtirishning maqbul yechimlarini ishlab chiqqan. Bunda tez polinominal algoritmlardan foydalanilgan. Tadqiqotchi umumiy

haqiqiy ko‘rinishini aniqlash asosida yechish imkoniyati mavjudligi aniqlangan. Yangi usuldan foydalanib, chizma geometriyaning ortogonal proyeksiyalash bo‘limida proyeksiyalarini yasash bilan cheklanib qolinadigan ayrim metrik masalalarni oxirigacha yechish imkoniyati borligi aniqlangan. Proyeksiyalovchi va ixtiyoriy tekisliklarda yotuvchi metrik masalalarni EXM dan foydalanib yechish maqsadida, proyeksiyalovchi yoki ixtiyoriy tekislikda yotuvchi bir tomoni proyeksiyalovchi bo‘lgan to‘g‘ri burchakning haqiqiy ko‘rinishini kompyuterda aniqlash dasturlari ishlab chiqilgan. Ularning asosida barcha tayanch metrik masalalarni EHM da yechishning amaliy dasturlari ishlab chiqilgan. Tadqiqotchi CH.Shokirovaning ishida oliy o‘quv yurtlarida elektiv invariant test topshiriqlaridan foydalanish asosi

masalalar atroflicha ilmiy taxlil qilinib, o‘rinli xulosalar chiqarilgan. Shuningdek, didaktika va chizmachilik o‘qitish metodikasida o‘quvchilarning o‘quv-biluv faoliyatini faollashtirish omillari, fazoviy almashtirishlarda fazoviy tasavvurni rivojlantirish usullari, elektron qo‘llanma-dars samaradorligini oshirishning didaktik vositasi, maktabda chizmachilikni o‘qitishda kompyuter texnikasidan foydalanish muammolari, proyeksiyalash asoslarini va kesim va qirqim mavzularini kompyuter vositasida ko‘rsatmalilik asosida o‘qitish mumkinligining metodikasi ishlab chiqilgan. Bunda almashtirishlar-grafik faoliyatlar, ya’ni chizmada bajariladigan grafik amallar turlari umumta’lim maktablari o‘quvchilarining fazoviy tasavvurini va mantiqiy fikrlashini rivojlantirishning asosiy omillari ekanligi as

Ta’limda zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalarining yangi usullarini joriy etish muhim va dolzarb masalalardan biridir. Shu sababli bugungi kunda kompyuter texnologiyalari va internet tarmog‘ini rivojlantirishga katta ahamiyat berilyapti. Shunga ko‘ra, ta’lim tizimidagi o‘quv yurtlarida informatika va yangi axborot texnologiyalari fanlarining o‘qitilishi - davr talabi bo‘lib qolmoqda. So‘ngi yillarda mamlakatimizda bu yo‘nalishda sezilarli qadamlar qo‘yilmoqda. Kadrlar tayyorlashning sifatini yanada yaxshilash, ta’lim to‘g‘risidagi qonuni to‘la amalga oshirish uchun ta’limning turli shakllaridan foydalanish zarur bo‘lib kelyapti. Jumladan muhandislik loyihalashda ham kompyuterlardan foydalanish hozirgi kunning dolzarb muammosi bo‘lib qoldi. Muhandislik grafikasi fanlarini o‘qitishd

Tizimning doimiy rivojlanib borishi, foydalanuvchilarning e’tiroz va maslaxatlari inobatga olinib, kamchiliklarni muayan bartaraf etish va boshqa firmalar maxsulotlari (ayniqsa Microsoft) bilan integrasialashuvi ushbu dasturni butun dunyoda keng ommalashuviga olib keldi. Ushbu dasturning Rossiada keng tarqalishi uning 10 – versiasidan boshlandi . У MS DOS operasion tizimi tarkibida ishlar edi. Keyinchalik, 12 – 13 versialarga doir shu tizimda ishladi va ular sekinlik bilan “WINDOWS” (WINDOWS 3.1 yoki WINDOWS – 95) operasion tizimiga o‘tkazila bordi. 14 – versiya to‘liq WINDOWS operasion tizimiga o‘tkazildi. 1999 yilda AutoCAD ning 15 – versiasi chiqdi va u foydalanuvchilar orasida AutoCAD – 2000 nomini oldi. AutoCAD ning 16 – versiasi (AutoCAD – 2004) 2004 yilning Mart oyida chiqdi va endi

elementlari, o‘lcham chizig‘i va strelkalar, o‘lcham qiymati avtomatik tarzda hosil bo‘ladi (6,a-rasm). Aylana yoyi radiusi, diametri yoki yoy uzunligini aniqlash uchun tegishli «Radius», «Diametr» yoki « Длина дуги » - «Yoy uzunligi» buyruq piktogrammasi tanlanadi va aylana yoyi sichqoncha yordamida belgilansa, yuqoridagi singari o‘lchamga tegishli barcha elementlar avtomatik tarzda hosil bo‘ladi. O‘lcham qiymati oldida esa tegishli radius, diametr yoki yoy uzunligi belgilari chiqadi (6,b-rasm). Ikkita parallel bo‘lmagan kesmalar orasidagi burchak « Угловой » - «Burchakli» buyruq piktogrammasi asosida qo‘yiladi. Bunda buyruq tanlangandan so‘ng sichqoncha yordamida ikki kesma ketma-ket tanlansa, burchak o‘lchamiga tegishli barcha elementlar, qiymat yuqori o‘ng burchagida esa gradus belgisi

«Д a лее» tugmasi bosiladi (7-rasm, 4-amal) va «Новый р a змерный стиль : O‘zDST» - «Yangi o‘lcham uslubi: O’zDST» oynasi ochiladi (8- rasm ). 7-rasm 4. Ushbu oynada yettita bo‘limlar bo‘lib ulardan « Линии » - «Chiziqlar» bo‘limi tanlanadi (8 -rasm , 5 -amal). Bo‘limdagi :  «Тип линий» - «Chiziq turi» menyusi asosida C онтинуоус (6-amal), «Вес линии» - «Chiziq qalinligi» menyusi asosida 0.25 (7-amal) bandlari tanlanadi;  «Шaг в бaзовых рaзмерaх» - «Bazaviy o‘lchamlar qadami» tahrirlash hududiga 10 qiymati kiritiladi (8-amal);  «Тип выносной линии 1» - «Birinchi chiqarish chizig‘i turi», «Тип выносной линии 2» - «Ikkinchi chiqarish chizig‘i turi» menyulari asosida Continuous bandlari tanlanadi (9,10-amal);  Har ikkalasi uchun «Вес линий » - «Chiziqlar qalinligi» 0.25 tanlanadi (11- ama

8-rasm « Символы и стрелки » bo‘limi tanlanadi (9-rasm, 14-amal). Bo‘limdagi:  «Рaзмер стрелки» - «Strelkalar o‘lchami» tahrirlash hududiga 4 qiymati klaviaturadan kiritiladi (15-amal). Ushbu qiymat A4 formatidagi chizmalar uchun mos keladi. 5. « Текст » bo‘limi tanlanadi (tasvir 10, 16-amal). Bo‘limdagi:  « Текстовый стиль » - «Matn uslubi» menyusidan oldin tayyorlagan shrift shabloni 5 tanlanadi (17-amal);  « Отступ от р a змерной линии » - «O‘lcham chizig‘idan cheklanish» tahrirlash hududiga 1 qiymati kiritiladi (18-amal).  « Ориент a ция текст a» - «Matn yo’nalishi» bo‘linmasida « Согл a сно ИСО » - « ИСО ga asosan» bandi tanlanadi (19-amal). 22

9 -rasm 6. Oynadagi «ОК» tugmasi bosiladi va «Новый рaзмерный стиль O’zDST» - «Yangi o‘lcham uslubi: O’zDST» oynasi yopiladi. Ushbu bo‘limlar «Kompyuter grafikasi» o‘quv kursida laboratoriya va amaliy topshiriqlarni bajarish uchun yetarlidir. 7. «Диспетчер рaзмерных стилей» - «O‘lcham uslublari dispetcheri» oynasidagi dastlab «Устaновить» - «O‘rnatish» so‘ngra «Зaкрыть» - «Yopish» tugmalari bosiladi. 10- rasm 23

E ndi «Стили» - «Uslublar» panelida «O’zDST» yozuvi chiqib turadi. Bu esa keyingi o‘lcham qo‘yishlarda ushbu uslub qo‘llanilishidan darak beradi. Agar chizmada eski o‘lcham uslubi qo‘llanilgan bo‘lsa, chizmadagi o‘lchamlar sichqoncha yordamida to‘liq tanlanib «Стили» - «Uslublar» panelidagi O’zDST bandi tanlanib yangi o‘lcham uslubiga o‘tkaziladi (11-rasm). 11-rasm O’zDST talablariga moslashtirilgan AutoCAD ish stoli muhitini saqlab qolish imkoniyati mavjud bo‘lib, buning uchun: 1. «Меню» satridagi «Фaйл» / «Сохрaнить кaк» bandi tanlanadi. 2. Ekranga «Сохрaнение чертежa» - «Chizmani saqlash» oynasi chiqadi (12- rasm). 12 -rasm 3. Oynadagi «Тип фaйлa» - «Fayl turi» menyusi orqali «Шaблон чертежa» AutoCAD (*.dwt) bandi tanlanadi. 24

4. Oynaning «Имя» - «Nomi» bo‘limidan «acadiso» tanlanadi va «Сохрaнить» - «Saqlash» tugmasi bosiladi. 5. Ekranga ogohlantiruvchi «Сохрaнение чертежa» - «Chizmani saqlanishi» oynasi chiqadi va oynadagi «Дa» tugmasi bosiladi. 6. So‘ng ekranga «Описaние шaблонa» - «Shablon tavsifi» oynasi chiqadi. Unda «ОК» tugmasi bosiladi. O’zDST talablariga moslashtirilgan AutoCAD ish muhiti shablon sifatida kompyuter xotirasida saqlanib qoladi va har safar AutoCAD dasturi ishga tushirilganda O’zDST talablarini qaytib moslashtirishga hojat qolmaydi. NAZORAT SAVOLLARI 1. AutoCADda chizmalar qanday masshtablashtiriladi? 2. AutoCADda chiziq turlari qanday tanlanadi? 3. AutoCADdagi qaysi chiziqlar O’zDST talabiga mos shtrix va shtrix-punktir chiziqlarga to‘g‘ri keladi? 4. AutoCADda chizma shriftlari qaysi pan

V.A.Gerver, L.V.Pavlova, Y.A.Ustimenko va boshqalar; muhandislik va grafik fanlarni o‘qitishda zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha G.V.Vinogradova, G.F.Gorshkov, K.A.Grebennikov, M.V.Matveyeva, K.R.Ovchinnikova, YE.M.Tretyakova, A.Umarov, T.V.Chemodanova va boshqalarning ishlarida o‘z aksini topgan. Interfaol so‘zi inglizcha so‘z bo‘lib, «inter» - o‘zaro va «act» - harakat qilmoq ma’nolarini bildirib, ularning umumiy mazmuni interfaol - ya’ni o‘zaro harakat qilmoq ma’nosini anglatadi. Bunday o‘zaro harakat turlariga “tinglovchi – o‘qituvchi” va “tinglovchi-tinglovchi”ning maqsadli harakatlarini kiritish mumkin. Interfaol o‘qitishda o‘qituvchi o‘quv faoliyatninig faol tashkilotchisi bo‘lib, talabalar bu faoliyatning subyekti sifatida namoyon bo‘ladi. Interfaol o‘qitish

O‘lcham qo‘yishning zanjirli usuli Aylanaga o‘lcham qo‘yish 13-rasm 1 Aylanaga o‘lcham qo‘yishning umum qabul qilingan ikki usili mavjud. O‘lcham qo‘yishning ichki va tashqi turlari mavjud. Agar aylana o‘lchami kichik bo‘lsa ikkinchi usul qo‘llaniladi (14-rasm). 1 Radiuslarga o‘lcham qo‘yish 2 Barcha radius o‘lchamlar Р markaz orqali qo‘yilgan. 3 14-rasm Chizmada ko‘rsatilganidek radius markazidan qo‘yilgan o‘lcham a) usulidagidek bajariladi. b) usul radius markazi ko‘satilishi shart bo‘lmagan hollarda qo‘llaniladi. Chimalarda o‘lchamlarni to‘g‘ri qo‘yilishi ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning sifatini belgilovchi asosi shartlardan hisoblanadi. Chizmada qo‘yilgan har bir o‘lcham detal mustahkamligini belgilovchi omil hisoblanadi. Detal chizmasidagi o‘lchamlar va uni ishlab chiqargandagi

1 Ushbu adabiyotda o‘lchamlarni berilishi, o‘lcham qo‘yish turlari: o‘lcham qo‘yishning zanjirli usuli, aylanaga o‘lcham qo‘yish, radiuslarga o‘lcham qo‘yish chimalarda o‘lchamlarni to‘g‘ri qo‘yilishi haqida ma’lumotlar keltirilgan. 28

II BOB. DETAL CHIZMALARIGA O‘LCHAM QO‘YISH MAVZUSIDAN O‘QUV MODULI ISHLANMASI 2. 1. O‘quv fani dasturining qisqacha tavsifi. (Sillabus) Ma’lumki, ishlab chiqarishda turli buyumlarni tayyorlash va shuningdek inshootlarni qurish chizmalarga qarab bajariladi. Bunday chizmalar buyum yoki qurilishning shakli va o‘lchami to‘g‘risida to‘la tasavvur berishi hamda ularni tayyorlash uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarga ega bo‘lishi kerak. Buyum yoki inshoot chizmalari, tayyor obyektlar bo‘yicha yoki loyihalash yo‘li bilan, yani ijod qilish jarayonida tayyorlanishi mumkin. Chizmalarni tayyorlashning ikkinchi usuli, albatta murakkabroqdir, chunki bu usul shu sohada texnik tayyorgarlikni, fazoviy tasavvur qilishni, murakkab grafik tuzilishlarni bajarish uchun malaka va bilimni talab qiladi. Tasvirlash met

« CHIZMA GEOMETRIYA VA MUHANDISLIK GRAFIKASI» fanining SILLABUSI TMning nomi va joylashgan manzili: Qarshi Politexnika kasb-hunar kolleji Ta’lim sohasi va yo‘nalishi: 3310603 – Kasbiy sohasi 3310600- Avtomobillarga texnik xizmat ko’rsatish. Fanni (kursni) olib boradigan o‘qituvchi to‘g‘risida ma’lumot: O‘qituvchi Choriyev S е -мaил: Dars vaqti va joyi: 1 o‘quv binosi 204- auditoriya Kursning davomiyligi: 15. 02. 201 8 Fanga ajratilgan soatlar Auditoriya soatlari Mustaqil ta’lim: 62 Ma’ruza: 10 Amaliyot 66 Fanning boshqa fanlar bilan bog‘liqligi (prerekvizitlari): “Chizma geometriya”, “Perspektiva”, “Muxandislik grafikasini o‘qitish metodikasi”, “Mashinasozlik chizmachiligi”, “Arxitektura-qurilish chizmachiligi”, “Topografik chizmachilik”, “Kompyuter grafikasi” Fanning mazmuni Fanning dolza

Chizmaning O‘rta Osiyo va jahonning boshqa xududlarida rivojlanishi. Chizmachilik asboblari va jixozlari. Standart haqida ma’lumotlar. Chizma qog‘ozlari va bichimlari. Kattalashtirish va kichiklashtirish masshtablaridan foydalanish. 2. Tutashmalar. Tutashma elementlari. Tutashma elementlari va uning amaliy tadbig‘i. 2 3. Proyeksion chizmachilik. Narsaning o‘zaro perpendikulyar ikkita va uchta tekislikka proyeksiyalash. Asosiy, qo‘shimcha va mahalliy ko‘rinishlar. 2 4. Aksonometrik proyeksiyalar va uning turlari. 5. Detal eskizi va texnik rasmini bajarish 1 Shriftlar haqida umumiy ma’lumotlar. Shrift turlari, standart chizma shriftlari. Shrift o‘lchamlari. 2 2 2 Shriftlarni tuzilishiga ko‘ra guruhlashtirish. To‘g‘ri chiziqlardan tashkil topgan harflar. 2 2 3 Chiziq turlari, ularning o‘lcham

izometrik proyeksiyasini qurish. 21 Detalning izometrik proyeksiyasida qirqim bajarish. Detalning dimetrik proyeksiyasida qirqim bajarish. 2 2 22 Detalning nazariy chizmasi (tavsifi) bo‘yicha uni ortogonal va aksonometrik proyeksiyalarini bajarish. 2 2 23 Mavjud detalning nazariy chizmasi(tavsifi)ni tuzishga mashq. 2 2 24 Eskiz bajarish bosqichlari. 2 2 25 Detalning texnik rasmini bajarish. 2 2 26 Detalni geometrik sirtlarga ajratib, uni tahlil qilish. 2 2 27 Detalda og‘ma qirqim bajarish va kesim yuzasining haqiqiy kattaligini aniqlash. 2 2 28 Og‘ma tekislik bilan qirqilgan detalning aksonometrik proyeksiyasini bajarish. 2 2 29 Tekis kesimga ega bo‘lgan detalning ortogonal va aksonometrik proyeksiyasini bajarish. 2 2 30 Tekis kesimga ega bo‘lgan detalning ortogonal va aksonometrik proyeks

1. “ C hizmachilik”fani bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlarni aniqlashga oid savol-javob (chizma); 30 ball Semestrning oxirgi ikki haftasida Jami: 100 ball Asosiy adabiyotlar: 1. J. Yodgorov, «Geometrik va proyektsion chizmachilik», T. , «O‘qituvchi». 2008 2. Yodgorov J. , Qobiljonov K. va boshqalar. Chizmachilik. T:1992. 3. Sh. K. Murodov va boshqalar, Topografik chizmachilik, T. , Cho‘lpon, 2009 4. J. Yodgorov, Mashinasozlik chizmachiligi, T. , O‘zbekiston, 2009 5. Raxmonov va Abduraxmonov “Chizmachilikdan ma’lumotnoma” Toshkent: Alisher Navoiy kutubxonasi, 2005-yil. Qo‘shimcha adabiyotlar: 1. Qirg‘izboyev Y. va boshqalar. Mashinasozlik chizmachiligi kursi. T. «O‘qituvchi». 1981. 2. Yodgorov J. va boshqalar. Chizmachilik - T. , «O‘qituvchi». 1992. 3. Budasov B. Stroitelnoye chercheniye -

Ma'ruza mashg‘ulotining rejasi 2. Standart haqida m’lumot berish Konstruktorlik hujjatlartning yagona tizimi(YESKD). 3. Chizmachilikda qo‘llanadigan asbob va moslamalar haqida ma’lumot. 4. Chizma chiziqlari, masshtab, shriftlar, materiallarni chizmada tasvirlash haqida ma’lumot. 5. Chizmada o‘lcham qo‘yish qoidalari O‘quv mashg‘ulotining maqsadi: Chizmachilik faninig maqsadi va vazifalari haqida ma’lumot. Standart haqida m’lumot berish Konstruktorlik hujjatlartning yagona tizimi(YESKD). Chizmachilikda qo‘llanadigan asbob va moslamalar haqida ma’lumot. Chizma chiziqlari, masshtab, shriftlar, materiallarni chizmada tasvirlash haqida ma’lumot. Chizmada o‘lcham qo‘yish qoidalari haqida ma’lumoy berish. Pedagogik vazifalar: O‘quv faoliyatining natijalari: Chizmachilik faninig maqsadi va vaz

2-bosqich. Asosiy (60 min.) o‘tkazadi takrorlamay savollarga javob beradi. O‘ylaydi va to‘g‘ri javobni yeshitadi. 2.2.O‘qituvchi vizual materiallardan foydalangan holda ma'ruzani bayon yetishda davom yetadi. - Chizmachilik faninig maqsadi va vazifalari haqida ma’lumot beradi; 2.2. Yeslab qoladi. Qoidalar va ta'riflarni yozib olib ularga misollar keltiradi. 2.3. Standart haqida m’lumot berish Konstruktorlik hujjatlartning yagona tizimi(YESKD) malumot beradi. 2.3. Standart detallar, chizmalar va jadvallar bilan tanishib, ularning mazmunini muhokama qiladi. 2.7. Chizmachilikda qo‘llanadigan asbob va moslamalar haqida ma’lumot. 2.7.chizmachilik materiallari va asbob hamda moslamalari bilan tanishib, ularning mazmunini muhokama qiladi. 177. Chizma chiziqlari, masshtab, shriftlar, materi

Chizma chiziqlari, masshtab, shriftlar, materiallarni chizmada tasvirlash haqida ma’lumot. Chizmada o‘lcham qo‘yish qoidalari haqida ma’lumoy berish. Talabalarning e’tiborini jalb yetish va bilim darajalarini aniqlash uchun tezkor savol-javoblar o‘tkazadi - Chizmachilik fanining maqsad vazifalari haqida nimani bilasiz? -Grafik tasvir deganda ninani tushunasisiz? -Yozuv qanday paydo bo‘lgan ? -Chizma chizishda qanday asboblardan foydaniladi? -Standart nima? Standartlashtirish deganda nimani tushunasiz? -Chizma chizishda qanday formatlardan foydalanadilar? -Chizma shrift o‘lchami qanday aniqlanadi va uning qanday o‘lchamlari davlat standarti tomonidan ruxsat yetilgan? -O‘lcham qo‘yishda qanday shartli belgilardan foydalanadilar? Buyum o‘lchamlarining amaliy axamiyati. Asosiy qoidalar . Buyum

Bog‘langan o‘lchamlar, o‘lcham zanjiriga kiradilar va buyumdagi detalni holatini aniqlaydilar. Erkin o‘lchamlar zanjir o‘lchamiga kirmaydilar, lekin bir-biriga tegib turmagan boshqa buyumlar sirtlarini muvofiqlashtiradilar. Chizmada o‘lchamlarni soni kam bo‘lishi kerak, lekin buyumning tayyorlash va nazorat qilish uchun yetarlik bo‘lishi zarur. Tasvirlarda bir xil yelementlarni o‘lchamlarni qaytarishga ruxsat berilmaydi. Buyumning tayyorlash va nazorat qilish qulay bo‘lishi uchun o‘lchamlar aniq yuzadan, chiziq va nuqtadan ko‘rsatilishi kerak. Lekin chizmalarda qo‘yiladigan hamma o‘lchamlar standart bilan belgilangan normal sonlar qtorida tanlanadi. Chiziqli o‘lchamning normal sonlar qatori O‘zDSt:6635-69, radiuslarni yumaloqlash normal qatori O‘zDSt:10948-64, burchaklarni normal soni O‘zD

O‘lchamlarni konstruktorlik bazadan quyishi buyumning tayyorlash bilan bog‘langan. Texnologik baza . Texnologik baza deb sirt, chiziq yoki nuqtaga aytiladi. Bunga nisbatandan buyum tayyorlanganda ishlov berilayotgan yuzaga nisbatdan mo‘ljallanadi. Ularni buyumga ishlov berishi ketma-ketligini hisobga olgan holda tanlanadi. Odatda ularga yerkin o‘lcham beriladi. O‘lchanadigan baza. Tayyor buyumni o‘lchaganda o‘lcham xisobi boshlanadigan sirt, chiziq yoki nuqtaga aytiladi. Yig‘ma baza . Birikmalar yig‘ilganda uning buyumlarini sirtlar, chiziqlar va nuqtalarga nisbatdan mo‘ljal qilinishiga aytiladi. Har bir baza ko‘rinishi uchta bosh yunalish bo‘yicha olinishi mumkin. Bu buyumni uzunligini kengili va balandligi 15-chizma ayrim hollarda qiya yunalishni uzunligi odatda konstruktorlik va texnol

aniqlovchi o‘lcham qo‘yilgan. Buyumda bitta yemas bir qancha baza bo‘lishi mumkin, shu bilan birga ulardan biri asosiy hisoblanadi. Qolganlari yordamchi bo‘ladi. Har bir yordamchi baza asosiy bazadan mo‘ljallangan bo‘ladi. Bazadan qo‘yiladigan o‘lchamlar iloji boricha asosan bitta tasvirda qo‘yiladi (xatoni bartaraf qilish uchun). O‘quv chizmada o‘lcham qo‘yilganda yig‘ma birlikda alohida buyumning holatini aniqlab bo‘lmaydi, shuning uchun odatda texnologik bazadan foydalaniladi. O‘lcham baza sifatida ko‘ndalang kesim, o‘yiq joy, qirra, tayanch joy va boshqa sirtlar, simmetrik o‘qi, markaziy va boshqa chiziqlar, nuqtalar ya’ni bulardan o‘lchamni ko‘rsatish va o‘lchash qulay. O‘lcham qo‘yish usuli o‘lchamni bazasini tanlashni aniqlaydi. Amaliyotda uchta o‘lcham qo‘yish usuli qo‘llaniladi: z

16 - chizma E lementlarni bir xil va bir turdagi o‘lchamlari. Buyumning bir qancha bir xil yelementlar o‘lchamlari ketma-ket chizmaga bir martda qo‘yiladi. Bunda o‘lcham chiqarish chizig‘ini tokchasiga yelement sonini ko‘rsatgan holda qo‘yiladi. Misol: 4tesh.  6 ( 17 -chizma, a). E lementlar sonini 17 - chizma, a)dagidek ko‘rsatishga ruhsat beriladi. Y a ’ni kasr ko‘rinishida: фаска х теш 3 45 5,0, 2 2,3 0  . 17-chizma Aylana bo‘ylab bab-barobar joylashgan bir xil elementlarni o‘lchamini (misol, aylana) qo‘yishda, yelementlarni o‘zaro joylashuvini bildiruvchi burchakli o‘lcham o‘rniga ularni faqat sonini ko‘rsatish mumkin. ( 18 -chizma). Buyumning ikkita simmetrik joylashgan yelementning (aylanadan tashqari) o‘lchamini bir martda (bittasiga) sonini ko‘rsatmasdan qo‘yiladi. Ular qoidaga a

19-chizma Agar bunday buyumlarda bir xil aylanalar bo‘lsa u holda, diametr o‘lchami faqat bitta tasviriga aylanalar sonini ko‘rsatilgan holda ko‘yiladiladi. ( 1 8-chizma,a). Simmetrik buyumda, 20-chizmada ko‘rsatilgandek qo‘yiladi. Agar buyumning bir xil yelementlar (misol, aylana) har xil sirtda joylashgan va xar xil tasvirda ko‘rsatilgan bo‘lsa, u holda bu yelementlar soni alohida har bir sirt uchun yoziladi. (21-chizma). Agar yumaloqlashtirilgan radiuslar, bukiklar va boshqalar chizmada bir xil yoki ulardan biri soni ko‘p bo‘lsa unda ularni o‘lchami bevosita tasviriga qo‘yilmaydi. Ya’ni texnik talabda chizmani polyasida quyidagi ko‘rinishda yoziladi. “yumaloqlashtirilgan radius 4 mm”, “ko‘rsatilgan radiuslar 8 mm”. Ma’lumot uchun va boshqa o‘lchamlar . Berilgan chizma bo‘yicha bajarilis

ko‘rsatilmaydi 22-chizma). Chizmalarda o‘lchamlarni yopiq zanjir ko‘rinishida qo‘yishga ruhsat berilmaydi. Ulardan birini ma’lumot uchun ko‘rsatilganidan tashqari (22-chizma a) Tashqi ko‘rinishi murakkab bo‘lgan silindrik buyumni o‘lchamini 24- chizma,a da ko‘rsatilgandek qo‘yishga ruhsat beriladi. Chizmaning masshtab o‘lchami 1mm va undan kam yumaloqlashtirishni chizmada tasvirlanmaydi va ularni radiusi 24-chizma, b – da ko‘rsatilgandek belgilanadi. 20-chizma 21-chizma 42

22- chizma Chizmada tasvirlanmagan 45 0 burchakda kesilgan o‘lchami chizma masshtabida 1mm va undan kam bo‘lgan faskani o‘lchamini qirradan chiqarilgan tokchada ko‘rsatish mumkin. (24-chizma, b). Quyish, shtampovkalash, prokatlash, presslash usuli bilan tayyorlangan buyumlarga mexanik ishlov berilgandan keyin ularni faqat sirtlarini bir qismi boshqa detallar bilan bog‘langan bo‘ladi. Bu buyumlarga o‘lcham qo‘yishda quyidagi qoidani hisobga olish kerak: a) buyumni ishlov berilmaydigan sirtlarini o‘zaro holatini bu yuzalarni o‘zaro bog‘lovchi o‘lcham bilan ko‘rsatiladi. b) mexanik ishlov berilgan va ishlov berilmagan sirtni bitadan ko‘p bo‘lmagan o‘lcham bilan har bir koordinati yunalishi bo‘yicha bog‘lanadi. 24-chizma 25-chizma Y a ’ni uzunligi balandligi va eni bo‘yicha bog‘lovchi o‘lcham

tashkil qiladi. O‘z navbatida bu o‘lchamlar (B va V) boshqa o‘lchamlari yig‘indisi bo‘ladi. Zanjir usuli. Bu usulda o‘lchamlar ketma-ket qo‘yib zanjir ko‘rinishida bo‘ladi va buyumning alohida qismi ishlov berilishini ketma-ketligini aniqlaydi. Bunday usulda har bir keyingi o‘lcham ya’ni bazadan aniqlanadi. Markazlar orasidagi masofani ko‘rsatishda, pog‘onalik buyumni har bir yelementini o‘lchamini qo‘yishda bu usuldan foydlaniladi. 26-chizma Kombinatsiyalangan usul – zanjir va koordinat usullarini birga qo‘llash. (2 7 - chizma, v). Bu holda asosiy bazadan tashqari yordamchi bazadan foydalaniladi. 27-rasm 28-rasm Yordamchi bazadan bir qator buyumning o‘lchamlarini qo‘yish va nazorat qilish qulay, ayniqsa murakkab shakllik buyumni o‘lchamini qo‘yishda kombinayiyalangan o‘lcham qo‘yish usuli

qilingan o‘lchamini aniqligini taminlab bo‘lmaydi. Misol: agar zanjir usulida chizmada buyumning gaborit o‘lchami ko‘rsatilgan bo‘lsa, u holda oraliq o‘lchamidan biri bo‘lmasligi kerak. 27-chizmada vtulkani tasviri berilgan, unda o‘lchamni kominatsiyalash usulida qo‘yilgan va o‘lchamlarni bazasi qo‘rsatilgan. Asosiy baza A ga unga ko‘ndalang kesim olingan. Undan buyumning 22.72..68 alohida elementlarni o‘lchamlari va umumiy uzunligi 90 qo‘yilgan Yerdamchi. B, V, G bazalar buyumning boshqa yelementlarini o‘lchamini qo‘yish uchun mo‘ljallangan. Baza B  6 aylanani holatini aniqlovchi 12 o‘lchamni ko‘rsatish vazifasini bajaradi. V bazadan halqasimon o‘yiqning kengligi 3. G bazadan  35 bo‘lgan tekis buyumlarda uning tashqi ishlov berilgan cheti baza bo‘lishi mumkin. 2 8 -chizmada shunday buyu

29-chizma Qandaydir yelementga tegishli o‘lchamlar (teshik, o‘yiq, chiziq) bir ko‘rinishga guruhlanadi va ko‘p tushuncha beradigan ko‘rinishga Baza chizmalarda ko‘rsatilgan xatolardek bir xil joylashtirilmaydi. Misol: 27-chizmada tasvirlangan buyumda uning diametrini va xolatini aniqlovchi o‘lcham ustidan ko‘rinishda o‘yiqga tegishlik o‘lcham bosh ko‘rinishda ko‘rsatilgan. Chunki bu ko‘rinishlarda berilgan elementni geometrik shakli eng ko‘p to‘liq ko‘rsatilgan. Tayanch tushunchalar: Standartlar- Buyumlarning ma’lum sifatga ega bo‘lishini maqsadida davlat tomonidan belgilangan (GOST) xujjat. Farmatlar- GOST da belgilangan chizmalar chizish uchun ishlatiladigan o‘lchamli qog‘oz. Masshtablar- Buyum tasviridagi chiziqli o‘lchamlarning shu buyumning xaqiyqiy o‘lchamiga nisbati. Materiallarnin

qilinadi.O‘lchamni ko‘rsatish uchun ikki tomoni strelkali yoki bir tomoni strelkali o‘lcham chiziqlaridan va ayrim hollarda og‘ma kesmali o‘lcham chiziqlaridan foydalanamiz. Bu chiziq chizma tomoniga parallel chizilib unga o‘lcham raqami yoziladi va o‘lcham birligi ko‘rsatilmaydi. Burchak o‘lchamlarida raqamdan keyin gradius belgisi qo‘yiladi. Chiqarish chiziqlari chizma tomoniga perpendikulyar bo‘ladi. O‘lcham raqamlarini chiqarish chiziqlariga, chizma tomonlariga, o‘q chiziqlarga qo‘yish taqiqlanadi. O‘lcham bir marta qo‘yiladi, boshqa ko‘rinishlarda takrorlanmaydi. O‘lcham chiziqlarining oralig‘i 7 mm, chizma tomonidan yesa 10 mm. O‘lcham chiziqlari bir- biri bilan yoki chiqarish chiziqlari bilan kesishmaydi. Shuning uchun oldin kichik o‘lchamlar keyin katta o‘lchamlar qoy

simmetrik va markaz chiziqlari jism tasviri konturidan 3-5 mm chiqib tursa bas. Undan ortiqchasi o‘chirib tashlanadi. Asosiy yug‘on tutash chiziqning qalinligi lotincha s harfi bilan belgilanadi. Boshqa chiziqlarning yug‘onligi asosiy yug‘on tutash chiziqning tanlab olingan qalinligiga bog‘liq boiadi. Ingichka tutash chiziqlar o‘lcham chiziqlari, chetga chiqarish o‘lcham chiziqlari, chizmalarni chizishda foydalaniladi. Detalga qo‘yiladigan qanday o‘lcham turlarini bilasiz? O‘lcham qo‘yish qoidalari haqida nimalarni bilishni xohlaysiz ? 2.3. “Detal chizmalariga o‘lcham qo‘yish” moduli bo‘yicha shakllantirilgan m a’ruza matni . 48BILAMAN BILDIMBILISHNY XOHLAYMAN

1.1. amaliy mashg’ulotining o’qitish tеxnologiyasi . Vaqti – 80 min Talabalar soni 25-30 nafar O’quv mashg’ulotining shakli Amaliy mashg‘ulot Am a liy mashg’ulotining rеjasi 1. O‘lcham qo‘yish qoidalari haqida ma’lumot berish. O‘lcham sonlarining oldiga shartli belgilarni yozish standartlari haqida tushuncha berish. Amaliy mashg‘ulotining maqsadi: O‘lcham qo‘yish qoidalari haqida ma’lumot berish, standartlar bilan tanishtirish, grafik savodxonliklarini oshirish P е dagogik vazifalar: O’quv faoliyatining natijalari: - Standart, o‘lcham qo‘yish qoidalari haqida ma’lumot berish. -Standart, o‘lcham qo‘yish qoidalari haqida ma’lumotga yega bo‘ladi. - O‘lcham sonlarining oldiga shartli belgilarni yozish standartlari haqida tushuncha berish. -O‘lcham sonlarining oldiga shartli belgilarni yozish s

Qanday holatlarda o‘lcham sonlarining oldiga shartli belgilar qo‘yiladi va bu belgilar qanday yoziladi? Chizmalardagi o‘lchamlar qanday birlikda ifodalanadi? 2.2. O‘qituvchi vizual materiallardan foydalangan holda ma’ruzani bayon yetishda davom yetadi. Chiziq turlari haqida ma’lumot berish. O‘lcham qo‘yish qoidalari haqida ma’lumot berish. O‘lcham sonlarining oldiga shartli belgilarni yozish standartlari haqida tushuncha berish. 2.3.O‘quvchilarga mavzuning asosiy tushunchalariga ye’tibor qaratishni va yozib olishni ta’kidlaydi. 2.2. Chizmalar va jadvallar bilan tanishib, ularning mazmunini muhokama qiladi. 2.3. Yeslab qoladi. qoidalar va ta’riflarni yozib olib ularga misollar keltiradi. 3-bosqich Yakuniy (20min.) 3.1. Mavzuga yakun yasaydi va o‘quvchilar ye’tiborini asosiy masalaga qaratad

Chizmalarda chiziqli o‘lchamlar mm da beriladi. O‘lchamning son miqdori yoziladi, birlik belgisi yesa yozilmaydi. Burchakli o‘lchamlar graduslarda, minut va sekundlarda beriladi, o‘lcham birligining belgisi (masalan, 82 0 ) ko‘rsatiladi. O‘lchamlar uch hil usulda qo‘yiladi:  Koordinat usul. Bu usulda biror chiziq koordinata boshi deb qabul qilinadi va hamma o‘lchamlar shu chiziqdan boshlab qo‘yiladi;  Zanjir usul. Bu usulda o‘lchamlar ketma-ket qo‘yilib ko‘rsatiladi;  Aralash usul. Bu usulda koordinat usul bilan zanjir usul birgalikda qatnashadi. Quyida chizmani chizish algoritmi keltirilgan: 1. Chizma qog‘oziga hoshiya, asosiy yozuv (burchak shtampi) bajariladi. 2. Chizma qog‘ozi 1 - rasmda ko‘rsatilgandek, vertikal bo‘yicha asosiy yozuv (burchak shtampi) dan yuqori tomoni teng ikki bo

PEDAGOGIK ANNOTATSIYASI O‘quv predmeti: “Chizma geometriya va muxandislik grafikasi” fani bo‘yicha fakultativ o‘quv kursi. Mavzu: O‘lcham qo‘yish qoidalari. Keysning asosiy maqsadi: Chizmalarda tasvirlangan buyum va uni tashkil etuvchi qismlarning o‘lcham va shakllari haqida to‘g‘ri hamda to‘liq ma’lumotga ega bo‘lish uchun o‘lchamlarni yetarli miqdorda, oqilona tartibda ko‘ursatish va taqsimlash bo‘yicha chora – tadbirlarni ishlab chiqish. Bunda talabalar: o‘lcham qo‘yishning elementlarini: o‘lcham chiqarish va qo‘yish chizig‘i, chizma ko‘rsatgichlari, o‘lcham sonlari; o‘lcham qo‘yishda shartli belgi va ruxsat etilgan soddalashtirishlarni; standart tartibida o‘rnatilgan asosiy o‘lcham qo‘yish qoida va tartiblarni o‘zlashtirish hamda chizmani rasmiylashtirish malakasini shakllantirish. O‘q

Talaba, ya’ni siz amalga oshirishiz kerak: - mavzuni mustaqil o‘rganadi; muammoning mohiyatini aniqlashtiradi; g‘oya va mulohazalarni ilgari suradi; ma’lumotlarni tanqidiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqib, mustaqil qaror qabul qilishni o‘rganadi; o‘z nuqtai nazariga ega bo‘lib, mantiqiy xulosa chiqaradi; o‘quv ma’lumotlar bilan mustaqil ishlaydi; ma’lumotlarni taqqoslaydi, tahlil qiladi va umumlashtiradi; Talaba ega bo‘lmog‘i kerak: - kommunikativ ko‘nikmalarga; taqdimot ko‘nikmalariga; hamkorlikdagi ishlar ko‘nikmalariga; muammoli holatlar tahlil qilish ko‘nikmalariga. Manbalardan foydalanish uchun tavsiya etiladigan adabiyotlar ro‘yxati: 1. A.To‘xtayev, Y.Abramyan. Injenerlik grafikasidan spravochnik –Toshkent: O‘qituvchi. 1994. 2. Y.Kirg‘izboyev Mashinasozlik chizmachilik kursi - Toshkent

amaliy mashg‘ulotda “Keys stadi”ga asoslangan o‘qitish texnologiyasi asosida ishlab chiqilgan. Mazkur mavzu o‘zinig informatsiyalar xajmining kengligi bilan hamda ta’lim oluvchilarning texnik-muxandislik faoliyatlarini olib borishlarida ahamiyatligi bilan ajralib turadi. Mavzuni o‘zlashtirish jarayonida ta’lim oluvchilar nazariy bilimlarni egallash bilang kifoyalanib, ko‘pchiligi texnik fikrlashni, chizma chizish uni rasmiylashtirish texnik malakasini to‘liq yoki puxta egallay olmaydilar. Aynan ana shu muammolarni oldini olish yo‘llarini ishlab chiqish “Keys stadi”ga asoslanagan o‘qitish texnologiyasining asosiy maqsadi hisoblanadi. Ushbu texnologiya amaliy vaziyatlarni hal etish jarayonida o‘rganilgan o‘quv mavzusi bo‘yicha bilimlarni mustahkamlashga, muammolarni tahlil qilish va qirralar

Hozir qo‘lingizdagi ikkita buyumning tasvirlari (6-7 ilovalar). Siz mazkur buyumlarni ishlab chiqarish uchun zaruriy bo‘lgan barcha o‘lchamlarini qo‘ying va taqsimlang. Texnik xujjat, ya’ni chizma O‘zDST talablariga muvofiq bajarilsin. AMALIY VAZIYATNI BOSQICHMA – BOSQICH TAHLIL QILISH VA HAL ETISH BO‘YICHA TALABALARGA USLUBIY KO‘RSATMALAR Ish bosqichlari Maslahatlar va tavsiyanomalar. 1. Keys va uning axborot ta’minoti bilan tanishish Avvalo keys bilan tanishing. “O‘lcham qo‘yish qoidalari” haqida tushuncha hosil qilish uchun bor bo‘lgan butun axborotni diqqat bilan o‘qib chiqish lozim. O‘qish paytida vaziyatni tahlil qilishga shoshilmang 2. Berilgan vaziyat bilan tanishish Ma’lumotlarni yana bir marotaba diqqat bilan o‘qib chiqing. Siz uchun muhim bo‘lgan satrlarni belgilang. Bir abzatsd

ko‘rsatib bering 4.Muammoli vaziyatni yechish usul va vositalarini tanlash hamda asoslash Ushbu vaziyatdan chiqib ketish harakatlarni izlab topish maqsadida quyida taqdim etilgan “Muammoli vaziyat” jadvalini to‘ldirishga kirishing. Muammoni yechish uchun barcha vaziyatlarni ko‘rib chiqing, muqobil vaziyatni yarating. Muammoning yechimini aniq variantlardan tanlab oling, muammoning aniq yechimini toping. Jadvalni to‘ldiring. Keys bilan ishlash natijalarini yozma shaklda ilova eting Talabalarga keys-stadini bajarish uchun yo‘riqnoma 1-Ilova 1 – topshiriq: Blits-so‘rov savol va javoblari № Savol Javob 1. Qanday qadimiy o‘lchov birliklarini bilasiz? 2. Turmushimizda foydalanib keladigan buyumlarning nechta o‘lchamlari mavjud? 3. Chizmada buyumlarning qaysi o‘lchamlarini ifodalash mumkin? 4. Ga

sonlari yordamida ko‘rsatiladi. O‘lcham sonlari tasvirlanuvchi buyum va uning elementlari kattaligini aniqlashga asos bo‘ladi. O‘lcham sonlarini chizmada 3,5 va 5 balandlikdagi shrift bilan yozish tavsiya etiladi. 2. Mashinasozlik chizmalarida chiziqli o‘lchamlar xamma vakt millimetr xisobida beriladi, biroq o‘lcham birligi chizmada qo‘yilmaydi. 3. Chizmaning qanchalik aniq bajarilishi va masshtabidan qat’i nazar, xamma vakt chizmada buyumning haqiqiy o‘lchami yozilishi kerak. 4. Chizmadagi har bir o‘lcham faqat bir marta ko‘rsatiladi. Chizmada o‘lchamlar mumkin qadar kam bo‘lishi va shu bilan birga tayyorlash hamda nazorat qilish uchun yetarli bo‘lishi zarur. 5. O‘lcham sonlari o‘lcham chizig‘i ustiga 75 0 qiyalatib yoziladi. O‘lcham chizig‘i strelkalar bilan tugallanadi. O‘lcham chizig‘i

qo‘yiladi. Belgi aylanasining diametri aynan shu chizma uchun qabul qilingan o‘lcham sonlari balandligining taxminan 5/7 h qismiga teng. Aylana o‘rtasida o‘tuvchi chiziq asosiy yozuvga yoki o‘lcham chizig‘iga nisbatan 75 0 qiyalatib o‘tkaziladi. 13. Radius o‘lchamini ko‘rsatish uchun o‘lcham soni oldiga lotincha bosh R xarfi yoziladi. O‘lcham chizigi yoy markazidan chiqariladi. 14. Chizmalarda o‘lchamlarning umumiy miqdori mumkin qadar kam, lekin buyumni tayyorlash va tekshirish uchun yetarli bo‘lishi lozim 15. Chiqarish chizig‘i o‘lcham qo‘yiladigan kesmaga perpendikulyar, o‘lcham chizig‘i esa parallel qilib qo‘yiladi. Ba’zi xollarda o‘lcham qo‘yiladigan kesma bilan parallelogrmm xosil qilishi mumkin. 16. Asosiy chiziqdan birinchi o‘lcham chizigigacha kamida 10mm bo‘ladi. 17. Parallel o‘l

30. Xech qanday chiziq chizmadagi yozuvlarni kesib o‘tmasligi kerak. 31. Yozuvni joylashtirish uchun asosiy chiziqni uzib tasvirlashga yo‘l qo‘yilmaydi. 32. O‘lcham, o‘q yoki markaz chiziqlari kesishgan joyga yozish mumkin emas. 33. Bitta konstruktiv elementga (o‘yiq, chiqiq, teshik) tegishli bo‘lgan o‘lchamlarni, shu elementning formasi yaqqolroq ko‘rinadigan joyga gruppalashtirib qo‘yish tavsiya etiladi. 34. Strelka qo‘yish uchun joy yetarli bo‘lmaganda, uni 45°li chiziqcha yoki aniq ko‘rinuvchi nuqta bilan almashtiriladi. Tushunchalarning izoxi Kadimda turmushda maxalliy va keng miqyosda qo‘llanilgan va hozirgi kunda ayrimlari muloqotdan chetga chiqqan o‘lchov birliklari: Ar – maydon o‘lchovi , 1 ar – tomonlari 10 metrga teng bo‘lgan kvadrat maydon. Arash – uzunlik o‘lchovi , 1arash-50-

birliklarda tortiladi, shuningdek soni-miqdori, tartibi, uzunligi, balandligi, qalinligi, xajmi, zichligi, harorati, bosimi, quvvati, qattiqligi, yuzasi, sathi, tezligi, muddati (vaqti), g‘adir-budirligi, radial (burchak) kabi boshqa o‘lchamlar. Konstruktorlik xujjatlari xisoblangan chizmalarda - buyumni tayyorlash va ishlab chikarish uchun zarur bulgan o‘lchamlardan: bo‘yi (balandiligi), eni (uzunligi), qalinligi (chukurligi), diametr va radius o‘lchamlari, burchak va yoy o‘lchami, konuslik va qiyalik o‘lchamlari, bir xil shakl va o‘lchamdagi buyum elementlarining soni, turli texnik elementlarning o‘zaro joylashuv o‘lchamlari standartda qabul qilingan turli xil usullar orqali ifodalanadi. Gabarit - fransuzcha so‘z bo‘lib, buyumlarning eng chetki, tashki qirralarini bildiradi. Gabarit o‘lc

o‘lcham esa- detal yoki uning biron-bir elementiga tegishli burchakning katta- kichikligini ko‘rsatadi. Chizmalarda chiziqli o‘lchamlar uzunlik o‘lchovi mm birligidda beriladi. O‘lchamning son miqdori raqamlarda yoziladi, birlik belgisi esa yozilmaydi. Burchakli o‘lchamlar graduslarda, minut va sekundlarda beriladi, o‘lcham birligining belgisi (masalan, 82 o ) ko‘rsatiladi. O‘lchamlar uch xil usulda qo‘yiladi: · Koordinat usul. Bu usulda biror chizik koordinata boshi deb qabul qilinadi va xamma o‘lchamlar shu chiziqdan boshlab qo‘yiladi; · Zanjir usul. Bu usulda o‘lchamlar ketma-ket ko‘yilib ko‘rsatiladi ; · Aralash usul. Bu usulda koordinat usul bilan zanjir usul birgalikda qatnashadi. 1-shaklda O‘lcham strelkasining to‘g‘ri qo‘yilishi va shu o‘rinda yo‘l qo‘yiladigan tipik xatolar: strel

Yakuniy xulosa: ___________________________________________________________________ ___________________________________________________________________ ___________________________________________________________________ ___________________________________________________________________ ___________________________________________________________________ ___________________________________________________________________ ___________________________________________________________________ ___________________________________________________________________ ___________________________________________________________________ ___________________________________________________________________ Keys bilan ishlash jarayonini baholash mezonlari va ko‘rsatkichlari ( mustaqil auditoriyada va auditoriy

Auditoriyada bajarilgan ish uchun baholash mezonlari va ko‘rsatkichlari 7-Ilova Guruhlar ro‘yxati Guruh faol mak. 1 b Ma’lumotlar ko‘rgazmali taqdim etildi mak. 4 b Javoblar to‘liq va aniq berildi mak. 5 b Jami mak. 10 b 1 2 3 8-10 ball – a’lo, 6- 8 ball – yaxshi, 4- 6 ball – qoniqarli III. O‘QITUVCHI TOMONIDAN KEYSNI YECHISH VA TAHLIL QILISH VARIANTI Keysdagi asosiy muammo Chizmada asosiy o‘lcham qo‘yish qoida va tartiblari, ruxsat etilgan shartlilik va soddalashtirishlarining standartga mosligi. Muammoli vaziyatni yechish yo‘llari 1. Keys va uning axborot ta’minoti bilan tanishamiz. Avvalo keys bilan tanishib chiqamiz. Muayyan chizmada tasvirlangan buyum to‘g‘risida to‘liq va to‘g‘ri ma’lumotga ega bo‘lish uchun unga “zarur va yetarli o‘lchamlarini aniqlash hamda ularni chizmada berilish

- uzunlik; - zanjir usuli; - balandlik; - koordinat usuli; - qalinlik; - kombinatsiyalangan (aralash) usuli; - kenglik ; - gabarit o‘lcham ; - chuqurlik; - faska o‘lchami; - en; - burchak o‘lchami; - diametr; - qiyalik o‘lchami; - radius; - konuslik o‘lchami ; 3. Muammoli vaziyatning tahlili. Standart talabiga javob bermaydigan kamchilik va xatolardan chetlagan xolda chizmalarga o‘lcham beramiz. Mazkur holatda qabul qilinishi mumkin bo‘lgan muammoning barcha yechimlarini Blits savollariga javoblar orqali topamiz. 3-ilovadagi xujjat va ma’lumotlarga tayanib muommo yechimning bir nechta variantilarini ko‘rsatamiz. Yakuniy xulosa chiqarganizdan dan so‘ng o‘qituvchi sizining o‘quv faoliyatingizni 6- 7- ilovalar bo‘yicha baholaydi. Blits-so‘rov savol va javoblari № Savol Javob 1. Buyumning qan

3 km. Karvon yo‘lidagi masofani o‘lchashda qo‘llanilgan. Musht (tutam) – uzunlik o‘lchovi, to‘rtta barmok (ilik) kengligi bilan belgilangan. Tanob – yer o‘lchovi birligi, 0,25 - 0,3 ga ga teng Yard –ingliz uzunlik o‘lchovi, 1 yard – 91 sm 44 mm ga teng. Fut - ingliz uzunlik o‘lchovi. 2. Т urmushimizda foydalaniladigan buyumlarning qanday o’lchamlari mavjud? Xozirgi kundalik turmushimizda qo‘llaniladigan buyum va narsalarning geometrik, fizik va kimyoviy xossa-xususiyatlariga ko‘ra ularning turlicha o‘lchamlari mavjud. Ular yagona o‘lchov birliklar tizimiga kiritilib umumiylashtirilgan, masalan buyumning boshka o‘lchamlar. 3. Chizma buyumlarining asosan qanday o’lchamlari ifodalanadi? Buyumni tayyorlash va ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan o‘lchamlardan: bo‘yi (balandiligi), eni (uzunlig

2.4. “Detal chizmalariga o‘lcham qo‘yish” moduli bo‘yicha tajriba- sinov ishlarini tashkil etish. Bitiruv malakaviy ishimning tajriba-sinov ishlari Qarshi Politexnika kasb- hunar kolleji bazasida 2017-2018 o’quv yili davomida o’tkazildi. Tajriba “Texnik chizmachilik” ta’lim yo’nalishlaridagi 1-kursning 2 ta (48-17, 50-17) guruhida olib borildi va unda 57 nafar o’quvchi qatnashdi. Tajriba sinov jarayonida foydalanilgan asosiy materi al k asb-hunar kollejlar uchun “ Detal chizmalariga o’lcham qo’yish ” mavzusiga doir tarqatma material va grafik topshiriqlardan iboratdir. Biz tajriba sinov jarayonini tashkil etishda nazorat guruhlarida ham, tajriba guruhlarida ham o’quvchilarning soni, “Detal chizmalariga o’lcham qo’yish” mavzusini o’qitilish darajasi hamda turli xil ko’rinishdagi mavzuga doi

Kasb-hunar kollejlarida o’qituvchilarning ish tajribasini kuzatganimizda guruhlarda mustaqil grafik ishlari sifatida asosan test topshiriqlar bilan cheklanilganligini aniqlashga muvaffaq bo’ldik. Chizmachilk fani uchun o’quvchining fazoviy tasavvurini kengaytirish muhim masal bo’lganligi uchun tajrib-sinov ishlarimda tarqatma materialdan foydalanishga qaror qildim. Umuman olganda bitiruv malakaviy ishimning asosiy maqsadi shundan iboratki o’quvchilarda chizmalarni osonlik bilan tushunish, chizmalarni o’qishlarini tezlashtirish, dars jarayonida zamonaviy texnologiyalardan foydalanib dars uchun ajratilgan vaqtdan unumli foydalanib vaqtdan yutishga muvaffaq bo’lish hisoblanadi. Tajriba-sinov ishlarining natijalari. Tajriba-sinov ishlarimni ikki guruhda olib bordim. Har bir guruhda o’quvchilar

1 2 3 1-guruh 2-guruh0%10%20%30%40%50%60%70%80%90% 1-guruh 2-guruh Ko’rib turganingizdek 1- va 2- xolatda o’quvchilarning bilimi deyarli bir xil darajada ko’rinib turibdi. Buning sababi bu guruhlarning ikkalasida ham nazariy dars jarayoni bir xil tarzda olibborilgan. 3- xolatda esa 1- guruh ya’ni tajriba-sinov guruhida darsni tayyorlanga grafik vazifali slaydlar orqali o’tilgandan keyingi natija ko’rsatilgan. 2-guruh ya’ni nazorat guruhining natijasi esa mustahkamlash uchun oddiygina grafik topshiriqlar berilgandan keyingi ortirgan bilimlari ko’rsatilgan. Keltirilgan ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, tajriba-sinov guruhlaridagi o’quvchilarning ko’rinishlar mavzusini o’qitish asosida fazoviy tasavvurlarni rivojlantirish sezilarli darajada bo’lib, bizning qo’llagan metodikamizning ahamiyati

XULOSA Chizmachilik fani o‘qituvchisi boshqa fanlar o‘qtuvchilari kabi birinchi galda yeng yuksak fazilatli, axloqiy pok, iymon va ye’tiqodli, halol va sofdil, talabalarga, o‘smir va yoshlarga nisbatan o‘ta talabchan , ziyrak va izlanuvchan bo‘lishi kerak. O‘qituvchining kasbiy xususitatlari borasida to‘xtalganda shuni ta’kidlash lozimki, u yeng avvalo o‘z kasbining jonkuyari, ishiga ijodiy va ilmiy yondoshadigan shaxs bo‘lmog‘i ta’lab yetiladi. Bu shaxsdagi bilimlar va ilg‘or tajribalariga chanqoqlik, muhimi unda tashkilotchilik, kuzatuvchanlik, qat’iylik va insoniylik xususitatlari yaqqol sezilib turishi kerak. Pedagogika adabiyotlarida talim metodlarini bir nechta turlarga ajratib o‘rganiladi: ko‘rgazmali, izoxli – illustrativ, reproduktiv muommoli, qisman izlanuvchanlik va tadqiqot me

“Pedagogik texnologiya” ning rivojlanish istiqbollari uning nazariy asoslarining tanqidiy taxlil qilinishi, Ta’limga reduktsion yondashishdan voz kechish bilan belgilanadi. Bir vaqtning o‘zida “Pedagogik texnologiya” nazariy asoslarini o‘zgartirish bilan birgalikda uning “muammo maydonini xam o‘zgartirish lozim. “Pedagogik texnologiya” Ta’lim maqsadlarini aniqlashtirish va qismlashtirish, Ta’lim natijalarini standartlashtirish, Ta’lim jarayonidagi samarali teskari aloqa, avtomatlashtirish imkoniyatlari kabi muxim Ta’lim muammolarini xal kilish imkonini beradi. Ushbu muammoni ishlab chiqishda “pedagogik texnolgiya” dagi Ta’lim tizimlarini ko‘rishdagi tajribasini xisobga olish va tanqidiy taxlil qilish maqsadga muvofikdir. Ularning xammasidan xam chizmachilik fanini xusuxiyatlarini e’tiborga

-O‘quvchi va yoshlarga chizmachilik sirlarini o‘rgatish borasida o‘z ustida doimo izlanish, talabalar faolitatini rivojlantirib, to‘g‘ri va asosli shakllantirish uchun pedagogik qoidalar asosida tajribalar olib borish :  Tasviriy san’at insonni shakllantirishdagi muhim va ishonchli vositalardandir, bunday imkonitatni xar bir mashg‘ulotda qo‘llash uchun tangicha uslub va mumkin bo‘lgan usullarini ishga solish hamda amalda qo‘llay olish mahoratini o‘rgatish :  Zamon talabi bilan dars va mashg‘ulotlarni noan’anaviy dars rejalari bilan o‘tkazish :  Jahon andozalariga xos tangi texnologitalarini o‘rganib, darsda qo‘llay olish mahoratini yegallashi kerak. Yuqorida zikr yetilgan talablarni o‘zida mujassam yetgan har qanday talabaga kelajak avlodimizni ishonib topshirsak bo‘ladi. FOYDALANILGAN

6. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni / Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. – Toshkent: O‘zbekiston, 1997. 7. Azizxo‘jayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. – T.: TDPU, 2006. 8. “ AutoCAD ” для студента. Популярный самоучитель. – С Пб.: Просвет, 2005. – 320 с. 9. Ibragimov X.M. Kompyuter grafikasi (“AutoCAD-2006”). / Ma’ruzlar matni. – Samarqand: SamDAQI, 2006. – 107 b. 10. Левицк B.C. Машиностроительное черчение и автоматизация выполнения чертежей / Учеб. для ВТУЗов. – 4-е изд., испр. – М.: Высшая школа, 2000. – 422 с. 11. Muhandislik grafikasi fanidan ma’ruzalar matni to‘plami / Tuzuv.: Sh.Eshqobilov, M.Xalilov. – Qarshi: Qarshi muhandislik iqtisodiyot instituti, 2014. – 77 b . 12. Начертательная геометрия и инженерная графика.

21. Kutubxona.uz 22. edu.uz 23. tdpu.uz 74

Купить