Diniy qadriyatlar va ularning komil insonni tarbiyalashdagi ahamiyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	53.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Diniy qadriyatlar va ularning komil insonni tarbiyalashdagi ahamiyati

Купить

Diniy qadriyatlar va ularning komil insonni tarbiyalashdagi ahamiyati .
1. Jamiyatning ma’naviy hayoti va diniy qadriyatlar
2. S h axs ma’naviyatini yuksaltirishda islomiy transsendental qadriyatlarning
o‘rni. Istiqlol sharoitida din va islom dini.
3. Diniy ekstremizm, fanatizm, fundamentalizm g’oyalarining mohiyati.
4. Diniy bag’rikenglik - jamiyatimiz ma’naviy rivojlanishining zaruriy sharti.

1. Jamiyatning ma’naviy hayoti va diniy qadriyatlar
Jamiyatning ma’naviy hayoti murakkab, rang-barang omillar ta’sirida
shakllanadi va bu jarayon hech qachon to‘xtagan emas. Taraqqiyotning dinamik
xususiyati aslida ma’naviy hayotning murakkab va rang-barang o‘zgarishlar ta’siri
orqali aks etadi. Shuning uchun jamiyat ma’naviy hayotini ma’lum bir
me’yorlarga, o‘lchov va ko‘rsatkichlarga solish har doim qiyinchiliklar uyg‘otib
kelgan.
Ayniqsa, islomiy qadriyatlardan keng foydalanish muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Islomiy qadriyatlarni anglash va qayta tiklashda Firdavsiyning «Shohnoma»,
Abo’l Muhsin Muhammad Boqir ibn Muhammad Alining «Bahouddin Balogardan»,
Abu Homid G‘azzoliyning «Qalblar kashfiyoti», «Tafakkur», Burhoniddin al-
Marg‘inoniyning «Hidoya», Amir Temurning «Temur tuzuklari», Rabg‘uziyning
«Qisai Rabg‘uziy», YAssaviyning «Hikmatlar», Muhammad ibn Abubakrning «Hadisi
Usfuriy», Sayfuz-Zafar Navbahoriyning «Durr ul-majolis», Muhammad Zakariyoning
«Fazoilul a’mol», Xo‘janazar Huvaydoning «Rohati dil», Kaykovusning
«Qobusnoma», Farididdin Attorning «Ilohiynoma», Nizomulmulkning «Siyosatnoma»,
Rizoiddin ibn Faxruddinning «Nasiyhat» kabi asarlarining o‘rni beqiyosdir.
SHuningdek, mustaqillik yillarida ulug‘ ajdodlarimiz haqida Najmiddin Komilovning
«Kubro», Hamidxon Islomiyning «Ipor hid ila tug‘ilgan orif», Sadriddin Salim
Buxoriyning «Tabarruk ziyoratgohlar», «Hazrat mavlono Orif Dehgaroniy»,
Nasafiyning «Hazrat Bahouddin Naqshband», B.Valixo‘jaevning «Xoja Ahror tarixi»
kabi asarlarining chop etilishi yurtdoshlarimizning diniy qadriyatlar asosida o‘zligini
anglashida muhim ahamiyatga bo‘ldi.
A.Sh. Jo‘zjoniy «Tasavvuf va inson» kitobida tasavvuf tariqatining Islom
falsafasida shakllanishi Hindiston va Yunon falsafasidagi inson ruhi haqidagi xilma-
xil ta’limotlarga borib taqalishini asoslab beradi. Ma’lumki, o‘sha davrda Hindistonda
Budda hamda Y u nononistonda Suqrot va Aflotun ta’limotida tasavvufning ilk
belgilarini ko‘rish mumkin.

Masalan, Aflotun «G‘oyalar va soyalar» asarida ezgulikka baxt-saodat,
farovonlik olib keladigan tushuncha sifatida qaraydi. Faylasuf o‘zining «Qonunlar»
kitobida esa ne’matlarni insoniy va ilohiyga bo‘ladi.
Agar e’tibor qiladigan bo‘lsak, o‘sha davrda Xitoyda konfutsiychilik
maktablari shakllangan. Arabiston, Iroq, Markaziy Osiyo kabi mamlakatlarda esa
tasavvuf tariqatlari keng rivojlangan. Bu ta’limotlar va tariqatlarning har biri inson
ruhiga, uning zohiri va botiniga alohida e’tibor berilishi bilan bir-biriga yaqin va
uyg‘undir.
Xullas, tasavvuf tariqatlari ulardagi kishilar o‘rtasidagi munosabatlar, hatto
hayvonlar va o‘simliklarga ham ozor bermaslik g‘oyalari tabiatni asrash, ekologik
muvozanatni saqlash jihatidan ham muhim tarbiyaviy ahamiyatga egadir.
Xalqimiz ongida ko‘plab diniy qadriyatlar diniy marosim va an’analardan
kelib chiqib milliy qadriyatlarga aylangan. Masalan, islomdagi aniqlik, lafz,
o‘simlik va hayvonot dunyosiga munosabat, hech kimga ozor bermaslik, qo‘ldan
kelgancha yaxshilik qilish, qo‘shnichilik, qarindoshlar o‘rtasidagi munosabat, ota-
onaga hurmat, kichiklarni e’zozlash kabilar ajdodlarimiz ongiga singib, milliy
qadriyatlar bilan uyg‘unlashib ketgan.
Har bir jamiyatda ma’naviy hayot va diniy qadriyatlar uning dunyoqarashi,
axloqiy me’yorlari va madaniy an’analari shakllanishida muhim rol o’ynaydi.
Ushbu qadriyatlar nafaqat shaxsiy xulq-atvorga, balki jamiyatda birlashish va
birdamlikni mustahkamlashga ham ta’sir qiladi. Badiiy va diniy qadriyatlar
jamiyatda bir xil e’tiqod va amallarni o’z ichiga olgan insonlar orasida birdamlikni
rivojlantirishga yordam beradi. Ushbu maqolada jamiyatning ma’naviy hayoti va
diniy qadriyatlarning axloqiy yondashuv, ijtimoiy hamjihatlik va shaxsiy
rivojlanishdagi o’rni ko’rib chiqiladi.
Ma’naviyat keng va har tomonlama tushuncha bo’lib, odatda shaxsning
maqsad, mazmun va oliy kuchga bo’lgan aloqasini izlash bilan bog’liqdir. Diniy
e’tiqod ma’naviyatning tuzilgan shakli bo’lsa-da, ma’naviyat faqat diniy amallarga

cheklanmaydi. Shaxsiy e’tiqodlar, falsafiy mulohazalar yoki tabiot va koinot bilan
chuqur aloqaning boshqa shakllari sifatida ham namoyon bo’lishi mumkin.
Ko’plab jamiyatlarda ma’naviyat axloqiy va etik xulq-atvorning asosini
tashkil etadi. Bu jamiyatdagi barcha a’zolarni boshqalar bilan hamohang yashash
va atrofdagi dunyo bilan uyg’unlikda yashashga yo’naltiruvchi qoidalarni
belgilaydi. Diniy yoki falsafiy amallar orqali, shaxslar shafqat, hamdardlik va
o’zini bag’ishlash kabi fazilatlarni rivojlantirishga harakat qiladilar, bu esa
jamiyatning yaxlitligini ta’minlaydi.
Diniy qadriyatlar -bu diniy ta’limotlardan olingan axloqiy va etik prinsiplar
bo’lib, ular ko’plab insonlarning hayotidagi asosiy yo’l-yo’riqni tashkil qiladi. Bu
qadriyatlar jamiyatdagi oilaviy tuzilma, ijtimoiy aloqalar va qonunlar kabi turli
sohalarda o’z aksini topadi.
Diniy ta’limotlar ko’pincha axloqiy yo’l-yo’riqni taqdim etadi, shaxslar turli
vaziyatlarda qanday harakat qilishlari kerakligini belgilaydi. Misol uchun, ko’plab
dunyo dinlari halollik, mehribonlik, kechirimlilik va adolat kabi tamoyillarni
ta’kidlaydi. Bu qadriyatlar diniy matnlar va ta’limotlar orqali o’tiladi, izdoshlari
esa jamiyatda to’g’ri va noto’g’ri tushunchalarini shakllantirib, xulq-atvorni
yo’naltiradi.
Shunday qilib, diniy qadriyatlar axloqiy xulq-atvorni rivojlantirishga,
odamlar o’rtasida hurmat va huquqlarni qadrlashga, tinchlik va hamkorlikni
ta’minlashga yordam beradi.
Diniy qadriyatlar ijtimoiy hamjihatlikni ta’minlashda ham muhim
ahamiyatga ega, chunki ular shaxslar o’rtasida birlashish va birdamlikni
rivojlantiradi. Agar jamiyatda din hayotning muhim qismi bo’lsa, diniy amallar,
ibodatlar, bayramlar va marosimlar insonlarni birlashtirib, jamoaviy aloqalarni
mustahkamlashga xizmat qiladi. Umumiy e’tiqodlar va marosimlar jamiyat
a’zolari o’rtasida umumiy maqsad va birdamlikni yaratadi.
Diniy jamoalar ko’pincha yordam tarmog’i sifatida xizmat qiladi, kishilarni
emotsional, ijtimoiy va moliyaviy jihatdan qo’llab-quvvatlaydi. Bu birdamlik
sezgisi jamiyatni mustahkamlashga yordam beradi, ayniqsa qiyin davrlar.

Diniy qadriyatlar ko’pincha qonunlar va boshqaruv tizimini shakllantirishda
muhim rol o’ynaydi. Ko’plab davlatlarda qonunlar va siyosatlar diniy prinsiplar
asosida shakllanadi, bu esa jamiyatning axloqiy yo’nalishini belgilaydi. Masalan,
diniy ta’limotlar nikoh, oila, ta’lim va boshqalarni tartibga soluvchi qonunlarni
yaratishda ilhomlantiradi, maqsad adolat va tenglikni ta’minlashdir.
Biroq, diniy va davlat boshqaruvi o’rtasidagi munosabatlar murakkabdir,
ba’zi dunyoviy jamiyatlarda din va davlatning ajratilishi talab qilinadi. Bunday
jamiyatlarda ham diniy qadriyatlar davlat siyosati va qonunlariga ta’sir ko’rsatishi
mumkin.
Diniy qadriyatlar jamiyatning ma’naviy hayotiga ijobiy ta’sir ko’rsatsa-da,
zamonaviy va ko’p dinli jamiyatlarda ba’zi muammolar va ziddiyatlar yuzaga
kelishi mumkin. Globalizatsiya va individualizmning kuchayishi natijasida
jamiyatlar tobora xilma-xil bo’lib bormoqda, turli dinlar va e’tiqodlarga ega
bo’lgan odamlar bir-biri bilan yonma-yon yashashga majbur bo’lmoqda. Bu
e’tiqodlar, amallar va qadriyatlar bo’yicha nizolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Ba’zi hollarda diniy e’tiqodlar jamiyatni bo’lishi mumkin, ayniqsa ular
zamonaviy g’oyalar, masalan, shaxsiy huquqlar, gender tengligi yoki ifoda
erkinligi bilan to’qnashganda. Bundan tashqari, dunyoviy jamiyatlarda dinning
jamoat hayotidagi roli savol ostiga olinadi, ba’zi odamlar diniy qadriyatlar siyosiy
qarorlar yoki siyosatga ta’sir ko’rsatmasligi kerak deb hisoblaydilar.
Biroq, diniy qadriyatlar jamiyatni ijtimoiy muammolarni hal qilish, axloqiy
xulq-atvorni targ’ib qilish va birdamlikni rivojlantirishda qanday foydali bo’lishi
mumkinligini tushunish tobora kengayib bormoqda. Ma’naviyat, din va jamiyat
o’rtasidagi munosabatlar vaqt o’tishi bilan o’zgarib bormoqda. An’anaviy
jamiyatlarda din va ma’naviyat kundalik hayotning ajralmas qismi sifatida
qaralgan, diniy institutlar ijtimoiy me’yorlarni shakllantirish, ta’lim berish va
axloqiy yo’l-yo’riq ko’rsatishda markaziy rol o’ynagan.
Biroq, zamonaviy, ko’p madaniyatli jamiyatlarda dinning roli
murakkablashgan. Ko’plab odamlar endi rasmiy diniy tuzilmalar bo’lmagan holda
ma’naviyatni qidirmoqda, e’tiqod va maqsadni boshqa shakllarda izlamoqda.

Shunday bo’lsa-da, diniy institutlar ko’plab shaxslar va jamoalar uchun hayotning
ajralmas qismi bo’lib qolmoqda.
Tez o’zgarayotgan dunyoda ba’zi diniy liderlar va institutlar o’z
ta’limotlarini zamonaviy masalalar, masalan, atrof-muhitni muhofaza qilish,
ijtimoiy adolat va dinlararo muloqot kabi mavzularda moslashtirishga harakat
qilmoqdalar. Ushbu jarayon jamiyatlar va diniy institutlar o’rtasidagi
munosabatlarning dinamik tabiatini ko’rsatadi.
Jamiyatning ma’naviy hayoti, diniy qadriyatlar bilan qo’llab-quvvatlanib,
axloqiy xulq-atvor, ijtimoiy hamjihatlik va shaxsiy rivojlanishning asosini tashkil
etadi. Diniy qadriyatlar axloqiy yo’l-yo’riq, birdamlik va bog’lanish hissi
ta’minlasa-da, zamonaviy jamiyatlarning murakkabligi yangi qiyinchiliklarni
keltirib chiqarmoqda. Shunga qaramay, ma’naviyat va din hali ham jamiyatning
axloqiy va ijtimoiy manzarasini shakllantirishda muhim rol o’ynaydi, shaxslar va
jamoalar o’rtasida chuqur aloqalarni rivojlantirishga yordam beradi.
2. S h axs ma’naviyatini yuksaltirishda islomiy transsendental
qadriyatlarning o‘rni. Istiqlol sharoitida din va islom dini.
Mustaqillik sharofati tufayli dunyoviylik va ilohiylikning uyg‘unlashuvi
asosida vijdon erkinligimiz, ma’naviy madaniyatimiz va haq-huquqimiz qaytadan
tiklanib, o‘z o‘zaniga tushdi. Zaminimizda ne-ne allomalar, buyuk mutafakkirlar
yashab, dunyoviylik va ilohiylikni ajratmagan holda faoliyat ko‘rsatganlari, jahon
taraqqiyoti madaniyati xazinasiga o‘zlarining munosib hissalarini qo‘shganlari
bugun jahon ahli tomonidan tan olinmoqda.
Islomiy qadriyatlar asrlar davomida sayqallanib, odamlar ongini egallab bordi,
turli jinoyatlar, odam o‘ldirish, zino, o‘g‘rilik, qimor o‘ynash, ichkilikbozlik,
giyohvandlik kabilarga qarshi samarali kurash vositasiga aylandi, eng muhimi,
islomning kirib kelishi bilan nikoh munosabatlari tartibga solindi. «Darhaqiqat, islom
dini dastlabki davrlarida va keyinchalik ham ijtimoiy hayotda, davlatni

boshqarishda, xalqlar o‘rtasidagi aloqalarda, oila va turmush tarzini axloqiy nuqtai
nazardan shakllantirishda asosiy g’oya bo‘lgan» 1
.
G‘arb olimi Timoti J.Uinter o‘z tadqiqotida «Islom oddiy va tabiiy din
sifatida insonni tabiat va Alloh bilan yana bog‘laydi. U inson tabiatiga zo‘rlik
qilmaydi, aksincha, uni ulug‘laydi. Islom bizga Odam Atoning buyuk kuchini
ko‘rsatib, uni barcha ismlarni o‘zida mujassamlashtirgan oliy zot sifatida
tasvirlaydi» 2
, - deya ta’kidlaydi.
Islomda ilm , eng avvalo , imon, e’tiqoddir. Imon bilan ilm egizak. Har
qanday ilmli odam o‘z ilmiga amal qilishi, ilmidan kelib chiqib, kishilarga to‘g‘ri
yo‘lni ko‘rsatishi, maslahat bermog‘i lozim. Islom dinining asosi muqaddas
Qur’oni karim, hadis va islom ta’limotlarida shaxs ma’naviyatini yuksaltirish
muhim o‘rin tutadi. O‘rta asrlar Sharq falsafasida ilm-ma’rifatga asosiy qadriyat
sifatida qaralgan, komil inson darajasiga etish uchun avvalo ilmli bo‘lish kerakligi
uqtirilgan. Qur’oni karimning «Zummar» surasi 9-oyatida « Bilib turgan kishilar
bilan bilmasdan xabardor bo‘lmaganlar teng bo‘la olarmikin?!» 3
, «Mujodala»
surasi 11-oyatida « Alloh imon keltirgan va ilmli bo’lgan insonlarni (yuqori)
darajalar va mavqe'lar bilan yuksaltiradi» 4
, deyilsa, «Ol-i Imron» surasi 18-oyatida
Olloh o‘zining yagonaligiga farishtalar qatorida ilm ahllarini guvoh qilgan 5
,
deyiladi. Islomda o‘zini bilib borish orqali Allohni tanish asosiy ilm yo‘li
hisoblangan.
Islom ta’limotida ilgari surilgan muhim g‘oyalardan biri poklik va tozalikka
rioya qilishdir. O‘z mohiyat e’tibori bilan islom poklik dinidir. Islomda
ovqatlanishga katta e’tibor qaratilib, chorva mollari qo‘y, echki, tuya, ot va
parrandalar halol luqma sifatida qayd etilgan. Qon, o‘laksa, cho‘chqa go‘shti eyish
esa harom deyilib, bugungi kunda bo’larning inson salomatligi uchun zarari
tibbiyot tomonidan tasdiqlandi.
1
Хўжамуродов И., Якубов Ю. Ислом: жамият ва шахс. – Т.: Фалсафа ва ҳуқуқ, 2007. – Б. 33.
2
Тимоти Ж.Уинтер (Абдулҳаким Мурод). XXI асрда Ислом. – Т.: Шарқ, 2005. – Б. 66.
3
Қуръони карим. Таржима ва изоҳлар муаллифи Алоуддин Мансур. – Т.: Чўлпон, 1992. – Б. 428.
4
Ўша асар. – Б. 533.
5
Қуръони карим. Таржима ва изоҳлар муаллифи Алоуддин Мансур. – Т.: Чўлпон. 1992. – Б. 46.

Islom diniga xalq nafaqat ibodat, balki buyuk ta’limot sifatida qaradi.
Ilmning boshi Qur’oni karim va hadislarni o‘qib o‘rganishda, deb bildi. Allomalar
dunyoviy bilimlarni o‘rganishdan avval diniy bilimlarni o‘rgandilar. Har bir
asarlarini Allohning nomi bilan boshlab, uning madadiga suyandilar.
Har yili Osiyo, arab dunyosi va Afrika bo‘yicha islom madaniyatiga
qo‘shgan hissalarini hisobga olib, shaharlar Islom madaniyati poytaxti deb e’lon
qilish an’ana sifatida o‘rnatilgan. Nufuzli Xalqaro Islom Konferensiyasi
Tashkilotining ta’lim, fan va madaniyat masalalari bo‘yicha ixtisoslashgan bo‘limi
– ISESKO tomonidan Toshkent shahrining 2007 yilda Islom madaniyati poytaxti
deb e’lon qilinishi, yurtimizda islom qadriyatlariga bo‘lgan katta e’tibor va
hurmatning tasdig‘idir. YUNESKO ro‘yxatiga kiritilgan to‘rt mingdan ziyod
o‘tmish obidalarimiz umuminsoniy qadriyat darajasiga ko‘tarilgan milliy
qadriyatlarimizdir. U ham bo‘lsa, diniy dogmatika bilan kundalik ma’naviy hayot,
kunaro o‘zgaruvchan ijtimoiy-ma’naviy jarayonlar o‘rtasidagi munosabat
masalasidir.
Ajdodlarimiz islom dinini milliy ruhimizga yaqin bo‘lgani uchun ham
yanada rivojlantira olganlar. Milliy qadriyatlardagi dunyoviylik qadriyatlari
ilohiylik bilan uyg‘unlashib keta olgan. Totalitar tuzum davrida esa bu
tushunchalar ko‘proq oilalarda, qon-qarindoshlar ta’siri orqali yoshlarga singdirilar
edi. Ammo bu tarbiya o‘quv yurtlari bilan hamkorlikda olib borilmagani uchun
ikkiga bo‘linish yuz berdi. Birinchi guruh oilalar ko‘proq «kommunistik mafkura»
ta’sirida bo‘lgan. Vatan deganda «jonajon o‘lka-Rossiya»ni tushungan. Ikkinchi
guruh oilalarda esa diniy tushunchalar saqlanib, ular vatanparvarlik va
millatparvarlik qadriyatlari bilan uyg‘unlashgan. Ammo ikkinchi guruhga mansub
oilalarning boshliqlari millatchilikda ayblanib, ko‘plari qatag‘on qilindi. Bu esa
qadriyatlar zanjirining birmuncha zaiflashishiga olib keldi.
O‘sha davrning asoratlari quyidagilarda namoyon bo‘lmoqda:
- ba’zi yoshlar oiladan emas, balki oiladan tashqaridagi muhitdan dinga
taalluqli ma’lumotlarni olmoqdalar;

- ba’zida milliylikka asoslangan diniy qadriyatlarga eskilik sarqiti sifatida
qaralmoqda;
- ba’zi ota-ona va buvi-bobolar ma’naviy merosimiz qatag‘onga uchragan
davrda yashaganlari sababli milliy qadriyatlarga birmuncha e’tiborsizlik, loqaydlik
ko‘rsatib, diniy qadriyatlardan bexabardirlar.
Ilmiy xulosalarga ko‘ra, Islom dini va uning qadriyatlari jamiyatni
shakllantirishda, shaxs ma’naviyatini yuksaltirishda muhim rol o‘ynaydi. Istiqlol
davrida, din va islomiy qadriyatlarning uyg‘unlashuvi natijasida vijdon erkinligi,
ma’naviy madaniyat va haq-huquqlar qaytadan tiklandi. Islomda ilm, imon va
axloqiy qadriyatlar bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, insonning ma’naviy
va axloqiy rivojlanishiga xizmat qiladi. Islom dinining poklik, tozalik, ilm va
axloqiy tartibga oid ta’limotlari jamiyatda adolat va tinchlikni ta’minlashga
yordam beradi.
Shuningdek, ISESKO tomonidan Toshkent shahrining 2007 yilda Islom
madaniyati poytaxti deb e’lon qilinishi, islomiy qadriyatlarga bo‘lgan katta e’tibor
va hurmatni ko‘rsatadi. Islomning tarixiy va madaniy merosi, ilm-fan sohalarida
hamda ijtimoiy aloqalarda rivojlanishning asosi bo‘lib, musulmon dunyosidagi
milliy qadriyatlar bilan uyg‘unlashgan holda jamiyatni shakllantiradi. Biroq,
totalitar tuzum davrining asoratlari, yoshlarning diniy qadriyatlarga loqaydligi va
milliy qadriyatlar bilan bog‘liq ziddiyatlar jamiyatda qadriyatlar zaiflashishiga olib
keldi. Bu jarayonlarning bartaraf etilishi uchun diniy, ijtimoiy va ma’naviy tarbiya
tizimida yangilanish va mustahkamlash zarurati mavjud.
3. Diniy ekstremizm, fanatizm, fundamentalizm g’oyalarining mohiyati.
XXI asrda globallashuv jarayonida ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy
munosabatlar rivojlanayotgan bir paytda, ekstremizm, narkobiznes va terrorizm
kabi xavfli hodisalar ham yuzaga kelmoqda. Ekstremizm jamiyatda mavjud qonun
va qoidalarga zid bo‘lgan g‘oyalar sifatida tushuniladi. Dinning qandaydir bir
yo‘nalishini buzgan holda talqin etib, siyosiy maqsadni ko‘zlovchi harakat diniy
ekstremizmga olib keladi. Diniy ekstremizm qanday nomlanmasin yoki qanday

ko‘rinishga ega bo‘lmasin, uning asosiy maqsadi jangari guruhlarni shakllantirish
orqali hokimiyatni qo‘lga olishdan iboratdir. Bunday havfli illatdan O‘zbekiston
mamlakati ham to‘ligicha holi bo‘lmaganligini muhtaram yurtboshimiz Islom
Karimov Konstitusiyamizning 13 yilligiga bag’ishlangan tantanali marosimda
so‘zlagan nutqida ta’kidlaganidek,-«Yana bizga shunisi ham yaxshi ma’lumki,
qo‘lga kiritayotgan yutuqlarimiz g’animlarga, bizga o‘zini hayrihoh
ko‘rsatuvchi aslida esa erishgan yutuqlarimizdan g’ashi kelayotgan ba’zi
do‘stlarimizga yoqmaydi. Hayotimizdagi yangilanishlar ularning asablarini
buzadi, halovatini o’g’irlaydi. Ayrimlar bu holatni mevali daraxtga tosh otiladi
degan naql bilan izohlashar, lekin mamlakatimiz tomon «otilayotgan» goh
mafkuraviy, goh axborot xuruji tarzidagi bu toshlar, tassufki oddiy emas. Bu
«tosh» g’araz, hasad, adovat, xusumat, yovuzlik, hudbinlik singari irqiy
illatlardan tashkil topgandir. Shuning uchun ham u xavflidir, zulmatga
eltuvchidir».
Xo‘sh, ekstremizm va uni keltirib chiqaradigan omillar nimalardan iborat?
Ekstremizm- lotincha ( extremus -o‘ta, keskin degan mazmunni beradi) jamiyatdagi
ijtimoiy-siyosiy xarakterdagi muammolarni hal etishda o‘ta keskin chora-tadbirlar,
fikr va qarashlarni yoqlovchi nazariya va amaliyotdir.
Ekstremizm mazmuniga ko‘ra-diniy va dunyoviy bo‘lishi yoki dunyoviy
ekstremizmning siyosiy, iqtisodiy va mafkuraviy ko‘rinishlari mavjud bo‘lsa, diniy
ekstremizm barcha dinlar doirasida rivojlangan. Ular xristian dinida, katoliklar,
protestantlar, provaslavlar orasida ham mavjud.
Ekstremizm mazmuniga ko‘ra: 1) dunyoviy ekstremizmga; 2) diniy
ekstremizmga bo‘linadi. Islom diniy ekstremizmi o‘zining ikki xususiyati bilan
boshqa ekstremistik guruhlardan ajralib turadi. Birinchisi, joxiliya (islom kelib
chiqishidan avvalgi arablardagi ma’naviy buzilish davri) jamiyatlariga aylanib
qolgan deb hisoblaydi. Bunday yondoshuv faoliyatdagi hukumat va uning olib
borayotgan siyosatini tanqid qilishga asos qilib olinadi. Ikkinchidan, ular go‘yo,
«haqiqiy» musulmonlar bo‘lib, o‘zlarini hokimiyatga kelishlari uchun barpo

qiladigan «islomiy tartibni» qaror toptirishning yagona yo‘li keskin va jangarilik
yo‘li bilan agressiv harakat qilish lozim deb hisoblaydilar.
Aslida esa islom ekstremizmi g’oyalarining Markaziy Osiyoga kirib
kelishidan ko‘zlangan asosiy maqsad iqtisodiyotni turli yo‘llar bilan (diversiya
qilib) izdan chiqarish, iqtisodiy inqirozni keltirib chiqarish orqali hukumatni
kuchsizlantirib obruyini to‘kishdir.
Bunda turli ommaviy axborot vositalari yordamida go‘yo «mamlakatda
fuqarolarning vijdon erkinligi borasidagi huquqlari buzilmoqda va diniy e’tiqod
poymol etilmoqda» kabi da’volar bilan ham konstitusion hukumatga
ishonchsizlikni keltirib chiqarishdir. Shuningdek, mamlakatimizdagi kam sonli
diniy tashkilotlarga hujum uyushtirib, diniy adovatni kuchaytirib, millatlararo
adovatni keltirib chiqarib beqaror vaziyatni vujudga keltirishdir.
Diniy fundamentalizm-ma’lum dinning vujudga kelgan ilk davriga qaytish
va shu yo‘l bilan zamonaning barcha muammolarini Hal qilish yagona yo‘l degan
fikrni ilgari suruvchi qarash, faoliyatlar majmui.
Hozirgi zamonda islom diniy, ijtimoiy-siyosiy masalalarga islomning
munosabati Haqida uchta asosiy oqim mavjud:
- Islom traditsionalizmi – o‘rta asr aqidalariga qaytib, xalifalik davlatini
qurish.
- Islom modernizmi-islomni zamonaviylashtirish orqali yangi xalifalik
davlatini joriy qilish.
- Islom fundamentalizmi-“sof islom” tamoyillariga qaytish, maqsadi-
“islom taraqqiyoti” yo‘lini joriy etishdan iborat.
Diniy aqidaparastlik-dindagi muayyan aqida yoki qoidalarni, o‘rinli yoxud
o‘rinsizligidan qat’iy nazar, ko‘r-ko‘rona qo‘llash va mutlaqlashtirishga intilishdir.
Aqidaparastlik barcha din, mazhab va yo‘nalishlarda uchrab, mafkuralar orasida
keskinlik, nizo va to‘qnashuvlarni keltirib chiqarishga urinish holatlari mavjud.
Fanatizm (frans. ibodat)-mayyan g‘oyalarning to‘g‘ri ekanligiga qattiq
ishonch, ularga mukkasidan berilganlikni, o‘zgacha qarash va g‘oyalarga
murosasiz munosabatni ifodalovchi qarashlar va Hatti-Harakatlar tizimi. Fanatizm,

avvalo, insonning hissiyotlaridan, biron-bir narsaga o‘ta beriluvchanligidan kelib
chiqadi.
Diniy ekstremizm va terrorizmning jahon mamlakatlai ga tahdidi bo‘yicha
raqamlar shuni ko’rsatadiki, 1970-2004 yillarda jahonda 6500 dan ortiq terroristik
harakatlar sodir bo‘lgan. Ularda 30000 dan ortiq kishilar qurbon bo‘lgan. Hozirgi
davrda ayniqsa «Hizbut tahrir» tashkiloti zulm-zo‘ravonlikni kuchaytirib
bormoqda. Bunga misol Rossiyaning Beslan shahridagi terroristik harakatida 331
kishi o‘ldirildi, shundan 151 tasi yosh bolalar edi. Yoki o‘z-o‘zini o‘ldirish yo‘li
bilan 2000 yilning o‘zida Rossiyada 80 dan ortiq kishi halok bo‘lganligini ko‘rish
mumkin.
O‘zbekistonimiz misolida aytadigan bo‘lsak, bu oqimlar 1970 yillarning
boshlarida mamlakatimizga kirib kelib hozirgacha ular amalga oshirgan terrorizm
qurbonlari 250 dan ortiq kishini tashkil qiladi. O‘zbekistonda ham 1970 yillarni
ohirlarida arab mamlakatarlaridan (Iordaniya) kelib o‘qiyotgan talabalar
yashirincha faoliyat olib borgan. 1980 yillarga kelib Rahmatullo Alloma degan
shaxs Andijonda ekstremistik tashkilot tuzadi. Umuman mustaqillik qo‘lga
kiritilgandan keyin turli diniy ekstremistik tashkilotlari tuzilgan bo‘lsada, ular hech
qachon ommaviy tus ololmadi, xalqimiz ularga ergashmadi. Natijada ular Toxir
Yo‘ldoshev, Juma Namongoniylar rahbarligida Tojikiston va Afg’onistonga chiqib
ketib, «O‘zbekiston islomiy harakati» nomi bilan faoliyat ko‘rsatgan. Hozir ular
o‘zlarini «Turkiston islom harakati» deb nomladi. Aynan shu tashkilot
O‘zbekistonda bir necha marta qo‘poruvchilik ishlarini amalga oshirdi.
Ekstremistik harakat bo‘lgan «Hizbut tahrir» - ancha ustalik va firibgarlik
bilan faqat g’oyaviy kurash olib boramiz deb, yoshlar ongini zaharlaydi. Ularning
ish faoliyati 3 bosqichdan iboratdir.
1-bosqich - islomiy madaniyatni shakllantirish;
2-bosqich - butun xalqni islomlashtirish;
3-bosqich – inqilob qilib davlat to‘ntirishini amalga oshirish.
Bunda ham kuch ishlatish, zo‘ravonlik qilib, portlatishni amalga oshirishni
ko‘zda tutadi va bu jarayonni nihoyatda yashirincha saqlaydi. Ular Rossiyada,

Germaniyada ham terroristik tashkilot deb tan olingan. Buni shunda ko‘rish
mumkinki, Rossiyada ayol kishi «Hizbut tahrir» ga a’zo bo‘lib, uni chuqur
o‘rganib, «200 dney jixada» nomli maqolasini matbuotda e’lon qilgan. Unda
«Hizbut tahrir»ning makkorona mohiyatini ochib bergan va uning terrorizmga
tayyorlaydigan ekstremistik tashkilotlar ekanligini isbotlagan.
Ekstremistik tashkilot bo‘lgan «Hizbut tahrir» ni boshqaruv markazi
Britaniyaning poytaxti Londonda joylashgan. Ekstremistik va terroristik
tashkilotlarni ayrim davlatlar moliyalashtiradi. Masalan: Ben Laden tashkilotini
ham mustahkamlashda ayrim davlatlar yordami bo‘lganligi adabiyotlarda qayd
etiladi.
Halqaro ekstremistik guruhlari narkobiznes bozori bilan ham hamkorlik
qiladi. Masalan: Afg’onistonda har yili 4-5 ming tonna opium ishlab chiqariladi,
undan tushgan mablag’ ham ekstremist-terroristlarga hizmat qiladi. Umuman
olganda, ekstremizm va terrorizm bir-biri bilan beovosita bog’liq bo‘lib,
ekstremizm bo‘lmasa, terrorizm ham bo‘lmaydi. Ekstremizmdan o‘sib, terrorizm
shakllanadi.
Missionerlik so‘zi lotin tilidagi «missio» fe’lidan olingan bo‘lib, «yuborish»,
«vazifa topshirish», «missioner» esa «vazifani bajaruvchi», «missionerlik» esa
belgilangan vazifani hal qilishga qaratilgan nazariy va amaliy faoliyat majmui
ma’nolarini bildiradi.
Ta’kidlash lozimki, missionerlik tushunchasiga ilmiy manbalarda turlicha
ta’riflar berilgan bo‘lib, ularning deyarli barchasida unga xos xususiyatlar
tavsiflangan. Jumladan, O‘zbekiston milliy ensiklopediyasida «Missionerlik»
(missiya so‘zidan) tapshir, mubashshirlik - biror dinga etiqod qiluvchi xalqlar
orasida boshqa bir dinni targ‘ib qilish, 6
Missiya (lot. Mission - jo‘natmoq)-1)
muayyan topshiriq bilan boshqa mamlakatga yuborilgan vakillar; 2) bir davlatning
boshqa davlatdagi (elchixonadan farqli ravishda) vakili tomonidan boshqariladigan
doimiy diplomatik vakolatxonasi, 7
«Jahon kitobi» (har yili qayta nashr etiladi)
6
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Тошкент: ЎМЭ, 2003. 6 жилд. – 26 б.
7
Кўрсатилган манба. – 27 б.

ensiklopediyasida esa «Missioner-biror diniy guruh tomonidan boshqalarni o‘z
diniga targ‘ib qilish va kiritish uchun yuborilgan inson», 2005 yil Moskvada nashr
etilgan Kirill va Mefodiyning katta ensiklopediyasida esa « Biror diniy birlashma
vakillarining o‘z e’tiqodini boshqa din vakillari orasida yoyish harakati
missionerlik deb ataladi. Missionerlik bu diniy e’tiqodlarni tarqatish, yangi
izdoshlarga ega bo‘lish maqsadida amalga oshiriladigan faoliyatdir » 8
- degan
ta’riflar keltirilgan.
Hozirgi davrda esa missionerlik «tabshir» (bashorat berish), «tansir»
(nasroniylashtirish) ham deyilib, ular asl faoliyatlarini niqoblash uchun turfa
chiroyli nomlardan foydalanmoqda va saflariga qo‘shilganlarga «siz boshqalardan
ajralib turadigan kishisiz», «Xudoning bolalari», «Muqaddas ruh bilan
so‘zlashuvchilar» kabi ilohiy sifatlarni berib, o‘z saflarida tutib turmoqda.
“Prozelitizm” tushunchasi ham missionerlik bilan bevosita bog‘liq bo‘lib,
prozelit -yunoncha (“kelgindi” 9 )
yangi mazhabni qabo’l qilgan kishi, prozelitizm -
bir e’tiqoddagi kishini boshqa e’tiqodga o‘tkazishga urinish 10
ma’nosini bildirib, “-
u qaysidir boshqa dindagi kishini o’z dinidan voz kechib uning dingia o’tishga
majbu qilishga asoslanadi” 11
. Prozelitizmning asosiy maqsadi dunyoga xristianlikni
(masihiylikni) missionerlik yo‘li (lotincha missio-topshiriq) bilan yoyish, kishilarni
unga o‘tkazish bo‘lib, bunda mazkur din butun insoniyat uchun birdan-bir xaloskor
din sifatida targ‘ib va tashviq qilinadi va buning uchun eng zamonaviy
informatsion texnologik vosita, usullar ishga solinadi. Bunda kishilar ruhiyati,
ongiga psixologik, neyrolingvistik ta’sir ko‘rsatishga alohida e’tibor beriladi. 12
4. Diniy bag’rikenglik - jamiyatimiz ma’naviy rivojlanishining zaruriy
sharti.
8
info.islom.uz
9
Жўраев У.Т., Саиджонов Й.С. Дунё динлари тарихи. - Тошкент: Шарқ, 1998. – 73 б.
10
Словарь иностранных слов. М.: Русский яз ык, 1989. - 411 с.
11
Маънавий таҳдидлар: миссионерлик ва прозелитизм (моҳияти, келиб чиқиши, шакллари,
муаммолар). – Тошкент: Мовороуннаҳр, 2011. – 36 б.
12
Оллоёров М. Прозелитизм буюк давлатчилик шовинизми мафкураси сифатида // СамДУ Илмий
тадқиқотлар ахборотномаси. – Самарқанд: 2007. - № 6. – 6-10 б.

Diniy bag'rikenglik har doim dunyo bo'ylab ahil va taraqqiy etgan jamiyatlar uchun
muhim qadriyat bo'lib kelgan. Bugungi kunda, globalizatsiya jarayonlari tufayli,
madaniyatlar, dinlar va dunyoqarashlar tez-tez kesishayotgan sharoitda, bag'rikenglikni
rivojlantirish jamiyatning ma'naviy va madaniy rivojlanishining muhim sharti hisoblanadi.
Bu, ayniqsa, O'rta Osiyo va Sharq jamiyatlari uchun dolzarb bo'lib, bu mintaqalarda turli
diniy e'tiqodlar va amaliyotlar asrlar davomida birgalikda mavjud bo'lib kelgan. Bunday
jamiyatlarda diniy bag'rikenglik nafaqat tinch-totuv yashashning o'ziga xos shakli, balki
jamiyatning barqarorligi, madaniy boyligi va o'zaro hurmatini shakllantiruvchi asosiy
tamoyil hisoblanadi.
Diniy bag'rikenglik — bu turli diniy e'tiqod va amaliyotlarni hurmat qilish va qabul
qilishni anglatadi, o'zining diniy e'tiqodidan qat'i nazar. Bu, jamiyatdagi barcha dinlar
tinch-totuv yashashi va o'zlarining qadriyatlarini jamiyatning umumiy yaxlitligi uchun
hissa qo'shishi kerakligini targ'ib qiladi. Bugungi kunda, dunyo jamiyatining samarali
faoliyat yuritishi uchun, u faqat madaniyat, balki diniy qarash va amaliyotlar nuqtai
nazaridan ham xilma-xillikni qabul qilishi zarur. Bag'rikenglik — bu o'zaro tinch
yashashga, umumiy maqsadlarni qurishga va jamiyatni rivojlantirish uchun hamkorlik
qilishga imkon beradi.
O'zbekistonda va boshqa O'rta Osiyo mamlakatlarida diniy bag'rikenglik
jamiyatning tinch-totuv yashashi va rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo'lgan. O'rta
Osiyo xalqlari uchun islom, xristianlik, yahudiylik va boshqa diniy jamoalar bilan birga
yashash uzoq tarixiy an'analarga ega. Bunday diniy xususiyatlar regionning boy
madaniyatini shakllantirishda, xalqlar o'rtasida o'zaro hurmat, bag'rikenglik va tushunish
asosida ishlashda yordam bergan.
O'rta Osiyo, tarixan, tsivilizatsiyalar chorrahasi sifatida, ko'plab diniy e'tiqodlar,
falsafalar va madaniy amaliyotlarning birlashgan joyi bo'lib kelgan. Bu mintaqada
zardo'shtlik, buddizm, xristianlik, yahudiylik va islom kabi dinlar asrlar davomida
birgalikda yashab, o'zaro aloqada bo'lgan. Bu xilma-xillik ushbu regionning milliy va
madaniy identitetini shakllantirib, interfaol muloqot va hamkorlikning muhim modeliga
aylangan.

O'rta Osiyoda islomning kirib kelishi bilan, ayniqsa, 8-asrdan boshlab, diniy
bag'rikenglikni ta'minlash maqsadida ko'plab hukmdorlar bunday jamiyatlarning tinch
yashashini va turli diniy guruhlarning o'zaro hurmatini rag'batlantirganlar. Samarqand,
Buxoro va Xiva kabi shaharlar bilim va madaniyat markazlari bo'lib, u yerda turli din va
e'tiqodlarga mansub olimlar, faylasuflar va san'atkorlar ishlagan. Bu yerda diniy
bag'rikenglik va ilmiy hamkorlikning muhitida turli dinlarning ahamiyati va o'zaro aloqasi
rivojlangan.
Islomning markaziy o'rni, ayniqsa, O'rta Osiyo jamiyatida diniy bag'rikenglikka
ko'plab asosiy tamoyillarni kiritgan. Islomning asosiy g'oyalari tinchlik, boshqa diniy
guruhlarga hurmat va o'zaro yashashda tinchlikni ta'minlash bu regiondagi jamiyatlar
uchun o'zaro bag'rikenglikni mustahkamlashda muhim rol o'ynagan. Qur'on va
Payg'ambar Muhammad (s.a.v.)ning hadislarida boshqa dinlarga hurmat va
bag'rikenglikni targ'ib qilish haqida ko'plab misollar keltirilgan. Bu tushunchalar o'rta
asrlar davomida O'rta Osiyo xalqlari tomonidan jamiyatning barcha sohalarida amalga
oshirilgan.
Diniy bag'rikenglik jamiyatning ma'naviy rivojlanishida juda muhim o'rin tutadi.
Bag'rikenglik jamiyatda o'zaro muloqot, turli e'tiqodlarni qabul qilish va tinch yashashni
rag'batlantiradi. Bunday jamiyatda, odamlar bir-birining e'tiqodini hurmat qilib, jamiyatni
rivojlantirish uchun birgalikda ishlashadi. Boshqa dinlarga va e'tiqodlarga ochiq bo'lish,
kishilarga o'zlarining dunyoqarashlarini kengaytirish va to'liqroq inson bo'lish
imkoniyatini beradi. Bu, o'z navbatida, jamiyatda keng qamrovli va mehribon bir muhitni
yaratadi, bu esa jamiyatni yanada rivojlantirishga yordam beradi.
Shuningdek, diniy bag'rikenglik jamiyatda barqarorlik va birlashishni ta'minlaydi.
Agar turli e'tiqodlarga ega bo'lgan odamlar tinch yashashni va bir-birlarini hurmat qilishni
o'rganishsa, jamiyatda o'zaro ishonch va hamkorlik paydo bo'ladi. Bu esa jamiyatning
yaxlitligini, madaniy va ma'naviy boyligini saqlashda muhim rol o'ynaydi.
Bugungi kunda, ekstremizm va diniy bag'rikenglikni rad etish jarayonlarining
kuchayishi natijasida, diniy bag'rikenglikni rivojlantirish juda muhimdir. Bag'rikenglikni

rivojlantirish jamiyatda zo'ravonlik, ajratish va nizolarni kamaytiradi, tinchlik va o'zaro
hurmatni ta'minlaydi. Shu bilan birga, diniy bag'rikenglik jahon bo'ylab ahil yashashga va
jamiyatlarning o'zaro hamkorlik qilishiga yordam beradi.
O'zbekistonda, mustaqillikdan so'ng, diniy bag'rikenglikni rivojlantirishga katta
e'tibor berilgan. Mamlakatda barcha diniy guruhlar uchun erkinliklar ta'minlanib, diniy
bag'rikenglikning qonuniy asoslari mustahkamlandi. O'zbekiston dunyo miqyosida diniy
hamkorlik va interfaol muloqotni rivojlantirishga hissa qo'shmoqda. Tashkent 2007-yilda
Islom madaniyati poytaxti deb e'lon qilindi, bu esa mamlakatning diniy qadriyatlariga
bo'lgan hurmat va e'tiborini tasdiqlaydi.
Bundan tashqari, boshqa Sharq jamiyatlari, masalan, Yaqin Sharq va Janubiy Osiyo
mamlakatlari, o'zlarining diniy bag'rikenglikni rivojlantirishdagi an'analarini davom
ettirishmoqda. Ushbu mamlakatlar, ayniqsa, ekstremizm va zo'ravonlikni kamaytirish,
turli dinlar o'rtasida tinchlikni ta'minlash maqsadida diniy bag'rikenglikni kuchaytirishga
harakat qilmoqdalar.
Xulosa qilib aytganda, diniy bag'rikenglik har qanday jamiyatning ma'naviy
rivojlanishi va barqarorligi uchun zarurdir. O'rta Osiyo va Sharq jamiyatlarida bu
qadriyatlar asrlar davomida shakllanib, bugungi kunda jamiyatni tinch yashash va o'zaro
hurmat asosida rivojlantirishga xizmat qilmoqda. Diniy bag'rikenglikni rivojl .

ADABIYOTLAR:
1.Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Тошкент: ЎМЭ, 2003. 6 жилд. – 26 б.
2.Жўраев У.Т., Саиджонов Й.С. Дунё динлари тарихи. - Тошкент: Шарқ, 1998. – 73 б.
3. Словарь иностранных слов. М.: Русский яз ык, 1989. - 411 с.
4.Маънавий таҳдидлар: миссионерлик ва прозелитизм (моҳияти, келиб чиқиши, шакллари,
муаммолар). – Тошкент: Мовороуннаҳр, 2011. – 36 б.
5.Оллоёров М. Прозелитизм буюк давлатчилик шовинизми мафкураси сифатида // СамДУ
Илмий тадқиқотлар ахборотномаси. – Самарқанд: 2007. - № 6. – 6-10 б.
6.Диншуносликнинг долзарб муаммолари. V -китоб. Тошкент, Ислом университети
нашриёти, 2013 йил, 171-бет
AXBOROT MANBALARI :
1. www . ziyonet . uz .
2. www . edu . uz .
3. www . google . uz .
4. www . gov . uz
5. info.islom.uz

Diniy qadriyatlar va ularning komil insonni tarbiyalashdagi ahamiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish