Dialektikaning asosiy kategoriyalari tasnifi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	49.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Dialektikaning asosiy kategoriyalari tasnifi

Купить

DIALEKTIKANING ASOSIY KATEGORIYALARI TASNIFI
Reja:
1.Dialektikaning kategoriyalarga bo'linishi va ularning mohiyati.
2.Kategoriya o'zi nima?
3.Dialektikada tushunchalarning o'rni.
Tayanch iboralar: Kategoriyalar,xususiy-ilmiy,falsafiy,yakkalik,xususiylik,
umumiylik, mohiyat, hodisa, mazmun, shakl, butun , qism, sistema, element,
struktura, sabab, oqibat, bahona, shart, abstrakt, muayyan imkoniyat.
Fan kategoriyalari tabiiy til tushunchalaridan ancha farq qiladigan so’zlar
bilan ifodalanadi. Aksariyat hollarda ular qadimgi yunon yoki klassik lotin tilidan
o’zlashtiriladi, ba’zan ular mazkur hodisani kashf etgan olimning ismi bilan
ataladi. Ilgari ma’lum bo’lmagan hodisani ifodalash uchun sun’iy tarzda yaratilgan
so’zlar – neologizmlar ham ancha ko’p uchraydi. Tabiiy tildan farqli o’laroq, fan
tushunchalari va kategoriyalari atamalar (terminlar) hisoblanadi, ya’ni erkin
talqinga yo’l qo’ymaydigan aniq belgilangan hajm va mazmunga ega bo’ladi.
Har qanday fan borliqning muayyan tomonlarini o’rganar ekan, albatta o’z
kategoriyalar apparatini shakllantiradi. Matematika «son», «differensial»,
«integral» kabi kategoriyalar bilan bog’liq. Biologiyada «tur», «irsiyat»,
«o’zgaruvchanlik» kabi kategoriyalar mavjud. Ammo, muayyan fanlarning
kategoriyalari ma’lum darajada umumiy bo’lsa-da, borliqning ayrim
sohalaridagina qo’llaniladi va mazkur sohalarga xos bo’lgan aloqalar va
munosabatlarni aks ettiradi
Xususiy ilmiy kategoriyalar alohida olingan xususiy ilmiy anlarda
qo’llaniladigan, mohiyat nuqtai nazaridan boshqa fanlarda qo’llanilishi mumkin
bo’lmagan kategoriyalardir. Masalan, fizika, kimyo geologiya, geografiya fanlari
kategoriyalari xususiy xarakterga ega
Falsafiy kategoriyalar fan kategoriyalaridan butunlay farq qiladi. Falsafiy
kategoriyalarning muhim xususiyati, ular o’ta keng tushunchalar ekanligidir. Ayni
shu sababli falsafiy kategoriyalar hyech qachon hajman cheklangan tabiiy til
tushunchalari darajasida soddalashtirilishi mumkin emas. Tushunchalar sifatida
1

kategoriyalar fikrlashning zaruriy shakllari hisoblanadi. O’ta keng tushunchalar
sifatida ular universal qo’llanish va butun olamni tavsiflashga da’vogar bo’lishi
mumkin. Shu boisdan falsafiy kategoriyalar dunyoning manzarasini yaratish
vositasi bo’lib xizmat qiladiki, bu, umuman olganda, falsafaning bosh vazifasi
hisoblanadi. Har qanday tushunchalar kabi, kategoriyalar instrumental funksiyani
bajaradi, fikrlash omili va vositasi sifatida amal qiladi. Shuningdek falsafiy
kategoriyalar insonning turli hodisalarni bilish va o’zlashtirish usuli sifatida ham
instrumental funksiyani bajaradi. Falsafiy kategoriyalar ilmiy bilishning muayyan
metodologiyasini, umuman borliqni, ayniqsa inson borlig’ini tushunish
me’yorlarini yaratish orqali normativ funksiyani ham bajaradi. Kategoriyalarning
ahamiyati va universalligi shu bilan belgilanadiki, bilish natijalari muqarrar tarzda
kategoriyalarda qayd etiladi, kategoriyalar shakl-shamoyilini kasb etadi. Ular fan
tarkibining zaruriy qismi hisoblanadi. Zero fan obyekti faqat kategoriyalar
yordamida fikrlanishi va tushunilishi mumkin.
Falsafaning vujudga kelishi va rivojlanishi jarayonida falsafiy bilish
predmetining o’ziga xosligini va falsafiy tafakkur xususiyatlarini aks ettiruvchi
kategoriyalar tizimi mavjud . Ularni mazmunan talqin qilish dunyoqarashning
shakllanish jarayoni bilan uzviy bog’liq bo’lib, fan, falsafa va umuman ma’naviy
madaniyatning rivojlanishiga qarab o’zgarib boradi. Falsafiy kategoriyalar tarkibi
ham kengayadi. Fanning aksariyat kategoriyalari falsafiy maqom kasb etadi. Ilgari
mavjud bo’lmagan yangi jarayonlar va hodisalar vujudga kelishi bilan bog’liq
ijtimoiy rivojlanish tegishli tarzda falsafiy idrok etiladiki, bu falsafaning
tushunchalar apparatini yanada boyitadi. Falsafiy tushunchalar va kategoriyalar
bilan ish ko’rish mahoratini o’zlashtirish talabaning falsafiy madaniyatini,
umuman fikrlash madaniyatini shakllantirishning muhim shartlaridan biri
hisoblanadi.
Falsafiy kategoriyalar – borliqning umumiy, muhim tomonlari, xossalari,
aloqalari va munosabatlari haqida fikrlash uchun qo’llaniladigan o’ta keng
tushunchalar majmuidir. Falsafiy kategoriyalar tizimida shartli ravishda uch
muhim guruhni farqlash mumkin.
2

1. Falsafiy kategoriyalarning birinchi va eng muhim guruhi – har qanday
falsafiy muammolarni tahlil qilishda qo’llaniladigan umumiy kategoriyalar. Bular
borliq kategoriyalaridir (falsafiy adabiyotlarda bu kategoriyalarni dialektika
kategoriyalari deb nomlash odat tusini olgan).
2. Ikkinchi guruhni falsafaning turli bo’limlariga tegishli bo’lgan maxsus
kategoriyalar tashkil etadi. Masalan, ontologiya borliq va yo’qlik, substansiya,
dunyoning birligi, materiya, ong, makon, vaqt, harakat kabi kategoriyalar
mazmunini aniqlaydi va muayyan tarzda talqin qiladi. Naturfalsafa, gnoseologiya,
antropologiya, praksiologiya, ijtimoiy falsafa, globallashuv falsafasi ham o’z
kategoriyalar apparatiga egadir.
3. Uchinchi guruhni maxsus falsafiy fanlar: mantiq, axloq (etika), estetika
kategoriyalari tashkil etadi. Masalan, axloq fanida falsafiy bilimning ayni shu
sohasi va falsafaning axloq bilan turdosh bo’limlari – antropologiya, ijtimoiy
falsafa, aksiologiyaga xos bo’lgan kategoriyalar tizimi (yaxshilik va yomonlik,
sha’n va qadr-qimmat, hayot ma’nosi, baxt va boshqalar) vujudga kelgan.
Tushunchalar, mulohazalar, mushohadalar, dalillash va hokazolar mantiq
kategoriyalari hisoblanadi. Estetikada go’zallik va xunuklik, fojeaviylik va
kulgililik, ulug’vorlik va tubanlik kabi kategoriyalar qo’llaniladi. Biz esa
falsafaning umumiy kategoriyalarini ko’rib chiqamiz.
Falsafa kategoriyalari muayyan fanlarning kategoriyalaridan ancha farq
qiladi. Bu farq shundan iboratki, dialektika kategoriyalari obyektiv dunyo
hodisalari turkumlarining muhim xossalari va aloqalarinigina emas, balki barcha
moddiy jarayonlarga xos bo’lgan eng umumiy xossalar va aloqalarni aks ettiradi.
Shunday qilib, dialektika kategoriyalari obyektiv dunyoni ideal aks ettirishning
o’ta keng shakllari bo’lib, ular voqyelikni bilish va ma’naviy-amaliy
o’zgartirishning asosiy prinsiplari bo’lib xizmat qiladi.
Dialektika kategoriyalarini ikki turga ajratish mumkin: substansion
kategoriyalar va munosabatdosh kategoriyalar. Substansion kategoriyalar – bu
boshqa kategoriyalardan qat’i y nazar, alohida-alohida qo’llaniladigan
kategoriyalar. Bunday kategoriyalar qatoriga «borliq», «materiya», «harakat»,
3

«rivojlanish», «makon», «vaqt», «ziddiyat» va hokazolar kiradi. Ular obyektiv
voqyelikning muayyan umumiy xossalarini qayd etadi, lekin bu kategoriyalarning
boshqa kategoriyalar bilan aloqalari haqida bevosita tasavvur hosil qilish imkonini
bermaydi. Munosabatdosh kategoriyalarga kelsak, ular biri ikkinchisi bilan uyg’un
bog’liq bo’lib, bilish jarayonida biri ikkinchisini nazarda tutadi; ularning biri
haqida tasavvur hosil qilganda boshqasini hisobga olmaslik mumkin emas. Bunday
kategoriyalar qatoriga quyidagilar kiradi: yakkalik va umumiylik; hodisa va
mohiyat; shakl va mazmun; qism va butun; sabab va oqibat; tasodif va zaruriyat;
imkoniyat va voqyelik.
B iz falsafa kategoriyalar i ni batafsilroq ko’rib chiqamiz.
Yakkalik, xususiylik va umumiylik Bu falsafiy kategoriyalar borliq
narsalari va hodisalarining dialektik birligini va ularning o’rtasidagi tafovutni aks
ettiradi . Kundalik hayotda biz «yakka», «xususiy», «umumiy» tushunchalarini
ko’p ishlatamiz va ularning mazmuni bizga ba’zan oydek ravshan bo’lib tuyuladi.
Ammo mazkur tushunchalar bilan ifodalanadigan predmet yoki predmetlar
turkumini topishga harakat qilganimiz zahoti katta qiyinchiliklarga duch kelamiz.
Masalan unga ikkita bolaning suhbatini asos bo’lishi mumkin:
- Umringda hyech qushni ko’rganmisan?
- Ha, ko’rganman. Mana u (kanareykaga ishora qiladi).
- E, bu qush emas, kanareyka-ku. Kanareykani ham sen hyech qachon
ko’rmagansan. Sen faqat bitta kanareykani, bizning kanareykamizni ko’rgansan.
Sog’lom fikr kanareykada qushni ko’rgan bola u hyech qachon qushni
ko’rmaganini aytayotgan boladan ko’proq haq ekanligidan dalolat beradi. Ammo
umuman qush, meva, daraxt i ni ko’rganini kim uzil-kesil qayd eta oladi? Biz bu
qush, bu daraxt, bu mevani o’z tajribamizda ko’rganimiz hyech qanday shubha
uyg’otmaydi. Umumiy tushunchalar amalda obyektiv mazmunga ega yoki ega
emasligi falsafa tarixida qizg’in munozaralarga sabab bo’lgan. Umumiy
tushunchalar tabiati masalasi atrofida bahs O’rta asrlardan beri davom etib keladi.
Umumiy tushunchalar amalda mavjudmi? Nima haqiqiy borliq hisoblanadi –
yakkalikmi yoki umumiylikmi? Umumiylik va yakkalik munosabati hodisalar
4

xossalarining emas, balki hodisalarning munosabati sifatida qaraladigan
darsliklarga hozir ham duch kelish mumkin. Xo’sh, bugungi kunda falsafada
mazkur masala qanday yechilmoqda?
Ayrimlik , ya kkalik, xususiylik va umumiylik kategoriyalari borliq narsalari
va hodisalarining nisbatan mustaqilligi, ularning rang-barangligi va birligi in’ikosi
hisoblanadi. Ayrimlik tushunchasi zikr etilgan kategoriyalar mazmunini ochib
beruvchi asosiy tushunchadir. Ayrimlik – «narsa» tushunchasining sinonimi, ya’ni
borliqning nisbatan mustaqil, sifat jihatidan muayyan parchasi. U xossalar
to’plamiga ega.
U mumiylik a yrim narsaning muayyan turkumga mansub barcha narsalar
bilan o’xshashligini belgilovchi xossalar umumiylik kategoriyasi bilan ifodalanadi.
Yakkalik – faqat mazkur obyektga xos bo’lgan xossalarni ifodalovchi
kategoriya. Yakkalik ayrim narsalar nisbatan mustaqil mavjudligini ham, mazkur
narsaning bu nisbatan mustaqilligi, diskretligi, alohidaligi natijasida yuzaga kelishi
mumkin bo’lgan individual betakror belgilarni ham qayd etadi.
Umumiylik yakka narsaning mohiyatini aks ettiradi. Umumiylikni faqat
mohiyatni aniqlash orqali ochib berish mumkin. Yakkaliksiz umumiylik sezgilar
darajasida idrok etiladigan belgilardan, ayrimlikning betakror individualligi,
boyligidan mahrum bo’lgan abstraksiya bo’lib qoladi. Yakkalik va umumiylikning
keltiriladigan ta’riflari ularni ayni bir ayrim obyektning tomonlari sifatida
tavsiflaydi. Masalan, hayot bugungi kunda oqsilli jismlar va nuklein kislotalarning
mavjudlik shakli sifatida tavsiflanadi. Irsiyat va o’zgaruvchanlik – butun
tiriklikning umumiy xossalari. Ammo oqsilning kimyoviy tarkibi va ayniqsa
tuzilishi har bir organizmda individual darajada betakrordir. Bu bir jonzotni boshqa
jonzotdan farqlash imkonini beruvchi birdan-bir xossadir. Mantiqda yakkalik va
umumiylik – tushunchalar tavsifidir. Umumiylik tushunchasida ikki va undan ortiq
predmet, yakkalik tushunchasida esa – bitta predmet tushuniladi. Grammatik
jihatdan umumiylik turdosh ot bilan, yakkalik esa – atoqli ot bilan ifodalanadi.
Falsafada yakkalik va umumiylik borliq hodisalarining o’xshashligi va farqlarini
belgilovchi xossalardir.
5

O’rta asrlar falsafasida umumiy tushunchalar tabiati haqidagi masala
atrofidagi bahs uning ishtirokchilari realistlar va nominalistlarga bo’linishiga olib
keldi. Realistlar umumiylikni yakkalikdan ajratib, umumiylikni mustaqil holda
mavjud hodisa sifatida, narsalar paydo bo’lgunga qadar – narsalarning (Xudo
aqlidagi) ilk timsoli sifatida, narsalarda – Xudoning ro’yobga chiqarilgan g’oyasi
sifatida talqin qilganlar. Shunday qilib, realistlar fikricha umumiylik narsalarga
qadar, narsalarda va narsalardan keyin narsaning muayyan g’oyasi sifatida mavjud
bo’ladi. Nominalistlar esa, aksincha, faqat yakka narsalar amalda mavjud, umumiy
tushunchalar esa, ayrim narsalarning nomlari, xolos, deb hisoblaganlar. Mazkur
tasavvurlar aks sadosiga bugungi kunda ham, masalan, umumiylik obyektlar
to’plami bilan, yakkalik esa – bitta predmet bilan tenglashtirilgan holda duch
kelish mumkin. Amalda umumiylik va yakkalik kategoriyalari obyektlarni emas,
balki ularning xususiylik tomonlari sifatida birgalikda mavjud bo’lgan xossalarini
aks ettiradi. Umumiylik va yakkalikning birligi o’ziga xosdir, chunki ularning har
bir obyektdagi ko’rinishi, uyg’unligi, birining ikkinchisidan ustunligi betakrordir.
Shu sababli har bir ayrim hodisa, narsa – xususiydir.
Xususan, «yakkalik» kategoriyasi narsada, hodisada faqat shu narsaga,
hodisaga xos bo’lgan jihatni aks ettiradi. «Umumiylik» - bu narsalar va hodisalar
o’rtasida muayyan sifat jihati doirasida amalda mavjud bo’lgan ayniylikdir.
Yakkalik ham, umumiylik ham mustaqil mavjud bo’lmaydi. Ayrim narsalar,
hodisalar, jarayonlar mustaqil mavjud bo’ladi. Umumiylik ham, yakkalik ham
faqat ayrim narsa yoki hodisadagina mavjuddir. Har qanday ayrim narsa yoki
hodisa qarama-qarshiliklar birligi hisoblanadi. Bir vaqtning o’zida u ham yakkalik,
ham umumiylikdir. Har qanday umumiylik ayrim narsa, hodisaning tarkibiy qismi,
elementi hisoblanadi, chunki u ayrim narsa yoki hodisani to’liq emas, balki bir
yoqlama – narsalarda mavjud ayniy jihatlarni aks ettiradi. Yakkalik o’z mohiyatiga
ko’ra mavhum hisoblangan umumiylikdan boyroqdir. Ammo umumiylik narsaning
mazmuni, mohiyatini chuqurroq yoritadi.
Xususiylik. «Xususiylik» yakkalik va umumiylik o’rtasidagi oraliq
kategoriya hisoblanadi. Xususiylik – yakkaga nisbatan umumiy bo’lgan va
6

umumiyga nisbatan yakka bo’lgan narsa yoki hodisa. Masalan: modda (qonun
moddasi) – yakka; qonun – xususiy; huquq - umumiy. « Q onun» tushunchasi
«modda» tushunchasiga nisbatan umumiydir. O’z navbatida «qonun» tushunchasi
«huquq» tushunchasiga nisbatan yakkalikni aks ettiradi.
Yakkalik, xususiylik va umumiylik kategoriyalari bilish jarayonida uning
tayanch nuqtalari, bilimsizlikdan bilim sari bosqich rolini o’ynaydi.
Mohiyat va hodisa. Bu kategoriyalar bilishning turli bosqichlarini belgilaydi
va ularning har biri obyektni anglab yetishning chuqurlik darajasini aks ettiradi.
Mohiyat obyektiv borliqning ichki, nisbatan yashirin va barqaror tomonini
ifodalash uchun mo’ljallangan bo’lib, u narsaning, jarayonning tabiatini va ularga
xos bo’lgan qonuniyatlarini belgilaydi. Hodisa – bu narsada, jarayonda
qarshimizda bevosita namoyon bo’luvchi xossalar, tomonlar yi g’ indisini ifodalash
uchun mo’ljallangan kategoriya
Hozirgi falsafiy adabiyotlarda mohiyat predmet borlig’i barcha rang-barang
va qarama-qarshi shakllarining barqaror birligidan iborat bo’lgan predmetning
ichki mazmuni sifatida tavsiflanadi. Mohiyat har qanday sistemaning asosiy
jihatlari va tendensiyalarini belgilovchi teran aloqalar, munosabatlar, xossalar va
ichki qonunlar majmuidir. Muayyan mohiyatsiz jism, jarayon bo’lmaganidek,
muayyan hodisada o’z ifodasini topmagan mohiyat ham bo’lishi mumkin emas.
Falsafada hodisaning ikki ma’nosi shakllangan. Birinchidan, hodisa deganda
voqyea, tabiat va jamiyatdagi jarayonlar tushuniladi. U mazkur jarayonlar bizning
ongimiz, idrokimizda aks etishini anglatadi. Masalan, momaqaldiroq, kamalak, qor
yog’ishi, suv toshishi, yer qimirlashi, vulqon otilishi – bularning barchasi tabiat
hodisalaridir. Inson tabiat hodisalarini tushunish, tushuntirishga harakat qilgan va
ularning o’z ongidagi in’ikosi bilan amaldagi ifodasi o’rtasida muayyan farq
mavjudligini aniqlagan. Tabiat hodisalarini ularning inson birinchi navbatda idrok
etadigan va pirovard natijada uni aldaydigan yuzaki, o’zgaruvchan jihatlari
tavsiflaydi. Shu tariqa hodisa kategoriyasining mohiyatning ziddi sifatidagi falsafiy
ma’nosiga ega bo’ladi.
7

Ikkinchidan h odisa – mohiyatni aniqlash usuli. U, odatda, narsalar o’zaro
ta’sirga kirishganida, mohiyat o’zini namoyon etishi natijasida yuz beradi. Narsa
qanday bo’lsa, ko’rsatilgan aloqalar va o’zaro ta’sirlar xususiyati ham shunday
bo’ladi. Masalan, yirtqich hayvon uni o’txo’r hayvonga aylantirishga qancha
urinmasinlar, baribir yirtqich bo’lib qoladi. Ammo u qanday muhitda va o’z
ishtahasining qaysi potensial qurboni bilan to’qnash kelishiga qarab, uning xulq-
atvori o’zgaradi. Ayni shu sababli hodisa narsaning mohiyatini, uning muayyan
ichki va muhim xossasini u yoki bu tarzda namoyon etadi.
Haqiqiylik mezoniga javob beruvchi bilimni olish bilishning muhim
vazifasidir. Bunday bilim o’rganilayotgan narsaning mohiyatiga kirish demakdir.
Mohiyatni bilish rivojlanishning asosiy jihatlari va tendensiyalarini belgilaydigan
teran aloqalar, munosabatlar va qonunlarni aniqlashni nazarda tutadi. Tabiatning
mohiyati cheksiz-chegarasiz bo’lgani bois, uni bilish jarayoni ham cheksizdir.
Mohiyat tushunchasi bilishni to’liq, mukammal bilimga erishishga yo’naltiruvchi
tartibga solish tamoyili ahamiyatiga egadir. Hodisa tushunchasi mohiyatni bilish
usulini ko’rsatadi va shu boisdan metodologik ahamiyat kasb etadi.
O’rganilayotgan obyekt o’zi uchun g’ayrioddiy shart-sharoitlarga solinadigan ilmiy
eksperiment butunlay yangi hodisalarni qayd etish va shu tariqa o’z shakllanishi va
faoliyatining ilgari noma’lum bo’lgan qonunlarini kashf etishi tasodifiy bir hol
emas.
Mohiyat va mavjudlik. Platon mohiyatni narsalarning moddiy-hissiy borlig’i
bilan bog’lash mumkin bo’lmagan g’oya sifatida tavsiflagan. Har qanday g’oya
kabi, mohiyat nomoddiy, o’zgarmas va boqiydir. Aristotel mohiyat deganda
narsalar borlig’ining abadiy tamoyilini tushungan. Narsaning mohiyati qotib
qolgan materiya bilan emas, balki shakl bilan belgilanishiga uning ishonchi komil
bo’lgan. Ma’lumki, antik an’anada «shakl» va «g’oya» tushunchalari bir xil
ma’noga ega. Biroq, Platondan farqli o’laroq, Aristotel shakl (g’oya) va materiyani
bir-biridan ajratmaydi, balki ularning uzviy aloqasini qayd etadi. O’rta asrlarda
mohiyat va mavjudlik o’rtasidagi farq anglab yetiladi. Mohiyat muayyan maqsad,
8

mo’ljalni o’zida mujassamlashtiradi, mohiyatni bilish esa uning tub negiziga
muvofiq bo’lgan ta’rifda ifodalanadi.
O’rta asrlar falsafasida qayd etilgan mohiyat va mavjudlik o’rtasidagi farq
keyinchalik mohiyat va hodisaning nomuvofiqligi sifatida talqin qilingan. Bu
nomuvofiqlik tasodifiy, o’tkinchi bo’lishi va asosiy tamoyilni, ya’ni narsani uning
muhim xossalari bilan yaratgan Tangri niyatini tushunishdan chalg’itishi mumkin.
Mohiyat va hodisa o’rtasidagi dialektik aloqa quyidagilarda namoyon bo’ladi:
a) mohiyat va hodisa bir-biri bilan uzviy bog’liq. Hodisa o’zida
mujassamlashgan narsa, ya’ni mohiyatsiz mavjud bo’la olmaydi. Mohiyatda u yoki
bu tarzda namoyon bo’lmaydigan narsaning o’zi yo’q;
b) mohiyat va hodisaning birligi ularning o’zaro mosligi, ayniyligini
anglatmaydi. Mohiyat doimo hodisa ortida yashirinib yotadi. Agar narsalarning
namoyon bo’lish shakli va mohiyati bevosita mos kelganida, fanga hojat qolmas
edi;
v) hodisa mohiyatga qaraganda faolroq va jo’shqinroq, mohiyat esa
barqarorroq va turg’unroq - u barcha o’zgarishlarda saqlanib qoladi. Ammo,
hodisaga nisbatan barqarorroq bo’lgan mohiyat mutlaqo o’zgarishsiz qolmaydi;
g) hodisa mohiyatga qaraganda boyroq. U obyekt muhim aloqalarining ichki
mazmuninigina emas, balki bu obyektning har qanday tasodifiy munosabatlari,
alohida jihatlarini o’zida mujassamlashtiradi.
Mohiyat va hodisa o’zaro munosabatlarining bir-biri bilan ziddiyatli aloqasini
qayd etuvchi o’ziga xos shakli zohiriylikdir. U bizning sezgilarimiz narsalarning
mohiyatini, aniqroq aytganda mohiyatning biron-bir jihatini bir yoqlama noaniq
aks ettirishini anglatadi. Ilmiy bilishning maqsadi narsalar va hodisalarning
zohiriylik ortida yashirinib yotgan mohiyatini yoritishdan iborat.
Mazmun va shakl . Mazmun va shakl tushunchalari, ularning dialektikasi
qadimdayoq sinchiklab o’rganilgan. Uyg’unlik, go’zallik, mutanosiblik tuyg’usi,
aql va tananing barkamolligi qadimgi yunonlar uchun juda muhim bo’lgan.
Ularning tilida shakl tushunchasi tabiatning oddiy materiali go’zal shakl-shamoyil
kasb etishiga imkoniyat yaratadigan g’oya tushunchasining sinonimi sanalgan.
9

Aristotel g’oya, ya’ni shaklni materiya bilan uzviy deb hisoblagan. Qadimgi
Yunonistonda mazmun va shakl muammosi qo’yilgan bo’lsa, keyingi ming
yillikda bu muammoni turli yo’nalish mutafakkirlari yechishga harakat qildi.
Mazmun. Mantiqda mazmun tushunchasi uning muhim belgilari majmuini
anglatadi. Falsafada mazmun narsaning negizini tashkil etadigan, uning
mavjudligi, rivojlanishi va shakllarining o’zgarishini belgilaydigan qismlar,
elementlarning muayyan tarzda tartibga solingan majmuidir. Ko’rib turganimizdek,
mantiq va falsafadagi mazmun tushunchalari bir-birini istisno etmaydi, balki bir-
birini to’ldiradi. Mazmun – mazkur narsa, jarayon, hodisani belgilovchi
elementlar, tomonlar, xossalar, aloqalar va tendensiyalarning yig’indisi. Har
qanday narsa, hodisa aniq mazmun bilangina emas, balki muayyan shakl bilan ham
tavsiflanadi.
Shakl – bu narsalar va jarayonlarning mazmunini belgilovchi tomonlar,
xossalar va aloqalarni uyushtirish usuli. Boshqacha aytganda, narsaning shakli – bu
elementlar o’rtasidagi barqaror ichki aloqalarni uyushtirishning unga yaxlitlik
sifatida namoyon bo’lishi va o’ziga xos bo’lgan barcha funksiyalarni bajarish
imkonini beruvchi usuli.
Shakl – narsaning tuzilishi, strukturasini, mazmun elementlarining uyushish,
bir-biri va tashqi omillar bilan o’zaro aloqa qilish usulini tavsiflovchi ichki aloqa.
Shakl,-deydi Ibn Sino,-jismlarning mavjudligi qanday bo’lsa, shunday saqlanishi
yoki boshlang’ich materiyaning konkret jismga aylanishidir. Shakl- tabiiy kuch
sifatida anorganik jismlarni harakatga keltiradi: o’simlik, hayvon, odam, kosmik
ruhni harakatga keltiradigan tabiiy jismlar shaklidir. Shakl-jismdan konkret narsa
va predmet hosil bo’lishidir. Shakl-jismlarning alohida xususiyati bo’lib, konkret
yashash tarzini belgilaydi. Shakl umumiy nom bo’lib, narsa turini, narsaning
mavjudligini, ikkinchi marta takomillashishini, mavjudligi va o’rinli aktuallanishi
bildiradi. Shaklni aniqlashda narsalar mavjudligi muhim o’rin egallaydi. Masalan,
olov olov shakli asosida aktuallashadi va boshqa shaklga o’tadi. Shakl tufayli jism
jism bo’la oladi.
10

Mazmun va shakl tushunchalariga berilgan ta’riflarning o’zidayoq biz
ularning o’xshashligini payqaymiz, chunki struktura, ichki izchillik – mazmunning
ham, shaklning ham zaruriy komponenti. Shu sababli mazmunni shakldan faqat
abstrakt nuqtai nazardangina ajratish mumkin. Ikki o’xshash mazmunni
taqqoslashgina shakl omillarini farqlash imkonini beradi. Nafaqat mazmun
«shakldor», balki shakl ham mazmunlidir. Shu sababli ayni bir jihat, element bir
vaqtning o’zida bir predmetning shakli ham, boshqa predmetning mazmuni ham
bo’lishi mumkin.
Shakl va mazmunning o’zaro aloqasi shunda ifodalanadiki, narsaning bu ikki
qarama-qarshi tomonlari bir-biriga o’zaro ta’sir ko’rsatadi. Qadimda mazmun va
shakl dialektikasida shakl ustun qo’yilgan, uning yordamida narsa o’z g’oyasi
(shakli) yoki vazifasi (maqsadi)ga muvofiq bo’lgan muayyan borliq sifatida
mavjud bo’ladi, deb hisoblangan. Keyinchalik fanning rivojlanishi va uning
falsafaga ta’siri kuchayishi bilan mazmun va shaklning aloqasi haqidagi
tasavvurga ham aniqlik kiritilgan. Oddiy sog’lom fikr bizga shakl nimaningdir,
ya’ni muayyan mazmunning shakli bo’lishi mumkinligini, mazmunsiz shakl hyech
qanday ahamiyat kasb etmasligini ko’rsatadi. Shu sababli formalizm tanqidi
mutlaqo o’rinlidir. Masalan, san’atda «sof shakllar» bilan o’yin qilishga urinish
shuning uchun ham muvaffaqiyatsizlikka uchraydiki, o’zini formalist deb
hisoblovchi iste’dodli san’atkor asarida mazmun baribir mavjud bo’ladi. Davlatni
boshqarishda formalizm turlaridan biri sanalgan byurokratizm bilan ham shunday
hol yuz beradi. O’z faoliyatini sof formal qoidalarga bo’ysundiruvchi, sog’lom
fikrga son-sanoqsiz to’siqlar o’rnatuvchi byurokrat amalda hokimiyat vakolatlari
birdan-bir maqsad sanalgan muayyan davlat tizimining vakili hisoblanadi.
Formalizmning yana bir ko’rinishi huquqning pozitivistik talqini bo’lib, unga
binoan huquq iqtisodiy, siyosiy, axloqiy yoki o’zgacha asoslashga muhtoj
bo’lmagan oliy asosdir. Huquqning mazkur formal-dogmatik talqini qonunchining
o’zboshimchaligiga keng yo’l ochadi. Natijada davlatda nohuquqiy qonunlar
ustuvorligi qaror topadi.
11

N arsa shaklsiz ham mavjud bo’lmaydi. Shuningdek, shakl mazmunga faol
ta’sir ko’rsatadi, narsaga unda mavjud bo’lmagan xossalarni baxsh etadi. Masalan ,
ko’mir, grafit va olmosni olaylik. Ularning farqi – faqat molekula strukturasida,
ya’ni shaklda. Ammo hyech kim bu moddalarni bir-biriga o’xshatmaydi. Xullas,
shakl mazmunga faol ta’sir ko’rsatib, yo uni takomillashtiradi, yo o’zini to’la
namoyon etishiga monelik qiladi. Shakl mazmundan nisbatan mustaqildir. Bu hol
ayni bir mazmunning ko’plab shakllari mavjudligida, shuningdek shakl
mazmundan o’zishi yoki undan orqada qolishida namoyon bo’ladi. Shu sababli
shakl va mazmunning uzluksizligi ularning birligi to’g’risida so’z yuritish
imkonini beradi. Bunda har bir muayyan holda yo shakl, yo mazmun ustunlik
qilishi mumkin. Shakl va mazmunning nomuvofiqligi yoki qarama-qarshiligi
yuzaga kelishiga sabab bo’ladigan mazkur kategoriyalar dialektikasi borliqning har
qanday hodisasi o’zgarishi va rivojlanishining ichki manbai hisoblanadi.
Mazmun va shakl o’rtasidagi dialektik o’zaro aloqa quyidagi omillar bilan
belgilanadi.
1. Mazmun va shakl bir-biri bilan uzviy bog’liq. Amalda shaklsiz mazmun va
mazmunsiz shakl hyech qachon va hyech qayerda mavjud emas. Shaklni
mazmundan ajratishga, shakl mustaqil ahamiyatga ega ekanligini isbotlashga
urinishlar formalizmga olib keladi.
2. Mazmun va shaklning birligida mazmun yetakchilik qiladi. Mazmunning
o’zgarishi doim shaklning o’zgarishiga sabab bo’ladi. Q andaydir tashqi kuch emas,
balki aynan mazmun o’zini shakllantiradi. M asalan, fanni rivojlantirish, yangi
qonunlarni kashf etish, obyekiv haqiqatlarning tagiga yetish mazkur yangi
qonunlar mazmunini rasmiylashtiruvchi tegishli yangicha tasavvurlar, formulalar,
nazariyalarni talab qiladi.
3. Mazmun va shaklning birligi mazmunga nisbatan shaklning nisbatan
mustaqilligi, faolligini nazarda tutadi. Shaklning nisbatan mustaqilligi
quyidagilarda namoyon bo’ladi:
a) R ivojlanishda shaklning mazmundan oqsashida. Mazmun hyech qachon bir
darajada turmaydi , u o’zgaradi , sh akl ham o’zgarishsiz qolmaydi. Ammo mazmun
12

bilan taqqoslaganda shakl barqarorroq, turg’unroqdir. Bu hol shu bilan
izohlanadiki, mazmun o’z harakatiga ega bo’ladi, shakl esa mazmun bilan
belgilanadi. Mazmundan farqli o’laroq, shakl hodisaning turg’unroq tomoni
sifatida amal qiladi. U muqarrar tarzda o’z mazmunidan ortda qoladi;
b) Sh aklning mazmunga aks ta’sirida. Bu ta’sir ikki yoqlama: shakl yo
mazmunning o’zgarishiga ko’maklashadi, yo unga monelik qiladi. Albatta, agar
shakl mazmunning o’zgarishiga muvofiq bo’lsa, u mazmun jadal sur’atlarda
rivojlanishiga zamin yaratadi. Agar ularning o’rtasida ziddiyat tug’ilsa, mazmun
lozim darajada rivojlana olmaydi, chunki unga eski shakl xalaqit beradi. Shu
sababli ertami-kechmi ziddiyatni yechish vaqti keladi. Yangi mazmunga muvofiq
yangi shakl yaratiladi. Shunday qilib, mazmun va shakl o’rtasidagi ziddiyat
narsalar va hodisalarning o’zgarish, ularning boshqa narsalar va hodisalarga
aylanish sabablaridan biri hisoblanadi.
Butun va qism . O’zaro bog’langan soddaroq narsalardan tashkil topadigan
har qanday predmetning murakkab tuzilishini ifodalovchi falsafiy
kategoriyalarning ayrim nisbatan ajralmas majmuani tashkil etadi. Predmetni
(butunni) tashkil etuvchi narsalar uning qismlari hisoblanadi. Butunni tashkil
etuvchi qismlarni birlashtiradigan bog’lanish predmetga yaxlitlik baxsh etadi, ya’ni
butunga xos bo’lgan, lekin uni tashkil etuvchi qismlarga ularning tarqoqlik
holatiga xos bo’lmagan integrativ xossalar va qonuniyatlar paydo bo’lishiga olib
keladi. Binobarin, butun o’zini tashkil etuvchi qismlarning birligidir. U o’z
qismlarining o’zaro aloqasi tufayli mavjud bo’lib, bu aloqaning barqarorligi
mazkur butunning tuzilishida o’z ifodasini topadi.
Butun va qism tushunchalari qadimgi yunon falsafasidayoq ma’lum bo’lgan.
Butunni o’rganishga nisbatan yondashuvlarni belgilashda yuzaga kelgan
ziddiyatlarni yechish qiyinchilik tug’dirgan. Ma’lumki, Dekart o’zining metod
haqidagi mulohazalarida har qanday predmetni o’rganishni bilish vazifasini
yechish uchun bu predmetni necha qismga ajratish kerak bo’lsa, shuncha qismga
ajratishdan boshlashni tavsiya etadi. Demak, butun - qismlar yig’indisi deyish ham
mumkin. Ammo bu fikr faqat qisman to’g’ri, chunki butun o’zini tashkil etuvchi
13

qismlarning oddiy yig’indisi bilan izohlanishi mumkin emas. Masalan, qurilish
materiallari bir uyumga to’kilsa, bino paydo bo’lmaydi. Qarama-qarshi yondashuv
butunning ustunligini tan olishni nazarda tutadi. Bu holda butunni bilish qismlarni
bilishdan oldin keladi. Ammo butunning o’ziga xosligi uni tashkil etuvchi
qismlardan kelib chiqmaganidek, qismning xossalari ham butundan kelib
chiqmaydi. Natijada qoniqarli yechimini topish mushkul bo’lgan yaxlitlik
antinomiyalari yuzaga keldi, chunki qarama-qarshi fikrlarning har birini
amaliyotdan olingan misol bilan isbotlash va xuddi shuningdek, amaliyotdan
olingan misol bilan rad etish mumkin. Masalan, butun qismlarning yig’indisidir,
degan qoidaga butun o’zini tashkil etuvchi qismlar yig’indisidan ko’proqdir, degan
qarshi qoida zid keladi. Qismlar butundan oldin paydo bo’ladi, degan fikrga butun
o’zining qismlaridan oldinroq paydo bo’ladi, chunki ularga yangi xossalar baxsh
etadi, degan fikr zid keladi. Mazkur antinomiyalar bilish metodologiyasida ham
bilishning qarama-qarshi mo’ljallarida o’z ifodasini topadi: butunni bilish uning
qismlarini bilish orqali amalga oshiriladi, bunga qarshi qoida esa shunday
yangraydi: qismlar butunni qismlarga ajratish mahsuli sifatida faqat butun haqidagi
bilimga muvofiq anglanishi mumkin. Yaxlitlik jumboqlariga, xususan, quyidagi
hodisa misol bo’ladi: har bir atom yadrosining og’irligi uning tarkibiy qismlari
og’irligining yig’indisidan kamroqdir. «Massa nuqsoni» deb ataladigan bu hodisa
massa va energiyaning ekvivalentligi bilan izohlanadi. Bu hodisani yaxlitlik
jumboqlari nuqtai nazaridan qanday tushuntirish mumkin? Mazkur ziddiyatlarni
yechish butun va qismning aloqasi haqidagi qarama-qarshi tasavvurlar birligini tan
olishni nazarda tutadi. Darhaqiqat, qism butunga bog’liq bo’ladi, u butundan yangi
xossalar oladi. Butun ham qismlarga, biroq ko’proq darajada – ular o’rtasidagi
aloqaning xususiyatiga bog’liq bo’ladi.
Q ismlar o’rtasidagi aloqaning xususiyati butunning sifat jihatidan aniqligini,
uning yaxlitligini belgilaydi. Yaxlitlik qismlarning shunday bir aloqasi k i, u nda
butun qismlarining birligi ta’minla nadi , buning natijasida butun tizimlilik,
uyushqoqlik xususiyatini kasb etadi. Q ismlar aloqasining tipi yaxlitlik tipini
belgilaydi. Aloqaning strukturaviy (tuzilishning bog’lanishlari), funksional
14

(predmetning faoliyat usulini tavsiflovchi), genetik tiplari yaxlitlikning tegishli
tiplarini tashkil etadi. Ya xlitlikning quyidagi turlari farqlanadi:
1. Mexanik yaxlitlik. Bu yerda qismning butunga kamroq bog’liqligi va
butunning qismga sezilarli darajada bog’liqligi kuzatiladi. Masalan, avtomobil
g’ildiragi yoki ruli uning harakatlanishini ta’minlovchi qismlardir, lekin ular o’z
sifatida avtomobildan qat’iy nazar mavjud bo’lishi mumkin.
2. Noorganik yaxlitlik. Bu yerda qismlarning butunga bog’liqligi ortadi,
butunning qismga bog’liqligi esa kamayadi. qismlarning barqaror aloqasi har bir
elementga o’z xossalarini saqlash va nisbatan o’zgarmas bo’lib qolish imkonini
beradi. Masalan, elektron atom tarkibida ham, undan tashqarida ham
(harakatlanayotgan elektronlarning izchil oqimi sifatida) deyarli o’zgarishsiz
qoladi.
3. Organik yaxlitlik. Organik dunyoda nafaqat qismlarning o’zaro mosligiga,
balki ularning subordinasiyasiga ham duch kelish mumkin. Organik tizimlarning
qismlari butundan tashqarida mavjud bo’lmaydi. Tanadan uzilgan qo’l faqat
nomigagina qo’l sanalishini Aristotel qadim zamonlardayoq qayd etgan edi.
Yaxlitlik tiplari va turlarining tasnifi butunning tabiatini bilish nafaqat uni
tashkil etuvchi qismlarni, balki qismlar o’rtasidagi aloqalar xususiyatini ham bilish
orqali amalga oshirilishini ko’rsatadi.
Demak b utun – narsa, hodisa va uni tashkil etgan qismlarning muayyan
tartibda joylashuvi va o’zaro bog’langan yagonalikning ifodasi. Q ism – butun
tarkibiga kiradigan, uning tarkibidagina o’z vazifasi (funksiyasi)ni bajara oladigan
alohidalik. Masalan, yaxlit bir butun sifatidagi H
2 O molekulalarining qismlari –
vodorodning ikki atomi va kislorodning bir atomi. Butun o’z qismlarining oddiy
yig’indisidan iborat emas. Ma’lumki, vodorod yonadi, kislorod yonishni
quvvatlaydi, lekin suv, albatta, yonishga to’sqinlik qiladi.
Dialektika butun va qismga ularning dialektik birligi nuqtai nazaridan
yondashadi. Butun hosil bo’lganda qismlar xossalarining yig’indisidan iborat
bo’lmagan yangi sifat vujudga keladi; shunga qaramay u qismlar – ularning
miqdori va o’zaro aloqaning muayyan tipi bilan belgilanadi. Shu sababli dialektika
15

butunni bilish faqat xossalar, qismlar haqida bilim mavjud bo’lgan taqdirda
samarali bo’lishi mumkin va aksincha, qismlarni o’rganish butunga doir oldingi
bilimga tayanishi lozim, deb hisoblaydi.
Butunning uch tipi ma’lum:
a) mexanik butun (qum, tosh uyumi, chunki ularning qismlari butunga kiradi
va undan deyarli o’zgarmasdan chiqadi);
b) uyushgan butun, agar qismlarning ko’rinishi o’zgarsa;
v) organik butun, agar qismlar o’z-o’zidan rivojlansa (tirik organizmlar).
Sistema, element struktura. Butun va qism kategoriyalarini sistema,
struktura, element kategoriyalari to’ldiradi va rivojlantiradi.
Sistema (tizim) tushunchasi qadimgi yunon falsafasida sistema tushunchasi
borliqning tartibliligi va yaxlitligi sifatida tavsiflangan. Hozirgi talqinda sistema
muayyan yaxlitlikni tashkil etuvchi qonuniy munosabatlar va aloqalarda bo’lgan
elementlarning organik to’plami sifatida tavsiflanadi. Sistema (yunon. systema –
birlashtirish, yaratish) – bir-birining o’rtasida qonuniy bog’lanish yoki o’zaro aloqa
mavjud bo’lgan muayyan elementlar yig’indisi. Har qanday sistemaning
strukturasi avvalo uning tarkibiy elementlariga bog’liq bo’ladi. O’z navbatida,
elementlarning xossalari ham ko’p jihatdan o’zlari hosil qilgan sistemaning
strukturasi bilan belgilanadi . Sistema va element tushunchalari butun va qism
kategoriyalariga yaqin turadi. Ammo ular ayniy tushunchalar emas. Xususan, qism
bo’linadi, element – sistemaning boshqa qismlarga ajralmaydigan komponenti
hisoblanadi. Shuningdek sistema butun bilan ham solishtirilishi mumkin va xuddi
butun kabi, qismlarning aloqadorligi, tartibliligi va uyushqoqligi bilan tavsiflanadi.
Ammo butunni o’rganishda uning o’ziga xos xususiyatini, sifat jihatidan
muayyanligini aniqlash vazifasi birinchi o’ringa chiqadi.
Sistemali yondashuv sistemalarning sifat jihatidan o’ziga xosligidan qat’iy
nazar, ular xulq-atvorining umumiy tamoyillari va qonunlarini aniqlashni nazarda
tutadi. Ayni shu sababli sistemalar juda keng miqyosda qo’llaniladi. Ammo har
qanday obyektni o’rganishga nisbatan sistemali yondashuv doim ham samarali
emas. Biron-bir ro’zg’or buyumi (qoshiq yoki choynak, yozuv daftari va sh.k.)ni
16

sistemali o’rganishning hojati yo’q. Ba’zan shunday bir «tadqiqotlar» uchraydiki,
ularda sistemalar nazariyasi atamalari ishlatilgan bo’lsa-da, ularni yaratgan soxta
olimlar tavsiflanayotgan obyekt talqiniga biron-bir yangi narsa kiritmaydi. Hozirgi
zamon fanida sistemali yondashuvning ikki yo’li qo’llaniladi: birinchi – sistemalar
tushunchasini muayyan tarzda formallashtirish va ularning fan tilida
tavsiflanadigan umumiy belgilarini aniqlash; ikkinchi – muayyan sistemalarning
tipologik tahlilidan foydalanish kabilardir
Element –(lot. Elementum – birlamchi modda) – butunning nisbatan
bo’linmas qismi. Qism tushunchasi o’z hajmiga ko’ra «element» tushunchasidan
kengroq, chunki bu har qanday qism emas, balki nisbatan bo’linmas qism. Bunda
«qism» butun tushunchasi bilan, «element» esa – struktura tushunchasi bilan
munosabatga kirishadi
Element narsaning boshqa bo’linmaydigan zarrasini anglatuvchi kategoriya.
Xususan, modda atomlardan tashkil topadi va atomlar moddaning elementlari
hisoblanadi. Ammo bizga ma’lumki, atom parchalanadi. Nima uchun biz elementar
zarralarni moddaning elementlari deb hisoblamaymiz? Shuning uchunki, elementar
zarralar moddaning emas, balki turli-tuman maydonlarning elementlari
hisoblanadi.
Struktura – (lot. struktura – tuzilish, joylashuv, tartib) – narsalar va
hodisalarning tarkibiy qismlari o’rtasidagi qonuniy aloqa usuli. Struktura
sistemaning tuzilishi va ichki shakli, mazkur sistema elementlari o’rtasidagi
barqaror o’zaro aloqalarning birligi.
Sistemalarning o’ziga xos xususiyatlari . Sistemalarning muhim umumiy
xususiyatlari sistemali yondashuvning bir qancha tamoyillarini ta’riflash imkonini
beradi.
Birinchi – yaxlitlik tamoyili. Har qanday sistema ko’p sonli elementlardan
tashkil topadi, lekin ularning yig’indisiga bog’liq emas.
Ikkinchi tamoyil – sistemali tuzilishining iyerarxiyaviyligi: sistemaning har
bir elementi murakkab tuzilishga ega bo’lib, nisbatan mustaqil sistema sifatida
17

qaraladi. Ayni vaqtda o’rganilayotgan sistema murakkabroq sistema tarkibiga
uning elementlaridan biri sifatida kiradi.
Uchinchi tamoyil – sistemani tashkil etuvchi elementlar bir-biri bilan
muayyan munosabatlarga kirishadi. Ularning orasida eng muhimlari sistema
tashkil etuvchi, sistemaning yaxlitligini ta’minlovchi elementlardir.
Sistemani o’rganish strukturaviy va funksional yondashuvlardan
foydalanishni nazarda tutadi.
Strukturaviy yondashuv sistemani uning tuzilishi va shakli nuqtai nazaridan
o’rganish imkonini beradi.
Funksional yondashuv esa, sistemaning xulq-atvori va boshqa sistemalar bilan
o’zaro aloqalarini tadqiq etish uchun imkoniyat yaratadi. Sistemalarning o’zaro
aloqasi kauzal, aniq belgilangan va statistik, ya’ni ehtimol tutilgan bo’lishi
mumkin. Sistemaning muhitdagi xulq-atvori aktiv va reaktiv bo’lishi mumkin.
Sistemaning aktiv xulq-atvori maqsadlar nuqtai nazaridan tavsiflanishi mumkin.
Sistemalarning tiplari. Sistemalarning umumiy belgilari bilan bir qatorda,
muayyan tiplari faqat o’zigagina xos bo’lgan tipologik belgilarga egadir. Masalan,
belgilar sistemalarini o’rganish bilan ilmiy bilimning alohida sohasi – semiotika
shug’ullanadi. U bizning til haqidagi, madaniyat turli tillarining o’xshash jihatlari
va farqlari haqidagi tasavvurlarimizni sezilarli darajada boyitadi. Kibernetika
boshqaruvchi sistemalar xulq-atvorini o’rganadiki, bu oqilona asoslangan
boshqaruv sistemalarini yaratish imkonini beradi. O’yinlar nazariyasi bizning
konfliktlashayotgan sistemalar haqidagi tasavvurimizni ancha kengaytiradi,
sinergetika esa o’ta murakkab sistemalar xulq-atvorining qonuniyatlarini aniqlaydi.
Shunday qilib, sistema, struktura va element kategoriyalari fan va falsafani yanada
boyitib, muhim metodologik vazifani bajaradi.
Elementlari va strukturasining xususiyatiga ko’ra sistemalarning har xil turlari
farqlanadi. Obyektiv borliqda mavjud bo’lgan moddiy sistemalarni va obyektiv
borliqning inson ongidagi in’ikosi hisoblangan ideal sistemalarni farqlash ayniqsa
keng tarqalgan. Elementlari va aloqalarining soniga ko’ra sodda va murakkab
sistemalar farqlanadi.
18

Sabab va oqibat. Qanday voqyea yuz bermasin, barchasining o’z sababi
bor, degan edi Ibn Sino. To’g’ri olingan yo’l yo’lovchini tekisliklar orqali
mo’ljallangan manzilga olib keladi, xato va beparvolik uni sahroga olib boradi va
halokatga giriftor etadi. Hodisalarning umumiy o’zaro bog’liqligi va bir-birini
taqozo etishi g’oyasi determinizm tamoyilida o’z aksini topadi. Bu tamoyilga
binoan tabiatda hamma narsa sababning hukmiga bo’ysunadi.
Sabab tushunchasi insonga uning rivojlanishi dastlabki bosqichlaridayoq
ma’lum bo’lgan. Tabiiy hodisalarning kelib chiqishini tushuntiruvchi sabablarni
aniqlashga bo’lgan ilk urinishlarga mifologiyada, so’ngra dinda duch kelish
mumkin. Keyinchalik sabablarning falsafiy va ilmiy izohi yuzaga keladi. Sabab
(lot. causa – sabab) shunday bir hodisaki, u boshqa bir hodisa ning oqibat i ni
bevosita belgilaydi, yuzaga keltiradi. Sababiyat mohiyatini bir hodisaning boshqa
hodisani yuzaga keltirishi, sababning oqibatni yaratishi tashkil etadi. Oddiy ong
sababiyat jarayonini soddalashtiradi: sabab faol tomon, oqibat – passiv tomon
sifatida tasavvur qilinadi, sabab oqibatdan oldin keladi. D.Yum bunday
tasavvurlarni tanqid qilar ekan, - u sabablar mavjudligiga shubha qiladi, aniqrog’i
buni inkor etadi: «Bir hodisa ayrim holda boshqa hodisadan oldin kelishidan
ularning biri – sabab, ikkinchisi – harakat degan xulosa chiqarish aqlga muvofiq
emas. Ularning birikuvi tasodifiy bo’lishi mumkin, balki bir hodisa yuz berganida
boshqa bir hodisaning mavjudligi haqida xulosa chiqarish uchun hyech qanday
asos yo’qdir... Shunga qaramay... insonni bunday xulosa chiqarishga majbur
qiluvchi qandaydir tamoyil mavjud. Bu tamoyil odatdir ...” 1
, deb qayd etadi.
Sabablar mavjudligining inkorini Yum shu bilan tushuntiradiki, sababning oqibatni
yuzaga keltirish jarayonini biz bevosita kuzata olmaymiz. Sabab haqida biz yuz
bergan oqibatga qarab xulosa chiqaramiz, ammo bu voqyea chindan ham ayrim
sababning oqibatimi, degan savolga biz aniq javob bera olmaymiz, chunki sabab-
oqibat aloqasi mavjudligini biz sinov yo’li bilan hyech qachon tasdiqlay olmaymiz.
1 1
Қ аранг: Юм Д. Соч.: в 2 т. – М. : 1965-1966. Т. 2. – С. 44-46.
19

Hozirgi zamon fani sabab obyektlar o’rtasidagi o’zaro aloqa bo’lib, uning
oqibatida o’zaro aloqaga kirishgan obyektlarning ikkalasi ham o’zgarishini
aniqlash imkonini beradi. Masalan, Yerga yirik meteoritlar tushishiga ulkan
ekologik falokatlar sabab bo’lgan. Bir qarashda Yer jabrlangan passiv tomon,
meteorit esa – faol tomon bo’lgan. Amalda klassik mexanika qonunlariga muvofiq
Yer va meteoritning to’qnashuvi yuz bergan. Buning oqibatida ikkala jismda
tegishli deformasiyalar yuzaga kelgan. Amaliyot har qanday hodisaning vujudga
kelishi biron-bir omil yoki omillar bilan belgilanishini ko’rsatadi.
Yuz berishi yangi hodisa vujudga kelishiga olib keluvchi hodisa sabab deb
ataladi. Sabab ta’sirida vujudga keluvchi hodisa esa oqibat deb ataladi.
Dunyoda barcha hodisalar, o’zgarishlar, jarayonlar muqarrar tarzda muayyan
sabablar tufayli yuz beradi. Dunyoda sababsiz hodisalar yo’q va bo’lishi mumkin
ham emas. Dunyoda barcha hodisalar sababiy belgilangan, degan qoida sababiyat
qonuni deb ataladi. Bu qonunni tan oluvchi va uni borliqning barcha hodisalariga
tatbiq etuvchi faylasuflar deterministlar deb, sababiyat qonunini inkor etuvchi
faylasuflar esa indeterministlar deb ataladi
Sabab va oqibat dialektikasi . Ichki va tashqi sabablar farqlanadi.
Obyektning mohiyatini tashkil etuvchi qarama-qarshi kuchlar, tendensiyalarning
o’zaro aloqasi sababning ichki manbai hisoblanadi. Masalan, odamlar o’z kasalligi
yoki qariligini qayg’u-hasrat, muvaffaqiyatsizliklar, og’ir ish va hokazolar bilan
tushuntirishga moyildirlar. Amalda qarilik yoki o’limni yengishga hali hyech kim
muvaffaq bo’lmagan, chunki qarilik ham, o’lim ham ichki sabablar bilan
izohlanadi. Shu sababli ba’zilar og’ir ish bilan shug’ullanib ham uzoq vaqt yosh va
sog’lom bo’lib qoladi, ayrim takasaltang lar esa juda tez qariydi... Tashqi sabablar
turli obyektlar o’zaro aloqasining mahsulidir.
Sabab va oqibat munosabatlarini orqaga qaytarib bo’lmaydi. Sabab va
oqibatning sof chiziqli jarayon sifatidagi mexanistik talqini muqarrar tarzda sabab
va oqibatni orqaga qaytarish mumkin, degan xulosaga olib keladi. Masalan, Oy
qarama-qarshi yo’nalishda aylana boshlasa, u dastlabki holatga kelgan bo’lar edi.
Ammo bu faraz zamirida soxta asoslar yotadi: u sabab-oqibat munosabatlariga
20

tasodifiy omillar to’plami kuchli ta’sir ko’rsatishini hisobga olmaydi. Dastlabki
holatga qaytish – bu mazkur omillar to’plamini amalda mujassamlashtirish
demakdir. Vaholanki, ularning hammasini amalda mujassamlashtirish mumkin
emas, demak, dastlabki holatga qaytish mumkin emas.
Sabablar va oqibatlarning munosabatlari murakkab va rang-barangdir. Bir
sabab ko’plab oqibatlarga sabab bo’lishi va, aksincha, bir oqibat zamirida ko’p
sonli sabablar yotishi mumkin. Ayrim sabablar oqibatlar cheksiz zanjirining ilk
manbai hisoblanadi. Ba’zi bir sabablar «zanjir reaksiyasi» ko’rinishini kasb etishi,
ya’ni ikki yoki undan ortiq oqibatni yuzaga keltirishi, ular esa, o’z navbatida, ikki
yoki undan ortiq oqibatga sabab bo’lishi mumkin. Sabablar ichki va tashqi,
bevosita va bilvosita, obyektiv va subyektiv bo’lishi mumkin. Subyektiv sabablar
ko’pincha faoliyat, xulq-atvor, qilmishlarni izohlash sohasida namoyon bo’ladi.
Bahona va shart. Sabab, bahona va shartni farqlash lozim. Bahonani
subyektiv sabablar qatoriga kiritish mumkin. Bunda voqyea yoki sherikning
harakati o’zining, odatda, noto’g’ri javob harakatlarini oqlash maqsadida talqin
qilinadi va baholanadi. Shartlar – amaldagi yoki ehtimol tutilgan sababning
mavjudlik muhitini tashkil etadigan ichki omillar va tashqi munosabatlar
majmuidir. Sinergetika muhitga yagona negiz, bo’lg’usi tuzilmaning rang-barang
shakllari manbai, rivojlanishning turli yo’llari uchun maydon sifatida qaraydi.
Sabab-oqibat munosabatlari tizimida shartlarning amaldagi ahamiyatini tushunish
uchun quyidagi misolni ko’rib chiqamiz. Fuqaro A. xotini suzishni bilmasligidan
xabardor bo’lgani holda, undan qutulish uchun uni dengiz bo’ylab sayohatga
yuboradi. OqJimiibatda xotini suvga cho’kib o’ladi. Erning harakatlari xotin
o’limining sababi hisoblanadimi? Bu misol shartlar o’z holicha oqibat sababi bo’la
olmasligini, lekin sababning amalga oshishiga ko’maklashadigan yoki monelik
qiladigan omil hisoblanishini ko’rsatadi.
Sinergetika sababiyat haqida. Sababiyat haqidagi falsafiy qarashlar uzoq
evolyusiya jarayonini boshdan kechirdi. Mexanistik yondashuv sababni sirtdan
ko’rsatilgan ta’sir sifatida talqin qiladi. Dunyo jismlarning tartibga solingan,
oldindan aytish mumkin bo’lgan aniq o’zaro aloqasi sifatida tasavvur qilinadi.
21

Tasodifning mavjudligi rad etiladi. Sababiyat zanjirlari chiziqli xususiyat kasb
etadi, oqibat sabab ta’siriga proporsional bo’ladi. Binobarin, sababiyat zanjirlariga
qarab rivojlanish jarayonining o’tmishini ham, kelajagini ham aniqlash mumkin.
Ammo ilmiy bilimning rivojlanishi mexanistik determinizmning asossizligini
namoyish et a di. Sinergetika yo’nalishi asoschilaridan biri I.R.Prigojin mexanistik
determinizmga shunday baho beradi: «Dinamika rasionalistik modelining mahsuli
sifatida tushunilgan determinizm endilikda ayrim hollardagina namoyon bo’luvchi
xossa bilan bog’lanadi» 1
, deb baho beradi .
Fan rivojlanishi bilan sabab-oqibat aloqalarining statistik qonuniyatlari va
ehtimoliy tabiati haqidagi tasavvur yuzaga keladi. Murakkab sistemalarning o’z-
o’zini tashkil etishi haqidagi fan – sinergetika determinizm talqiniga ma’lum
aniqliklar kiritdi. Bir qator ilmiy dalil lar olimlar har qanday tabiiy hodisalar
stoxastik xususiyatga ega va muayyan noaniqlik sharoitida yuz beradi, degan
xulosa chiqarishiga olib keldi. Murakkab sistemalar uchun, odatda, rivojlanishning
bir necha muqobil yo’llari mavjud bo’ladi. Sinergetika sabab-oqibat aloqalari
nomutanosib sistemalarda namoyon bo’lishining o’ziga xos xususiyatlarini ochib
beradi. Bu sistemalarning rivojlanishi ko’p variantlidir. Bunda evolyusiyaning har
qanday turi emas, balki yo’llarning muayyan doirasi mavjud bo’lishi mumkin.
Rivojlanishda kutilmagan burilishlar yuz berish ehtimoli mavjud, chunki u
tasodifiy aloqalar orqali sodir bo’ladi. Nomutanosib sistemalar tashqi omillarga
o’ta ta’sirchandir. Shu bois intensivlik darajasiga ko’ra ahamiyatsiz bo’lgan
ta’sirlar ham kutilmagan natijalarga olib keladigan shikastli oqibatlar sababi
bo’lishi mumkin.
Xullas,s abab va oqibat o’rtasida murakkab dialektik o’zaro aloqa mavjud. U
quyidagilarda namoyon bo’ladi:
1) sabab vaqtda oqibatdan oldin keladi. Oqibat sababdan oldinroq yuz
bermaydi. Ammo bu biri ikkinchisidan oldin keladigan har qanday hodisa u bilan
sababiy bog’lanishda bo’ladi, degani emas. Masalan, tun tongdan oldin keladi,
lekin u tongning sababi hisoblanmaydi;
1 1
Пригожин И. Некотор ы е проблем ы саморазвиваю щ их систем .// Вопросы философии. 1989. №8.
– С 4.
22

2) sabab muayyan sharoitda albatta oqibatni vujudga keltiradi. Sabab va
oqibat shu darajada bog’liqki, agar sabab yuz bersa va yetarli sharoit mavjud
bo’lsa, muqarrar tarzda oqibat ham yuz beradi;
3) sabab va oqibat bir-biri bilan o’zaro ta’sirga kirishadi. Bu o’zaro
ta’sirlanish jarayonida sababgina emas, balki oqibat ham faol bo’ladi. U sababga
aks ta’sir ko’rsatadi. Misol uchun, g’oyalar borliqni aks ettiradi, lekin, vujudga
kelgach, ijtimoiy borliqning o’zgarishiga kishilarning amaliy faoliyati orqali faol
ta’sir ko’rsatadi;
4) ayni bir hodisa bir munosabatda sabab sifatida, boshqa bir munosabatda –
oqibat sifatida amal qiladi. Aytaylik, yomg’ir – muayyan ob-havo sharoitlarining
oqibati, lekin uning o’zi yaxshi hosildorlik sababiga aylanadi; hosildorlik esa
davlatning iqtisodiy qudratini mustahkamlash omili bo’lib xizmat qiladi. Shu tariqa
hodisalar o’rtasida sababiy bog’lanish vujudga keladi. Ammo biz faqat ikkita
alohida-alohida hodisani ko’rib chiqqanimizda, ular o’rin almashishi mumkin
emas;
5) sabab va oqibatning o’zaro ta’siriga tegishli sharoitlar ta’sir ko’rsatadi.
Sharoitlar – bu shunday bir hodisalarki, ular mazkur voqyea yuz berishi uchun
zarur, lekin o’z holicha ular bu voqyeani oldindan belgilamaydi. Oqibat yuz
berishiga qulaylik yaratuvchi sharoitlar ham, sababning ta’sirini qaytaruvchi
sharoitlar ham bo’lishi mumkin. Ayni bir sabab muayyan sharoitlarda turli
shakldagi oqibatlar yuz berishiga olib keladi;
6) sababni vaj bilan ayniylashtirmaslik kerak. Vaj – bu boshqa voqyeadan
bevosita oldin keladigan, uning yuz berishiga imkoniyat yaratadigan, lekin u uni
vujudga keltirmaydigan va oldindan belgilamaydigan voqyea. Vaj harakatni
yaratmaydi, balki unga turtki beradi.
Sababiy bog’lanish tushunchasi muhim metodologik funksiyani bajaradi.
Muayyan oqibatning yuz berish sabablari va sharoitlarini bilgan holda, inson
nafaqat uning yuz berishini bashorat qiladi, balki zarur oqibatni yaratadi. Bu
insonga o’tmishni bilish va kelajakka nazar tashlash imkonini beradi.
23

Zaruriyat va tasodif. . Zaruriyat va tasodif tushunchalari qadim zamonlardan
beri faylasuflar e’tiborini o’ziga tortib keladi. Vaqt o’tishi bilan ularning talqini
o’zgargan, ayrim faylasuflar tabiatda tasodifning mavjudligini istisno etgan bo’lsa,
ayrimlar uni mutlaqlashtirgan. Masalan, sinergetikada tasodif tushunchasi va uning
o’ta murakkab sistemalar o’z-o’zini tashkil etishidagi roli alohida, hatto ancha
muhim ahamiyat kasb etadi. Zaruriyat va tasodif kategoriyalari bir qator ilmiy
yo’nalishlar: biologiya, tibbiyot, huquqshunoslik, tarix va hokazolarda muhim
metodologik ahamiyatga egadir. Odamlar amaliy faoliyatida tasodif omili
zaruriyatdan kamroq ahamiyat kasb etmaydi. Ammo ularning dialektikasini,
qarama-qarshilikka asoslangan birligini tushunish ayniqsa muhimdir.
Zaruriyat narsaning ichki mohiyatidan kelib chiqadi va uning ichki qonunlari,
strukturasi va tartibi bilan belgilanadi. Zaruriyat qonun tushunchasiga yaqin turadi,
muqarrar tarzda namoyon bo’ladi. Masalan, nosoz tormoz muqarrar tarzda
avtomobil halokatiga, uning yo yaqinroqdagi narsalar, yo harakatlanayotgan
boshqa avtomobillar bilan to’qnashuviga olib keladi yoki u piyodani urib ketishiga
sabab bo’ladi. Halokat aynan qanday yuz berishi, undan kim jabrlanishi
mumkinligi tasodif bilan bog’liq masaladir, zero yo’lda muayyan paytda istalgan
narsa va istalgan odam duch kelishi mumkin. Bu yerda zaruriyat avtomobilning
ichki holati bilan, tasodif – tashqi sharoit bilan belgilanadi. Zaruriyat – yuz berishi
mumkin bo’lgan narsa. Zaruriyat – ichki xususiyatga ega hodisa, uning sababi
o’zida bo’ladi va hodisalarning ichki o’zaro aloqasidan kelib chiqadi. Ammo
nafaqat ichki, balki tashqi zaruriyat ham mavjuddir. Masalan, jismlarning bir-
biriga ularning massasiga to’g’ri proporsional va ular o’rtasidagi masofaga teskari
proporsional bo’lgan kuch bilan tortishishi zaruriyat hisoblanadi. Bu tashqi
zaruriyatdir. Tasodif ham ichki va tashqi bo’lishi mumkin. Masalan, tirik
organizmlarning mutasiyalari tasodifiy xususiyat kasb etadi, ammo ular ichki
hodisa hisoblanadi, chunki butun organizmni qayta qurish bilan bog’liq. Xo’sh, bu
holda zaruriyat va tasodifni bir-biridan qanday farqlash mumkin?
Tasodif zamirida narsaning mohiyati emas, balki unga boshqa narsalar va
hodisalarning ta’siri yotadi. Zaruriyat va tasodif tushunchalariga ta’rif berishda
24

odatda imkoniyat kategoriyalariga tayanadilar. Shu sababli u yuz berishi yoki yuz
bermasligi mumkin. Tasodif yuz berishi ham, yuz bermasligi ham mumkin bo’lgan
narsa sifatida ta’riflanadi. Zaruriyat va tasodifning qarama-qarshiligi – ichki va
tashqi narsalar qarama-qarshiligidir. Tasodif – tashqi omillar bilan belgilanadigan
aloqa tipidir.
Bu falsafiy kategoriyalar narsalar va hodisalarning bir-biri bilan har xil
tipdagi aloqalarini aks ettiradi. Zaruriyat – bu hodisalar o’rtasidagi ularning
qonuniy o’zgarishi va rivojlanishini belgilovchi barqaror, muhim ichki aloqalar.
Zaruriyat hodisaning, jarayonning mohiyatidan kelib chiqadi va mazkur sharoitda
muqarrar tarzda yuz beradi. Masalan, har qanday tirik organizmning o’limi
muqarrardir, chunki u mazkur organizmning tabiati hamda unda yuz beruvchi ichki
jarayonlar bilan belgilanadi.
Ammo dunyoda hamma narsa zaruriyat sifatida paydo bo’ladimi? Yo’q,
dunyoda tasodifiy voqyealar, hodisalar ham bor.
Tasodif – obyektlarning vujudga kelishi yoki mavjudligining muammoliligini
yoki muqarrar emasligini belgilovchi kategoriya; muayyan sharoitda bo’lishi ham,
bo’lmasligi ham mumkin bo’lgan narsa tasodifiy hisoblanadi. Tasodif
voqyelikning asosan tashqi sharoitlar, yuzaki, beqaror aloqalar va mazkur hodsa
uchun ikkinchi darajali omillar ta’sirida paydo bo’luvchi holatlarini aks ettiradi.
Narsalar mavjudligining zaruriyligi yoki tasodifiyligi muammosi xususida
ikki nuqtai nazar mavjud. Ularning biri zaruriyatni mutlaqlashtiradi: dunyoda
hyech qanday tasodif yo’q, hamma narsa muqarrar tarzda yuz beradi. Bu nuqtai
nazar tasodifni rad etib, fatalizmga yo’l ochadi. Fatalizm – taqdirga, hamma narsa
oldindan belgilanganiga bo’lgan ishonch. Boshqa bir nuqtai nazar tasodifning
ahamiyatini oshirib ko’rsatadi. Bu yerda, aksincha, voqyelikdan har qanday ichki
bog’lanishlar, narsalarning obyektiv belgilanganligi chiqarib tashlanadi: dunyoda
faqat tasodif hukm suradi.
Ilmiy dunyoqarash birinchi nuqtai nazarni ham, ikkinchi nuqtai nazarni ham
tan olmaydi. Zaruriyat va tasodif alohida-alohida mavjud bo’lmaydi. Ularning
o’zaro aloqasi shundan iboratki, tasodif zaruriyatning namoyon bo’lish shakli
25

sifatida va uning to’ldiruvchisi sifatida amal qiladi. Masalan, mamlakatda amalga
oshirilayotgan islohotlar zaruriy xususiyat kasb etadi. Ularda bu islohotlarni yo’lga
soluvchi muayyan siyosiy arboblar tasodifiy element hisoblanadi.
Zaruriyat va tasodif dialektikasi ikki muhim jihatni nazarda tutadi.
Birinchidan, tasodif rivojlanish jarayonida zaruriyatga aylanishi mumkin (u yoki
bu biologik turning qonuniy belgilari avval tasodifiy og’ishlar sifatida paydo
bo’ladi va to’planib boradi, so’ngra ularning asosida tirik organizmning zaruriy
sifatlari shakllanadi). Ikkinchidan, zaruriyat son-sanoqsiz tasodiflar orqali o’ziga
yo’l ochadi. Masalan, jamiyatning rivojlanishi turli maqsadlarni ko’zlovchi, fe’l-
atvori har xil bo’lgan kishilar faoliyati bilan belgilanadi. Bu maqsadlar va
intilishlarning bog’lanishi, chatishuvi va to’qnashuvi pirovard natijada
rivojlanishning zaruriy, muqarrar xususiyatga ega bo’lgan muayyan yo’nalishiga
olib keladi.
Dialektikaning barcha qonunlari va kategoriyalari kabi, zaruriyat va tasodif
obyektiv voqyelikni bilishning tayanch nuqtalari hisoblanadi. Bu kategoriyalarning
funksiyalari teng qimmatga ega emas. Bilishda tasodif doim boshlang’ich
instansiya sifatida, zaruriyat – maqsad sifatida amal qiladi. Bilish faoliyati
tasodifdan zaruriyat sari yuksalish tarzida yuz beradi.
Zaruriyat va tasodif dialektikasi . Ichki va tashqi narsalar tushunchalari
nisbatdosh ekanligini e’tiborga olish muhimdir. Bir jihatdan ichki bo’lgan narsa
boshqa bir jihatdan tashqi xususiyat kasb etadi. Masalan, sayyoralarning quyosh
sistemasi orbitalari bo’ylab harakati bu sayyoralarni o’zaro bog’lovchi va ular
aylanayotgan orbitalar shaklini belgilovchi ichki munosabatlar bilan belgilanadi.
Q uyosh sistemasiga nisbatan boshqa kosmik obyektlar tashqi muhitni tashkil etadi.
Ammo quyosh sistemasi galaktika elementi bo’lib, yulduzlararo makonda
muayyan o’rin egallaydi. Shu sababli ayni shu obyektlar quyosh sistemasi
sayyoralari evolyusiyasining ham, ularga yaqin kosmik jismlar evolyusiyasining
ham ichki manbai hisoblanadi. Shu boisdan zaruriyat va tasodif tushunchalari ham
nisbatdoshdir: bir jihatdan tasodifiy bo’lgan narsa boshqa bir jihatdan zaruriy
hisoblanadi.
26

Zaruriyat va tasodif qarama-qarshiliklar bo’lsa-da, lekin ular birdir. Har
qanday hodisa ichki zaruriyat tufayli yuz beradi, ammo uning yuz berishi ko’p
sonli tashqi omillar bilan bog’liq bo’lgani bois, zaruriyatni tasodif muqarrar tarzda
to’ldiradi. Bu zaruriyat ham, tasodif ham sof holda mavjud bo’lmasligini anglatadi.
Tasodif – zaruriyatning namoyon bo’lish shaklidir. Zaruriyat, sabab, qonunni kashf
etish – ahamiyatsiz, tasodifiy narsalarni mavhumlashtirish demakdir.
Bir qarashda zaruriyat sababiyatga zid bo’lib tuyuladi. Bu ziddiyat yo
tasodifiy hodisa sababga ega emasligi bilan, yo tasodifiy hodisalar umuman
bo’lmasligi bilan izohlanishi mumkin. Amalda har qanday, shu jumladan tasodifiy
hodisa ham muayyan sababga ega bo’ladi. XVII-XVIII asrlarda zaruriyat va
tasodif talqinida tabiatda tasodif mavjud emas, degan tasavvur hukm surgan. Ingliz
faylasufi T.Gobbs: «Ertaga yog’adigan yomg’ir zarur, ya’ni zaruriy sabablar bilan
belgilangan; lekin biz unga tasodifiy deb qaraymiz va uni shunday ataymiz, zero
amalda mavjud sabablarni hali bilmaymiz. Umuman olganda, zaruriy sababini biz
ko’ra olmaydigan narsa tasodifiy deb ataladi» 1
, deb qayd etgan. Shunga o’xshash
fikrni Golbax ham ilgari suradi: «Tabiatda biron-bir hodisa tasodifan yuz berishi
mumkin emas; hamma narsa muayyan qonunlarga bo’ysunadi; bu qonunlar faqat
muayyan oqibatlarning sabablar bilan zaruriy aloqasi hisoblanadi... Atomlarning
tasodifiy birikishi haqida gapirish yoki ayrim oqibatlarni tasodif bilan bog’lash
jismlarning harakatlanishi, uchrashishi, birikishi yoki ajralishi qonunlarini
bilmaslikni tan olish demakdir» 2
. Ko’rib turganimizdek, tasodif sababi noma’lum
bo’lgan zaruriyat sifatida talqin qilingan. Sababi aniqlangani zahoti tasodif
zaruriyat sifatida namoyon bo’ladi. Bu – mexanistik materializm talqini. Tasodif
ilmiy nazariyalardan quvg’in qilingan, u ikkinchi darajali, yordamchi, ahamiyatsiz
omil deb hisoblangan. Tasodifning inkor etilishidan dunyoda hamma narsa zarur,
degan xulosa kelib chiqadi. Mazkur yondashuvning tadrijiy oqibati o’laroq
fatalizm yuzaga keladi: nimaiki yuz bermasin, hatto ahamiyatsiz voqyealar ham
zarur, muqarrar bo’lib, sabab-oqibat aloqalarining cheksiz zanjiridagi ajralmas
bo’g’in hisoblanadi. Fatalistik tasavvur har qanday voqyeani muqarrar deb biladi.
1 1
Гоббс Т. О теле // Избр. произв.: в 2 т. Т. 1. М.: – С. 158 - 159.
2 2
Гольбах. Здравый смысл // Избр. антирелигиозные произведения: в 2 т. Т. 1. М.: – С. 35.
27

XIX asr boshidagina zaruriyat va tasodifning aloqasi Gegel dialektikasida ko’rsatib
berildi.
Imkoniyat va voqyelik. Imkoniyat va voqyelik kategoriyalarida borliqning
o’zgaruvchanligi, dinamikasi, uning o’zgarish tendensiyalari o’z aksini topadi.
Imkoniyat rivojlanishning obyektiv tendensiyalarini aks ettiradi, u qonuniyat,
zaruriyatga, o’zgarayotgan narsaning muhim tomonlariga muvofiq yuzaga keladi.
Shuningdek, Imkoniyat – narsaning uning tugallanmagan, potensial
rivojlanishidagi obyektiv mavjud bo’lgan va ichdan belgilangan holatini aks
ettiruvchi falsafiy tushuncha . Har bir vaziyatda imkoniyatlarning muayyan
to’plami mavjud bo’lib, ulardan biri amalga oshgani boshqalari chetda qolganini
anglatadi. Imkoniyatlarning «kurashi» va amalga oshish xususiyatiga ichdan zarur
tendensiyalarga nisbatan tasodifiy hisoblangan sharoitlar o’z ta’sirini ko’rsatadi.
Shu sababli voqyelik doim ichki va tashqi, mohiyat va hodisa, zaruriyat va
tasodifning dialektik birligidan iborat bo’ladi. Ijtimoiy rivojlanish va tabiatning
o’zgarishi sohasida imkoniyatning voqyelikka aylanishi kishilarning ongli yo’l
tanlashi va faoliyati bilan tartibga solinadi.
Ammo imkoniyat qanday obyektiv asoslarga ega bo’lsa, imkonsizlik ham
shunday obyektiv asoslarga egadir. Imkonsizlik – ikoniyatga zid tushuncha.
Imkonsizlik tushunchasi ikki xil ma’no kasb etadi. Birinchi – predmetning
tabiatiga mos kelmaydigan narsa bo’lishi mumkin emas. Masalan, arpa urug’idan
bodring yetishtirish mumkin emas. Imkonsizlik tushunchasining boshqa bir
ma’nosi imkoniyat va zaruriyat kategoriyalarining munosabatlari bilan bog’liq.
Zaruriyat va imkoniyat – bir zanjir bo’g’inlari: rivojlanayotgan predmet zaruriyati
uning boshqa bir holati bo’lishi mumkinligini belgilaydi. Ammo predmetning
rivojlanishida, odatda, ko’p sonli muqobil imkoniyatlar mavjud bo’lgani bois,
ulardan birini tanlash zaruriy hisoblanmaydi. Bir imkoniyatning ro’yobga chiqishi
qolgan imkoniyatlarni ro’yobga chiqarish imkonini bermaydi. Tuzatib
bo’lmaydigan oqibatlarga olib kelgan qabul qilgan qarori, o’ylamasdan sodir etgan
qilmishidan afsus chekmagan odam topilmasa kerak. Ba’zan imkonsizlik boy
berilgan imkoniyat tarzida mavjud bo’ladi. Bu holda imkoniyat imkonsiz
28

bo’lmagan narsa sifatida va ayni vaqtda zarur bo’lmagan narsa sifatida namoyon
bo’ladi.
Voqyelik – amalga oshgan, aktuallashgan borliqni tavsiflovchi falsafiy
kategoriya: voqyelik amalga oshgan imkoniyat hisoblanadi.
Voqyelik tushunchasi ikki ma’noda ishlatiladi. Birinchidan, voqyelik – bu
mavjud borliq, biz yashayotgan dunyo, uning ongimizdagi in’ikosidir. Voqyelik
tushunchasi ayrim predmetning borlig’iga ham tegishlidir. Bu ma’noda u
obyektning holatini tavsiflovchi mazkur lahzadir. Ikkinchidan, voqyelik ro’yobga
chiqqan imkoniyat sifatida tavsiflanadi. Bu ma’noda voqyelik tushunchasi
imkoniyat kategoriyasining nisbatdoshi hisoblanadi. Ular bir-biriga o’tuvchi
qarama-qarshiliklardir. Imkoniyat potensial, voqyelik esa aktualdir. Imkoniyat –
abstrakt va mazmun jihatidan qashshoq tushuncha. Voqyelik – muayyan va
mazmunan boy tushuncha, chunki u ko’p sonli xossalar, individual betakror
jihatlarni o’z ichiga oladi.
Har bir predmet ko’p sonli aloqalar yuzaga kelishiga zamin yaratuvchi
muayyan muhitda mavjud bo’ladi. Shu sababli muhim yoki ikkinchi darajali,
tasodifiy yoki zaruriy bo’lishi mumkin bo’lgan ko’p sonli imkoniyatlar mavjuddir.
Imkoniyatning ro’yobga chiqishida ichki va zaruriy aloqalar muhim rol o’ynaydi,
ammo uning ro’yobga chiqish shartlari, garchi ular tasodifiy xususiyatga ega
bo’lsa-da, rivojlanish jarayoniga sezilarli darajada, ba’zan hal qiluvchi ta’sir
ko’rsatadi. Ayni shu sababli voqyelik ham zaruriy va tasodifiyning birligi
hisoblanadi.
Imkoniyatlarning turlari . Real va formal, abstrakt va muayyan imkoniyatlar
farqlanadi. Real imkoniyat imkoniyatni voqyelikka aylantirishi mumkin bo’lgan
shart-sharoitlar mavjudligini anglatadi. Formal imkoniyat rivojlanishning tasodifiy
omillari mahsulidir. Masalan, rasman har bir fuqaro deputat, millioner yoki ko’p
bolali bo’lishi mumkin. O’z-o’zidan ravshanki, aksariyat fuqarolar uchun bu
imkoniyat voqyelikka aylanmasligi ham mumkin.
Abstrakt va muayyan imkoniyat o’rtasidagi farq – bu mohiyat va mavjudlik
o’rtasidagi, shuningdek predmetning ideal obrazi va uning inson ongiga bog’liq
29

bo’lmagan obyektiv xususiyatlari o’rtasidagi farqdir. Masalan, nikohga kirayotgan
yoshlar bir-biri haqida, oila va umuman nikoh haqida ancha yuzaki tasavvurga ega
bo’lishi mumkin. Ular oila-nikoh munosabatlarining ideallashtirilgan manzarasini
o’z bo’lg’usi nikohiga ko’p jihatdan tatbiq etadi. Vaholanki, bu manzara mazkur
munosabatlar mohiyatiga umuman olganda mos kelsa-da, lekin ularning butun
boyligi va murakkabligi haqida aniq tasavvur hosil qilish imkonini bermaydi.
Nikohga kirgach, yoshlar imkoniyatini o’zlari oldindan ko’ra bilmagan muayyan
voqyelik bilan to’qnash keladi. Yosh oiladagi kelishmovchiliklar sababi –
nikohning mohiyati va uning mavjudligi o’rtasidagi, abstrakt imkoniyat («ular
qo’sha qaridilar va uvali-juvali bo’ldilar») va aksariyat jihatlarini yoshlar hatto
xayollariga ham keltirmagan muayyan imkoniyat o’rtasidagi ziddiyatdir. Ayrim
falsafiy adabiyotlarda muayyan va real imkoniyat bilan formal va abstrakt
imkoniyat tenglashtiriladi. Bu holda real imkoniyat uni ro’yobga chiqarish uchun
shart-sharoit mavjudligi bilan, formal yoki abstrakt imkoniyat esa – ayni paytda
imkoniyatni voqyelikka aylantirish uchun shart-sharoit mavjud emasligi bilan
belgilanadi.
Murakkab sistemalar uchun, odatda, rivojlanishning bir necha muqobil
yo’llari mavjud bo’ladi. Ayni bir muhitda har xil strukturalar vujudga kelishi,
rivojlanish jarayoni ko’p variantli tarzda amalga oshishi, buning natijasida
rivojlanishda kutilmagan burilishlar yuz berishi mumkin. Shu bois prognoz va
taxminlar ishonchsiz yoki yanglish bo’lishi mumkin. Shunga qaramay, mazkur
muhitda evolyusiyaning har qanday turi emas, balki yo’llarning muayyan
doirasigina mavjud bo’lishi mumkin. Muqobil imkoniyatlar o’rtasidagi miqdoriy
nisbat matematik jihatdan ehtimol tutilgan ayrim voqyea yuz berishining
ehtimollik darajasi sifatida ifodalanishi mumkin. Inson o’z faoliyatida real
imkoniyatlarni hisobga oladi va ularni voqyelikka aylantirish uchun zamin
hozirlaydi.
Bu kategoriyalar borliqning prosessualligiga, ya’ni uning shakllanish
jarayoniga urg’u beradi. Ma’lumki, yo’q narsadan biron-bir yangilik vujudga
kelmaydi, u faqat eski narsaning muayyan xossalari, jihatlari negizida vujudga
30

kelishi mumkin. Yangi narsaning borlig’i uning potensial holatida imkoniyat
hisoblanadi . Imkoniyatning yetuklik darajasi imkonsizlikdan voqyelikkacha
bo’lgan doirada o’zgarishi mumkin. Bu jihatdan imkoniyatni tavsiflashni uning
sifat va miqdor me’yorlarini hisobga olib amalga oshirish mumkin. Sifat jihatidan
imkoniyatlar formal va real bo’ladi. Amalga oshish ehtimoli past, aniqroq aytganda
nolga yaqin bo’lgan imkoniyat formal hisoblanadi. Bunday imkoniyatga tabiiy va
ijtimoiy rivojlanish qonunlari yo’l qo’yadi. Shu ma’noda u tabiiy va ijtimoiy borliq
qonunlariga mutlaqo zid bo’lgan imkonsizlikdan butunlay farq qiladi; obyektiv
dunyo qonunlariga zid bo’lgan narsa imkonsizlik hisoblanadi. Masalan, boqiy
dvigatel yasash mumkin emas; insonning umrboqiyligi mumkin emas va sh.k.
Amalga oshishi uchun barcha zarur sharoitlar vujudga kelgan real imkoniyat
amalga oshirishning oliy darajasiga ega bo’ladi. Masalan, insonning kosmosga
uchi sh imkoniyati bir paytlar formal bo’lgan, endilikda u real tus oldi.
Imkoniyatning miqdoriy tavsifi aniqroq bo’ladi. Agar imkonsizlikni «0»
bilan, voqyelikni esa «1» bilan ifodalasak, «0» dan «1» gacha bo’lgan oraliq
qiymatlarning barchasi imkoniyat darajasini tavsiflaydi. Ehtimollikning shartli o’qi
atrofida imkoniyatning butun doirasini ko’rsatish mumkin.
XULOSA
Dialektika kategoriyalarini o'rganish mobaynida inson hayotidagi ko'plab
javobsiz savollariga javob topadi.Masalan, ,, Nima uchun inson aldaydi?,Nima
uchun inson yashaydi?" kabi va yana ko'plab boshqa savollar. Ko'plab olimlar bir
necha ming yillardan beri ushbu sohani o'rganishga umrlarini
bag'ishlagan.Xususan, Suqrot shunday deydi, ,,Kimni baxtli, deb hisoblash
mumkin, degan savolga Suqrot quyidagicha javob beradi ,,Kimda halol fikr va
o'tkir zehn bo'lsa,o'shani"deydi" .
Falsafiy kategoriyalarni tahlil qilar ekanmiz shunday fikrga
kelamiz,,Borliqdagi barcha narsa bir-biriga o'zaro bog'liq barcha narsalar
besabab paydo bo'lmaydi va bor narsa besabab yo'qolmaydi ham".
31

Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati.
1.Shermuhammedova N.A . Borliq va rivojlanish falsafasi .Toshkent, 2013.
2. Qo'shoqov Sh.S. Dialektika va bilish nazariyasi.O'quv
o'llanama.Samarqand, 2007.
3.Shermuhammedova N.A.Falsafa va fan metodologiyasi.Toshkent, 2008.
4.To'rayev B.O. Ontologiya, gnoseologiya, logika va fan muammolari
falsafasi.Tanlangan asarlar 1-jild.Toshkent. 2015.
32

Dialektikaning asosiy kategoriyalari tasnifi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish