Deviant xulq-atvorning kelib chiqish sabablari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	26.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Deviant xulq-atvorning kelib chiqish sabablari

Купить

Mavzu: Deviant xulq-atvorning kelib chiqish sabablari.
REJA:
1. Deviatsiya va uning turlari.
2. O’smirlarning deviant xulq-atvori sabablari
3. Deviant xulq-atvorli bolalar bilan ijtimoiy-pedagogik amaliyot yuritish.
4.Deviatsiya kontseptsiyasida reabilitatsiya, profilaktika va korrektsiya
masalalari.

Odatda deviatsiyalar o’spirinlik davrida yuzaga keladi. O’spirinlik davri yoshlik
davrlari ichida eng murakkabidir. Uni o’tish davri ham deb atashadi, chunki bu
davr mobaynida bolalikdan yigitlikka o’tish ro’y beradi va bu jarayon o’smir
rivojlanishining barcha jihatlari-anotomik-fiziologik tuzilishi, aqliy, axloqiy
rivojlanishida o’z ta’sirini ko’rsatadi.
O’smirlik davrida o’smir hayoti va faoliyatida jiddiy o’zgarishlar ro’y beradi,
bu esa o’z navbatida ruhiyatning qayta shakllanishiga, tengdoshlari bilan
munosabatlarning yangi shakllari paydo bo’lishiga olib keladi. O’smirning ijtimoiy
maqomi o’zgaradi. Unga nisbatan kattalar tomonidan yanada jiddiyroq talablar
qo’yila boshlaydi.
Deviatsiya turlari
Jamiyatda qabul qilingan qoidalar, xulq-atvor normalaridanchetga chiqqan
o’smirlarni qiyin o’smir yoki qiyin tarbiyalanadigan o’smir deyishadi. Qiyin
tarbiyalanish deganda pedagogik ta’sirga qarshilik ko’rsatish tushuniladi.
O’smirning qiyin tarbiyalanishi, u tomonidan qabul qilingan norma va qoidalarga
amal qilinmasligini fanda deviatsiya hodisasi orqali o’rganiladi.
Deviatsiya (og’ish) ham insonga, ham uni o’rab turgan olamga xos bo’lgan
o’zgaruvchanlik hodisasining jihatlaridan biri hisoblanadi. ijtimoiy sohada
o’zgaruvchanlik hodisasining jihatlaridan biri hisoblanadi. ijtimoiy sohada
o’zgaruvchanlik faoliyatga bog’liq va insonning atrofdagilar bilan o’zaro
munosabatini aks etadigan xulq-atvorida o’z ifodasini topadi. Avval aytib
o’tganimizdek, xulq-atvor norma va chetga chiqqan bo’ladi.
O’smirning normal xulq-atvori uning bilan ijtimoiylashuvi rivojlanishi
ehtiyojlariga mos tushuvchi mikrosotsium o’zaro munosabati. Agar bolani
atrofdagilari o’smirning u yoki bu xususiyatlariga o’z vaqtida e’tibor qaratishsa
uning xulq-atvori doimo normal bo’ladi.
Bundan kelib chiqadiki, me’yordan chetga chiqqan xulq-atvorni jamiyat
rivoji va svilizatsiyasini bola shaxsiyatining xususiyatlarini inobatga olmaslik
oqibatida buzilishiga olib keluvchi bolaning jamiyat bilan munosabati sifatida
tushunsak bo’ladi.

Aftida chetga chiquvchi xulq-atvor ijtimoiy dezadaptatsiya ko’rinishlaridan
biri hisoblanadi. Bolalar va o’smirlar dezadaptatsiyasi haqida gapirganda bu
jarayonga giriftor bo’lgan bolalar toifalarini aniqlab olish lozim:
-maktabga qatnamaydigan maktab yoshidagi bolalar,
-etim bolalar,
- ijtimoiy yetimlar, bolalar uylarida joylar yetishmasligi sababli ular oylab o’z
navbatlarini ota-onalik huquqidan mahrum etilgan ota-onalari bilan yashagan holda
kutishadi. SHu bilan birga ular tuzuk ovqatlanishmaydi, jismoniy, ruhiy, jinsiy
qiynoqlarga duchor bo’lishadi.
-giyohvand va toksin moddalar iste’mol qiluvchi bolalar,
-jinsiy intizomsiz bolalar,
-g’ayrihuquqiy hatti-harakatlar sodir etgan bolalar. Rasmiy ma’lumotlarga ko’ra
ularning soni kattalarga qaraganda ikki hissa tez oshmoqda.
Deviatsiya deviant, delikvent va jinoiy xulq-atvordan iborat.
Deviant xulq-atvor-mikro ijtimoiy munosabatlar (oilaviy, maktabdagi
munosabatlar) va kichik ijtimoiy guruhlarga xos bo’lgan ijtimoiy normalar va
xulq-atvor qoidalarini buzish bilan bog’liq me’yordan og’uvchi xulq-atvor
turlaridan biridir. Bu xulq-atvorni g’ayriintizomiy deb atasak ham bo’ladi. Deviant
xulq-atvorning yorqin namoyon bo’lishiga namoyish, agressiya, chaqiruv,
o’qishdan qochish va daydilik, boalar va o’smirlarning aroqxo’rlik, giyohvandlik
va u bilan bog’liq g’ayriijtimoiy harakatlar, jinsiy xarakterdagi g’ayriijtimoiy hatti-
harakatlar, o’zigo’ suiqasd qilishga urinishlarni misol qilib keltirsak bo’ladi.
Delinkvent xulq-atvor deviantdan farqli ravishda bolalar va o’smirlarning
takrorlanib turuvchi g’ayriijtimoiy hatti-harakatlar sifatida xarakterlanadi. Bu
harakatlar huquqiy normalarni buzuvchi, biroq ijtimoiy xavf darajasiga ko’ra jinoiy
javobgarlikni keltirib chiqarmaydigan muayyan harakatlar majmuasiga aylanadi.
Delikvent xulq-atvorning quyidagi turlari mavjud:
-agressiv xulq-atvor, bunga haqoratlash, sadistik harakatlar, o’t qo’yish kabilar
kiradi;

- g’arazli xulq-atvor: kichk o’g’riliklar, ta’magirlik, avtoulovlarni olib qochish va
moddiy daromad olish maqsadidagi boshqa mulkiy tajovuzlar;
-giyohvand moddalarni yetishtirish va tarqatish.
Delikvent xulq-atvor nafaqat tashqi jihatdan, balki ichki-shaxsiy xulq-atvorda
ham namoyon bo’ladi. YA’ni bunda o’smirda ichki tartibga solish tizimini nazorat
qilishni susayishiga olib keluvchi qadriyatlarning o’zgarishi ro’y beradi.
Jinoiy hatti-harakat jinoiy javobgarlikka tortishga, ma’lum yoshga yetganda
jinoiy ish qo’zg’ashga sabab bo’luvchi va jinoyat kodeksining muayyan
moddalarida nazarda tutilgan g’ayrihuquqiy hatti-harakatlar hisoblanadi.
Deviatsiyaning salbiy turlari ijtimoiy potologiya hisoblanadi. Bularga
aroqxo’rlik, toksikomaniya, giyohvandlik, fohishabozlik, o’z joniga qasd qilish,
huquqbuzarlik va jinoyatchilikni kiritsak bo’ladi. Ular tizimni barbod etishadi,
uning asoslariga putur yetkazishadi va anchagina zarar keltirishadi.
O’smirlarning deviant xulq-atvori sabablari
Me’yordan chetga chiquvchi xulq-atvor murakkab tabiatga ega bo’lib, turli
xil omillar bilan izohlanadi. Voyaga yetmaganlarning deviant xulq-atvorini keltirib
chiqaruvchi omillar quyidagilardir:
1. Biologik omillar bola organizmida uning ijtimoiy adaptatsiyasini
qiyinlashtiruvchi fiziologik yoki anotomik xususiyatlarning borligida o’z ifodasini
topadi. Ularga quyidagilar kiradi:
-irsiy xsusiyatlar;
-aqliy rivojlanishning buzilishi, eshitish va ko’rishning susayishi, asab tizimining
zararlanishi va boshqalar;
-organizmga psixofiziologik zo’r berish, nizoli holatlar, atrof-muhitning kimyoviy
tarkibi, turli somatik, allergik, toksik kasallanishlarga olib keluvchi, ya’ni quvvat
manbalari bilan bog’liq bo’lgan psixofiziologik xususiyatlar.
2. Psixologik omillar. Bularga bolada psixopatalogiya yoki xarakterining
aksetkatsiyasining borligi kiradi. Bu me’yordan chetga chiqishlar asab kasalliklari,
psixopatiya, nevrosteniya va bolada g’ayriadekvant reaksiyalarni paydo qiluvchi
boshqa omillarda namoyon bo’ladi.

YOrqin namoyon bo’lgan psixopatiyaga (tentaklik) ega bolalar psixiatrlar
yordamiga muhtojlar.
Ruhiy me’yorning eng keskin varianti hisoblanmish aksentuatsiyaga ega
bolalar psixologik ta’sirlar uchun nihoyatda qaltis hisoblanadilar va ijtimoiytibbiy
reabilitatsiyaga ehtiyoj sezadilar.
Bola rivojlanishining har bir davrida shaxsiyat va xarakterning ba’zi ruhiy
hislatlari shakllanadi. O’smirda ruhiyat rivojlanishining ikki bosqichi kuzatiladi:
yoki u yashaydigan ijtimoiy muhitdan bezib qoladi, yoki ko’nikib ketadi. Agar
oilada bola ota-onasi tomonidan yetarli mehr his qilmasa unda bu holatda uning
himoya vositasi vazifasini begonalashuv bajaradi. Bu begonalashuv asabiy
reaksiyalar, atrofdagilar bilna munosabatlarning buzilishi, emotsional sovuqlik,
psixik rivojlanishning to’xtab qolishi, turli ruhiy patalogilarda namoyon bo’ladi.
O’smirlarga xos bo’lga rad etish, qarshi chiqish kabi hislatlar odatda bir-
biriga emotsional bog’liq bo’lgan oilaviy munosabatlarning oqibati hisoblanadi.
O’smir axloqiy qadriyatlari tizimining shakllanmaganligi holatida uning
qiziqishlari g’arazli xarakter kasb eta boshlaydi. Bunaqa o’smirlarga infantilizm,
ko’ngilochar hikoyalar xosdir.
3. Ijtimoiy-pedagogik omillar maktab, oila va ijtimoiy tarbiya nuqsonlarida
namoyon bo’lib, uning asosida yoshlik chog’ida salbiy tajriba to’planishligi bilan
bolaning erta ijtimoiylashuvidagi og’ishlarga olib keluvchi yosh, jinsiy va
individual hususiyatlar yotadi. Bunaqa bolalar avvalambor maktabda yomon
tayyorlanishgan bo’lishadi, uy vazifalariga mas’uliyatsizlik bilan qarashadi,
maktab baholariga befarqliklarini bildirishadi. Bu esa ularning o’quv
dezadaptatsiyasidan dalolat beradi.
Maktab o’qo’vchisining dezadaptatsiyasi o’z rivojlanishida quyidagi
bosqichlardan o’tadi:
-o’quv dekompensatsiyasi-bola bir yoki bir nechta fanlarni o’zlashtirishida
qayinchiliklra paydo bo’lishi bilan xarakterlanadigan holat;

-maktab dezadaptatsiyasi –o’qish jarayonidagi qiyinchiliklar bilan bir qatorda
o’qituvchilar, sinfdoshlar bilan nizolashishda namoyon bo’ladigan, xulq-atvor
buzilishi bilan xarakterlanadigan bola holati;
-ijtimoiy dezadaptatsiya-bu holatda o’qishga, maktab jamoasiga qiziqish batamom
so’nadi, giyohvandlik, spirtli ichimliklarga qiziqish kuchayadi;
-bo’sh vaqtni o’tkazish muhitining kriminallashuvi.
Bolaning psixo ijtimoiy rivojidagi me’yordan chiqishning yana bir muhim
omili noxush oila hisoblanadi. Voyaga yetmagan bolalarda g’ayriijtimoiy xulq-
atvorni shakllanishiga olib keladigan oilaviy munosabatlar turlarini ajratib
ko’rsatish ham muhim ahamiyatga ega. Ular:
-o’zida bir tomondan bola xohishlariga erk berish, boshqa tomondan esa bolani
nizoli vaziyatlarga undashni yoki oilada ikki axloq-oila uchun yurish-turish
qoidalari, jamiyat uchun umuman boshqa qoidalarni mujassam etgan tariyaviy
munosabatlar turi;
-to’liqsiz oilada, bolalar va ota-onalarning uzoq muddat ayri yashashlari sharoitida
tarbiyaviy ta’sirlarning beqaror turi;
-spirtli ichmliklar, giyohvand moddalar iste’moli, g’ayriaxloqiy hayot tarzi, ota-
onalarning jinoiy xulq-atvori bilan bog’liq a ijtimoiy munosabatlar turi.
SHavqatsiz muomula (haqorat) deb bolaga g’amxo’rlik qiluvchi yoki unga
vasiylik qiluvchilar tomonidan unga zarar keltiruvchi harakatlarga aytiladi.
Bolaning ruhiy-ijtimoiy rivojlanishiga oila va uning ta’sirini tahlil qilish
shuni ko’rsatadiki, aksariyat bolalarda ijtimoiylashuv shartlari buziladi. Ularning
bir qismi deviatsiya holatiga olib boruvchi turli jismoniy va ruhiy xavflar ostida
yashashadi, boshqalari esa jinoiy faoliyatlarga aralashib qolishgan.
4. Ijtimoiy-iqtisodiy omillar ijtimoiy tengsizlik, jamiyatning boylar va
kambag’allarga sinflashishi, axoli ko’p qismining kambag’allashib ketishi,
ishsizlik, inflyatsiya, daromad olish usullarining cheklab qo’yilishidan iborat.
5. Axloqiy omillar bir tomondan zamonaviy jamiyatning past axloqiy
darajasida, qadriyatlarning yo’qolib ketishida namoyon bo’lsa, boshqa tomondan

esa jamiyatning deviant xulq-atvorning namoyon bo’lishiga befarq qarashida o’z
aksini topadi.
Deviant xulq-atvorli bolalar bilan ijtimoiy-pedagogik amaliyot yuritish.
O’smirlar deviant xulq-atvorining profilaktikasi. O’smirlik yoshida
deviatsiya namoyon bo’lishining tinimisiz oshib borishi ijtimoiy pedagog oldida bu
o’smirlar bilan ishlashning yangi usullari, texnologiyalarini izlash va ularga tadbiq
etish vazifasini qo’yadi. Ilmiy nazariy va amaliyotda ikki asosiy texnologiya-
profilaktika va reabilitatsiya keng tarqalgan.
Profilaktika-o’smirlar xulq-atvorida ijtimoiy normalardan og’ishning turli
shakllarini keltirib chiqaruvchi asosiy sabab va sharoitlarni bartaraf etishga
qaratilga ijtimoiy, tibbiy, tashkiliy, tarbiyaviy va davlat tadbirlarining majmuasidir.
U asosan bolani o’rab turuvchi muhitga bog’liq bo’ladi.
Profilaktika chora-tadbirlarini amalga oshirayotganda ijtimoiy pelagog
quyidagi qoidalarga suyanadi:
1. Ijtimoiy madaniy normani o’zlashtirish shaxs ijtimoiylashuvi jarayonida
amalga oshadi. Qadriyatlar, g’oyalar va boshqa ramqiy tizimlar majmuasini
o’zlashtirmay inson jamiyatning to’la qonli a’zosi sifatida faoliyat yurita olmaydi.
2. Ijtimoiy madaniy normaning muxolifi bolalarning ijtimoiy madaniy va
pedagogik qarovsizligi bo’lib, u nafaqat bola rivojining g’ayrinormal alomati balki
uning zimmasiga anomal ijtimoiy holatlarni yuklatishning natijasi sifatida qaraladi.
3. Bolalar qarovsizligining profilaktikasi nafaqat mavhum ijtimoiy madaniy
normadan balki muayyan sharoitda yashashga majbur bo’lgan boladan kelib
chiqishi lozim.
4. Bola reabilitatsiyasi faoliyat sub’ekti, ijtimoiy sub’ekt va shaxs darajasida
amalga oshirilishi kerak.
“Profilaktikasi” atamasi o’zi noxush oqibatlarni keltirib chiqaruvchi
sabablarni bartaraf etish ma’nosini bildiradi.
Ijmimoiy og’ishlar turli sabab va holatlardan kelib chiqishini inobatga olsak,
profilaktik chora-tadbirlarning bir nechta turlarini ajratsa bo’ladi:
-neytrallashtiruvchi,

-o’rnini to’ldiruvchi,
- ijtimoiy og’ishlarga sabab bo’luvchi holatlarni yuzaga kelishidan
ogohlantiruvchi,
-bu holatlarni bartaraf etuvchi,
-o’tkaziladigan profilaktika ishlarini nazorat qiluvchi.
Ijtimoiy pedagogning o’smirlar bilan profilaktika ishlari olib borishiga bir
nechta yondashuvlar mavjud:
Informatsion yondashuv-voyaga yetmagan shaxslar ularga davlat va jamiyat
tomonidan axloqiy normalarni bajarishga taqdim etilgan huquq va
majburiyatlardan xabardor qilinadilar.
Ijtimoiy profilaktik yondashuv. Bunda asosiy maqsad negativ hodisalarni
aniqlash, bartaraf etish va neytrallashtirishdir. Bu yondashuning mohiyati davlat,
jamiyat, muayyan ijtimoiy pedagogik muassasa, ijtimoiy pedagog tomonidan
deviant xulq-atvorni keltirib chiqaruvchi sabablarni bartaraf etishga qaratilgan
ijtimoiy-iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy, tashkiliy, huquqiy va tarbiyaviy chora
tadbirlarni o’tkazishdan iborat.
Tibbiy-biologik yondashuvning mohiyati esa ijtimoiy normalardan ehtimoliy
og’ishlarni turli ruhiy anomaliyalar bilan aziyat chekuvchi shaxslarga nisbatan
davlat profilaktik xarakterdagi choralar vositasida oldini olish hisoblanadi.
Ijtimoiy pedagogik yondashuv deviant xulq-atvorga ega o’smirning ijobiy
hislatlarini tiklashda namoyon bo’ladi.
Deviant xulq-atvorga ega bolalarning ijtimoiy-pedagogik reabilitatsiyasi
Ijtimoiy pedagogning dezadaptatsiya bo’lgan o’smirlar bilan ishlashining boshqa
bir texnologiyasi ularning reabilitatsiyasi hisoblanadi. Reabilitatsiya keng turdagi
vazifalar, elementar ko’nikmalardan tortib insonning jamiyatda to’liq
integratsiyalashuvigacha bo’lgan masalalarni hal qilishga qaratilgan chora-tadbirlar
tizimi sifatida qaralishi mumkin.
Reabilitatsiya ob’ektlari quyidagilar:
1. Ijtimoiy va pedagogik qarovsiz bolalar.

Tavakkal guruhidagi bolalarning eng tarqalgan toifasi bo’lib, ularning qiyin
tarbiyalanishi ruhiy pedagogik sabablar bilan izohlanadi. Qarovsizlikning asosiy
belgilari deb yetakchilik faoliyatidagi kamchiliklar, xulq-atvorda chetga og’ish,
ijtimoiy adaptatsiya qiyinchiliklarini aytsak bo’ladi. Bu bolalar va o’smirlar
faoliyatning to’la qonli sub’ekti bo’lmaganliklar uchun ularga asosiy yordamni
pedagog, psixolog va ota-onalar ko’rsatishlari mumkin.
2. Voyaga yetmagan huquqbuzarlar, yetim bolalar, xulq-atvorida chetga
og’ish bo’lgan o’smirlar.
Bu toifaga avvlambor ijtimoiy adaptatsiyada, ijtimoiy rollarni egallashda
yordam ko’rsatish lozim.
Reabilitatsiyaning asosiy sub’ekti ijtimoiy pedagog bo’lib, u yuqorida sanab
o’tilga funksiyalarni bajara olishi, o’smirlar va bolalarga psixologik yordam
ko’rsata olishi lozim.
3. Psixosomatik va nerv-psixologik sog’ligi buzilgan va funksional
og’ishlarga ega bolalar.
a) surunkali somatik kasalliklar,
b) funksional buzilishlar,
v) asab-ruhiy hastaliklar,
g) aqliy qoloqlik,
d) nogironlik.
Bu toifa bolalar avvalambor tibbiy va ruhiy reabilitatsiyaga ehtiyoj sezadilar.
Uning sub’ektlari shifokorlar va psixologlar bo’lib, ular shuningdek pedagog va
ijtimoiy ishchilar bilan hamkorlikda kompleks reabilitatsiyani ham o’tkazishlari
mumkin.
Reabilitatsion yordam xarakteri:
-kechikkan yordamdan profilaktik yordamga o’tish,
-jazolovchi yordamdan ayovchi yordamga o’tish,
-tasodifiy yordamdan kafolatlangan va kompleks yordamga o’tish,
-anonim yordamdan shaxsiy yordamga o’tish.

Adaptatsiyadan farqli o’laroq reabilitatsiya tiklanish, faollashtirish sifatida
tushuniladi. Reabilitatsiya jarayonida o’rnini to’ldiruvchi mexanizm mavjud
nuqsonni yengib o’tish uchun qo’llanadi, adaptatsiya jarayonida esa u mavjud
nuqsonga ko’nikish maqsadida qo’llanadi.
Demak, reabilitatsiya bu bolani jamiyatdagi faol hayotga va ijtimoiy foydali
mehnatga qaytarish maqsadidagi chora-tadbirlar tizimidir.
Reabilitatsiyaning bir qancha turlari mavjud: tibbiy, psixologik, pedagogik,
ijtimoiy-iqtisodiy, kasbiy, maishiy.
Tibbiy reabilitatsiya bola organizmining u yoki bu yo’qotilgan funksiyasini
o’rnini to’ldirish yoki to’liq va qisman tiklashga qaratilgan bo’ladi.
Ruhiy reabilitatsiya o’smirning ruhiy sohasiga qaratilgan bo’lib, uning
maqsadi deviant xulq-atvorli bola ongida uning hech kimga kerakmasligi haqidagi
tasavvurni yengib o’tishdir.
Kasbiy reabilitatsiya o’smirni biror-bir kasbga o’rgatish, u uchun
yengillashtirilgan sharoitli va qisqartirilgan ish kuniga ega ish joylarini qidirishdan
iborat.
Maishiy reabilitatsiya o’smir uchun normal yashash sharoitlarini yaratishga
qaratiladi.
Ijtimoiy-iqtisodiy reabilitatsiya deganda esa o’smir huquq va manfaatlarini
himoya qilish, unga tegishli bo’lgan moddiy mulklar, to’lovlar bilan ta’minlashga
qaratilgan chora-tadbirlar tushuniladi.
Ijtimoiy-pedagogik reabilitatsiya-bola hayotiy faoliyatida muhim
ahamiyatga ega shaxsiy hislatlarni, uning jamiyat integratsiyasiga yordamyordam
beruvchi faol hayotiy pozitsiyasini shakllantirish, ijobiy rollarni, jamiyatda yurish-
turish qoidalarini o’zlashtirishi, kerakli ma’lumot olishga qaratilgan tarbiyaviy
xarakterdagi chora-tadbirlardir.
Ijtimoiy-pedagogik reabilitatsiya muassasalarining asosiy va vazifalariga
quyidagilar kiradi:
-bolalar va o’smirlarni nazoratsizliklarini oldini olish,

-voyaga yetmaganlarning ijtimoiy dezadaptatsiyasilarining sabablari va
manbalarini aniqlash,
-kasbiy, o’quv, ijtimoiy-madaniy, sog’lomlashtirish va boshqa komponentlardan
tashkil topgan bolalar va reabilitatsiyasining individual dasturlarini amalga
oshishini ta’minlash,
-uy sharoitlarida reabilitatsion chora-tadbirlarni uzluksizligini ta’minlash uchun
dezadaptatsiya bo’lgan bolalar oilalari bilan hamkorlik qilish va tavsiyalar
tayyorlash,
-nazoratsiz bolalar va o’smirlarning (18 yoshgacha) normal maishiy sharoitlarda
vaqtinchalik yashashini ta’minlash (shu jumladan, ularga bepul ovqat tarqatish,
tibbiy xizmatlar, ijtimoiy yordam ko’rsatish va b.),
-oilada inqirozli vaziyatni bartaraf etish va bolaning o’z oilasiga qaytib kelishi
uchun ruhiy, psixokorreksion va boshqa yordam ko’rsatish,
-voyaga yetmaganlarning keyingi taqdirini hal qilishda ishtirok etish,
-boshqa muassasalar bilan hamkorlikda bolalarning keyingi tarbiyasining yanada
optimal shakllarini ishlab chiqish va amalga oshirish.
Bu vazifalar ko’lami muassasalar faoliyatini kadrlar bilan ta’minlanishi va
muayyan sharoitlarga bog’liq ravishda o’zgarib turishi mumkin.
Muassasalar quyidagi voyaga yetmagan shaxslarga xizmat ko’rsatiladi:
-ijtimoiy reabilitatsiya, shoshilinch ijtimoiy psixokorreksion va tibbiy-psixologik
yordamga muhtojlarga,
-ota-onalari, tengdoshlari, pedagoglar va boshqalar bilan muloqotda
qiyinchiliklarga duchor bo’layotganlarga,
-turli sabablarga ko’ra deprivatsiyaga mayli borlarga,
-noxush oilalarda istiqomat qiluvchilarga,
-etim bolalar va ota-onasi qaramog’isiz qolgan bolalar uchun (muassasada
yashashga rozi bo’lmaganlarga).
Deviant xulq-atvorli o’smirlarning ijtimoiy pedagogik reabilitatsiyasi
reabilitatsion markaz deb nomlanuvchi ixtisoslashgan muassasalarda amalga
oshiriladi. Bu muassasalarning vazifalari:

-nazoratsizlik, daydilik profilaktikasi,
-ota-onasi aybi bilan yoki ekstrimal vaziyat tufayli qiyin hayotiy holatga tushib
qolgan bolalarga tibbiy-psixologik yordam,
-ijobiy ijtimoiy xulq-atvor, atrofdagilar bilan muomula qilish ko’nikmalarini
shakllantirish,
-ota-onasi qaramog’isiz qolgan bolalarga nisbatan vasiylik funksiyalarini bajarish,
-shaxsning inqirozli ruhiy holatlarini bartaraf etishga yordam beruvchi ruhiy va
pedagogik qo’llab-quvvatlanish,
-oilaga qaytib kelishga ruxsat,
-normal rivojlanish, ta’lim olish imkoniyati bilan ta’minlash,
-ishga jolashtirilishiga g’amxo’rlik qilishdan iborat.
Bu muassasalarda ijtimoiy pedagogik reabilitatsiya uch asosiy bosqichdan
iborat: tashxis qilish reabilitatsion dasturni yaratish va amalga oshirish, bolaning
reabilitatsiyadan keyingi himoyasi.
Tashxis qilish voyaga yetmagan shaxsga emotsional sohasi rivojlanishi,
shaxsiy xislatlar, ijtimoiy rollar, kasbiy qiziqishlarning shakllanganlik darajasini
aniqlashga qaratilgan ijtimoiy pedagogik tadqiqotlar o’tkazishni ko’zda tutadi.
Reabilitatsion dastur har bir bola uchun individual tuzilib, faoliyatning
asosiy elementlari-maqsadi, vazifasi, shakllari, vositalari, bosqichlarini o’zida
mujassam etadi. Reabilitatsiya dasturining asosiy maqsadi shaxsning axloqiy
qadriyatlarini shakllantirish va to’g’rilash, bolalarga muomala ko’nikmalarini
shakllantirishga yordam ko’rsatish.
Reabilitatsiyadan keyingi himoya bolalarga reabilitatsiya markazidan
chiqqanidan so’ng oila, do’stlar, maktab jamoasi bilan uyg’un munosabatlarni
tiklashga yordam beradi.
Qiyin tarbiyalanadigan bolalarni reabilitatsiya jarayonida tarbiya
muassasalari katta ahamiyatga ega.
Ta’lim muassasining reabilitatsion xizmati umumiy yondashuv asosida
funksional majburiyatlar va kasbiy vakolatlar doirasiga o’zaro munosabatga
kirishuvchi va bola hamda uning munosabatlarini uyg’unlashtirishga qaratilgan

o’zaro bog’liq chora-tadbirlar tizimini amalga oshiruvchi mutaxassislar guruhi va
pedagogik jamoadir. Maktab reabilitatsiyasi (tibbiy-psixologik-pedagogik)
reabilitatsiya xizmati modeli muassasa spetsifikasini ham inobatga oladi.
Bu reabilitatsiya xizmatining asosiy vazifalari quyidagilar:
-bolalar va o’smirlar rivojlanishidagi o’zgarishlar sabablarini aniqlash;
-ularni bartaraf etish vositalarini qidirish;
-ta’lim-tarbiya, yashash sharoitlarini optimallashtirish;
-normal shaxs rivojlanishiga yordam beruvchi pedagogik jarayonni tashkil qilish;
-tavakkal guruhi bolalari va o’smirlarini o’z vaqtida aniqlash;
-o’smirlarning ruhiy inqirozini yengib o’tish;
-maxsus reabilitatsion dasturlarni amalga oshirish orqali muhtojlarga har
tomonlama yordam ko’rsatish.
Reabilitatsiyaning asosiy tamoyillari:
-mintaqaviy xususiyatlarni, mintaqadagi ijtimoiy-madaniy va iqtisodiy holatni
inobatga olish;
-sheriklik;
reabilitatsion chora-tadbirlarning keng qamrovliligi;
-ketma-ketlik;
-individual, insoniy yondashuv.
Mintaqaviy ijtimoiy-madaniy va iqtisodiy vaziyatni bilish tamoyili bolalar
kontingentlari, muassasalar strukturasini bilishni taqozo etadi.
SHeriklik tamoyili ( ijtimoiy pedagog, shifokor, psixolog-bola) barcha
psixologik-pedagogik va reabilitatsion chora-tadbirlarni bola shaxsi orqali amalga
oshirilishidan iborat.
Keng qamrovlilik tamoyili reabilitatsion dasturni amalga oshirishdagi turli
chora-tadbirlar komelksini ko’zda tutadi. Reabilitatsiyaning quyidagi bosqichlari
mavjud: oilaviy, ijtimoiy va ta’lim va b.
Ketma-ketlik tamoyili bir reabilitatsion chora-tadbirdan boshqasiga asta-
sekin o’tishni ko’zda tutadi.

Individual-insoniy yondashuv bola rivojlanishining nafaqat aktual
balkishunga yaqin hududlarini ham inobatga olish lozimligini ko’zda tutadi.
Ta’lim muassasasining reabilitatsion tizimi asosan psixologik-pedagogik
xarakterga ega, ya’ni uning mazmuni va shakllari asosiy maktab xodimlarining
zimmasida bo’ladi. Avvalambor u bolalarni o’z maqomlarida (muomalaning
to’laqonli a’zosi sifatida) va muomala layoqatiga ega (etakchi o’quv faoliyatinig
sub’ekti) sifatida tiklanishlariga qaratilgan. U bolalar, o’smirlar va ularning
ijtimoiy atrof-muhiti bilan ish olib borishiga bog’liq. Pedagoglar shug’ullanuvchi
nuqsonlar va me’yordan chetga og’ishlar sabablari asoson psixologik-pedagogik
xarakterga ega bo’lib, kerakli vositalar yordamida to’g’ri yo’lga solinadilar.
Ta’lim muassasalarida ijtimoiy pedagogik reabilitatsiya qarovsiz bolalar va
o’smirlarga nisbatan oilaviy va maktab repressiyalarini oldini olishga, nizoli
vaziyatlarni hal qilishga shuningdek esa ularni o’quv faoliyatining sub’kti sifatida
tiklashga qaratiladi.

Adabiyotlar
1. Egamberdiyeva H.M. «Ijtimoiy pedagogika» (darslik) - T., 2009 y.
2. Mavlonova R. va boshkalar “Ijtimoiy pedagogika” (O’kuv kullanma) - T.,
2009 y.
3. Galaguzova M. A. Sotsialnaya pedagogika (Uchebnoye posobiya) - M.,
4. Xarlamov I.F. Pedagogika v voprosax i otvetax (Uchebnoye posobiya) -1.
Munavvarov A.K. Pedagogika (O’quv qullanma). - T., 1996 u.
5. Munavvarov A.K. Pedagogika(o`quv qo`llanma). - T., 1996 u.
6 .Munavvarov A.K. Oila pedagogikasi (o`quv qo`llanma a). - T., 1994 u.
7. Yo‘ldoshev J. Ta’lim yangilanish yo‘lida (o`quv qo`llanma). - T., 2000 u.
8 . Podlasыy I L .Pedagogika. V 2x kn. (o`quv qo`llanma). - M., 2003 g.
9.Yu.Asadov, R.Musurmanov.O’smirlar deviant hatti-harakatning ijtimoiy
psixologik xususiyatlari T;-Sano-standart-2011

Deviant xulq-atvorning kelib chiqish sabablari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish