Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 250.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Devonu lug‘otit-turk” – badiiydurdonalarning o‘ziga xos tarzda ifoda etilgani, ularning yaratilishi, janri mazmuni, badiiy xususiyatlarinio‘rgatish usullari dars ishlanma

Купить
Devonu lug’otit-turk” – badiiydurdonalarning o’ziga xos tarzda ifoda etilgani, ularning yaratilishi, janri mazmuni, badiiy xususiyatlarinio’rgatish usullari Dars ishlanma ( 4 soatga mo‘ljallangan) Dars mavzusi: “ Devonu lug’otit-turk” – badiiy durdonalarning o’ziga xos tarzda ifoda etilgani, ularning yaratilishi, janri mazmuni, badiiy xususiyatlarini o’rgatish usullari Darsning maqsadlari: Ta’limiy maqsadi : O‘tilgan mavzuni takrorlash, Mahmud Koshg’ariy hayoti va ijodi haqida , “ Devonu lug’otit-turk” asarining til xususiyatlari haqida ma’lumot berish, og‘zaki nutqini o‘stirish, lug‘at bilan ishlashga o‘rgatish; II. Rivojlantiruvchi maqsadi: Talabalarning mustaqil fikrlash, fikrlash , ifodali o’qish ko’nikmalarini rivojlantirish. III. Tarbiyaviy maqsadi: O'quvchilarga axloqiy-estetik tarbiya berish , ularni Ona vatanga muhabbat va sadoqat ruhida tarbuyalash Dars shiori: Ilmdan bir shu’la dilha tushgan on Shunda bilursanki ilm bepayon . Dars turi: : aralsh, yangi tushuncha , bilimlarni shakllantiruvchi. savol- javob, suhbat, izoh Dars uslubi: Savol-javob, munozara, musobaqa Og‘zaki o‘qitish usuli (ma’ruza, hikoya) Namoyish etish usuli Muhokama usuli Lug‘at bilan ishlash ( Dars jihozi: “ Devonu lug’otit-turk” asari, ko'rgazmalar, darslik, mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, lug'at jadvali, slaydlar, tarqatma materiallar, kompyuter, proyektor, monitor, . Darsning borishi: 1-soatda: 1.Tashkliy qism. 2.O'tilgan mavzuni so'rash. 3.O'quvchilarni baholash. 4.Yangi mavzu haqida gapirish. 5.Mahmud Koshg’ariy 6.Mahmud Koshg’ariy hayoti haqida ma’lumot 7.Asardagi so’zlar sharhi 8.Uyga vazifa berish. Tashkiliy qism : *salomlashish *davomat *xonaning tozaligi *o'quvchilar diqqatini darsga qaratish. *darsga qanday kayfiyatda keldingiz?(shundan keyin 3ta smaylik xursand,o'rtacha va xafa qo'yiladi) *sanani yozish Reja: 1.1-soatda Mahmud Koshg’ariy hayoti va ijodi haqida ma lumot berish.ʼ 2.2-soatda“Devonu lug otit-turk” – izohli lug at va qomusiy asar sifatida. Unda ʻ ʻ badiiy durdonalarning o ziga xos tarzda ifoda etilgani, ularning yaratilishi, janri, ʻ mazmuni, badiiy xususiyatlari. 3.3-soatda Mehnat va marosim qo shiqlari ʻ 4.4-soatda “Alp Er To nga” marsiyasi. “Devon”dagi maqollar xalq donoligining ʻ ifodasi sifatida 5.Xulosa. Yangi mavzuni o'tish: 1-soatda : Mahmud Koshg’ariy haqida qisqa videorolik namoyish etiladi. Mahmud Koshg’ariy hayoti va ijodi haqida so’zlab beriladi Mahmud Koshg’ariy XI asrga kelib turkiy xalqlar madaniyati, adabiyoti va san’ati rivojlanishining yangi pallasi boshlanadi. Bu davrda Qoraxoniy lar davlati amalda ancha mustahkamlanib olgan, Buxoro, Samarqand, Shosh (Toshkent), Qashqar shaharlari yirik madaniyat markazlariga aylangan edi. 992-yilda qoraxoniylar Buxoro va“Klaster” usuli Mahmud Kosg`ariy tarixchi botanik zoologGeogra f folkklorchi tilshunos etnograf biolog Samarqand kabi poytaxt shaharlarni egallaydi. Ammo ular bu shaharlarni o‘zlariga poytaxt qilmadi. Qoraxoniylarning poytaxt shaharlari Isfijob (Sayram), O‘tror, Shosh, Bolasog‘un, Xo‘tan bo‘lib, ularning davlati Markaziy Tiyonshon, Yettisuv, Chu va Talas vodiy larini o‘z ichiga olgan edi. Qoraxoniylar davlati Xorun, Bug‘raxon, Tamg‘ochxon va Ibrohim Bo‘ritegin davrlarida ancha kuchay gan, nisbatan iqtisodiy va madaniy yuksalishga erishgan. Qoraxoniylar davrida Bolasog‘un, Sayram, Shosh, Taroz shaharlarida ilm-fan egalari, turli sohalarning yirik mutaxas sislari, dono va fozil kishilar to‘plangan. Mahmud Koshg‘ariy Bolasog‘un shahrida dunyoga keladi. Uning to‘liq ismi Mahmud ibn Husayn ibn Muhammaddir. Hozirgi Qirg‘izistonda Barskon nomida daryo va dovon bor. Ular Issiqko‘l atrofida joylashgan. Xuddi shu yerda Barskon shahri bo‘lgan. «Barsg‘an – Afrosiyob o‘g‘lining nomi. Barsg‘an shahrini bino qilgan shudir. Mahmudning otasi shu shahardan», – deb yozadi «Devon» muallifi. Uning bobosi ham o‘sha yerdan bo‘lgan. 52 Mahmudning ilk ustozlaridan biri qashqarlik Husayn xalifadir. So‘ng u Buxoro, Samarqand, Marv, Nishopur, Bag‘doddagi maktab va madrasalarda ilmini oshirgan. Mahmud Koshg‘ariy umri davomida qilgan mashaqqatli mehnati evaziga qomuschi olim va tolmas sayyoh bo‘lib tanil di. U turkiy til grammatikasini ishlab chiqqan, turkcha-arab cha lug‘atning ilk namunasini yaratgan birinchi tilshunos olimdir. «Devonu lug‘ot at-turk» Mahmud Koshg‘ariy qoldir gan va turkiy xalqlar uchun bebaho qumaru – merosdir. Darsni mustahkamlash: Qisqa savol-javob orqali mustahkamlanadi 1. Mahmud Koshg‘ariy tug‘ilgan yurt haqida nimalarni bilasiz? 2. «Devonu lug‘ot at-turk» nima uchun qomusiy asar hisobla nadi? 3. Mahmud Koshg‘ariy turkiy va arab tillarini qiyoslagan o‘rinni toping va uni izohlang. 4. Mahmud Koshg‘ariyning buyuk xizmatlari nimalarda deb o‘ylaysiz? Baholash: Barcha darsda ishtirok etgan o‘quvchilar baholanadilar. Baholashda, albatta, qo‘yilgan bahoning izohi berilishi kerak. Uyga vazifa: Mahmud Koshg’ariy hayoti va ijodi bo’yichakitobdan tashqari ma’lumot yig’ish 2-soatda: Tashkiliy qism: O‘quvchilar bilan salomlashiladi. Navbatchi hisoboti tinglanadi. Davomat olinadi. Sinf doskasiga sana va yangi mavzu yoziladi. O‘quvchilarning darsga tayyorligi tekshiriladi. Ma’naviyat daqiqasi o’tkaziladi: O'quvchilar bilan kunning muhim iqtisodiy, ijtimoiy – siyosiy , ma’naviy- ma’rifiy, axloqiy-tarbiyaviy yangiliklari xususida qisqacha suhbat tashkil etish, ularga nisbatan o'quvchilarning mustaqil yondashuvini tinglash, bahs-munozara uyushtirish Yangi mavzu: “Devonu lug otit-turk” – izohli lug at va qomusiy asar sifatida.ʻ ʻ Unda badiiy durdonalarning o ziga xos tarzda ifoda etilgani, ularning yaratilishi, ʻ janri, mazmuni, badiiy xususiyatlari. Uyga vazifani so‘rash: Bunda o’quvchilar o’zlari to’plagan ma’lumotlar haqida gapiradilar Mavzuni mustahkamlash: Mavzuni mustahkamlashda quyidagi savollardan foydalaniladi: 1.«Devon»dagi badiiy parchalar qaysi davrga mansub? Javo bingizni asoslashga harakat qiling. 2.«Devon»dan keltirilgan she’riy parchalar qanday mavzularda ekanligini ayting va misollar bilan izohlang. Ko‘z yoshlarini buloqqa o‘xshatish chindan ham tabiiy va go‘zalmi? Bu to‘g‘rida o‘rtoqlaringiz bilan fikr almashing. 3.Tabiat manzaralari tasviridagi o‘ziga xosliklar nimalardan iborat? Ulardagi badiiy detallarga e’tibor bering. «Devon»da ilm-fan, axloq-odob haqidagi she’riy parchalar ning ma’rifiy ahamiyati haqida gapirib bering. 4.«Devon»dagi she’rlarning janrlarini aniqlashga harakat qiling. Qadimgi adabiyotimizda qaysi vaznlar ustuvor bo‘lgan? Mi sollar bilan tushuntiring. 5.«Devon»dagi she’rlar asosida barmoq vaznining xususiyatla rini izohlab bering. Turoq nima? Misollar asosida tushuntiring. 6.«Devon»dagi she’rlar bilan hozirgi zamon she’riyatini aniq misollar asosida o‘zaro qiyoslang hamda ularning o‘xshash va farqli jihatlarini ayting Baholash: Darsda ishtirok etgan har bir o‘quvchi izohi bilan baholanadi. Rag‘batlantiriladi. Uyga vazifa: «Devon»dan keltirilgan she’riy parchalardan yod olish 3-soatda: Tashkiliy qism: O‘quvchilar bilan salomlashiladi. Navbatchi hisoboti tinglanadi. Davomat olinadi. Sinf doskasiga sana va yangi mavzu yoziladi. O‘quvchilarning darsga tayyorligi tekshiriladi. Mavzu: Mehnat va marosim qo shiqlari ʻ Uyga vazifa so'rash tartib i: O’quvchilar o’zlari yod olgan asardagi parchalarni aytib berishadi Mavzu: Mehnat va marosim qo shiqlariʻ Alp Er To‘nga o‘ldimu? Esiz, ajun qaldumu? O‘zlak1 o‘chin aldumu? Emdi yurak yirtulur. O‘zlak yaraq kuzatti, O‘g‘ri tuzaq uzutti, Beglar begin azitti, Qachsa qali qurtulur? O‘zlak kuni tavratur, Yalnguq kuchin kevratur, Erdin ajun sevratur, Qachsa taqi ertilur Mazmuni izohlanadi Darsni mustahkamlash: O‘quvchilarning darsni qay darajada o‘zlashtirganliklarini tekshirish maqsadida qo’shiqlardagi so’zlar ma’nosini izohlash so’raladi . Baholash: Darsda ishtirok etgan har bir o‘quvchi izohi bilan baholanadi. Rag‘batlantiriladi. Uyga vazifa: Ov va marosim qo’shiqlari haqida ma’lumot to’plash 4-soat Mavzu: “Alp Er To nga” marsiyasi. “Devon”dagi maqollar xalq donoligining ʻ ifodasi sifatida Tashkiliy qism: O‘quvchilar bilan salomlashiladi. Navbatchi hisoboti tinglanadi. Davomat olinadi. Sinf doskasiga sana va yangi mavzu yoziladi. O‘quvchilarning darsga tayyorligi tekshiriladi. Ma’naviyat daqiqasi o’tkaziladi : O'quvchilar bilan kunning muhim iqtisodiy, ijtimoiy – siyosiy , ma’naviy- ma’rifiy, axloqiy-tarbiyaviy yangiliklari xususida qisqacha suhbat tashkil etish, ularga nisbatan o'quvchilarning mustaqil yondashuvini tinglash, bahs-munozara uyushtirish Uyga vazifani so‘rash: Uyga vazifa quyidagi usulda so'raladi: Yangi mavzu bayoni: «Devonu lug‘ot at-turk»da qahramonlik qo‘shiqlarining jamlangani ham alohida e’tiborga molik. Unda Vatan hi moyasi, yurt taqdiri, xalq birligi va chegaralarning daxlsizligi uchun kurash g‘oyalari kuylangan she’riy va nasriy parcha lar ko‘p. «Tangutlar bilan jang», «Yaboqular bilan jang» kabi parchalar shular jumlasidandir. Ularda jang manzarasi, dushman lashkarining qiyofasi va holati, botirlarning ularga qarshi shiddatli va matonatli kurashlari juda yorqin, badiiy ta’sirchan tarzda ifodalangan. Bu silsilada Alp Er To‘nga haqidagi marsiya ham mavjud. Alp Er To‘nga – turklarning qadimiy qahramoni. Yusuf Xos Hojib tojiklar uni Afrosiyob deb atashlarini yozgan. Mahmud Koshg‘ariy Afrosiyobni Qashqarda – O‘rdukent shahrida turar edi, deb ko‘rsatadi. To‘nga Alp Er – yo‘lbars kabi kuchli bahodir demakdir. «Devon»da uning Barman, Barsg‘an degan o‘g‘illari hamda Qaz ismli qizi haqida ham ma’lumotlar bor. «Qaz – Afrosiyob qizining nomidir. Qazvin shahrini shu qurgandir. Bu so‘zning asli qaz o‘yini – g‘oz o‘ynaydigan joy demakdir. Chunki u shu yerda turar va shu yerda o‘ynar edi. Shu ning uchun ba’zi turklar Qazvinni turk shaharlari dan hisob laganlar. Shuningdek, Qum shahri ham chegara hisoblanadi. Chunki qum turkcha so‘zdir. Afrosiyobning qizi u yerda ov qilar va o‘ynar edi. Ba’zilar turk shaharlari chegarasi Marvash – Shohijondan boshlanishini so‘zlaydilar. Chunki Qazning otasi To‘nga Alp Er – Afrosiyobdir. U Tah muraspdan uch yuz yil keyin Marvni bino qilgan. Ba’zilar butun Movarounnahrni turklar o‘lkalaridan deb bilganlar. U Yankanddan boshlanadi. Uning bir oti Dizro‘yindir. U sa riqligiga ko‘ra mis shahri de makdir. Buxoroga yaqindir. Bu yerda Afrosiyobning qizi – Qaz ning eri Siyovush o‘ldirilgan. Majusiyotashparastlar har yili bir kuni bu yerga kelib, Siyo vush o‘lgan joy atrofida yig‘laydilar. Mollar so‘yib, qurbonlik qiladilar. So‘yilgan mol qonini uning mozori tepasiga to‘kadi lar. Ular ning odatlari shunday». 63 Shuningdek, Mahmud Koshg‘ariy Afrosiyobning bolalari xoqon, xon deb atalganini eslatadi. «Devon»da ana shu buyuk tarixiy shaxs – Alp Er To‘nga haqidagi bir necha to‘rtliklar saqlanib qolgan. Ular, asosan, Alpning vafotiga bag‘ishlangan. U tom ma’nodagi marsiya namunasidir. Marsiyada Afrosiyob – Alp Er To‘nga ning o‘limi achchiq qismat, dahshatli fojia, o‘rnini to‘ldirib bo‘lmaydigan yo‘qotish sifatida baholanadi. Marsiyada esiz (yomon, yaramas, manfur), ajun (olam, dunyo), o‘dlak (vaqt, zamon taqdir) so‘zlarigina biroz eskir gan. Boshqa so‘zlar bugungi tilimizda ham faol iste’molda. Unda xalq orasidagi birdamlik, ko‘tarinkilik, hamjihatlik, ahillik, ezgulik Afrosiyob nomi bilan bog‘lab izohlanadi. Aksincha, uning o‘limi yovuz va yaramaslarning bosh ko‘ta rishiga, ezgu ishlarning kamayishiga, bilimdonlarning ezilib, axloq-odobning zaiflashuviga sabab bo‘lganligi ta’kidlanadi. Alp Er To‘nga – xalq sevgan qahramon. Shunga ko‘ra uning oradan ketishi beklarning oti charchashiga, ularning g‘am ostida qolishiga, yuzlarning sarg‘ayishiga sabab bo‘ladi. Xalqning bo‘ridek ulishi, ya’ni haddan tashqari iztirobi, hatto yoqalarini yirtib yig‘lashi, uning ustiga bu iztirobning davomi bo‘lishi (yig‘lab-siqtab yurdilar) xalqning Alp Er To‘ngaga bo‘lgan kuchli muhabbatini samimiy, ishonarli va ta’sirchan chizib bera oladi. Amirlar otlarining horishi uzoq va mashaqqatli yo‘l oqi batidir. Demak, Afrosiyob motamiga kelganlar faqat yaqin- atrofdagilar emas, balki ancha olisdan ham kelishgan. Bun day ulug‘ insonning vafoti ularning ruhiyatiga kuchli ta’sir qilgan («qayg‘u beklarni ozdirdi»). Yuzda sariqlik, za’faron likning bo‘lishi ham qayg‘u ning kuchiga ishoradir. Bu yer da insonning tashqi ko‘rinishi orqali uning ichki iztiroblari ko‘rsatib berilmoqda. Marsiya davomida Afrosiyobning o‘ziga xos bo‘lgan alo hida xislat va fazilatlari ham eslab o‘tiladi. Shunday yuksak fazilatlar egasining dunyodan o‘tishiga afsus va nadomatlar bildiriladi. She’rda ana shu chuqur qayg‘u va iztiroblar ni hoyatda ta’sirchan ifodalanadi. Darsni mustahkamlash: O’quvchilar guruhlarga bo’linib savol-javob qilishadi, qaysi guruh to’xtab qolsa o’yindan chiqariladi 1. «Devon»dagi maqollar qaysi mavzularga oid? 2. . Badnafslik haqidagi maqolni toping va izohlang. 3. Ahillik va hamjihatlikka undaydigan maqollarni toping va izohlang. 4. Maqollarni eslab qolish oson. Bunga qanday omillar sabab bo‘lyapti? 5. Go‘ro‘g‘li ismining alp va bahodir ma’nosini ochib beruvchi so‘z maqollardan birida qo‘llangan. Uni toping va izohlang. 6. Maqollarda qaysi badiiy san’atlar ko‘p qo‘llangan? Ularni aniqlang. 7. «Devon»dagi maqollarning qaysi birlari hozir ham o‘zga rishsiz yoki qisman o‘zgarishsiz qo‘llanadi? 8. «Devon»dagi maqollardan beshtasini yod oling. 9. «Devonu lug‘ot at-turk» asarining qanday ilmiy, ma’rifiy va badiiy ahamiyati bor? 10. 10. Mahmud Koshg‘ariy va uning asari haqida internet ma’lu motlarini to‘plang. Ular asosida «Mahmud Koshg‘ariy – qomusiy olim» mavzusida taqdimot tayyorlang Baholash: Darsda ishtirok etgan har bir o‘quvchi izohi bilan baholanadi. Rag‘batlantiriladi. Bunda o’quvchilarga baholar yozilgan rag’bat kartochkalari taqdi etiladi Uyga vazifa: Uyga vazifa: O’tilgan mavzular bo’yicha test tuzish

Devonu lug‘otit-turk” – badiiydurdonalarning o‘ziga xos tarzda ifoda etilgani, ularning yaratilishi, janri mazmuni, badiiy xususiyatlarinio‘rgatish usullari dars ishlanma

Купить