Dinning mohiyati tuzilishi va funksiyalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Dinning mohiyati tuzilishi va funksiyalari

Купить

Mavzu: DINNING MOHIYATI TUZILISHI VA FUNKSIYALARI
REJA:
1.Dinga berilgan tariflar.
2.Din-ijtimoiy ong shakli, muayyan turmush va tafakkur tarsi ma’naviy qadryat
sifatida. Dinning jamiyat va shaxs ma’naviyati yuksalishidagi komil insonni
tarbiyalashdagi ahamiyati.
3.Dinning strukturasi. Dinning ijtimoiy funksiyalari: dunyoqarashni shakllantirish
yosh avlodni tarbiyalash tartibga solish birlashtirish tasalli berish aloqa o’rnatish
va h.k. Dinlar tasnifi.

1. Din ijtimoiy hayotni, voqelikni o’ziga xos tarzda aks ettiruvchi ijtimoiy
ongning shaklidir. Diniy ta’limotlar jamiyat hayoti bilan bo’gliq ravishda paydo
bo’lib, ular jamiyat hayotidagi voqea-hodisalar diniy ta’limotlarda o’z ifodasini
topadi. Diniy ong, urf-odatlar, diniy dunyoqarash ko’p jihatdan inson his-
tuyg’ulari, ehtiroslari, hayollari ta’siri ostida paydo bo’ladi. Dinning ijtimoiy
tarixiy, gnosiologik va psixologik ildizlari mavjuddir. Dinning ildizi dinning
vujudga kelishini, uning qayta tiklanishi zaruriyati va imkoniyatlarini, umuman,
uning salohiyatini yaratuvchi kishilar yig’indisidir. Dinning ujtimoiy-iqtisodiy
ildizi deyilganda dinni vujudga keltirgan kundalik hayotiy shart-sharoitlar
yig’indisi tushuniladi. Jamiyat iqtisodiy taraqqiyoti darajasining pastligi,
odamning tabiat kuchlari oldidagi ojizligi ularda ilk diniy tasavvurlarning paydo
bo’lishiga sabab bo’ladi. Jamiyat hayotining ma’lum bosqichida vujudga kelgan
din tarixiy va ijtimoiy hodisa bo’lib, jamiyat hayotida sodir bo’luvchi voqea va
hodisalar diniy ta’limotlarga ham o’z ta’sirini ko’rsatgan. Dinlar dastlab politeistik,
ya’ni ko’pxudolik dinlardan iborat bo’lib, insonda ong-tafakkur shakllanishi
jarayonida inson tevarak atrofda sodir bo’layotgan voqea-hodisalarning sabablarini
tushunishga harakat qila boshlaydi. Dinning gnosiologik ildizlarini tashkil etuvchi
bu narsa-hodisalarning bu sabablarini bilmaslik inson tomonidan butun tevarak
atrofdagi narsa va hodisalarni jonlantirib tasavvur qilishiga olib keldi. Jamiyat
hayotida sodir bo’lgan o’zgarishlar, yirik davlatlarning vujudga kelishi,
hokimiyatning yakka hukumdor qo’lida to’planishi odamlarning politeizmdan
monoteizmga o’tishiga, ko’plab xudolar ichidan yagona xudoga e’tiqod qilishining
boshlanishiga olib keladi. Dinning psixologik ildizlari dinlarning ma’naviy ruhiy
ehtiyojlari bilan bevosita bog’liqdir. Insonning o’ziga doimo taskin beruvchi,
uning his-tuyg’ularini yengillashtiruvchi kuchga bo’lgan ehtiyoji dinning
psixologik ildizlarini tashkil etadi.
Din so’zi o’zbek tiliga arab tilidan kirib kelgan bo’lib, ishonch, ishonmoq
degan ma’noni bildiradi. E’tiqod so’zi ham arab tilidan kirib kelgan bo’lib, chuqur
mustahkam ishonch degan ma’noni anglatadi.
Din bu insonga birdan-bir to’g’ri hayot yo’lini ko’rsatadigan va

o’rgatadigan ilohiy qudratga ishonch va e’tiqodni ifoda etadigan maslak, qarash
hamda ta’limotdir. Diniy imon va e’tiqod din yo’lining to’g’riligi, haqligi
ishonchdan iborat ma’naviy ruhiy holatdir.
Dinning tarkibiy qismi muayyan elementlardan, diniy ong, diniy ibodat
va diniy tashkilotlardan iborat bo’lib, diniy tashkilotlar faoliyati ijtimoiy vazifalar
bilan belgilanadi. Jamiyatdagi diniy munosabatlar ijtimoiy munosabatlarning
boshqa turlari, ya’ni siyosiy, huquqiy axloqiy-ma’naviy, iqtisodiy mehnat
munosabatlari hamda jarayonlari bilan bevosita bog’liqdir. Diniy jamoa diniy
e’tiqodga asoslangan kishilar birligining asosiy belgilari quyidagilardan iboratdir.
1)Diniy e’tiqod, maqsad va vazifalar birligi, 2)Diniy marosimlar va undan
tashqaridagi faoliyatlarning birligi, 3)Etnik birlik tuyg’usi, 4) Jamiyat azolari
orasidagi o’zaro taqsimlangan mavqe va vazifalarning tuzilishi an’analar va urf-
odatlar huquq yoki umumiy dasturlar, qoida, fatvolar bilan belgilanadi. Dinlar
tarixida ko’p hollarda diniy birlik etnik birlikka mos kelgani uchun din etnik milliy
birlik ma’nosini ham anglatgan. Masalan, islom dinida millat emas, islom diniga
e’tiqod qiluvchi, Muhamad payg’ambar targ’ibotiga ergashgan kishilar birligi-
ummat tushunchasi ishlatiladi. Diniy munosabatlar eng tez o’zgaruvchan
munosabatlar bo’lib, bevosita diniy ehtiyojlar bilan bog’lanmagan, ayni zamonda
kundalik va muhim ijtimoiy vazifalarni ham qilishga qaratilgan, kishilarning hatti-
harakatlarini diniy qarashlar, pand-nasihatlar, odatlar orqali belgilash, yo’naltirish
natijasida vujudga keladi.
2. Jahonda ko’plab dinlar mavjud bo’lib, dinshunoslik fanida ular 3 ta turga,
urug’ qabila dinlari, milliy davlar dinlari hamda jahon dinlariga bo’lib o’rganiladi.
Urug’-qabila dinlari ibtidoiy jamiyat tuzumida vujudga kelib ularga
animizm, fetishizm, totemizm, shomonizm va magiya kiradi. Ibtidoiy jamiyat
sharoitida vujudga kelgan bu dinlar diniy tarixiy shakllari ham deyiladi. Animizm
lotin tilidan anim , ya’ni jon, ruh degan ma’noni anglatib, insonni o’rab turgan
dunyoda turli ruhlarning borligiga ishonishdir. Animizm-ruhlar mavjudligiga
ishonishdir, Animizm-ruhlar mavjudligiga ishonch, tabiat kuchlarini
ilohiylashtirish, hayvonot, o’simlik va jonsiz jismlarga ruh, ong va tabiiy qudrat

borligi haqidagi ta’limotdir.
Sehrgarlik turlariga davolash, ziyon yetkazish, muhabbat uyg’otish, ovchilik,
dehqonchilikka xos xarakat va boshqalar kiradi. Sehr yo’li bilan aldashning asl
ildizi xalq mediöinasiga - tibbiyotiga bog’liq. Masalan , o’zbeklarda ko’chiriq
qildirish , kuf - suf qilib dam solish , kinna soldirish , isitma - sovutma qilish , fol
ochirish shular jumlasiga kiradi . Ziyon yetkazishga qaratilgan sehr boshqa urug’,
kabilardagi dushmanga ziyon-zahmat yetkazishni istash, tilashdir: muhabbat
uyg’otish sehrgarligi esa isitma-sovutma qilishdan iborat; ovchilik sehri ovda
omadli bo’lish, bunda yirtqichlardan holi bo’lish va h.larga kiritilishdir:
dehqonchilikda hosildorlikka hayolan sehrlash yo’li bilan erishishdir. Bu yo’l bilan
yomg’ir yog’dirishga urinishdir. Talabalar va ularning yaqinlari bu hodisalarga
hozirgi zamon fan va texnika yutuqlari asosida tahlil qilsalar ularning asossizligiga
ishonch hosil qiladilar.
Sehrgarlik bilan o’zbeklarda azayimxon, duoxon, parixon, kinnachi, baxshi,
folbin v.b.lar shug’ullangan. Bular hali ham chekka joylarda soddadil odamlarni
aldab kun ko’radilar . Sehrgarlar jin (ajina), pari, alvasti, yosuman, dev, ajdaho,
arvohlarga ishonishni targ’ib qilib, xurofatparastlarni ular tajovuzidan xalos
qilishga va’da berib, aldaydilar. Endi ularga deyarli hyech kim ishonmaydi .
Talabalar ham bundan xulosa qilishlari lozim .
Fetishizm, fetish so’zi fransuz tilida but, tumor, sanam, sehrli narsa,
degan ma’noni aglatadi. Fetishizm jonsiz narsalarni g’ayritabiiy xususiyatga ega
deb ishonish va ularga sig’inishdir. Sig’inish obyektlari, ya’ni fetishlar- tosh,
tayoq, daraxt, umumman, har qanday buyum bo’lishi mumkin.
Totemizm. Totem so’zi Shimoliy Amerikada yashaydigan Ojibva qabilasi
tilida “uning urug’i” degan ma’noni anglatadi. Totemizm odamlarning ma’lum
guruhi bilan muayyan hayvon, parranda va o’simliklar o’rtasda g’ayritabiiy tarzda
qon-qarindoshlik aloqalari bor deb hisoblab ularga sig’inishdir. Totemizm turli
xalqlarda mavjud bo’lib, totemlar e’zozlangan, ularni o’ldirish va ov qilish
ta’qiqlangan.
O’rta Osiyo o’zbeklarining qadimiy ajdodlari qaldirg’och, musicha,

laylak, ko’kqarg’a, bug’ilarni shunday deb hisoblab, ularga sig’inganlar: ularni
asrab-avaylab, ozor bermay, ulug’lab, maqtab, ozuq berib, yashashi, ko’payishiga
ko’maklashganlar.
Hayvonlarga sig’inish urf - odatining qoldiqlari hali ham bor . Boshqa xalqlar ,
jumladan hindilar sigirga , maymunga , ilonga avstraliyaliklar kenguriga shunday
qaraydilar .
Shomonizm. Shomon so’zi tunguk tilida “o’ta hayajonlangan”, ”
jazavali kishi” degan ma’noni anglatadi. Shomonizm odamlar bilan ruhlar o’rtasida
vositachilik qila olishi qudratiga ega bo’lgan odamlar-shomonlar borligiga
ishonishdir. Shomon go’yo sehrli kuchga ega deb hisoblanadigan doira, nog’ora
yoki boshqa cholg’u asbobi jo’rligida qo’llab raqsga, jazavaga tushib ruhlar bilan
gaplashishga harakat qilgan.
Magiya- sehrgarlik yoki jodigarlik degan ma’noni bildirib, odam,
hayvonot yoki tabiatga g’ayri tabiiy yo’l bilan ta’sir o’tkazish maqsadida
bajariladigan xatti-harakatlar va urf-odatlar yig’indisidir. Sehrgarlik magiyaning
davolash ya’ni o’z ildizlari bilan xalq tibbiyotiga bog’liq bo’lgan ziyon-zaxmat
tilash, muhabbat, ya’ni ikki jinsni bir-biriga isitish yoki sovutish, ovchilik ya’ni
ovga ta’sir o’tkazish kabi turlari bor. Buning tarixiy shakllari, urug’-qabila
dinlarida odamlar tabiatdagi biror narsa hodisani muqaddaslashtirib unga
sig’inganlar.
Milliy davlat dinlari qadimgi davrga xos bo’lib, davlatlarning vujudga
kelishi, turli ijtimoiy tabaqalarning tashkil topishi, diniy ta’limotda oxirat
to’g’risidagi tasavvurlarning paydo bo’lsihi, dinga xizmat qiladigan ruhoniylar
tabaqasining shakllanishi, ibodatxonalar qurilib, diniy e’tiqod bilan bog’liq bo’lgan
toat-ibodat qoidalarining ishlab chiqilishi, olamning o’z bosqichidan iboratligi va
insonning bu dunyodagi xatti-harakati uchun u dunyodagi javobgarligi
to’g’risidagi talablar diniy ta’limotlarga kiritldi.
Har bir buyum , hodisa kabi din ham o’z mohiyatiga ega . Dinshunoslik
asoslari dinning mohiyati g’ayri tabiiy kuchlarga ishonishdan iborat deb ta’lim
beradi . Ular qatoriga ibtidoiy dinlarga hos totem, fetish, ruh, milliy davlat va jahon

dinlariga xos xudolar, farishta, payg’ambar, avliyo, pir, eshon, murid va v.h.larga
sig’inishlar kiradi. Din mohiyatining hodisasi ham bor bu uning namoyon bo’lishi
amaldagi ifodasi turli xil ibodatlardir . Masalan, musulmonlarda nomoz o’qish,
ro’za tutish, hatna (aqiqa), haj qilish, nikoh o’qitish, xijobga kirish, janoza, maraka,
muqaddas sajdagohlarni ziyorat qilish va xokazolardan iborat. Bular diniy
amaliyot, din faoliyatini tashkil etadi. Bu esa diniy e’tiqod va tuyg’u, diniy
mas’uliyat, ibodatxonalarni, biror diniy tashkilot oldida turgan diniy vazifalari
dindor odam, guruh, jamoa, diniy tashkilot va muassasalar faoliyatini namoyon
etishdir.
Dinning mohiyati va amaliyotni kuchaytiradigan subyektiv omillardan biri
diniy ongdir. U esa hayoldagi bor bo’lgan mavjudot hususiyat va shu tarzdagi
aloqalar bor deb faraz qilish dindorlarning ular bilan munosabatda bo’lish ehtimoli
bor deb hisoblab ularga ishonishdir. Dinning mohiyati dinning vujudga kelishi va
qayta tiklanib turishi uning uch ildizi bilan bog’liq, bular ijtimoiy, gnoseologik va
psixologik ildizlar. Bularning paydo bo’lishi va qayta tiklash kishining zaruriyati
va imkoniyatini yaratuvchi quvvatlab turuvchi omillar yig’indisidir.
Dinning ijtimoiy ildizlari dindorlarning kundalik hayotida, ularning ustidan
o’z hukmronligini o’rnatgan, o’tkazayotgan moddiy va ma’naviy munosabatlardir.
Bular orasida moddiy (iqtisodiy) ildizlar hal etuvchi rol o’ynaydi. Chunki ibodat
qilish uchun ovqatlanish, kiyinish, uy joyga, kiyim-kechakka ega bo’lish albatta
kerak. Bo’sh qop tik turmaydi degan naql bor. Kecha kunduz ibodat qilgan, diniy
yozuvlarni muttasil o’qigan kishiga ham oziq ovqat kerak ularsiz turmush kechirib
bo’lmaydi. Ular esa osmondan tushmaydi. Mehnat bilan yaratiladi. Dinga
ishonganda bu mutlaq haqiqatni aslo unutmasligi kerak. Xalqimizda avval taom,
badas kalom degan naql bor, ya’ni taom iste’mol qilmasdan toat-ibodat u yoqda
tursin, hatto gapirib ham bo’lmaydi. Dinning gnoseologik ildizlari real olamni
dinlar ta’limoti nuqtai nazaridan in’ikos ettiradigan diniy tasavvur, tushuncha,
g’oya va hakozolarning vujudga kelishi imkon tug’diradigan bilish jarayoniga xos
xususiyatlardir. Olamni bilish - bilmaslikdan bilishga tomon boradigan dialektik
jarayon; biroq bilish oson, silliq, tekis, to’g’ri yo’ldan bormaydi; unda odam xato

qiladi; ayrim narsalarni jonlantiradi, bor yo’g’ini oshirib, toshirib, teskari qilib
ilohiy kuchlarga bog’lab aks ettiradi, natijada yo’q narsalarni bor qilib, xatolarni
to’g’rilab, uydirmani haqiqat deb albatta ijobiy deb hisoblashlar yuzaga keladi.
Bularni quvvatlaydigan ijtimoiy sharoitlar bor bo’lsa ular kuchayadi va tarqaladi.
Dinning psixologik ildizlari inson, ijtimoiy guruh va dinga ishonuvchi
odamning psixik holatlari uning ahvoli, ruhiyatida, hissiyotida yuz beradigan
psixik jarayonlar va mexanizmlardir; bu odamda dindorlikni hosil etish, u
yo’qolgan bo’lsa qayta tiklash va diniy ta’limotlarni o’zlashtirishga qulay psixik
zamin tayyorlab beradi. Dinning shaxsiy psixologik va ijtimoiy psixologik ildizlari
mavjud. 1. Shaxsiy musibat va kulfat, azob-uqubat va g’am-alamlar, o’lim
dahshati, yolg’izlik kechinmalar va ruhan ezilish va x.lar kiradi. Uning ikkinchisi
ayrim guruh va jamoa psixologiyasiga xos voqyealar biror kishi yoki kishilar bilan
muomalaga yoki muloqatga ehtiyoj, jamoatchilik fikri, yoppasiga qo’rquv va
vahima, istirob va sovuq habarlar, g’oyat zararli urf-odatlar ta’siri va h.k. kiradi.
Masalan, Qirg’izistonga islom ekstremistlari hujumi haqidagi habar uning
janubidagi hamma aholini dahshatga soldi. Oldin 250, so’ng 5000 aholi o’z uy-
joylarini tashlab ketishga majbur bo’ldi. Chunki, u jangchilar odamho’r, terrorist,
reketchi, talonchi, ko’zi qonga to’lgan, qo’li qonga bo’yalgan, razil, odamlar edi.
Ular 16 fevral voqyealari tashkilotchilarining egizaklari edilar. Xalqaro miqyosda
AQShda 11 sentyabrda bo’lib o’tgan terroristik xunrezliklar ham bunga misol
bo’la oladi.
3. Insoniyat jamiyati tarixiy taraqqiyoti jarayonida diniy e ’ tiqod va dinga
munosabat masalasida muayyan o ’ zgarishlar sodir bo ’ lgan . Ibtidoiy jamiyat
sharoitida inson tabiat kuchlarini ilohiylashtirib ularga sig ’ ingan , natijada dinning
tarixiy shakllari , animizm , fetishizm , totemizm , shomonizm va magiya kabilalar
vujudga kelgan bo ’ lsa , jamiyatning siyosiy tizimi , davlatlarning vujudga kelsihi ,
xususiy mulk , ijtimoiy tabaqalarning shakllanishi natijasida diniy tasavvurlarda
ham o ’ zgarishlar sodir bo ’ ldi .
1. Dunyo uch bosqichdan iborat deb hisoblanib , jannat , do ’ zax , odamlar
yashaydigan dunyoning mavjudligi haqidagi qarashlar ilgari surildi .

2) Insonning bu dunyodagi hayoti , diniy e ’ tiqod talablarini bajarish , uning u
dunyodagi hayotini belgilashi to ’ g ’ risidagi qarashlar bayon etildi .
3) Dinga e ’ tiqod qiluvchi alohida kishilar guruhi hamda tabaqasi - ruhoniylar
paydo bo ’ ldi .
4) Diniy ibodatxonalar qurilib , dinga e ’ tiqod qilish talablari hamda
marosimlari ishlab chiqildi . Ibodatxonalar qoshida dastlabki maktablar ,
kutubxonalar vujudga kelib , yozuvning paydo bo ’ lishi natijasida diniy va dunyoviy
bilimlar taraqqiy etib bordi .
5) Diniy mafkura vujudga kelib jamiyat hayotining barcha sohalariga o ’ z
ta ’ sirini ko ’ rsata boshladi . Diniy dunyoqarash odamlarning ong - tafakkuri , kundalik
hayoti , urf - odat hamda marosimlariga o ’ z ta ’ sirini o ’ tkazadi .
Dunyoqarash - bu avvalo , insonning o ’ zini va dunyoni zaruriy ravishda
anglashi , tushunishi , bilishi va baholashi natijasida yuzaga kelgan xulosalari ,
bilimlari asosida shakllangan umumlashmalar tizimidir . Jamiyat rivojlanib borishi
bilan insonning ommaviy va nazariy bilishi faoliyati, xullas, bir butun
dunyoqarashi ham takomillashib boradi. Insoniyatning tarixiy taraqqiyoti natijasida
unning dunyoqarashi mifologik, diniy va falsafiy bosqichlar tomon rivojlanib
borgan.
Mifologik dunyoqarashda inson dunyoni afsona-asotirlar asosida
xayoliy aks ettiradi. Diniy dunyoqarash oiladagi voqea hodisalar sabablarini ilohiy
kuchlar, oldindan belgilangan maqsadlar bilan bog’lab tushunishidir. Diniy
dunyoqarashning shakllanib borishi bilan din kelib chiqadi. Diniy
dunyoqarashning boshlang’ich elementi - bu diniy tuyg’udir. Diniy
dunyoqarashning ikkinchi elementi - bu diniy aqidalardir. Diniy aqidalar bu
mazmuni bilan dunyo va undagi voqea-hodisalarni ilohiy e’tiqod asosida tushunish
bilan bog’langan tasavvurlar va tushunchalardir. Diniy dunyoqarashning yana bir
elementi - bu biror buyumga, narsaga, hayvon yoki daraxtga, kishiga yoki nihoyat,
xudoga sig’inishdir. Sig’nish duniy e’tiqod bilan chambarchas bo’lib, diniy e’tiqod
ilohiy mavjudodlar, diniy tasavvur va tushunchalarga, diniy g’oyalar va
qarashlarga so’zsiz ishonishdir. Diniy e’tiqod diniy tuyg’uni, dinga va xudoga

ishonishni, din muqaddas deb qaraydigan narsalarga sig’inishni keltirib chiqaradi.
U dindor kishilarning his-tuyg’ularini, ularning ruhiy kechinmalarini, xulq-atvorini
belgilab beradi, Barcha diniy ta’limotlarda xudo o’z xohishiga dunyoni-butun
borliqni, uning barcha ko’rinishlarini yaratganligini va idora qilishi aytiladi.
Xudoni o’ta takomil topgan, mukammal, oliy va g’ayritabiiy ilohiy kuch sifatida
qarash diniy dunyoqarashning asosiy belgisidir. Diniy dunyoqarashning
shakllanishi va taraqqiyoti Xudo to’g’risidagi diniy ta’limot ilohiyot ya’ni tizimni
vujudga keltiradi. Xudo tushunchasi ilohiyotda barcha narsalarning ijodkori, adolat
va haqiqatning oily timsoli, hamma umuminsoniy qadriyatlarning yaratuvchisi
sifatida talqin etiladi. Diniy dunyoqarashga ko’ra butun borliq olam, tabiat jamiyat,
insonning o’zi ham xudo tomonidan yaratilgan, uning ijodi mahsuli, hamma joyda
va hamma narsada xudoning irodasi hukmrondir, deyiladi. Diniy dunyoqarash
o’zining isnon hayoti bilan chambarchas bog’liqligi, insonning his-tuyg’u,
quvonch va tashvishlariga, ishonch va udumlariga bevosita alloqadorligi, e’tiqodga
ustun darajada e’tiborini qaratishi bilan dunyoqarashning boshqa turlaridan ajratib
turadi.
Afsonaviy, diniy va falsafiy dunyoqarashlar o’zaro bir-biri bilan bog’liq
bo’lib, shu bilan birgalikda bir-biridan farqli jihatlariga ham egadir. Mustaqil
O’zbekistonda dinga nisbatan yangicha munosabat, dinni inson ma’naviy
kamolotining muhim tarkibiy qismi, omili deb qarash shakllandi. Diniy
dunyoqarash umuminsoniy qadriyatlarning, dunyoviy bilimlarning barcha
tomonlari bilan bog’langandangina jamiyat ma’naviy kamolotiga katta ta;sir
ko’rsatadi. Falsafiy dunyoqarash ega dunyoni, borliqni aqliy jihatdan
umumlashtirib tushuntiruvchi nazariy qarashlar tizimidir. U diniy dunyoqarashdan
farqli ravishda, insonning aqliy-intelektual faoliyatiga ko’proq e’tibor beradi.
Falsafiy dunyoqarash mantiqiy muhokamalar va xulosa chiqarishlar orqali
dunyoni, borliqni tushunish, tushuntirish, baholash va izohlashdir.

Dinning mohiyati tuzilishi va funksiyalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish