Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 695.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

“Devoni lug‘atit turk” asarida keltirilgan urug‘,qabila ,elat,xalq, va millat nomlari haqida

Купить
Mav zu: “Devoni lug’atit turk” asarida keltirilgan urug’,qabila ,elat,xalq, va millat nomlari haqida Mahmud Koshg‘ariyning bu nodir asari bebaho bir qomuski, undan har bir mutaxassis o‘ziga kerakli material topa oladi. «Devon»ni ayni vaqtda qimmatli toponimik asar ham deyish mumkin. Chunki bundan uch yuz-to‘rt yuz yil oldin yozib olingan' nomlar ham hozirgi talaffuzdan ko‘ra qadimgi toponimiyaning dastlabki shakliga ancha yaqin bo‘ladi. «Devonu lug'otit turk» esa bundan qariyib 10 asr oldin yozib qoldirilgan. Shuni aytish kerakki, toponim qanchalik ilgari yozib olingan bo'lsa, shunchalik qimmatli sanaladi. «Devon»dagi toponimik ma’Iumotlarni bir necha turga bo'lish mumkin: 1. «Devon»da tilga olingan joy nomlari. 2. Etnonimlar, ya’ni turli xalq, elat, qabila, urug‘ nomlari. 3. Antroponimlar, ya’ni kishi ismlari. 4. Geografik atamalar, o‘simlik hamda hayvon nomlari. 5. So‘zlarning fonetik va grammatik tuzilishiga doir fikrlar. « Dev on» da qay d qilib o‘t ilgan t oponimlar haqida. Ma’Iumk i, « Dev on» ga doira deb at algan xarit a ilov a qilingan. Bundan t ashqari, mat nda ham bir qancha joy nomlari izohlab o‘t ilgan. Bizning hiso- bimizga k o‘ra « Dev onu lug'ot it t urk » da jami 160 dan ort iq t oponim t ilga olingan. Shu o‘rinda ay t ish joizk i, asarda ay rim joy, ba’zi o'simlik lar, hay v onlar nomlari at amalar t ak roran berilgan. Bunday qay t ariqlar hisobga k irmay di, albat t a. «Devon»dagi nomlaming asosiy qismi 0 ‘rta Osiyoga oid turkiy nomlardir. Bu toponimlarning bir qanchalari hamma uchun tushunarlidir. Chunonchi, Oqsoy, Oqterak kabi nomiarni hozir ham uchratish mumkin. Buxoro, Farg‘ona, Samarqand, Xo‘jand, Xorazm, Talas, Tarim, Sayram, Manqishloq, Issiqko‘l kabi toponimlar deyarli o‘zgarishsiz yetib kelgan. Ila, Qorayalg‘a, Ala, Ertish kabinomlar fonetik jihatdan biroz o'zgarib ketgan va hozir Ili, Qorajilg‘a, Olay, Irtish shaklida yoziladi. Beshbaliq, Yangibaliq, Tunkand, Yankand, 0 ‘zkand kabi shahar nomlari, Badalart, Buqachart, Zanbiat, Qavaqart, Yafg‘uart kabi dovonlar, Ikkio‘kuz, Qoraqosh 0 ‘kuz, 0 ‘rungqosho‘kuz kabi daryolar etimologiyasiga «Devon»ning o‘zidan javob topish mumkin. Etnonimlar haqida. «Devon»da juda ko‘p xalq, qabila, toifa nom lari — etnonimlar tilga olingan. Mahmud Koshg‘ariy «Devon»ning bosh qismida turk qabilalari haqida so‘z yuritib: bajanak, qipchoq, o‘g‘uz, yamak, bashg‘irt, basmil, qay, yabaku, tatar, qirg‘iz, chigil, tuxsi, yag‘ma, ig‘roq, jaruq, jumul, uyg‘ur, tangut, xtoy; kitobning lug‘at qismida esa kenjak, arg‘u, qayig‘, bayot, chig‘ay (chig‘an), salg‘ur kabi etnonimlarni ham tilga olgan. Mahmud Koshg‘ariy ba’zi ismlarning et imologiy asini ham ay t ib o't gan. Bek t ur — « o'mingda bck t ur, uzoq y asha» , To‘g ‘ril — y irt qich qush nomi, So'k man — « jang safl arini sindiruv chi» , Burslan — « qoplon» , Suli — Sulay man so‘zining qisqargani v a hok azo. Bir qancha ismlarni izohsiz t ushunish mumk in: Bug'raxon (bug'ra, buv ra — erk ak t uy a), Barsxon (bars — qoplonning bir t uri, bu so‘z asli t urk iy, y oibars esa « y o‘l-y o‘1 bars» demak ), Qilichxon, Turumt oy (y irt qich qush), A rslon t egin v a hok azo. At ish, Ut ush, Abi, Buluch, Tut ush, Tek ish k abi ismlarning semant ik asi esa biz uchun aniq emas. Geografik atamalar, o‘simlik hamda hayvon nomlari to‘g‘risida. «Devonu lug‘otit turk» leksikasi toponimika uchungina emas, balki umuman til tarixi, dialektologiya uchun bitmas — tuganmas xazina. «Devon»da hozirgi vaqtda keng iste’molda bo‘lgan so‘zlarni ham, shaklan biroz o‘zgargan atamalar hamda hozirgi vaqtda butunlay ish- latilmaydigan so‘zlarni ham uchratish mumkin. Biz geografik atamalami bir necha guruhga bo‘lamiz. 0 ‘zbek adabiy tilida keng ishlatiladigan atamalar: tog\ ariq, o ‘ngir, qir, ang‘iz, qayir (qumli yer), qoq (qoq - koimak suv), bulut, sag'iz tuproq (sog‘ tuproq), batig‘ (daryo va boshqalarning chuqur joyi; ilgarilari cho‘kma deb atalgan), yar (jar), qo‘rum (qoya parchalari), burun (tog‘ burni, dengiz yoki ko‘lga kirib borgan kambar yer), oqin (sel), qish lag ‘ (qishlanadigan joy, hozir ma’nosi o‘zgarib qishloq shaklini olgan), balchiq, у ay lag' (yozda turiladigan joy); yay- yoz (hozir ma’nosi o‘zgargan — yaylov), yig‘och (yog‘och — uzunlik o ’l chovi), yut (yaxmalak, yutchilik), soy, qoya, tupu (tepa), qorayog‘ (neft), qari (o‘lchov birligi), o ‘y (chuqur yer); quzuq-quduq va hokazo. Asosan joy nomlari tarkibida qolgan atamalar: art — dovon, tog ’ tepasi (Og‘ochart, Oqart, Qizilart, Qayinart, 0 ‘tizart, Ko'gart, Qizart, Qumart), baliq — shahar (Beshbaliq, Yangibaliq), o ‘kuz — daryo, yoz, yozi — cho‘l (Yozyovon, Sariyoz, Qizilyoz), tom — devor, kend, ken — shahar, qo‘rg‘on, qishloq, ulush-ulus, qishloq, shahar, qarshi- saroy, qasr (Qarshi, Katta Qarshi, Kichik Qarshi, Qarshilik, Qarshi- yon), tuz yer — tekis, yer (Tuzbel, Kattatuz), kechik (Yettikechuv, Toshkechuv), chimgan — o‘tzor, chimzor (ehtimol Chimyon cho'qqisi shu so‘zdan olingan), bo‘ktir — bo‘ktar, tog‘ etagi va hokazo. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RUYXATI: 1)S.Qorayev “Toponimika” T.2006 [300-310] b 2)Z.Madrahimov “Tarixiy toponimika” T.2017 3)@Libriy.uz “Devoni lug’atit turk” xalq,elat nomlari.

“Devoni lug‘atit turk” asarida keltirilgan urug‘,qabila ,elat,xalq, va millat nomlari haqida

Купить