Diagramma va grafiklarni hosil qilish. Ma’lumotlarni saralash - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	418.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Diagramma va grafiklarni hosil qilish. Ma’lumotlarni saralash

Купить

Mav zu: . . Diagramma v a grafi k larni hosil qilish. Ma’lumot larni
saralash
Reja:
1. Jadvallar bilan ishlash asoslari
2. Excel da hisoblash asoslari. Asosiy statitsik va matyematik
funktsiyalar
3. Di a gr a mm a v a gr a fikl a rni h o sil qilish
4. M a ’lum o tl a rni s a r a l a sh

Excel diagrammalar v a uning y ordamchisi bilan t anishish .
Excel dasturida jadval ma’lumotlarga karab xar xil diagrammalar
yaratish imkoniyati bor. Diagrammalar bizga ma’lumotlar bilan
ishlashni osonlashtiradi. Diagrammani yaratishdan oldin jadvalni
tayyorlashimiz kerak. Jadval tayyor bulgandan keyin, jadval
ma’lumotlari soxasini sichkoncha bilan tanlaymiz. Bundan keyin
ekrandagi tugmani bosamiz. Natijada ekranda kuyidagi dialog oyna
xosil kilinadi.

Bu oynada biz Diagramma turini tanlaymiz. DALEYe tugmani bosib ikkinchi
dialog
oynaga utamiz. Ikkinchi kadamda biz diagrammada kursatilishi shart bulgan
ma’lumotlar
satr yoki ustunda joylanishini, kaysi ustun va satrlar tanlanganligini
va
x/u oslarning ma’nolarini kurishimiz va uzgartirishimiz mumkin. Ushbu
kadamdan
keyin DALEYe tugmasi yordamida uchinchi dialog oynasiga utamiz.

Uchinchi dialog oynada biz Diagramma va x/u oslar sarlavxasini kursatamiz, kaysi
oslar
kurinishi va ulardagi setka chiziklarini kurinishini uzgartiramiz, tushintirish
soxasini
sozlaymiz, ustunlarza ma’lumotlar va ma’lumotlar joylashgan jadvalni
diagrammada
kurinishini ta’minlaymiz. Bu kadamdan keyin DALEYe tugmasini
bosib
oxirgi turtinchi dialog oynaga utamiz. Bu oynada yangi diagramma aloxida
yoki
shu varakada yaratilishini tanlaymiz va GOTOVO tugmasini tanlaymiz.
Natijada
yangi diagramma yaratiladi.
Nazorat uchun sav ollar:
1. Excel dasturning diagrammalar haqida nima bilasiz ?
2. Excel dasturning «Diagramm ы » yordamchisi haqida nima
bilasiz ?
3. Excel dasturning «Fayl» menyusi haqida nima bilasiz ?
4. Excel dasturning «Pravka» menyusi haqida nima bilasiz ?
5. Excel dasturning «Format» menyusi haqida nima bilasiz ?
6. Excel dasturning «Servis» menyusi haqida nima bilasiz ?
7. Excel dasturning «Dann ы ye» menyusi haqida nima bilasiz ?

14-ma’ruza
Mavzu: Dasturiy ta’minot. Kompyuter viruslari, asosiy tushunchalar.
Kompyuter viruslaridan himoyalash. Anitivirus dasturlar bilan ishlahs
texnologiylari .
Reja:
1. Dasturiy ta'minot vazifasi va turlari.
2. Kompyuter
viruslari. Kompyuter viruslarini sinflarga ajratish
3. Antivirus
dasturlari
Tayanch iboralar: dasturiy ta’minot, dasturiy ta’minot turlari, computer
virusu, virusdan himoyalanish vositalari, antivirus dasturlari.
Dars o‘tish usuli: namoyish dasturiy vositalat ishtirokida, jonli muloqotli
ma‘ruza .
Darsning xrono xaritasi – 80 minut.
Tashkiliy qism: xonaning tozaligi, jihozlanilishi, sanitariya holati.
Talabalarning davomati– 2 minut.
Talabalar bilimini baholash: o‘tilgan mavzuni qisqacha takrorlash,
talabala bilan savol javob o‘tkazish - 10 minut.
Yangi mavzu bayoni - 55 minut.
Mavzuni o’zlashtirish darajasini aniqlash va mustahkamlash – 10
minut.
Sinov savollari –
5 minut.
Dasturiy ta'minot vazifasi va turlari
Kompyuter
ikkita ajralmas qismdan tashkil topgan bo'ladi: apparat ta'minoti

(hardaware) va dasturiy ta'minot (software). Ular o'zaro bog'langan holda yagona
uyg'unlikda
ishlaydi va muayyan vazifalarni bajaradi.
Kompyuterning
imkoniyatlarini kengaytiradigan va turli vazifalar bajarishini
ta'minlaydigan
vosita bu albatta dasturiy ta'minotdir. Dasturiy ta'minot odatda
kompyuterning
qattiq diskida saqlanadi va kompyuter yoqilishi bilan maxsus
dastur
- operasion sistema ishga tushadi.

Dasturiy ta'minot ikkita asosiy guruhga bo'linadi:
1. Sistema
dasturiy ta'minoti
2. Amaliy
dasturiy ta'minot
Sistema
dasturiy ta'minotga odatda operasion sistema va qobiqlar,
qo'shimcha
dasturiy ta'minotga ega yordamchi vazifalarni bajaradigan har xil
dastur
va dasturiy majmualar kiradi (masalan, matn muharriri, elektron jadval,
grafik
dasturlar va hokazo).
Bundan
tashqari, dasturiy ta'minot tarqatilishi va targ'ib qilinishi bo'yicha
quyidagi
3 ta turga ajratiladi:

- Software - qiymati 100% to'langanidan keyin o'rnatilib, foydalaniladigan
dasturiy
ta'minot.

- Shareware - aprobasiya, ya'ni sinovdan o'tkazish muddatiga ega bo'lgan
(odatda
7 kundan 40 kungacha, yoki bir necha bor kirib ishlashga) yoki
imkoniyatlari
cheklangan dasturiy ta'minot. Undan foydalanib, zarurligi
aniqlanganidan
keyin xarid qilish mumkin.

- Freeware - mutlaqo bepul dasturiy ta'minot. Aksariyat hollarda reklama
sifatida
yoki dasturchilarning ilk ishlanmalari tarqatiladi.
Kompyuterga
dasturiy ta'minotni o'rnatish jarayoni installyasiya deyiladi, uni
o'chirish
esa deinstallyasiya deb ataladi. Biror bir dasturiy ta'minotni o'rnatishdan
oldin
sistema talablarini, ya'ni kompyuterga qo'yiladigan talablarni ko'rib chiqib,
mosligini
aniqlash lozim. Agarda kompyuterning konfigurasiyasi dasturning
sistemaga
bo'lgan talablariga javob bermasa, u holda mazkur dastur ishlamaydi
yoki
noto'g’ri ishlaydi.
Dasturiy
ta'minotni o'rnatishga mo'ljallangan nusxasi odatda zich holatdagi
majmua
shakliga ega bo'lib distributiv deb nomlanadi. Distributiv aksariyat
hollarda
kompakt-diskda joylashgan bo'ladi, lekin zarurat tug'ilsa, uning nusxasini
qattiq
disk yoki boshqa ma'lumot saqlash vositasiga ko'chirish mumkin.
Har
bitta distributiv lisenzion shartnoma (yoki kelishuv)ga ega bo'lib,
o'rnatish
uchun zarur bo'ladigan maxsus kalit yoki maxfiy parolga ega bo'ladi (cd-

key). Mazkur parol yoki kalit kiritilmaguncha dasturiy ta'minotni o'rnatib
bo'lmaydi.
IBM
arxitekturasiga ega bo'lgan kompyuterlar uchun dasturiy ta'minotni
butun
dunyo bo'yicha ko'plab firma va kompaniyalar ishlab chiqaradi. Ularning
ayrimlari
yirik korporasiya bo'lib, butun dunyoga mashhur bo'lsa, boshqalari biror
bir
mintaqada keng tarqalgan bo'lishi mumkin. Misol tariqasida Microsoft, Adobe,
Macromedia,
Borland, Symantec, Corel kompaniyalarini keltirish mumkin.
Dasturiy
ta'minot odatda kompakt disklarda tarqatiladi va uni o'rnatish
uchun
kompyuterda kompakt disklarni o'qish qurilmasi (masalan: CD ROM, CD-
Writer,
DVD ROM, DVD-Writer) o'rnatilgan bo'lishi kerak.
Dasturiy
ta'minot bajaradigan vazifasi bo'yicha bir nechta guruhga bo'linadi
va
har bitta guruhga kiruvchi dasturlar o'zaro turlarga bo'linadi. Dasturiy
ta'minotning
asosiy guruhlari:

- Operasion sistemalar - kompyuter va foydalanuvchi o'rtasida muloqot
o'rnatish,
kompyuterni va dasturlarni ishini boshqarish uchun mo'ljallangan.
Misollar:
MS DOS, Windows XP, Vista, Linux, Unix, OS/2, Mac X va boshqalar.

- Matn muharriri - matn kiritish, tahrirlash, saqlash va ochish, chop etish,
matnni
formatlash kabi vazifalarni bajaradigan dastur. Misollar: MS Word,
Lexicon,
Wordpad, Notepad va boshqalar.

- Elektron jadvallar - jadvalga matn, raqam va formula kabi ma'lumotlar kiritib,
ular
ustida hisob-kitoblar bajarish, diagrammalar yaratish imkonini beradigan
dastur.
Misollar: Lotus, MS Excel va boshqalar.

- Ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi - ma'lumotlarni maxsus jadvallarga
kiritib,
tartibga solish, kerakli ma'lumotni izlash, ma'lumotlar omborini yaratish
kabi
vazifalarni bajaradigan dastur. Misollar: MS Access, Foxpro, Clipper,
Paradox,
Oracle va boshqalar.

- Taqdimot yaratish - har xil mavzuda namoyish va taqdimot yaratish, ularga
jadval,
rasm, audio, video va multimedia ma'lumotlarni tadbiq etish
imkoniyatlariga
ega bo'lgan dastur. Misollar: MS PowerPoint, Macromedia
Director
va hokazo.

- Grafik muharir - rastrli, vektorli va boshqa grafikani yaratish, tahrirlash, ishlov
berish
kabi vazifalarni bajaradigan dastur. Misollar: Adobe Photoshop, Corel
Draw,
Macromedia Flash, Macromedia FreeHand, Adobe Illustrator, 3D Studio
Max,
Maya va hokazo.

- Multimedia dasturlari - mazkur dasturlar toifasi har xil turdagi multimedia
axborot
fayllarini (audio, video va hokazo) ochish va ijro etish va ular ustida
boshqa
har xil amallarni bajarish imkoniyatini yaratuvchi dasturlar. Misollar:
Sound
Forge, Cakewalk, WinAmp, Windows Media Player, DivX Player va
boshqalar.

- Antivirus - kompyuterni viruslardan saqlash va himoyalash, qattiq disk, media
vositalarni
virusga tekshirish va davolash vazifalarini bajaradigan dastur. Misollar:
Norton
Antivirus, NOD32, MacAfee Antivirus, Panda Antivirus, DrWeb,
Antivirus
Kasperskogo va boshqalar.

- Arxivator - kompyuterdagi ma'lumotlarni ixcham shaklga keltirish, ya'ni
arxivga
joylashtirish, chiqarish, yangilash kabi vazifalarni bajaradigan dastur.
Misollar:
ARJ, RAR, ZIP, WinZip, WinAce, WinRAR va hokazo.

- Fayl menejerlari - fayl va kataloglar (katalog, direktoriy) ustida bir qator
amallarni
bajarish imkonini beradi - yaratish, o'chirish, nusxa ko'chirish, nomini
o'zgartirish,
ko'chirish, tahrirlash, ochib ko'rish va hokazo. Misollar: Norton
Commander,
Dos Navigator, Far Manager, Volkov Commander, Total
Commander
va boshqalar.
Bundan
tashqari o'yin, skanerdan ma'lumot kiritish, ma'lumotnoma va
ensiklopediya,
o'qitish, tarjimon va boshqa turdagi dasturlar toifalari ham mavjud.
Kompyuterga
o'rnatilgan har bir dastur operasion sistemada maxsus fayl -
reestr
da ro'yxatdan o'tadi. Agarda biror dasturni o'chirish kerak bo'lsa u holda
quyidagilardan
birini bajarish kerak bo'ladi:
1. Boshla
Pusk menyusidagi dasturlar guruhida o'chirilish kerak bo'lgan
dastur
katalogsini topib, u yerda Udalenie (o'chirish) bandini tanlash kerak.
Natijada
dasturni o'chirish ustasi ishga tushadi va ko'rsatmalar berilganidan keyin
dasturni
o'chiradi.

- Panel upravleniya (Boshqaruv paneli) da Ustanovka i udalenie programm
(Dasturlarni
o'rnatish va o'chirish) bandini tanlash kerak. Natijada kompyuterga
o'rnatilgan
dasturlar ro'yxatini o'ziga olgan oyna hosil bo'ladi.
Mazkur
oynada o'chirilishi kerak bo'lgan dasturni tanlab, o'ng tomondagi
Udalit
(?chirish) tugmasini bosib, dastur to'laqonli o'chirilishini kutish kerak.

Kompyuter viruslari. Kompyuter viruslarini sinflarga ajratish
Kompyuter
viruslari bugungi kunda ko'pchilikning eng dolzarb
muammosidir.
Bu hammani tashvishga solmoqda. Virus dasturi kompyuterdagi
ma'lumotlar
butunligini buzishga yoki ularni o'chirishga mo'ljallangan bo'ladi. Ilk
bor
virus dasturlari AQShda ishlab chiqarilgan, chunki aynan bu davlatda shaxsiy
kompyuterlar
keng tarqalgan edi. Ilk bor ishlab chiqarilgan virus dasturlari
foydalanuvchini
hotirjamligini buzishga va asabiga tegishga qaratilgan edi. Lekin
keyinchalik
ular zarar yetkazishni o'zining maqsadi sifatida qabul qilib oldi.
Hozirgi
paytda butun dunyo buyicha 200000 dan ortiq virus dasturlari mavjud.
Ular
kompyuter viruslari bo'lib, kompyuterdagi ma'lumotlarga zarar etkazadi yoki
kompyuterning
ishlash samaradorligini tushirib yuboradi.

Kompyuter virusi o'zi nima? Ular ma'naviy qashshoq, hayotdan va
boshqalardan
alamzada dasturchilar tomonidan g’arazli maqsadlarda yozilgan
dastur.
Ular odatda, ko'p martalab nusxalanadi va ijrochi fayllarga "yopishib
oladi".
Ularning "ishga tushishi" oqibatida goh displeyda turli yot yozuvlar paydo
bo'lishi,
goh disqdagi yozuvlar (fayllar) ni o'chirib yuborishi mumkin.
Odatda
foydalanuvchiga virus dasturlarining nomigina ma'lum bo'lishi
mumkin.
Masalan, Black Hole (qora teshik), Black Friday (qora juma), Friday 13
(o'n
uchinchi juma), "sekin ta'sir qiluvchi virus" va hokazo. Mazkur viruslar
ekranning
chap burchagidan qora teshik ochishi yoki 13 sana juma kunlari
ishlayotgan
fayllarni yo'qotishi, bundan tashqari har 5 minutda kompyuter ishini
bir
necha yuz marotalab sun'iy sekinlashtirib yuborishi mumkin.
Odatda
TR-viruslar deb nomlanuvchi viruslar guruhi ajoyib xossaga ega.
Zararlangan
dasturni ko'rish chog'ida virus dasturi tuzatilgan dastur ichiga
"suqilib"
kirib oladi va o'zini namoyon etmaydi. Shunga o'xshash pokistoncha
viruslar
(Brain Ashet) ham zararlangan kompyuterlarda o'z "faoliyatini"
ayyorlarcha
olib boradi.
Keng
tarqalgan viruslarni ikki guruhga bo'lish mumkin:

-fayllar uchun (COM, EXE va DLL ni zararlaydi);

-Boot-viruslar (disketlarni boshlang'ich yuklovchi sektorlari yoki MBR (Master
Boot
Record) qattiq diskning yuklovchi sohasini zararlaydi. Tarmoqqa zarar
keltiruvchi
alohida viruslar ham mavjud. Ular replikatorlar deb atalib, tarmoqdagi
barcha
yoki ba'zi abonentlarni zararlaydi. Ulardan eng "taniqlisi" Morrisa
nomlisidir.
1988 yilda ushbu virus Internet tarmog'idagi 30000 ta kompyuterdan
6000
tasiga zarar keltirib, "karomat" ko'rsatgan.
Fayl viruslarini sinflarga ajratish.
Fayl
viruslari kompyuterlarda keng tarqalgan viruslar. Ular barcha
viruslarning
tahminan 80% ini tashkil etadi. Bu toifa kompyuter viruslari juda
chidamli
bo'lib, o'z vaqtida ehtiyot chorasi ko'rilmasa, haqiqiy epidemiyaga

aylanadi. Masalan, RCE-1813 yoki Ierusalem (Quddus), Black Friday (qora juma)
va
boshqa o'ta xavfli viruslardir.
Ko'pchilik
tarqalgan fayl viruslari shtammlarga ega, ular baza versiyalaridan
uncha
farq qilmaydi. Shuning uchun fayl viruslarini quyidagi guruhlarga bo'lish
mumkin:

- Vena guruhi. Uning birinchi S-648 deb nomlanuvchi vakili Venada topilgan;

- CASCADE guruhi. RC-1701 deb nomlanuvchi birinchi vakili 1988 yil
o'rtalarida
topilgan;

- Quddus guruhi. RCE-1813 deb nomlanuvchi uning birinchi vakili 1987
yilning
oxirida Quddus universitetida topildi;

- TR viruslar guruhi - mazkur viruslar, taxminlarga ko'ra, Bolgariyada ishlab
chiqilgan.
O'z navbatida bu guruh uch kichik guruhga bo'linadi. VACSINE,
"musiqali
qayta yuklash" va "o'z-o'zini yeb qo'yuvchilar".
Ohirgi
ikkitasini Vankey Doodle ham deb atashadi.

- Datacrime. Bu guruh vakillari joriy yilning 12 oktyabrida faollashadi va A, V,
C,
D disklarda 8 sektorni ishdan chiqaradilar.

- Avenger guruhi. RCE-1800, RCE-1000 deb nomlanuvchi mazkur guruh katta
zararlash
imkoniyatiga ega. U nafaqat fayllarni bajarish chog'ida, balki uni o'qish
va
ochish vaqtida ham zararlaydi. Bundan tashqari, bu toifadagi viruslar davriy
ravishda
sektorlardagi fayl va katologlarni yo'qotadi. Vinchesterga matn
xabarlarini
yozadi.

- Island guruhi (Icelandic). Shu yerda ta'kidlash kerakki, Datacrime va island
guruhiga
mansub viruslar hozircha bizning mamlakatimizda yo'q.
Boot
viruslari fayl viruslaridan tubdan farq qiladi. Boot viruslarining soni
fayl
viruslariga qaraganda ancha kam va shuningdek, ular sekinroq tarqaladi.
Fayl
viruslari kabi ko'p tarqalgan Boot viruslari ham shtammlarga ega. Hozirgi
vaqtda
ushbu viruslarni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:

- Italiya guruhi. "Bxl-1S-a" deb nomlanuvchi uning birinchi vakili 1987 yilning
oxirida
paydo bo'ldi;

- Pokiston guruhi. Bu guruhga Vgat 86 va Brain 88 viruslari kiradi. Birinchi
vakili
Vgat 86 Pokistonning Lahor shaxrida 1986 yil topilgan.
Buzish
darajasi bo'yicha viruslarni shartli ravishda ikki turga -"illyuzion" va
"vandallar"
ga bo'lish mumkin. "Illyuzion" guruh qandaydir yoqimli musiqa sadosi
yoki
namoyish orqali virusni yuqtiradi.
"Vandal"
so'zining o'zbekcha lug'aviy ma'nosi - madaniy yodgorliklarni
harob
etuvchi, xuddi shunday "vandallar" dasturni harob qiladi. Bu toifa viruslar
yopiq
holatda fayllarni bildirmasdan ishdan chiqaradi.
Tabiiyki,
ham fayl tizimini, ham yuklash (Boot) cektoriga zarar yetkazuvchi
viruslar
ham mavjud.
Kompyuter viruslaridan himoyalanish usullarini sinflashtirish
1. Kompyuter
viruslaridan himoyalanish usullarini sinflashtirish.
Dastlabki nazorat :
Kelayotgan dasturlarni detektor dasturlari bilan tekshirish.
Profilaktika:
"Yozishdan himoyalangan" disketalar bilan ishlash, yozish uchun
disketadan
foydalanishni minimallashtirish, ilgarigi va amaldagi disketalarni
alohida
saqlash, dasturlarni vinchesterda arxivlangan holda saqlash.
Taftish (Reviziya): Yangi
dasturlarni maxsus dasturlar yordamida tekshirish.
Karantin: Har
qanday yangi dastur yangi karantin muddatini o'tashi lozim. Ular
mutaxassislar
tomonidan viruslarga tekshirilgan bo'lishi kerak.
Filtrlashtirish: FluSbot
Plus, MaceVaccine, ANTIWS2 turdagi dasturlar orqali
ehtimoldagi
viruslarni tutish.
Terapiya: (davolash). Dasturni
dastlabki "sog'lom" holatga keltirish. Bu ish har
bir
fayldan zararli viruslarni "tishlab olib tashlash" usuli bilan amalga oshiriladi.
Yuqorida
aytilganlardan ko'rinib turibdiki, virusdan himoyalanishning bir
necha
turdagi dasturiy vositalari mavjud: dastur-detektorlar (disketa yoki diskdagi
viruslarni
"tutadi") va dastur-faglar (viruslardan davolaydi). Ular har bir
foydalanuvchida
bo'lishi va kompyuter ishga tushirilishidan oldin doimo sinab
ko'rilishi
kerak.
Shuni
ta'kidlash kerakki, eng qulay detektorlar bir emas, k?plab keng
tarqalgan
viruslarni "ushlaydi". Dastur-fagalar zararlangan dasturlarni tiklashni

ta'minlaydi. Ish jarayonida faga virus tanasini "tishlaydi" va virus o'zgartirib
yuborgan
buyruqlar ketma-ketligini tiklaydi. Biz tilga olayotgan kompyuter
viruslari
fagasi hozirda yaratilib bo'lingan. Hozir turli fagalarni yig'ish bilan
odamlar
band bo'lishmoqda. Bu, bizningcha, noto'g'ri. Asosiy e'tiborni
zararlanishning
oldini olishga qaratish lozim. "1 gramm profilaktika 1 kilogramm
davolashga
teng" maqoli naqadar to'g'ri.
Antivirus
dasturlarini ishlatishdagi yo'l qo'yilishi mumkin bo'lgan xatolarga
batafsil
to'xtab o'tamiz.
Antivirus
vositalarini qo'llashdagi eng ko'p yo'l qo'yiladigan xato -
zararlangan
kompyuterda ularni ishlatib yuborishdir. Virus aniqlangach, keyingi
hatti-harakat
quyidagicha bo'ladi: kompyuterni o'chiring va uni himoyalangan
sistemali disket yordamida qayta yuklang (bunday disketa Sizda albatta bo'lishi
kerak). Mazkur disketada antivirus dasturlari joylashgan bo'lishi kerak. Antivirus
dasturini ishga tushiring.
Zararlangan
operasion sistemalarda amallarni bajarish va dasturlarni ishga
tushirish
qo'pol xato va misli ko'rilmagan yo'qotishlarga sabab bo'ladi. Jumladan,
bunda
hali zararlanmagan dasturlar ham talofat ko'rishi mumkin. Masalan, Sizning
kompyuteringiz
RCE-1800 virusi bilan zararlangan bo'lsin. Mazkur virusga
mo'ljallanmagan
faga dasturni extiyotsizlik bilan ishlatish qolgan yuklovchi
modullarni
ham ishdan chiqaradi.
Yana
ko'p uchraydigan xatolardan biri antivirus vositalarini haddan tashqari
isho-nish.
Garchand, bunday dasturlarni juda yuqori darajadagi dasturchilar
yaratsalarda,
ular har doim ham ishonchli emas. Har qanday dastur kabi, ular ham
xatolardan
holi emas. Bu detektorlarga ham, fagalarga ham taaluqli. Shu yerda biz
ta'kidlashimiz
lozimki, biz faga deb atalayotgan dasturlar aslida "detektor-
faga"ning
o'zi. Shuning uchun ularning ishida viruslarni aniqlashda ham, ularni
davolashda
ham xatolar bo'lishi mumkin.
Ishlatilayotgan
detektorlar ko'pincha viruslarni payqamay, zararlangan
fayllarni
o'tkazib yuboradilar. Masalan, juda mashhur McAFee Associates
firmasiga
tegishli SCAN kompleks detektori bizning mamlakatimizda keng

tarqalgan viruslarni payqamay o'tkazib yuboradi va yangi, bir nechta yolg'on
ishlanmalar
beradi. Shuning uchun bir nechta detektorlarni bir yo'la qo'llash "ovoz
berish
yo'li bilan" zararli dasturlarning ro'yxatini tuzish mumkin.
Arxivda
saqlanayotgan dasturlarga detektorlarni qo'llash samarasiz
ekanligini
ta'kid-lash lozim. Bunda dasturlarni arxivdan ozod etish lozim. Aks
holda,
detektor mazkur fayllarni tekshirmaydi. Yana faga noo'rin dasturning
foydali
qismini "tishlashi mumkin". Aynan shu yerda detektor yolg'on axborot
bergan
bo'ladi. Faga ishlab turgan dasturni ishdan chiqarishi hech gap emas. Yana
bir
eng katta, yo'l qo'yiladigan xatolardan biri himoyalanmagan disketaning
qo'lma-qo'l
yurishi va ishonchsiz disketalarni yuklashdir. Shuning uchun
disketalarni
doimo himoyalash kerak. Faqat ishonchli disketalardangina
foydalanish
darkor.
Va
yana bir yo'l qo'yiladigan xatoga maxsus to'xtalamiz. Bu A disk
yuritgichda
disketa bo'la turib, kompyuterni qayta yuklashdir. Bunda BIOC aynan
disk
yuritgichdagi disketadan dasturni yuklaydi, natijada disketadagi boot-virus
vinchesterga
yuqadi.
Faganing
sifati, eng avvalo, u qayta ishlayotgan viruslar soniga bog’liq.
Bundan
tashqari, interfeys qulayligi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bular
faganing
hisobotini yaxshilaydi. Odatda, fagalar bir necha viruslarga mo'ljallangan
bo'lib,
qolganlari uchun samarasiz bo'lishi mumkin.
Virusdan himoyalanish usullarini qo'llash
"Virus-himoya
vositalari" muammosi xuddi "hujum quroli - himoya quroli"
muammosiga
o'xshaydi. Himoya vositalari ko'paygan sari hujum vositalari ham
takomil-lashib,
uni ishlatuvchilar rag'batlantirilmokda. Nachora, hayot shunday
kurashdan
iborat. Shuning uchun aytish darkorki, kompyuter viruslari hali ko'p
vaqt
dolzarb muammo bo'lib qolaveradi, har ikki tomon ham rivojlana beradi.
Himoyalanishning
asosiy texnologik sxemasi. Himoyalanishning bunday
sxemasi
quyidagi bosqichlardan iborat:

- yangi dasturiy mahsulotning dastlabki nazorati;

- qattiq diskni bir necha mantiqiy disklarga ajratish;

- rezident revizor (taftishchi) dasturlar bilan davriy ravishda axborot
butligini
tekshirib turish;

- arxivlashtirish.
Yangi
kiritilayotgan dasturiy ta'minotni nazorat qilish: Birinchi va juda zarur
himoya
kiritilayotgan dastur va disketalarni nazorat qilishdir. Go'yoki,
samolyotning
muvaffaqiyatli parvoz qilishi uchun passajirlar batafsil
tekshirilganidek,
kompyuterda kiruvchi axborotlarni batafsil tekshirish viruslar
yuqishining
oldini oladi. Har qanday "firma" disketalariga ham ishonaverish kerak
emas.

Ularda ham virus bo'lishi mumkin.
Ko'pchilik
mashhur fayl va boot-viruslar mavjudligini kirish nazoratining
o'zidayoq
aniqlash mumkin. Bu jarayon bor-yo'g'i bir necha daqiqani oladi, xolos.
Aks
holda ko'p vaqt axborotlarni viruslardan tozalashga ketib qoladi. Kirish
nazoratini
bir nechta marta saralab, maxsus tanlab olingan detektor va fagalardan
o'tkazgan
ma'qul. Biz quyidagilarni tavsiya etamiz. SCAN, AIDSTEST,
DOCTOR,
AV, TP48CLS. Fagalarni detektor rejimida ishlatish zarur.
Karantin rejimi:
Agar dasturiy ta'minot "begona qo'ldan" olingan yoki yot
tashkilotlardan
kelgan bo'lsa, mazkur dasturlarni ishlatishda "karantin muddati"ni
belgilash
foydali. Bunda har bir dastur uchun qat'iy sinov muddatini joriy etish
zarur.
Bu muddat oy, haftaning kunlari bo'lishi mumkin.
Nega?
Chunki, biz yuqorida ayganimizdek, ba'zi bir viruslar ma'lum oy yoki
aynan
oyning bir kunida o'z "hunarini" ko'rsatadi. Zararlangan dasturlardan
tashqari,
ba'zida "singan" himoyadagi dasturlar ham xavf tug'diradi (ular ko'proq
ofis
va o'yin dasturlarida uchraydi). Gap shundaki, dasturning himoyasini olish
viruslar
faoliyatini kuchaytirib yuboradi. Ayniqsa, "troya" viruslari faollashadi.
Masalan,
Ukrainaning Donesk shahrida noqonuniy nusxalangan Formula
o'yinlari
davriy ravishda SMOS-xotirani o'chirib tashladi.

Qattiq diskni tekshirish

Kompyuterni harid qilgach, uning vinchesterida nima borligini tekshirish
darkor.
Endigina sotib olingan kompyuter vinchesteridagi barcha dasturlariga
xuddi
yangidek qarash kerak. Shuning uchun, yangi olingan mashina vinchesterini
testdan
o'tkazing, shuningdek, hamma disketalarni virusdan detektor-dasturlar
bilan
tekshiring. Vinchesterni testdan o'tkazish chog'ida, albatta, yozuvdan
saqlangan,
toza sistema disketalari yordamida yuklanadi.
Himoyalashning
o'ziga xos usullari:
Disketaning
normal holati - uning yozuvdan himoyalangan holatidir.
Himoya
faqat axborotni yozish chog'ida olinishi kerak. Faqat yozishdan
himoyalangan
disketalarni ishlatib, antivirus dasturlari, sistemali disketalarni
ko'ngil
to'q bo'lishi uchun ehtiyot qilib saqlash joiz.
Axborotlarni
tiklash:
Shuni
ta'kidlash kerakki, "zaralangan" axborotlarni eng qiyin vaziyatlarda ham
tiklash
mumkin. Biroq viruslar "zararlagan" fayllarni tiklash sistema
dasturchilaridan
yuksak mahorat talab etadi.
Ko'pincha
qutqarish mumkin bo'lgan fayl yoki ma'lumotlar sistemali
bloklarni
formatlash jarayonida shikast yeydi, bunda axborotning yo'qolib ketish
ehtimoli
ham bor.
Yuqorida
aytganimizdek, dasturni saqlashning eng yaxshi yo'li - uni arxivlab
qo'yish.
Lekin shunday bo'lsa ham har ish kuni so'ngida dastur va fayllarning
joylashishini
birma-bir ko'zdan kechirish darkor.
Antivirus dasturlari
Kompyuterdagi
ma'lumotlar va dasturlar ma'lum virus dasturi tomonidan
o'chirilib
yuborilishi yoki shikastlanishi mumkin. Virus-dasturlari dasturchilar
tomonidan
tajriba uchun yoki yomon niyatlarda yaratilib, asosan ular quyidagi
vositalar
orqali Sizning kompyuteringizga kirishi mumkin:
-
noma'lum disketadagi ma'lumotlarni o'qish natijasida (hujjat, o'yin va
boshqalar);

- internet tarmog'idan ba'zi xil dasturlarni yuklash natijasida;

- elektron-pochta orqali;

- lokal tarmoq orqali;

- noqonuniy ko'chirilgan va tarqatilayotgan dasturlardan foydalanish oqibatida;
Virus
dasturlari asosan Assembler dasturlash tilida tuziladi va ular salbiy
ta'siri
bo'yicha bir nechta guruhga bo'linadi:
1. Sodda viruslar - operativ xotirani band qilib, kompyuterning ishlashi
sekinlashtiradi.
2. Maxsus "stels" viruslari, ular joylashishini o'zgartirib turadi va ularni
topish ancha murakkab.
3. Ma'lumotlarga o'zgartirish kiritadigan viruslar.
4. Ma'lumotlarni o'chiradigan viruslar.
5. Foydalanuvchining ayrim bir (mahfiy) ma'lumotlarini Internet tarmog'i
orqali virusni yaratgan shaxsga yuboradigan viruslar.
Kompyuterdagi
ma'lumotlarni viruslardan himoya etish uchun
antivirus dasturlar
ishlab chiqarilgan. Antivirus dasturlar AQSh, Kanada,
Rossiyaning
bir qator firmalari tomonidan ishlab chiqarilmokda.
Antivirus
dasturlar rezident va norezident turlarga bo'linadi: rezident
antivirus
dasturi kompyuter yoqilganidan o'chirilguncha qadar operativ xotira,
aktiv
(joriy) dasturlarni, fayllarni virusga tekshirib turadi. Rezident antivirus
dasturi
o'zining ishini foydalanuvchiga bildirmasdan olib boradi, faqat ayrim
hollarda
foydalanuvchidan virusi mavjud faylni davolashga ruxsat so'raydi.
Norezident
antivirus dasturlar esa faqat foydalanuvchining o'zi ko'rsatgan joylarni
va
belgilangan vaqtda tekshiradi va davolaydi. Hozirgi kunda quyidagi antivirus
dasturlar
keng tarqalgan:
1. DrWeb for DOS;
2. DrWeb for Windows;
3. Antiviral Tool Kit Pro;
4. AVP Platinium;
5. Norton Antivirus;
6. McAfee;
7. Aidstest;

Doctor Web, AVP, Aidstest antivirus dasturlari Rossiyaning "Kasperskiy"
laboratoriyasi
tomonidan ishlab chiqarilgan va u MDH davlatlarida ko'p
uchraydigan
viruslardan xabari bor. Norton Antivirus mashhur Symantec firmasi
tomonidan
ishlab chiqarilgan bo'lib, u topa oladigan viruslar soni 100000 dan ortiq.
AVP
dasturi virusdan himoyalaydigan eng ishonchli antivirus dasturi hisoblanadi.
DrWeb
dasturining rezident tekshiruv dasturi Spider - Windows rejimida
tekshiruvni
olib boradi. Bitta kompyuterda bir nechta turdagi antivirus dasturlar
o'rnatmagan
ma'qul, chunki ularning virusni topish usullari (algoritmlari) har xil
hamda
ular ham ?zlarini viruslar kabi tutadilar va bu holda ular o'zaro "kelisha
olmay
qolishlari" mumkin.
AVP antivirus dasturlar majmuasi (kompleksi)
Antiviruslar
ham dastur bo'lib, virus tomonidan shikastlanishi mumkin.
Buning
oldini olish uchun antivirus dasturi himoyaga ega bo'ladi, ya'ni unda
maxsus
alohida modul bo'lib, u antivirusni viruslardan himoyalashga qaratilgan
bo'ladi.
Amerika
Qo'shma Shtatlarida antivirus dasturlaridan Symentec
kompaniyasining
Norton Antivirus va Network Associates kompaniyasinig
McAfee
dasturlari keng tarqalgan.
Rossiya,
O'zbekistonda yuqorida ko'rsatilgan antivirus dasturlar bilan
birgalikda
Rossiya Federasiyasida ishlab chiqarilgan Doctor Web va AVP
antivirus
dasturlar kompleksi qo'llaniladi.
2005
yilning yakuni bo'yicha Kasperskiy laboratoriyasining AVP antivirus
kompleksi
eng yaxshi dastur sifatida tan olingan. U modullardan iborat bo'lib, har
bir
modulni yangilash imkoni mavjud, ya'ni dasturni butunlay o'zgartirmasdan
yangi
versiyasiga almashtirish mumkin.

AVP kompleksi quyidagi modullardan tashkil topgan:

- AVP Control Center - AVP ning boshqarish markazi.

- AVP Scanner (AVP Skaner) - tashqi xotirani viruslardan tozalash uchun
xizmat
qiladi.

- AVP Monitor (AVP Monitor) - kompyuterga tarmoq orqali yoki boshqa
usullar
bilan kirib kelayotgan ma'lumotlardagi va birinchi navbatda kompyuterning
tezkor
xotirasidagi viruslarni topish uchun xizmat qiladi.

- AVP Updates (AVP yangilash) - dasturni yangi viruslarning namunalari bilan
to'ldirish
uchun xizmat qiladi.

AVP Control Center
AVP
Control Center - boshqaruv moduli bo'lib antivirus kompleksining
ishlash
rejimlari, tekshiruv parametrlari, usullari, tekshiruvni boshlash vaqti,
yangilash
vaqtini belgilab beradi. Odatda, AVP kompleksi o'rnatilganidan keyin
AVP
boshqaruv paneli Windows bilan birgalikda ishga tushadi. Bu holda
masalalar
satrining o'ng burchagida uning belgisi paydo bo'ladi. Uni ishga tushirish
uchun
Pusk/Programmi/AntiViral Toolkit Pro/AVP Control Center ni tanlash
kerak.
Natijada ekranda uning oynasi hosil bo'ladi.
AVP
Control Center oynasi quyidagi bo'limlardan iborat:

- Components - antivirus kompleksiga kiruvchi modullar ro'yxati, versiyalari va
oxirgi
yangilanish sanasi

- Tasks - bajariladigan vazifalar ro'yxati;

- Report - hisobotlar bo'limi;

- Password - AVP Control Center dasturini yuklashga va chiqib ketishga parol
o'rnatish.
Kerakli o'zgartirishlar kiritilganidan keyin OK tugmasi chertiladi.
O'zgartirishlarni
bekor qilib chiqish uchun "Cancel" tugmasi bosiladi.
AVP Scanner moduli
Bu
modul foydalanuvchi ko'rsatgan joylarni va ko'rsatilgan vaqtda tekshirish
va
zarurat tug'ilsa, davolash uchun mo'ljallangan, u avtomatik tarzda AVP Control
Center
tomonidan yoki foydalanuvchi tomonidan ishga tushishi mumkin.
AVP
Scanner modulini ishga tushirish uchun quyidagilarni bajarish kerak bo'ladi:
"Pusk"
/ "Programmi"/ "AntiViral Toolkit Pro"/ AVP Scanner tanlanadi. Natijada
ekranda
quyidagi oyna hosil bo'ladi:
U
yuklanish jarayonida operativ xotirani virusga tekshiradi va lozim b?
lsa yangilanish
kerakligini ta'kidlaydi. Uning oynasi quyidagi kismlardan iborat:

- Location - tekshiriladigan disk va katolog ko'rsatish;

- Objects - tekshiriladigan ob'ektlarni - fayllar turini ko'rsatish;

- Actions - virus topilganida bajariladigan amalni ko'rsatish;

- Options - tekshiruvni olib borish tartibi va parametrlarini ko'rsatish;

- Statstics - hisobot va statistika oynasi.

Location bo'limi
Local Hard Drives - kompyuterning qattiq disklari tekshirilishi kerakligini
ko'rsatish;
Network
Drives - tarmoq qattiq disklari tekshirilishi kerakligini ko'rsatish;
Floppy
Drives - disketa tekshirilishi kerakligini ko'rsatish;
Add
Folder - joriy katlogni tekshirish lozim bo'lgan kataloglarga qo'shish;
Scan
Now - tekshiruvni boshlash;
Object
- topilgan xato va virusli fayllarni ko'rsatish bo'limi.

Objects bo'limi
Memory
- xotirani tekshirish;
Sectors
- qattiq disk yoki disketaning yuklanish sektorini tekshirish;
Files
- fayllarni tekshirish;

Packed Files - siqilgan fayllarni tekshirish;
Archives
- arxiv fayllarini tekshirish;
Mail
databases - elektron pochta fayllarini tekshirish;
Smart
- tekshiruvni yuzaki o'tkazish;
Programs
- faqat dastur fayllarini tekshirish;
All
files - barcha fayllarni tekshirish;
User
defined - foydalanuvchi ko'rsatgan turdagi fayllarni tekshirish.

Actions bo'limi
Report
Only - topilgan virus to'g'risida faqat hisobot berish.
Display
Disinfect dialog - aniqlangan virus faylini davolash to'g'risida so'rov
oynasini
chiqarish;
Disinfect
automatically - avtomatik tarzda davolash;
Delete
object automatically - aniqlangan virusli fayllarni avtomatik tarzda
o'chirish;
Copy
to Infected Folder - topilgan virusli fayllarni ko'rsatilgan katalogga
ko'chirish.

Diagramma va grafiklarni hosil qilish. Ma’lumotlarni saralash

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish