Diniy mutaassiblik va dindorlik - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	164.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Diniy mutaassiblik va dindorlik

Купить

DINIY MUTAASSIBLIK VA DINDORLIK
Reja:
1. Diniy mutaassiblik (fanatizm), ekstremizm, aqidaparastlik
(fundamentalizm), xalqaro terrorizm tushunchalarining mazmuni va reaksion
mohiyati.
2. Diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurash.
3. Virtual olam tahdidlari. Internet muammosi. Kibermakon va din.
4. Global tarmoqdagi g‘oyaviy xurujlarga qarshi kurash.
5. O‘zbekiston Respublikasida diniy ekstremizm va terrorizm xavfini oldini
olishning huquqiy va tashkiliy asoslari. O‘zbekiston rahbariyatining bu boradagi
tashabbuslari va ularning xalqaro xamjamiyat tomonidan e'tirof etilishi.
1

1. Diniy mutaassiblik (fanatizm), ekstremizm, aqidaparastlik
(fundamentalizm), xalqaro terrorizm tushunchalarining mazmuni va reaksion
mohiyati.
Mutaassiblik – o‘z g‘oyasini «to‘g‘ri» deb, boshqacha fikr egalarini tan olmaslik va
ularni buzg‘unchilikda ayblash.
Aqidaparastlik (arab. – “ishonch” so‘zidan olingan) – biron g‘oya yoki tamoyilni
mutlaqlashtirib konkret ob'ektiv sharoitni hisobga olmagan holda ko‘r-ko‘rona qo‘llash
buni ijtimoiy hayotning istagan sohasidan topish mumkin. Keyingi davrlarda diniy
aqidaparastlik faollashib ketdi. Barcha dinlarda shak keltirmasdan, muhokama
qilmasdan e'tiqod qilish lozim bo‘lgan fikrlar – aqidalarni mutlaqlashtirib ularni saqlab
qolishga, tiklashga urinishlar kuchaydi.
Ekstremizm (lot, extremus – “ashaddiy”) — siyosatda ashaddiy qarash va choralarga
moyillik. Ekstremizmni vujudga keltiradigan omillar ko‘p va xilmaxil. Ular orasida bir
tuzumdan ikkinchi tuzumga o‘tish davrida yuz beradigan ijtimoiy tuzilmalarning
buzilishi, aholi katta guruhlarining qashshoqlaShuvi, iqtisodiy va ijtimoiy tanglik kabi
omillarni ko‘rsatish mumkin. Bu omillar aholi turmush sharoitlarining yomonlaShuviga
olib keladi. Davlat hokimiyatining zaiflaShuvi, davlat organlarining obro‘sizlanishi, ijro
intizomining pasayib ketishi, qadriyatlar tizimining emirilishi, aksil ijtimoiy kayfiyat va
harakatlarning kuchayib borishi ham ekstremizmni vujudga keltiradigan sabablardan
hisoblanadi. Ekstremizm aholining siyosiy va ijtimoiy kayfiyatidan mavjud ijtimoiy
tuzilmalarni vayron qilish maqsadida foydalanadi. Ekstremistik tashkilotlar
Konstitutsiya va boshqa qonuniy hujjatlarga zid tarzda faoliyat yuritadi. Shu ma'noda,
ekstremizm — huquqiy nigilizmning bir ko‘rinishi hisoblanadi.
XX asrning 80-90 - yillarida siyosiy ekstremizmning namoyon bo‘lish ko‘lami
kengaydi. Bu davrda odamlarni garovga olish, siyosiy qotilliklar, siyosiy partiyalar
a'zolariga qurolli hujumlar uyushtirish, anarxistik, shovinistik va neofashist
guruhlarning faollaShuvi kuzatildi. Ekstremizm siyo siy, psixologik, maishiy va boshqa
ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkin. Siyosiy ekstremizmning ashaddiy ko‘rinishi —
terrorizmdir. Ekstremistlar odamlarga qiyinchiliklarni tezda bartaraf qilish, tartibni
kafolatlash, ijtimoiy ta'minotni yaxshilash singari va'dalar beradi. Siyosiy ekstremizm
"so‘l" va "o‘ng" ko‘rinishlarga ega. So‘l ekstre mistlar marksizm, leninizm, sul radika -
2

lizm, anarxizm va Shu kabilar, mafkuralar bayrog‘i ostida harakat qiladi. So‘l
ekstremizmga misol tariqasida Italiyadagi "Qizil brigadalar", Kampuchiyadagi
polpotchilar, Rossiya Federatsiyasidagi e. Limonov boshchilik qilayotgan natsional
bolsheviklar, singari oqimlarni keltirish mumkin. O‘ng ekstremistlar aksilkommunizm,
avtori tarizm, millatchilik va shovinizm ruhida harakat qiladi. O‘ng ekstremistlar qator
xalqaro tashkilotlar — Evropa ishchi partiyasi, Evropa o‘ng kuchlari, Qora In -
ternatsional, Frantsiyadagi "Milliy front" kabilarga birlashgan. O‘ng va so‘l
ekstremistlar olib borayogan faoliyat vakillik demokratiyasi manfaatlariga ziddir.
Shuning uchun ham G‘arb siyosatShunosligida "YAgona ekstremizm", "Ikki
ekstremizm" va "Uch ekstremizm" konpeptsiyalari mavjud. "YAgona ekstremizm"
kontseptsiyasi kommunistik va fashistik diktaturalarning mavjudligidan kelib chiqadi.
"Uch ekstremizm" kontseptsiyasiga ko‘ra, fashizm – tsengristlar ekstremizmi,
kommunizm – sullar ekstremizm, gollizm esa – o‘nglar ekstremizmidir. Portugaliyadagi
Salazar rejimi o‘nglar rejimi hisoblanadi. Diniy asoslarda vujudga kelgan ekstremistik
guruh va oqimlar G‘arbda ham, Sharqda ham mavjud. O‘rta Osiyo mamlakatlarida,
jumladan, O‘zbekistonda "Hizb ut-tahrir", «Akromiya», «Nurchilar» singari diniy
ekstremistik oqimlar vakillari qonunga zid holda faoliyat olib borishga urinmoqda.
Diniy ekstremizm (ekstremizm – “o‘ta” degani) – xavfsizligimizga tahdid soluvchi
tashqi omillardan biri bo‘lib, u barcha diniy tashkilotlarda faqat o‘zi sig‘inadigan dinni
to‘g‘ri deb, boshqa har qanday dunyoqarashning to‘g‘riligini inkor etuvchi (keskin
choralar va harakatlar tarafdorlari bo‘lgan), o‘ta fanatik (mutaassib) dindor yoki
dindorlarning faoliyati tuShuniladi.
Diniy fundamentalizm (lotincha – “asos” degani) – barcha dinlarda o‘z ilohiy
yozuvlarini ishonch uchun asos sifatida “so‘zsiz” qabul qilib, ushbu dinlar paydo bo‘la
boshlagan dastlabki fundamental g‘oyalarga qaytish, me'yorlar va tamoyillarga
asoslangan davlat barpo qilish, diniy aqidalarni har qanday yo‘llar bilan joriy qilishga
urinishdir.
Islom fundamentalizmi – Qur'on va hadislarga so‘zma-so‘z talqin etuvchi, ilk islomga
qaytishga qaratilgan aqidalarni targ‘ib qiluvchi diniy-konservativ ruhdagi oqim. Islom
fundamentalizmi vakillari islomning fundamental (asosiy) tamoyillari jamiyatning
3

taraqqiyot yo‘lini belgilab beradi, deb hisoblaydilar va faqat ularga amal qilishga da'vat
etadi. Keyingi paytlarda mutaassib musulmonlar “fundamentalistlar” deb atalmoqda.
Terrorizm (lot, terror – “qo‘rquv”, “dahshat”) — yuksak ma'naviy tamoyillarga zid
ravishda yovuz maqsadlar yo‘lida kuch ishlatib, odamlarni garovga olish, o‘ldirish,
ijtimoiy ob'ektlarni portlatish, xalqni qo‘rquv va vahimaga solishga asoslangan
zo‘ravonlik usulini anglatuvchi tushuncha. Qo‘rqitish va dahshatga solish orqali o‘z
hukmini o‘tkazishga urinish terrorizmga xosdir. U siyosiy, iqtisodiy, diniy, g‘oyaviy,
irqiy, milliy, guruhiy va individual shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin. Ta'qib,
zo‘ravonlik, qo‘poruvchilik va qotillik terrorizmning har qanday ko‘rinishi uchun
umumiy xususiyat bo‘lib, bularning barchasi insonparvarlik g‘oyalari, demokratiya,
adolat tamoyillariga ziddir. Shuning uchun terrorizm qanday niqob ostida amalga
oshirilmasin, mohiyatan, insoniyatga, taraqqiyotga, ezgulikka qarshi jinoyatdir.
Terrorizmga hozirgi kunda aniq, hamma uchun tuShunarli va mukammal ta'sirif berish
oson emas. CHunki u o‘ta murakkab fenomendir. Bundan tashqari, terrorchi kuchlarga
bo‘lgan turlicha munosabat unga aniq ta'sirif berishni ham qiyinlashtirmoqda. Terror
usullaridan konservativ, inqilobiy, diniy, millatchi ruhdagi kuchlar ham foydalanishi
mumkin, lekin ularning asosiy mohiyati va maqsad-muddaolari siyosiy tusga egadir.
Terrorizmning umumiy jihatlari va asosiy ko‘rinishlarini o‘rganishda, avvalambor,
uning ta'sirifini nisbiy bo‘lsa ham, aniqlashtirib olish kerak. Terrorizm muayyan
guruhning ruxsat etilmagan holatda ongli ravishda kuch ishlatishidir. Bunda terrorchilar
aniq, maqsadni ko‘zlaydi va o‘zini to‘la xaq deb biladi. Bundan Shu narsa aniq
bo‘ladiki, terrorchilardagi mavjud kuch maqsadni amalga oshirishda ijtimoiy-siyosiy
muhit bilan bevosita aloqadorlikda bo‘ladi. Shuning uchun biron-bir sababga
asoslangan yovuz maqsad terrorizmga olib boradi. Terrorizm ko‘p holatlarda keng
miqyosdagi harbiy kuchlar bilan aloqador bo‘ladi va bunday misollar tarixda bir necha
bor kuzatilgan. Bundan tashqari, u ba'zi davlatlarning o‘zi tomonidan ham amalga
oshirilishi mumkin. Bunda ikki xil shaklda kuch ishlatiladi: jazo berish organlari yoki
harbiy kuchlar tomonidan. Bunda terror siyosiy maqsadlarni amalga oshirish yoki aniq
bir rejimni joriy qilish uchun amalga oshiriladi.
«Terrorizm» tushunchasi hamisha terroristik harakatning tez sur'atda amalga
oshirilishini bildiradi. Bunday hodisa siyo siy, etnik, diniy va boshqa ko‘rinishlarda
4

namoyon bo‘ladi. G‘oyaviy terrorizm siyosiy etakchilar tomonidan yaratiladi. Bunga
rasmiy tor doiradagi istisno qilingan ichki sabablar ko‘rsatiladi. Etnik terrorizm sub'ekti
g‘oyaviy bo‘lmasdan, jamiyatning milliy va etnik jihatlari bilan uzviy bog‘liqdir. Diniy
terrorizm muayyan bir diniy sekta yoki guruh ta'limotining jamiyatda mutlaqlashtirilishi
oqibatida paydo bo‘ladi. Bunda ushbu g‘oya tarafdorlari boshqalar fikri va g‘oyalarini
keskin tanqid ostiga olib, rad etadi va g‘oyaviy mafkuraviy parokandalikni keltirib
chiqaradi. Diniy terrorizmning xatarli jihati u qo‘llaydigan amaliy choralarda ko‘rinadi.
CHunki diniy terrorizm tarafdorlari aksariyat hollarda qo‘lida kurol va ba'zan harbiy
guruhlarga tayanib harakat qiladi. Bugungi kunda yadroviy, biologik, bakteriologik
qurollarning terrorchilar qo‘liga tushib qolishi ehtimoli eng katta xavfdir.
Hozirgi tahlikali zamonda kishilar boshiga mislsiz kulfat solayotgan va ularning hayoti,
farzandlari, mol-mulkiga tahdid qilayotgan jinoiy terrorizm kundan-kunga kuchayib
bormoqda va jahon hamjamiyatida jiddiy xavotir uyg‘otmoqda. Iqtisodiy manfaatlarni
ko‘zlaydigan va moddiy boyliklarni o‘zlashtirishni maqsad qilib olgan bu terrorizm
korruptsiya kabi katta jinoiy tizim bilan uzviy bog‘lanib ketgan. Unda raqiblari yoki
ularning yaqinlarini o‘ldirish, o‘g‘irlab ketish, zo‘ravonlik, tajovuz bilan qo‘rqitib, o‘z
hukmini o‘tkazishga urinish, mol-mulkini o‘zlashtirib olish yo‘llaridan foydalaniladi.
Buning yana bir tomoni - ba' zan bu terror siyosiy, etnik, ba'zan esa diniy xarakter kasb
etmokda. Mana Shunday vaziyatda terrorchilarning maqsadi hokimiyatni egallashga
ham qaratilib, piramidasimon xarakterga ega bo‘lib bormoqda. Individual terrorizmning
sub'ekti, boshqa terrorizm harakatlaridan farqli o‘laroq, jamoa emas, yagona shaxsdir.
Individual terror ham o‘ta xavfli kuch xisoblanadi, negaki u jamiyatning boshqa
a'zolariga ta'sir qilishi va buning oqibatida terrorning ommaviy turlarini keltirib
chiqarishi mumkin. U o‘z g‘oyalarini singdirish orqali boshqalarni ham jamiyatga
qarshi qo‘yishi mumkin.
Keyingi yillarda hatto ommaviy axborot sohasida ham terrorizm elementlaridan
foydalanilmoqda. Mu ayyan mafkuraviy poligonlar tarqatayotgan axborotlardagi yovuz
va zararli g‘oyalar oqimi, teleekranlar orqali uzluksiz namoyish etilayotgan jangari
filmlar, bolalarga mo‘ljallangan, buzg‘unchi g‘oyalar asosida yaratilgan o‘yinlar,
kompyuter tarmoqlari dasturlarini ishdan chiqaradigan viruslar tarqatish Shular
jumlasidandir. O‘zining yovuz niyatlariga erishish uchun hokimiyatni qo‘lga kiritishni
5

ko‘zlaydigan kuchlarning zo‘ravonligi va qo‘poruvchiligi siyosiy terrorga misol bo‘ladi.
Siyosiy terrorizm nafaqat jinoyatchi guruhlar, hatto ba'zi tajovuzkor ruhdagi rasmiy
reaktsion siyosiy doiralar va kuchlar tomonidan uyushtirilishi va qo‘llanishi ham
mumkin. CHorizm imperiyasining kolonial va shovinistik siyosati, sovet imperiyasining
g‘oyaviy qatag‘onlari xalqimizga qarshi o‘ziga xos terror edi. Bugungi kunda ham
mustaqil rivojlanish yo‘lidan borayotgan mamlakatimizga nisbatan g‘araz niyat bilan
qarovchi yovuz kuchlar terrorizm yo‘li bilan taraqqiyot yo‘limizdan chalg‘itishga, bizni
yana qaramlik va asoratga solishga urinmokda. Ular vatanfurush xoinlardan ham,
terrorizmni kasb qilib olgan, buyurtma bo‘yicha qo‘poruvchilik va bosqinchilik bilan
Shug‘ullanadigan yollanma xalqaro terrorchi, jinoyatchi guruhlardan ham
foydalanmoqda. Bugun jahon hamjamiyati bu baloqazolarning echimini topish ustida
bosh qotirmoqda. Terrorizmga qarshi kurash hozirgi davrda muhim vazifa, tinchlik va
barqarorlikni saqlash omiliga aylandi.
2. Diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurash.
Har qanday ekstremistik va terroristik faoliyatning moxiyati o‘zgalar ustidan
xukmronlikka yoki mavjud siyosiy-mafkuraviy, ijtimoiy-iqtisodiy tartibotga qarshi
zo‘ravonlik, daxshat solish, jismoniy kuch ishlatish orqali o‘zlarining g‘arazldi
maqsadlariga erishishdan iboratdir. Shuning uchun ham ekstremizm va terrorizm butun
jahon afkor ommasi, progressiv kuchlari tomonidan qoralanmoqda.
O‘zbekistonda ham bu borada keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilib borilmoqda. YA'ni
bu borada avvolo yoshlarning ongu tafakkurini yod g‘oyalardan saqlashga, yoshlarning
chuqur diniy va dunyoviy bilim olishiga alohida e'tibor qaratmoqda.
O‘zbekiston Prezidenti SHavkat Mirziyoev 2016 yil 18 oktyabr ь kuni Islom hamkorlik
Tashkilotiga a'zo davlatlar Tashqi ishlar vazirlari kengashining 43-sessiyasida: «Dunyo
shiddat bilan o‘zgarib, barqarorlik va xalqlarning mustahkam rivojlanishiga rahna
soladigan turli yangi tahdid va xavflar paydo bo‘layotgan bugungi kunda: ma'naviyat va
ma'rifatga, axloqiy tarbiya, yoshlarning bilim olish, kamolga etishga intilishiga e'tibor
qaratish har qachongidan ham muhimdir» 1
, deb ta'kidladi.
XXI asr boshida insoniyat taqdiriga, uning taraqqiyotiga, ravnaqiga taxdid solayotgan
xalqaro terrorizmga qarshi qanday kurash olib bormoq lozim?
1
Ш.М.Мирзиёев. Тинчлик, маърифат ва бунёдкорлик йўлида ҳамкорлик. //Халқ Сўзи. 2016, 19 октябрь.
6

O‘zbekistonning birinchi Prezidenti Islom Abdug‘anievich Karimov ta'rifi bilan
aytganda: “G‘oyaga qarshi faqat g‘oya, fikrga qarshi faqat fikr, jaxolatga qarshi faqat
ma'rifat bilan baxsga kirishish, olishish mumkin”. Terrorizm tom ma'noda jaxolatdir.
Buzg‘unchi g‘oyalarga asoslangan xalqaro terrorizm va uning har qanday ko‘rinishi
kishilik jamiyatining o‘tmishida ham, bugunida ham butun xalqlar boshiga og‘ir
kulfatlar yog‘dirmoqda. Har yili uning tajovizidan 100 mingdan ortiq begunox kishilar
qurbon bo‘lmoqda, jamiyat rivojlanishi, ayrim davlatlar, mintaqalar va
insoniyatssivilizatsiyasining taraqqiyotiga jiddiy taxdid solmoqda va mudxish oqibatlar
keltirib, chiqarmoqda. Dunyo bo‘yicha qurol savdosining o‘sishi va tarqalishi ham
ekstremizm va terrorizmning jaxon miqyosida keng ko‘lamda avj olishiga sabab
bo‘lmoqda. Xalqaro strategik tadqiqotlar institutining Londonda taqdim etilgan
ma'ruzalarga ko‘ra, jaxon miqyosida yiliga o‘rtacha 50 milliard dollordan ziyod
miqdorda qurol-aslaxa sotilar ekan. Bunda albatta AQSH etakchilar eksportining
deyarli 50 % Shu mamlakat xissasiga to‘g‘ri kelar ekan. Bu soxada ikkinchi o‘rinni
Buyuk Britaniya, uchinchi o‘rinni Fransiya, to‘rtinchi o‘rinni Rossiya egallab turibdi.
Dunyo miqyosida xalvaro terrorizm avj olishining yana bir sababi, uni qo‘zg‘atuvchi
omillardan biri narkobiznesdir. Narkobiznes xam xalqaro terrorizm bilan egizakdir,
undan manfaatdordir va uni yuzaga keltiruvchi omillardan biridir. Terrorizmning amal
qilgan tamoyili axoli o‘rtasida vaqti-vaqti bilan “qo‘rqinch instinktini” yuzaga keltirish
va Shu asosda o‘zining g‘arazli maqsadlariga erishishdir. Qayd etilgan fikr va
muloxazalardan kelib chiqqan quyidagi taklif va mulohazalarni bayon qilish lozimdir:
1. Terrorizmning ham qanday ko‘rinishi, u o‘zi oldiga qanday maqsadni qo‘ygan
bo‘lmasin va qanday ijtimoiy-siyosiy muammolar bilan bog‘liq bo‘lmasin, o‘zining tub
moxiyati bilan buzg‘unchilik g‘oyasiga asoslanadi. Uning oqibatida begunox odamlar
qurbon bo‘lishadi, xalqning mexnat bilan yaratilgan moddiy va ma'naviy boyliklarining
vayron qilinadi.
2. Xalqaro terrorizmning xar qanday ko‘rinishi insoniyat taqdiriga, uning taraqqiyoti va
istiqboiga jiddiy xavf solayotgan taxdiddir. Unga qarshi kurashda xech bir inson chetda
kolmasligi lozim.
3. Xalqaro terrorizmga karshi kurash, dunyo miqyosida tobora avj olayotgan kurol-
yarog‘ savdosiga narkobiznesga karshi kurag yalpi vayron etuvchi kurollarni butunlay
7

yo‘q qilish orqali xam amalga oshirilishi lozim. O‘t ochish qurollari savdosini xamda
ommaviy va bakteriologik qurollarni ishlab chiqarayotgan mamlakatlarning siyosiy
doiralari Shuni yaxshi inglamoqlari zarurki, o‘zlari yaratayotgan bunday qurollardan
birinchi navbatda o‘zlari zarar ko‘rishlari mumkin.
4. Terrorizmga qarshi kurashning yana bir muhim yo‘li: “Xalqimizning tabiatiga
mutlaqo yot bo‘lgan siyosiy, diniy ekstremizm, aqidaparastlik va boshqa yovuz
oqimlarning mintaqamizga kirib kelishi va tarqalishi tinchlik va osoyishtalikka,
farzandlarimizning kelajagiga katta xavf tug‘dirishni odamlar ongiga chuqur singdirib
borish kerak”.
5. Terrorizmga qarshi kurash yo‘llaridan yana biri odamlarimiz avvalobor,
yoshlarimizning iymon-e'tiqodini mustahkamlash, irodasini baquvvat qilish, ularni
o‘zining mustaqil fikriga ega bo‘lgan barkamol insonlar etib tarbiyalash. Ularning
tafakkurida o‘zligini unutmaslik, ota-bobolarning muqaddas qadriyatlarini asrab-
avaylash va xurmat qilish fazilatini qaror toptirish. Ularning men o‘zbek farzandiman,
deb g‘urur va iftixor bilan yashashiga erishishdir. Bu borada O‘zbekiston Prezidenti
SH.M.Mirziyoev BMTning 72-sessiyasida yuqori minbardan turib: “Dunyoda terrorizm
taxdidlari, ayniksa, sunggi yillarda kuchayib borayotgani ularga kdrshi, asosan, kuch
ishlatish yuli bilan kurashish usuli o‘zini oqlamayotganidan dalolat beradi.
Bu borada ko‘p hollarda tahdidlarni keltirib chiqarayotgan asosiy sabablar bilan emas,
balki ularning oqibatlariga qarshi kurashish bilangina cheklanib qolinmoqda. Xalqaro
terrorizm va ekstremizmning ildizini boshqa omillar bilan birga, jaholat va murosasizlik
tashkil etadi, deb hisoblayman.
Shu munosabat bilan odamlar, birinchi navbatda, yoshlarning ongu tafakkurini ma'rifat
asosida shakllantirish va tarbiyalash eng muhim vazifadir” 2
deb, ta'kidlagan edi.
6. Terrorchilik xarakatlari oqibatida aynan olingan u yoki bu davlatga etkazilgan
ma'naviy va moddiy talovotlar sanog‘ining adog‘iga etib bo‘lmaydi. Moddiy
talofatlarku mayli, vaqti-soati kelib, ularning o‘rni koplanar, vayron etilgan imoratlar
joyida, extimol, ulardan-da go‘zalroq va maxobatliroq binolar qad ko‘tarar. Biroq
etkazilgan ma'naviy ziyonning aks sadosi asrlar osha o‘chmasligi muqarrar, bu
2
Мирзиёев Ш.М. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Бирлашган Миллатлар Ташкилоти
бош ассамблеясининг 72-сессиясидаги нутқи (Нью-Йорк шаҳри, 2017 йил 19 сентябрь) // “Халқ сўзи”. 2017. - 20
сентябрь, № 189 (6883).
8

zaxmatning izlari Xalqlar xotirasida abadul abad muxrlanib qolishi aniq. Ekstremizm va
terrorchilik degan illat tag-tomiri bilan sug‘urib tashlangan esan, bunday achchiq qismat
har bir inson yoki xalkning boshiga tushishi mumkinligini butun jaxon axli teran
anglamoqda. Tarixning guvoxlik berishiga, ko‘pchilik tomonidan bir tan bo‘lib amalga
oshirilgan tadbir, Shubxasiz haq ishdir va tabiiyki, har qanday qiyinchiliklaru
to‘siqlarni engib o‘tib, provard natijada, albatta, zafar bilan yakunlanadi.
Shuni ishonch bilan aytishimiz mumkinki, Milliy an'analarimizga mutlaqo yot
bo‘lgan ekstremistik va terroristik g‘oyalarning jamiyatimizga kirib kelishini bartaraf
etuvchi qudratli vositalardan biri bu insonparvarlik, tinchliksevarlik, ma'rifatparvarlik,
bunyodkorlik va Shuningdek, millik va diniy qadriyatlardir.
Islom diniga e'tiqod qiluvchi O‘rta Osiyo xalqlari asrlar osha boshqa din vakillari
bilan axil yashab, olamShumul qashfiyotlar qilish va umumjaxon tamadduniga benazar
xissa qo‘shish baxtiga muyassar bo‘ldilar. Boshqacha aytganda, dinlararo bag‘rikenglik,
uyg‘unlik bunyodkorlikning qudratli manbai ekanligini amalda isbotlab keldilar.
3. Virtual olam tahdidlari. Internet muammosi. Kibermakon va din.
Hozirgi kunda hayotimizni internetsiz tasavvur qilish juda mushkul. Ayniqsa, yoshlar
hayotida global tarmoqning o‘rni tobora oshib bormoqda. Internet dunyoning turli
nuqtalarida yashovchi odamlarning o‘zaro muloqotini hamda axborot almashinuvini
mukammal darajada osonlashtirdi. Statistik ma'lumotlarga ko‘ra, dunyo bo‘yicha
internetdan eng ko‘p foydalanuvchilar aynan 21 dan 30 yoshgacha bo‘lgan yoshlar
hisoblanar ekan.
YUrtimizda ham Internet tizimi rivojlanib, undan foydalanuvchilar safi jadal sur'atlar
bilan kengayib bormoqda. So‘nggi o‘n yilda global tarmoqdan foydalanuvchilar o‘n
barobarga oshgan. Tarmoq orqali axborot izlash, qabul qilish, uzatishning juda qulay va
ommabopligi undan foydalanuvchilar sonining tobora ortib borishini ta'minlamoqda.
Mamlakatimizda 2007 yilda internetdan foydalanuvchilar soni (mobil internet
foydalanuvchilari bilan qo‘shib hisoblaganda) bir millionni tashkil etgan bo‘lsa, 2016
yil yakunida bu ko‘rsatkich o‘n ikki milliondan oshdi.
Internet yoshlar ongi va hissiyotlariga, tafakkur tarziga, xulq-atvorlariga ta'sir
ko‘rsatishda katta imkoniyatlarga ega. Internetning bugungi kundagi rivoji yoshlarga
9

g‘oyaviy ta'sir o‘tkazishning miqyosi va ko‘lamining keskin darajada o‘sishiga olib
keldi.
GloballaShuvning ijobiy va salbiy tomonlari bo‘lgani kabi, internet tarmog‘i ham
Shunday xususiyatlarga ega ekanini unutmaslik zarur. Albatta, global tarmoq – ulkan
resurs. Biroq, bu resursdan kim va qanday maqsadlarda foydalanishi ham juda jiddiy
masalalar sirasiga kiradi. Xususan, ma'lumotlarda keltirilishicha, bugungi kunga kelib,
internet tarmog‘ida ma'naviy-axloqiy tubanlikni targ‘ib etuvchi sahifalarning soni bir
necha yuz millionni tashkil etgan.
Ushbu fakt va raqamlar internet sanoati rivojlanib borayotgan hozirgi davrda
kishilarning axborotlarga nisbatan juda ehtiyotkorlik, ogohlik va ziyraklik bilan
munosabatda bo‘lishlarini taqozo etadi. Boshqacha aytganda, kishilarimizda, ayniqsa,
yoshlarimizda axborot iste'moli madaniyatini shakllantirish bugungi kunning muhim
vazifalaridan hisoblanadi.
Internet (lot, inter - “aro” va net (work) - “tarmoq”) — 1) katta (global) va kichik (lokal)
kompyuter tarmoqlarini o‘zaro bog‘laydigan butun jahon kom pyuter tizimi, butun
dunyo bo‘ylab faoliyat ko‘rsatadigan xalqaro axborot almaShuvining global kompyuter
tarmog‘i; 2) turli-tuman masalalar va sohalar bo‘yicha ma'lumotlarni qamrab oladigan,
uzoq, masofalardan turib aloqani amalga oshirish, elektron tijorat, masofaviy ta'lim,
audio, video, tele, tasvir ayirboshlash va umuman, ko‘pdan-ko‘p yangilik va
ma'lumotlarni jamlaydigan elekt ron axborot vositasi va dasturini anglatuvchi tushuncha.
Internetda geografik joy, zamon va makondan qat'i nazar, ayrim kompyuter va mayda
tarmoqlararo o‘zaro hamkorlik uning global informatsiya infratuzilmasini tashkil etadi.
Ma'lumki. 90-yillarning o‘rtalarida internet tarmog‘iga tijorat nuqtai nazaridan qaralmas
edi. Ammo 1995 yilning oxirlarida YAhoo kompaniyasi birinchi bo‘lib internetda
reklama targ‘ibotini boshlaydi va internet orqali daromad ko‘rish mumkinligini
tuShunib etadi.
Zamonamiz yoshlarining 70 foizi o‘z qiziqish va sevimli mashg‘ulotlari haqida so‘z
yuritganda sport, do‘stlar bilan suhbatlashish, ma'naviy va madaniy hordiq chiqarish
bilan bir qatorda kompyuter texnologiyalari, internetga bo‘lgan qiziqishini birinchi
o‘rinda tilga oladi. Nielsen/Net Ratings kompaniyasi o‘tkazgan so‘nggi ilmiy tekshiruv
natijalariga ko‘ra, butun dunyo tarmog‘iga ulanayotgan yosh bolalarning soni kun emas,
10

soat sayin oshmoqda: birgina 2007 yili Evropada yosh av lod vakillarining uchdan bir
qismi onlayn tizimidan foydalangani kuzatilgan. 2008 yili dunyo axborot tarmog‘ida 10
million yosh "sayr" qilgan bo‘lsa, hozirda ularning soni allaqachon 13 milliondan oshib
ketdi. Bu ko‘rsatkich kundan-kunga ko‘paymokda. Bunday onlayn hayotda yashaydigan
yoshlarning katta qismi — 4,5 millioni Buyuk Britaniyaga to‘g‘ri keladi. Ular har kuni
elektron manzillarini tekshiradi, turli xil saytlardan ma'lumot izlaydi va chat (global
tarmoqdagi suhbatxona)lar orqali muloqotda bo‘lishadi. Germaniyada hozircha 3
million, Frantsiyada esa 1,5 million yosh vaqtini asosan onlayn tizimida o‘tkazadi. Bir
yildan so‘ng bu ko‘rsatkich ikki barobarga oshishi kutilmokda. yosh avlodning
kompyuter savodxonligi yuqori, bugun hatto olti yashar bolalar ham blutus (bluetooth)
va spam nimaligini kattalarga nisbatan yaxshi biladi. Dunyoning rivojlangan
mamlakatlaridan biri Kanadada o‘n etti yoshgacha bo‘lgan 6 ming bola o‘rtasida
o‘tkazilgan tadqiqot natijasiga ko‘ra, internetdan faqat axborot olish maqsadida
foydalanilmas ekan. So‘rovda ishtirok etganlarning 99 foizi internetdan foydalanishini,
ularning har o‘ntasidan sakkiz nafari uyda ulanish imkoniyatiga ega ekanini bildirgan.
Kanada yoshla rining yarmidan ko‘pi internet va kompyuter texnologiyalarini ota-
onalaridan yaxshiroq bilishini aytgan. Ularning 80 foi zi mustaqil ravishda internetga
ulanishini, ota-onalari kompyuterga himoya vositasi bo‘lgan filtrlash dasturini o‘rnatib
qo‘ymagani va farzandlari qanday saytlarga kirishini nazorat qilmasligini tan olishdi.
Umuman olganda, aksariyat ota-onalar, aniqrog‘i, ularning 65 foi zi farzandlari
internetdan faqat uy vazifasini tayyorlash uchun foydalanadi, degan fikrda, yoshlar esa
ilm olishni eng oxirgi o‘ringa qo‘yar ekan. Ular asosan internet orqali musiqa tinglaydi,
elektron manzilni tekshiradi, xullas, vaktichog‘lik qiladi. yoshlarning uchdan ikki qismi
internetga yangi dustlar orttirish va kim bilandir suhbatlashish maqsadida ulanadi,
ularning 15 foizi bu munosabatlarni keyinchalik real hayotda davom ettirar ekan.
Kibermakon dunyo komp'yuter tarmoqlarining “virtual” umumiy majmui. Ushbu atama
1984 yilda Uilyam Gibsonning “Neyromant” (“Neuromancer”) romanida qo‘llanilgan,
hozir esa global axborot makonini ifodalash uchun ishlatiladi. Telefon suhbatlari,
“chatlar”, turli onlayn bahslar, komp'yuter aloqasi kibermakonda amalga oshirilmoqda.
Kibermakonda diniy jarayonlar ko‘rinishlari quyidagi shakllarda namoyon
11

bo‘ladi:muloqot, ma'lumot, ta'lim, tajriba, amaliyot, missionerlik, marketing, shifo va
boshqalar.
Etakchi diniy tashkilotlar ham hozirgi kunda a'zolar va a'zo bo‘lmaganlar orasida
komp'yuterlashtirilgan ma'lumot olishga ehtiyojning ortganini ta'kidlamoqda. Diniy
ma'lumotlarni tarqatishda elektron diniy ma'lumot tarqatuvchi “bloggerlar” yoki
“bloglar” komp'yuterlashtirilgan muloqotning muhim jihati hisoblanadi. Jadal suratlarda
“podkastlar”, veb-saytdan MR3 pleer, “i-Pod”larga yuklanayotgan audiodasturlar,
xususan, ma'ruzalar ommalashmoqda.
Avvallari tanqis, keng tarqalmagan muqaddas matnlar va undan keyingi o‘rinlarda
turuvchi ma'lumotlar endilikda omma e'tiboridagina emas, balki istalgan kishi veb
saytlardan yuklab ta'lim olish imkoniyati mavjud. Shu maqsadda diniy ma'lumotlarga
chanqoqlar uchun maxsus veb saytlar dalillar, havolalar va resurslar bilan boyitilgan.
Masalan, internetdan foydalanuvchi shaxs istalgan hajmdagi marosimlar shablonlarini
yuklab olib, YOrubada bo‘lib o‘tayotgan Santeria yoki Kandombl diniy marosimlarida
ishtirok etish mumkin. Ko‘pchilik bunday jarayonlarni ajdodlardan avlodlarga o‘tib
kelayotgan an'analarning dezagrigatsiyasi yoki bilimlarning demokratlashtirilgani deb
qabul qiladilar. Boshqalar esa diniy faoliyatdagi uzilish va an'analarning yo‘qotilishi
deb biladilar.
Kiberterrorizm (lot, cyber terrorism; cyber - “kiber”, terror – “qo‘rquv”, “dahshat”) –
zamonaviy, ilg‘or texnologiyalar, kompyuter va boshqa imkoniyatlardan foydalangan
holda yovuz kishilarning o‘zining g‘araz niyatlariga erishishdan iborat.
Kiberterrorizm (kompyuter terrorizmi) ostida g‘arazli niyatda, siyosiy maqsadlarda
amalga oshirilgan kompyuter tizimi va tarmog‘idagi axborotga qilingan hujum
tuShunilib, u odamlar hayoti va sog‘lig‘iga xavf paydo qilib, jamoatchilik tinchligini
buzadi, aholini qo‘rqitib, harbiy nizo keltirib chiqarishga intiladi. Kiberterrorizm
insoniyat uchun jiddiy xavf bo‘lib, uni yadro, bakteriologik va kimyoviy qurolga
tenglashtirish mumkin. Hatto u o‘z yangiligi tufayli to‘la-to‘kis o‘rganib ulgurilmagan
quroldir.
4. Global tarmoqdagi g‘oyaviy xurujlarga qarshi kurash.
Har bir davlat o‘z aholisini, ayniqsa bilim va yangilikka chanqoq yoshlarini ilmiy
bilimlar, ma'rifiy-ma'naviy ozuq bo‘ladigan axborotlar bilan ta'minlanishidan
12

manfaatdordir. O‘zbekistonda ham o‘sib kelayotgan yosh av lodning intellektual
ehtiyojlarini qondirishga, ma daniy, ma'naviy-axloqiy qadriyatlarni saqlab qolishga
yo‘naltirilgan, printsipial “axborot siyosati” shakllantirildi va hayotga joriy etilmoqda.
Zamonaviy informatsion vaziyat talablarini hisobga olgan holda aholini yanada kengroq
va tizimli axbo rot bilan ta'minlash uchun zarur shart-sharoitlar yara tish maqsadida 2006
yili maxsus qaror qabul qilindi. Bundan ko‘zlangan asosiy maqsad yangi axborot
markazlarini barpo etish, mamlakatdagi kutub xonalar tarmog‘ini tubdan takomillashti -
rish edi.
Mazkur qarorda oliy va o‘rta maxsus ta'lim muassasalari hamda ko‘p sonli umumta'lim
maktablari huzurida axborot-resurs markazlari tuzish ko‘zda tutildi.
Axbo rot-resurs markazlarining asosiy vazifalari etib quyidagilar belgilandi:
ta'lim muassasalari o‘quvchilari hamda aholi ning zamonaviy axborot texnologiyalaridan
foyda langan holda muntazam ta' lim olishi va mustaqil ra vishda talim olishiga
ko‘maklashish;
milliy ma'naviy-axlo qiy qadriyatlarni keng ko‘lamda targ‘ib qilish, xalqning madaniy-
tarixiy merosidan bahramand bo‘li shini ta'minlash, ma'naviy boy va uyg‘un kamol
topgan shaxsning ijodiy o‘sishi uchun imkoniyat yaratib be rish;
yangi axborot texno logiyalari (ma'lumotlar elektron bazalari, inter net resurslari) asosida
aholiga axborot xizmati ko‘rsatish;
madaniy, ta'lim, axbo rot hamda boshqa dastur va loyihalarni birgalikda amalga oshirish
uchun ta' lim muassasalari, mahal liy o‘zini o‘zi boshqarish organlari, milliy madani yat
markazlari bilan ham korlikni rivojlantirish va hokazolar.
Respublikamizda ta'lim-tarbiya tizimini isloh qilish borasida amalga oshirilayotgan
ishlar xuddi mana Shu maqsadga yo‘naltirilgan. Zero, ushbu masala g‘oyaviy nuqtai
nazardan «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» va «Ta'lim to‘g‘risida»gi Qonun
printsiplariga to‘la muvofiq keladi.
Ta'lim-tarbiyaga oid milliy merosimizni o‘rganishning dolzarbligi nazariy jihatdan
asoslidir. Xususan, kadrlar tayyorlash milliy dasturida zikr etilgan uzluksiz ta'limning
milliy modeli tamoyillari mohiyatan ta'limning milliy-ma'rifiy, milliy tarix, xalq
an'analari, milliy merosimiz bilan uyg‘unlikda olib borilishini anglatadi. Shuning uchun
«Ta'lim to‘g‘risida»gi Qonunning 4-bobida, ma'naviy-axloqiy tarbiya va ma'rifiy
13

ishlarni takomillashtirish, uning zamonaviy tarbiyaviy shakl va vositalarini ishlab
chiqib, amaliyotga tadbiq etish, milliy tarixiy an'analar va umumbashariy qadriyatlarga
asoslanish muhim ahamiyat kasb etishi alohida qayd etilgan. Umuman ta'lim-
tarbiyaning milliy modeliga ko‘ra, ta'lim tizimini yangilash – tabiiy ravishda milliy
merosimizni o‘rganish va uni pedagogik tafakkur iste'moliga olib kirish zaruriyatini
vujudga keltirmoqda.
Qadrlar tayyorlash milliy modelining birinchi komponenti shaxsdir. CHin ma'nodagi
shaxs o‘zini-o‘zi qayta tarbiyalash salohiyatiga ega bo‘ladi. O‘zi va millat uchun
befoyda, zararli odatlaridan voz kechadi. Millat manfaatlarini o‘z manfaati, o‘z
manfaatini esa millat manfaatiga erishish sharti deb tuShunadi. O‘z vazifasini millatning
kuniga yarash, og‘irini engil qilishda ko‘radi. Shu sababli u o‘z shaxsiy qobig‘idan
chiqib ko‘tariladi va millat manfaati uchun, millat farovonligi orqali o‘zini kamolotga
erishtirish uchun boshqalardan ko‘proq, samaraliroq mehnat qiladi. Umummilliy g‘oya,
maqsadga ishonadi, uni himoya qiladi. Talabada bu fazilatlar birdaniga paydo bo‘lib
qolmaydi. U, avvalo, oilada ota-ona, oiladan tashqarida qarindosh-urug‘, qo‘shni-
mahalladoshlar orasidagi tarbiyaviy muhitni rag‘batlantirib borish, so‘ngra oliy o‘quv
yurtida - mafkuraviy bilimlarni egallash orqali tarbiyalanadi. Shu sababli bu jarayonga
ijtimoiy pedagogikaning ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida qarash lozim.
Bu bejiz emas, albatta. Chunki, milliy merosimizning g‘oyaviy negizi – shaxs tarbiyasi,
uning ma'naviy ehtiyojlariga da'vogar bo‘lgan omillarni o‘rganishdan iborat bo‘lib
kelgan, ushbu muammo hozirda ham jamiyatimizda olib borilayotgan siyosatda eng
muhim masalalardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Ta'lim jarayoni dunyo bo‘yicha turli mamlakatlarning yaqinlaShuvi, tom ma'noda
global, insoniyat tsivilizatsiyasi taqdiri uchun hal etuvchi ahamiyatga ega bo‘lgan
ko‘plab omillar bilan belgilanadi. Bu omillar orasida yuzaga kelgan umumiy va milliy
o‘ziga xosliklar alohida ahamiyatga ega.
Ta'limning noyob imkoniyatlari hozir nafaqat inson aqlini yangi tezkor imkoniyatlar
bilan qurollantirish, balki uning ongini qayta qurish bilan bog‘liq. Insoniyat
tsivilizatsiyasi rivojining yangi bosqichi insonning shakllanish jarayoni, shaxsiy
fazilatlar, hayotiy maqsadlar va qadriyatlar haqidagi tasavvurlarini o‘zgartiradi. O‘sib
kelayotgan yosh avlod uchun ta'lim tizimi sifat jihatdan yangicha talablar qo‘yadi.
14

XXI asr - innovatsiyalar asridir. Mamlakatimiz kelajagi jamiyat hayotining boshqa
sohalari bilan birga ta'lim tarbiya tizimini yangi zamon talablari darajasiga ko‘tarishga
yo‘naltirilgan ishlarning samaradorligi bilan belgilanadi.
Ta'lim-tarbiya tizimini takomillashtirish o‘z navbatida bu sohada yangi, zamonaviy,
ilg‘or pedagogik texnologiyalarni izchil joriy etishga ko‘p jihatdan bog‘liq. Ta'lim
samaradorligi o‘quvchi bu jarayonda qay darajada faol qatnashayotganligi bilan
belgilanishini hisobga olgan xolda yangi o‘qitish uslublari, shakllari ta'lim oluvchilarga
mustaqil fikrlash, ijodiy yondashish uchun imkoniyat yaratadi.
Navqiron avlod davr ruhida ma'naviy kamol topib, buyuk ajdodlarimiz barhayot
mevasidan oziqlanib, zamonaviy bilimlarni egallab, ularni ongi, Shuuriga singdirib
bormas ekan, bizning o‘z oldimizga qo‘ygan ulug‘vor maqsadlarimizga erishishimiz,
nurli istiqbolimizni bunyod etishimiz ham qiyin. Mana Shu bois ham yoshlar tarbiyasi,
ularni barkamol insonlar etib shakllantirish, voyaga etkazish masalasi har doim
davlatimiz oldidagi birinchi darajali vazifalardan biridir.
Ajdodlarimizning yaratuvchanligi shaxs manfaatlariga qaratilgan bo‘lsa, ayni vaqtda
mustaqil davlatimizda amalga oshirilayotgan barcha yangiliklar ham inson kelajagi
uchun xizmat qilishi ko‘zda tutilgan. Zamonaviy ta'lim-tarbiya tizimi va milliy meros
asosidagi g‘oyaviy uyg‘unlik – ta'lim-tarbiya jarayonida milliy merosning ma'naviy-
ma'rifiy zaminlariga tayanish zarurligini ham anglatadi. Shu jihatdan olib qaraganda
o‘tmish allomalari, mutafakkirlarining ma'naviy meroslarini yosh avlodning
tarbiyasidagi ahamiyati bugungi kunda ham g‘oyat beqiyosdir.
Demak, milliy istiqlol g‘oyasini yoshlar ongiga singdirish sohalari va yo‘nalishlari
xilma-xil bo‘lib, ulardan samarali va to‘g‘ri, o‘rinli foydalanishni talab etadi. Mafkura
har qanday jamiyat hayotida zarur va muhimdir. Mafkura bo‘lmasa xalq, millat,
jamiyat, davlat o‘z yo‘lini yo‘qotishi muqarrar. Mafkura jamiyat, xalq va millatning
iqtisodiy, siyosiy, madaniy taraqqiyotiga maqsad va yo‘nalish beradi. Milliy g‘oya,
milliy mafkurani yoshlar ongiga singdirishda:
1) Nodavlat, mustaqil tashkilotlar faoliyatini takomillashtirish, ularning
imkoniyatlaridan to‘la foydalanish zarur.
2) Mustaqillikni mustahkamlab, ma'naviy, ma'rifiy-mafkuraviy ishlarni yanada
jadallashtirish, yangi bosqichga ko‘tarish, bu sohadagi barcha ishlarni muvofiqlashtirib,
15

yagona maqsad yo‘lida safarbar etishni taqozo etadi. Ayniqsa fuqarolarni kamol
toptirishga yo‘naltirilgan va tuzilgan ma'naviyat va ma'rifat Respublika Kengashi
targ‘ibot-tashviqot ishlarini uzluksiz olib borishni davr taqozo etmoqda.
3) Maktablar, litseylar, kollej va oliy o‘quv yurtlarida bevosita ma'naviyat masalalari
bilan Shug‘ullanadigan mutassaddi mutaxassislar lavozimlarini joriy etib, ular hayotini
yanada faollashtirish lozim.
4) Oila, mahalla, umumiy o‘rta, umumiy maxsus, kasb-hunar ta'limi, maktabdan
tashqari muassasalar, oliy ta'lim tizimida bolalar, o‘smirlar, talaba yoshlar ongini
yuksaltirish, ularni ijodiy ishlar va tarbiyaviy tadbirlar bilan band qiladigan turli xil
tashkilot va to‘garaklar tuzish, ongni fikrlashga o‘rgatish, ularning tafakkurida bo‘shliq
paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik lozim.
Demak, milliy istiqlol g‘oyasini ommaga tuShunarli tarzda etkazish, qurollantirish,
shakllantirish, to‘g‘ri idrok qilish malakasini hosil qilish uchun quyidagi omillarga
e'tibor bermoq zarur:
1. YOshlarga e'tiborni yanada kuchaytirish kerak. «Kuchli davlatdan - kuchli fuqarolik
jamiyatiga o‘tish» g‘oyasi qat'iy tizim doirasida amalga oshishini taqozo etadi. Tarbiya
muassasalari deb nomlanuvchi ko‘plab jamoat tashkilotlari xususan, «Maktab»,
«Mahalla», «Oila» va boshqalar ta'lim muassasalaridan ajralib qolgan. Xamkorlik,
hamjihatlikni ta'minlash kerak.
5. O‘zbekiston Respublikasida diniy ekstremizm va terrorizm xavfini oldini
olishning huquqiy va tashkiliy asoslari. O‘zbekiston rahbariyatining bu boradagi
tashabbuslari va ularning xalqaro xamjamiyat tomonidan e'tirof etilishi.
O‘zbekistonliklar jahonda Shu jumladan, Markaziy osiyo mintaqasida terrorchilik bilan
bog‘liq qaynoq nuqtalar borligini juda yaxshi biladilar. O‘zbekiston Respublikasi bilan
chegaradosh Afg‘oniston va bir mintaqada joylashgan Pokiston kabi davlatlar hududida
jonoyatshi-terrorchilar harbiy tayyorgarlikdan o‘tib, O‘zbekistonga kirishishga harakat
qilayotganliklari hech kimga sir emas. Ularning maqsadi kimyoviy, bioogik
qurollardan, kompyuter tarmoqlaridan foydalanib harbiy harakatlarini boshlashdir.
O‘zbekiston hududida sodir etilgan bir necha terrorchilik harakatlari bunday umumiy
havfga qarshi kurash markazlari ishlab turibdi. Shuningdek, ko‘pgina davlat idoralari,
ayniqsa, mudofaa, favqulodda vaziyatlar va ichki ishlar vazirligi, milliy xavfsizlik
16

xizmati, chegara, bojhona va prokuratura idoralarining terrorchilikka qarshi kurashdagi
faoliyati jadallashdi, bu boradagi imkoniyatlardan samaraliroq foydalanilayapti. Aholi
o‘rtasida hushyorlik ogohlik mazmunida tuShuntirish ishlari, ommaviy tadbirlar
o‘tkazilayapti, ommaviy axborot vositalari orqali targ‘ibot ishlari olib borilmoqda,
ta'lim muassasalarida mashg‘ulotlar olib borilyapti.
O‘zbekiston respublikasi terrorchilikni bartaraf qilish bilan bog‘liq ishlarga dunyo
jamoatchiligini jalb etmoqda.
Bu borada O‘zbekiston Prezidenti SH.M.Mirziyoev BMTning 72-sessiyasida yuqori
minbardan turib: “Dunyoda terrorizm taxdidlari, ayniksa, sunggi yillarda kuchayib
borayotgani ularga kdrshi, asosan, kuch ishlatish yuli bilan kurashish usuli o‘zini
oqlamayotganidan dalolat beradi.
Bu borada ko‘p hollarda tahdidlarni keltirib chiqarayotgan asosiy sabablar bilan emas,
balki ularning oqibatlariga qarshi kurashish bilangina cheklanib qolinmoqda. Xalqaro
terrorizm va ekstremizmning ildizini boshqa omillar bilan birga, jaholat va murosasizlik
tashkil etadi, deb hisoblayman.
Shu munosabat bilan odamlar, birinchi navbatda, yoshlarning ongu tafakkurini ma'rifat
asosida shakllantirish va tarbiyalash eng muhim vazifadir” 3
deb, ta'kidlagan edi.
Afg‘oniston va boshqa musulmon davlatlari hududidagi harbiy lagerlarda
terrorchi uyushmalar bemalol tayyorgarlik ko‘rayotganligidan tashvishlangan
O‘zbekiston davlatining rahbari xalqaro terrorizmga qarshi kurash Markazini tuzish
zarurligi to‘g‘risidagi taklifini Evropa xavfsizlik harakati tahskilotiga a'zo davlat va
hukumatlarga MDH davlatlariga, Markaziy Osiyoda, Qirg‘iziston, Tojikiston davlati
rahbarlariga etkazadi. Bu taklif Rossiya, AQSH, Xitoy kabi yirik davlatlar tomonidan
xam e`tirof etildi. Terrorchilikning har qanday ko‘inishlariga zarba berish, terrorchilikni
qo‘llab quvvatlayotganb davlatlarga qarshi kurash olib borish jahon hamjamiyati bilan
birgalikda davom ettirilmoqda.
O‘zbekistonda 2000 yil 15 dekabrda “Terrorizmga qarshi kurash to‘g‘risida”gi qonun
bilan qabul qlingan. Shuningdek, O‘zbeksiton Respublikasi jinoyat kodeksining
3
Мирзиёев Ш.М. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Бирлашган Миллатлар Ташкилоти
бош ассамблеясининг 72-сессиясидаги нутқи (Нью-Йорк шаҳри, 2017 йил 19 сентябрь) // “Халқ сўзи”. 2017. - 20
сентябрь, № 189 (6883).
17

Diniy ekstremizm va xalqaro terrorizm nafaqat tashqi, balki ichki havfsizlikka ham
daxldor masaladir.Chunki diniy ekstremistik va terrorchilik tashkilotlari jangarilik
usullari bilan hokimiyat uchun kuraShuvchi guruhlarni shakllantirish, ularni har
tomonlama rag‘batlantirish va qo‘llab quvvatlashga intiladi.
Markaziy Osiyo davlatlari uchun diniy ekstremizm va xalqaro terrorizmning xavfi 1990
yilda Namangan va Andijonda, 1990-1996 yillarda Tojikistondagi fuqarolik urushi va
mojarolar davomida, 1999 yilda Toshkent shahrida, 1999 yil 19- fevralda Toshkent
shahrida , 1999-2001 yillari Qirg‘izistonning Bodken, Ozbekistonning Surxondaryo va
Toshkent viloyatida, 2004 yil mart-aprel oylarida Toshkent shahri va Buxoro viloyatida
2005 yil 12-13 may kunlari Andijon shahrida amalga oshirgan terrorchilik xarakatlari
timsolida o‘zini ko‘rsatdi.
O‘zbekistonning birinchi Prezidenti I.Karimov tashabbusi bilan 1998 yilda tashkil
topgan 6  2 guruhining Afg‘oniston masalasini hal qilishda va Toshkent
Deklaratsiyasining ahamiyati juda katta.
2001 yil 28-sentyabrda BMT ning Havfsizlik Kengashi 1373-sonli rezolyutsiyasini
qabul qilib,terrorizmga qarshi kurash komitetini tuzdi.
BMT ning terrorizm va unga qarshi kurashga qaratilgan 13 ta xujjati (11 ta konvensiya
va 2 ta protokol) mavjud. O‘zbekiston 12 ta ana Shunday halqaro shartnomalarni
ratifikatsiya qildi. Ular qatorida:
1971 yildagi fuqaro aviatsiyasining havfsizligiga tahdid soladigan noqonuniy aktlarga
qarshi kurash:
1973 yildagi xalqaro himoyadan foydalanuvchi shaxslar, Shu jumladan diplomatik
agentlarga qarshi jinoyatlar uchun jazolash va ularni bartaraf etish:
1979 yildagi garovga olish xarakatlariga qarshi kurash:
1980 yildagi yadroviy materiallarning himoyasi:
1988 yildagi dengiz kemalari xarakati havfsizligiga tahdid soladigan noqonuniy
aktlarga qarshi kurash:
1997 yildagi bombaviy terrorizmga qarshi kurash:
1999 yildagi terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurash xalqaro konvensiyalari
borligini ko‘rish mumkin.
18

O‘zbekiston Evropa Kengashi doirasida ham terorizmga qarshi 7 ta xalqaro
shartnomani imzolagan.
Jamiyatning barqaror rivojlanishida ijtimoiy hayotning barcha sohalarida tadrijiy va
tizimli ravishda amalga oshiriladigan islohotlar muhim ahamiyatga ega bo‘lib, tub,
sifatiy o‘zgarishlarning asosini tashkil etadi.
Huquqiy davlat qurish borasida respublikamizda keng miqyosli ishlar amalga oshirilib,
bu yo‘nalishda katta yutuqlarga erishildi. Xlqaro andozalarga javob beradigan va milliy
o‘zligimizni aks ettiradigan Konstitutsiya qabul qilindi. O‘zbekiston inson huquqlarini
ta'minlashga qaratilgan, jahon miqyosida e'tirof etilgan ko‘plab halqaro dekloratsiya,
konvensiya va hujjatlarga qo‘shildi va Shundan kelib chiqadigan siyosiy va huquqiy
qoidalar respublikamizning siyosiy taraqqiyotida va huquqiy me'yoriy tizimni
rivojlantiish jarayonida inobatga olinmoqda. Lekin bu borada hali muayyan muammolar
mavjud. CHunki qisqa vaqt mobaynida bunday har tomonlama va chuqur
o‘zgarishlarni amalga oshirish uda qiyin. Ayni paytda, inson huquqlari va
erkinliklarining qamrov doirasi kengayib, rivojlanib borayotganini va har bir
mamlakatda o‘zoga xos tarzda namoyon bo‘layotganini ta'kidlash lozim.Tolerantlik
(bag‘rikenglik) munosabati barcha ijtimoiy guruhlar va shaxslar orasida amalga
oshirilgan taqdirdagina dunyoviy davlat va jamiyat barpo etishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 57-moddasiga binoan milliy va diniy
ruhdagi siyosiy partiyalar hamda jaomat birlashmalarining tuzilishi va faoliyati
taqiqlangan. Jahon huquqShunoslik fani tajribasi asosida qabui qilingan bu qoida
davlatimizda milliy va diniy asosda nizo paydo bo‘lishining oldini olish uchun xizmat
qiluvchi Konstitutsiyaviy kafolatdir.
Jamiyat barqarorligiga to‘siq bo‘luvchi illatlarning yana biri terrorizmdir. Nega inson
uni dunyoga keltirgan Ona YUrti, Vatani, millatiga qarshi chiqadi? Nega g‘ayriinsoniy
faoliyat yuritib, o‘z yurtdoshlarini o‘ldiradi, butun xalq mehnati bilan yaratilgan
binolarni, inshootlarni vayron qiladi? Bunday vahshiyona faoliyat ko‘pincha siyosiy
maqsadlarda–hokimiyatni egallash uchun amalga oshiriladi.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, bozor iqtisodiyotini shakllantirishda amalga
oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy, dunyoviy demokratik huquqiy davlat va fuqarolik
jamiyatini barpo qilishga qaratilgan siyosiy-huquqiy hamda vatanparvarlik, milliy
19

istiqlol g‘oyasi va komil insonni shakllantirishga yo‘naltirilgan ma'naviy-ma'rifiy
islohotlar-yuqoridagi kabi holatlarning oldini olish, barqaror riovojlanishining asosiy
omillari hisoblanadi.
20

Foydalanilgan adabiyotlar
Asosiy adabiyotlar
A1. J.Ya.Yaxshilikov , N.E.Muhammadiyev.Falsafa:Darslik.-Samarqand.2021. – 712.
A2. Q.Nazarov [va boshq.]. Falsafa asoslari [Matn]: o‘quv qollanma / - Toshkent:
O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati, 2018. - 380 b.
A3. Falsafa asoslari . (mas. muh: Q.Nazarov ). - Т : O‘zbekiston, 2005. - 384 б .
A4. Dinshunoslik. O‘quv qollanma / - Toshkent: ТИҚХММИ , 2019. - 338 b.
A5 Emirova Ye., Strelsova A. Vvedeniye v filosofiyu. – T.: Universitet, 2008.
A6 Xaitov Sh. O ‘zbekiston falsafa tarixi. –T.: Noshir, 2011. – 560 bet.
A7 Turayev B. Borliq (falsafiy tahlil). – Samarqand.: Imom Buxoriy xalqaro ilmiy
tadqiqot markazi, 2021. – 130 bet.
A8 Shermuxamedova N.A. Falsafa. O‘quv qollanma / - Toshkent. 2010. - 574 b.
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
Q1. 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib,
yangi bosqichga ko‘taramiz.1-jild, Toshkent, O‘zbekiston, 2017 yil.
Q2. Mirziyoyev Sh.M. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy
bahodir.2-jild, Toshkent, O‘zbekiston, 2018 yil.
Q3. Mirziyoyev Sh.M. Niyati ulug’ xalqning ishi ham ulug’, hayoti yorug’ va kelajagi
farovon bo‘ladi. 3 -jild, Toshkent, O‘zbekiston, 201 9 yil.
Q4. Shermuhamcdova. N. Falsafa va fan metodologoyasi. - T.: Aloqachi, 2008, 400
bet.
Q5. 2. Ergasheva M . T a’lim taraqqiyoti: sinergetik tahlil. – Samarqand: SamChTI,
2022. 194 bet.
21

Diniy mutaassiblik va dindorlik

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish