Dinning mohiyati, tuzilishi va funksiyalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	65.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Dinning mohiyati, tuzilishi va funksiyalari

Купить

DINNING MOHIYATI, TUZILISHI VA FUNKSIYALARI .
Reja:
1. Dinga berilgan ta’riflar. Din - ijtimoiy ong shakli, muayyan turmush va
tafakkur tarzi, ma’naviy qadriyat sifatida.
2. Dinning jamiyat va shaxs ma’naviyati yuksalishidagi, komil insonni
tarbiyalashdagi ahamiyati.
3. Dinning strukturasi. Dinning ijtimoiy funksiyalari: dunyoqarashni
shakllantirish, yosh avlodni tarbiyalash, tartibga solish, birlashtirish, tasalli berish,
aloqa o‘rnatish va h.k.
4. Dinlar tasnifi.

1. Dinga berilgan ta’riflar. Din - ijtimoiy ong shakli, muayyan turmush
va tafakkur tarzi, ma’naviy qadriyat sifatida.
Din – e’tiqod va u har bir kishining shaxsiy ishi hisoblanadi. Diniy nuqtai
nazarga ko‘ra, din – muayyan diniy e’tiqodlarga, ya’ni ilohga, uning tomonidan
insonlarga xabar yetkazuvchilarning g‘ayrioddiy salohiyatga ega ekaniga
(payg‘ambarlik), insonlar atrofida unga ko‘rinmaydigan ammo undan ancha
yuqori darajada turuvchi mavjudotlar borligiga (farishtalar, jinlar) inson ideal
hayot kechirishi uchun azaldan belgilangan qonuniyatlar mavjudligiga (muqaddas
kitoblar), inson hayoti muntazam nazorat ostida ekaniga, qilingan barcha yaxshilik
va yomonlik uchun mukofot yoki jazo muqarrarligiga (oxirat, hisob-kitob qilinish),
inson qismati avvaldan belgilanishiga (taqdir) va shu kabi qarashlarga ishonish,
ularni aqida sifatida qabul qilishdan iborat.
Din – tabiat, jamiyat inson va uning ongi, yashashdan maqsadi hamda taqdiri
insoniyatning bevosita qurshab olgan atrof-muhitdan tashqarida bo‘lgan, uni
yaratgan ayni zamonda insonlarga to‘g‘ri, haqiqiy, odil hayot yo‘lini ko‘rsatadigan
ilohiy qudratga ishonch va ishonishni ifoda etadigan maslak, qarash ta’limotdir.
Arab tilidagi manbalarda qayd etilishicha, din so‘zi bo‘yin egmoq, itoat
etmoq, kimdandir qarzdor bo‘lmoq, e’tiqod qilmoq, qilgan ishiga yarasha
mukofotlamoq din, imon, ajr–mukofot, qilingan ishga yarasha berilgan haq kabi
ma’nolarni bildiradi. O‘zbek tili lug‘at adabiyotlarida “din” – ishonch, ishonmoq,
e’tiqod, mulk, hukm, hisob, jazo, tadbir, bo‘ysunish, itoat qilish, ibodat, parhez,
yo‘l tutish, odat qilish, e’tiqod qilish ma’nolarini bildirishi keltirib o‘tiladi.
Islomdan avval turkiy xalqlarning din tushunchasini ifodalash uchun turli
davrlarda “drm”, “darm”, “nom” va “den” kabi so‘zlarni ishlatganlari ma’lum.
Ulardan “drm”, “darm” din, aqida ma’nosida sanskritcha (qadim hind tili)
“dharma”dan (Pali tilida dhamma); “nom” din ishonch, qonun ma’nosida sug‘d
tilidan kirib kelganligi aytiladi.
O‘zbek tilidagi “din” ma’nosini beruvchi atamalar barcha tillarda mavjud.
Jumladan, zardushtiylarning manbasi “Avesto”da “din” sifatida “daena”, qadimgi
fors pahlaviy tilida “den”, “din”, “dena”, “daena” so‘zi ishlatilib, «yo‘l»,
«mazhab», «marosim», «uslub», «tarz»
kabi ma’nolarni bildirgan. Ibroniy tilida istifoda qilinadigan «dath» so‘zi
«din» tushunchasini ifodalash uchun umumiy termin bo‘lib, «hukm», «amr» va
«qonun» ma’nolarini anglatgan. Rus tilida din ma’nosini anglatadigan «religiya»
so‘zining kelib chiqishi borasida lug‘atlarda bir qancha yondashuvlar keltirib
o‘tilgan. Ulardan ba’zilariga ko‘ra mazkur atama lotincha «religio» so‘zidan kelib
chiqib, «diyonat, dindorlik, taqvodorlik, xudojo‘ylik, mo‘minlik, taqvo, muqaddas
narsa yoki joy, qadamjo, ziyoratgoh, ibodat– topinish–sig‘inish va u bilan bog‘liq
diniy marosimlar» degan ma’nolarni anglatadi.

Ikkinchi guruh tilshunoslar «religio» so‘zi semantik, ma’no va morfologik
jihatdan «relegere» so‘zi bilan bog‘liq bo‘lib, «yangidan to‘plamoq, yangidan
tanlashga kirishmoq, qayta ishlab chiqish uchun oldingi sintezga qaytish» kabi
ma’nolarni anglatadi, deb ta’kidlaydilar.
Olimlar muayyan e’tiqod din deb atalishi uchun uch asosiy xususiyatga ega
bo‘lishi lozimligini ta’kidlaydilar. Bulardan birinchisi, g‘ayritabiiy iloh (yoki
ilohlar) haqidagi tasavvurning mavjudligi. Har bir dinda topinish ob’ekti – Xudo
bo‘lishi shart hisoblanadi. Mavjud dinlardagi Xudo haqidagi tasavvurlarni shartli
ravishda ikkiga – transsendent va immanent ilohlarga bo‘lish mumkin.
Transsendent ilohlarga insonlar olamidan tashqarida, insonlarga hech qanday
aloqasi bo‘lmagan, qusur va nuqsonlardan xoli Xudolar kiradi. Bunga misol
sifatida tom ma’noda islom dinidagi Alloh taolo va qisman xristianlikdagi Ota
Xudo, yahudiylikdagi Yaxvelarni keltirish mumkin. Immanent ilohlar deganda
esa tabiatning bir bo‘lagi sifatida tasavvur qilingan, insonlarga o‘xshab ketadigan,
biroq g‘ayrioddiy yaratuvchilik, buzg‘unchilik, rizqlantiruvchilik kabi kuchlarga
ega bo‘lgan Xudolar kiradi. Bunday turdagi ilohlar ko‘pincha yo antropomorf
(inson qiyofasida) yo zooantropomorf (yarim odam yarim hayvon) yoki zoomorf
(hayvon) shaklda tasavvur qilinadi. Bunga misol sifatida Qadimgi Misr, Yunon,
Rim sivilizatsiyalari, zamonaviy Hindiston, Xitoy, Yaponiya dinlarini sanash
mumkin. Ikkinchisi, Xudo bilan insonlarni “me’roji” (ya’ni Alloh taoloning
xuzuriga ko‘tarilishi) hisoblansa xristianlikdagi “sirli marosimlar”da Muqaddas
Ruhning o‘zi ishtirok etadi deb hisoblanadi.
Shu tariqa, mavjud barcha dinlarda kultlar vositasida e’tiqodchilar o‘z
ilohlari bilan bog‘lanadilar. Uchinchisi esa e’tiqodchilarni o‘zida jamlaydigan
diniy tashkilotlarning mavjudligi. Diniy tashkilot – bu bir din izdoshlarining
jamoaviy ravishda o‘z diniy rasm– rusum, ibodat marosimlarini o‘tkazadigan,
diniy ta’lim oladigan muassasalaridir. Bu, islomda – masjid, madrasa, xristianlikda
– cherkov, seminariya, yahudiylikda – sinagoga va hokazo.
E ng qadimgi zamonlardan boshlab falsafiy tafakkurda din masalasi faylasuf
olimlar diqqatini o‘ziga jalb etib kelgan. Dinga ta’rif va tavsiflar berilgan. Falsafiy
dunyoharashda dinni g‘oyalar tizimi sifatida tahlil etuvchi din falsafasi yo‘nalishi
shakllangan.
Din - insoniyat ma’naviy hayotining tarkibiy qismi. O‘zbekiston
Respublikasida ma’naviy barkamol insonni shakllantirish vazifasi qo‘yilganligi
sababli din masalasini chetlab o‘tish mumkin emas. Mazkur masalani hal etishda
ilgarigi dinga agressiv hujum etish uslubining salohiyatsizligi hammaga ochiq-
oydin. Lekin keyingi paytda paydo bo‘lgan diniy bo‘lmagan masalalarni diniy deb
atash, har qanday, hatto bir-biriga zid bo‘lgan, fikrlarni tahlil qilmasdan turib

maqtash uslubi ham o‘zini oqlamaydi. Demak, ushbu masalaga prinsipial,
professional, ilmiy yondashuv darkordir.
Din - e’tiqod hamdir, bu esa har bir kishining shaxsiy ishi. Lekin shaxsni har
qanday missioner tashkilotlar ixtiyoriga ham tashlab qo‘yib bo‘lmaydi. Ozod
jamiyatda har bir inson o‘z shaxsiy pozitsiyasini belgilab olishi uchun unga har
tomonlama, boy, ob’ektiv-ilmiy informatsiya zarur. Bunday informatsiya
ensiklopedik xarakterda bo‘lmog‘i, birovning g‘arazli sharqisiz original matnlar
shaklida bo‘lsa, maqsadga muvofiqdir. Eskirgan ma’lumotlar asosida mutaxassis
bo‘lmagan avtorlar tomonidan yoziladigan asarlar hozirgi zamon informatsiya
erkinligi va uning yetib kelishi oson bo‘lgan sharoitlarda o‘quvchilarning ko‘z
o‘ngida mazkur mualliflarning obro‘sizlanishiga olib keladi.
Diniy nuqtai nazarga ko‘ra din ilohiy kuchlarga, xudoga, payg‘ambarlarga,
farishtalarga, muqaddas kitoblarga, oxiratga, butun yaxshi-yomonlik yaratganning
irodasi bilan bo‘lishiga ishonmoqlik, shayton va iblislardan saqlanishdir.
Yodda tuting: Din - tabiat, jamiyat, inson va uning ongi, yashashdan
maqsadi hamda taqdiri insoniyatning bevosita qurshab olgan atrof-muhitdan
tash q arida bo‘lgan, uni yaratgan, ayni zamonda insonlarga to‘g‘ri, haqiqiy, odil
hayot yo‘lini ko‘rsatadigan va o‘rgatadigan ilohiy qudratga ishonch va ishonishni
ifoda etadigan maslak, q arash, ta’limot dir .
Din muayyan ta’limotlar, his-tuyg‘ular, toat-ibodatlar va diniy
tashkilotlarning faoliyatlari orqali namoyon bo‘ladi. U olam, hayot yaratilishini
tasavvur qilishning alohida tariqasi, uni idrok etish usuli, olamda insoniyat paydo
bo‘lgandan to bizgacha o‘tgan davrlarni ilohiy tasavvurda aks etishidir. Komil
insonni tarbiyalashda salmoqli tarbiyalovchi qudratga ega bo‘lgan ma’naviy-
axloqiy kuchdir.
Din nima ekanligi turlicha izohlansa-da, umumiy nuqtai nazar shuki, din
ishonmoq tuyg‘usidir. Ishonmoq tuyg‘usi insoniyatning eng teran va eng go‘zal
ruhiy-ma’naviy ehtiyojlaridandir. Dunyoda dini, ishonchi bo‘lmagan xalq yo‘q.
Chunki muayyan xalq dinsiz, e’tiqodsiz, biror-bir narsaga ishonchsiz holda yashay
olmaydi.
Ma’lumki, mamlakatimiz fuqarolik jamiyatini mustahkamlash yo‘lidan
bormoqda. “Fuqarolik jamiyati” degani esa, birinchi navbatda, jamiyat
boshqaruvining muayyan sohalarini davlat organlari va tashkilotlaridan
bosqichma-bosqich nohukumat tuzilmalarga o‘tib borishini anglatadi. Demokratik
mamlakatlar tajribasi shundan dalolat bermoqdaki, fuqarolik institutlari
ma’naviyatva ma’rifat, ilm-fan va madaniyat bilan bog‘liq sohalarda o‘zini
ko‘proq namoyon etib boradi. Oxirgi yillarda O‘zbekistonda bu sohada katta ishlar
amalga oshirilmoqda. Milliy g‘urur, o‘zlikni anglash, milliy-diniy qadriyatlarni

to‘g‘ri va sog‘lom idrok etishga xizmat qilishga qaratilgan ma’naviy-ma’rifiy
yo‘nalishdagi qator jamg‘armalar, uyushmalar va markazlar tuzilmoqda.
Mazkur tuzilmalar oldida turgan eng muhim ijtimoiy-ma’naviy mohiyatga
ega vazifalardan biri – xalqimiz uchun asrlar osha an’anaviy bo‘lib kelgan asl diniy
qadriyatlarimizning to‘g‘ri idrok etilishiga amaliy hissa qo‘shishdan iborat. Diniy
omil bilan bog‘liq holda faoliyat ko‘rsatayotgan bu kabi tashkilotlar diniy
bilimlarni dunyoviy ma’rifat ko‘zgusi orqali tahlil qilishi va tushuntirishi lozim.
Mustahkamlanib borayotgan milliy o‘zlikni anglashga bevosita aloqador diniy
qadriyatlarning to‘g‘ri va sog‘lom idrok etilishiga qaratilgan ma’rifiy-tarbiyaviy
ishlarni amalga oshirishi kerak. Boshqacha aytganda, ularning asosiy vazifalaridan
biri – diniy qadriyatlar, eng avvalo, insonning ma’naviy kamolotiga xizmat qilishi
lozimligi haqidagi azaliy haqiqatni, xalqimiz, ayniqsa, yosh avlod ongiga singdirib
borishdir. Bundan ham muhimi, diniy e’tiqod – siyosiy “o‘yinlar” maydoni
emasligi, bu kabi “o‘yinlar”ning jamiyat xavfsizligi va barqarorligi uchun xatarli
ekanini ilmiy-tarixiy va hayotiy dalillar bilan asoslagan holda keng ommaga
muntazam tushuntirib borishdan iboratdir.
Ushbu ishdan ko‘zlangan pirovard natija – xalqimiz uchun qadimdan
an’anaviy bo‘lib kelayotgan diniy-ma’naviy merosga sadoqatni mustahkamlash,
shu orqali, diniy qadriyatlarning haqiqiy o‘rnini to‘g‘ri idrok etish, diniy
vaziyatning sog‘lom va tabiiy rivojlanishiga amaliy hissa qo‘shishdan iborat
bo‘lgani uchun ham u quruq tashviqot bo‘lib qolmasligi kerak. Diniy
qadriyatlarning sog‘lom va to‘g‘ri idrok etilishiga qaratilgan faoliyat ko‘hna va
ser-qirra tariximiz hamda ajdodlarimiz qoldirgan ibratli ma’naviy merosga
asoslanishi lozim.
Mustaqillik ijtimoiy hayotning barcha sohalarida, jumladan, ma’naviy
yoyangilanish jarayoni va tub o‘zgarishlar davrini boshlab berganligiga to‘xtaladi.
Dinga bo‘lgan munosabat ijobiy tomonga o‘zgardi: sobiq sovet tizimining dinga
ateistik hujumkorlik siyosatiga barham berildi, vijdon erkinligi qonun orqali
kafolatlandi.
O‘z navbatida, “dunyoviylik” tamoyilini to‘g‘ri anglash, jamiyat va din
orasidagi munosabatlarda muvozanatni saqlash lozim bo‘ladi. Zero, dinning
jamiyatda o‘ziga xos o‘rni mavjud. Bu haqda O‘zbekicton Respublikasi Birinchi
Prezidenti Islom Karimov tomonidan aytilgan quyidagi so‘zlarni keltirish
muhimdir: “Dunyoviy va diniy qadriyatlar o‘rtasidagi nozik munosabatlarning
mohiyatini har tomonlama to‘g‘ri tushuntirishimiz lozim. Tarix va hayot tajribasi
shundan dalolat beradiki, dunyoviy va diniy qadriyatlar bir-birini to‘ldirmas ekan,
bugungi kunning og‘ir va murakkab savollariga to‘laqonli javob topish oson
bo‘lmaydi. Shu ma’noda, biz muqaddas dinimiz arkonlari va qadriyatlarini doimo
ulug‘lab, shu bilan birga, dunyoviy hayotga ham qat’iy ishonch bilan intilib

yashagan taqdirdagina o‘z ezgu maqsadlarimizga yeta olamiz” 1
. Shu nuqtai
nazardan qaraganda, xalqimiz diniy va ma’naviy qadriyatlarining hozirgi
demokratik jamiyat qadriyatlari bilan uyg‘unlashishi respublikamizning kelajakda
yanada ravnaq topishi, jahon hamjamiyatiga qo‘shilishida muhim omillardan biri
hisoblanadi.
2. Dinning jamiyat va shaxs ma’naviyati yuksalishidagi, komil insonni
tarbiyalashdagi ahamiyati.
Din kishilarni hamisha yaxshilikka, ezgu ishlarga chorlab kelgan. Jumladan,
ota-bobolarimizning muqaddas e’tiqodi bo‘lgan islom dini ham yuksak insoniy
fazilatlarning shakllanishiga xizmat qilgan. U tufayli xalqimiz ming yillar
mobaynida boy ma’naviyati va merosi, o‘zligini omon saqlab keldi.
O‘zbek xalqining ilg‘or madaniy va ma’naviy merosini tiklash va yangi
sharoitda yanada rivojlantirish, bu hududdagi ilk zamondan hozirgacha mavjud
dinlarning tarixi, hayotiy tajribasi tadrijiy taraqqiyotini o‘rganish vatan tarixini
chuqurroq tushunib etish, uni sevish va u bilan faxrlanish his-tuyg‘ularini
shakllantirishga xizmat qiladi. Din va Qonun o‘zaro munosabatlarini bilish
respublikada demokratik huquqiy jamiyat qurish poydevorini mustahkamlashga
xizmat qiladi.
Din va dunyoviy davlat orasidagi munosabat haqida so‘z ketar ekan, uning
asosida eng avvalo, dinning davlatdan ajratilishi tamoyili yotishini ta’kidlash zarur.
Bu haqda Konstitutsiyamizning 61-moddasida shunday deyiladi: “Diniy
tashkilotlar va birlashmalar davlatdan ajratilgan hamda qonun oldida tengdirlar.
Davlat diniy birlashmalarning faoliyatiga aralashmaydi”. Mazkur moddada
muhim ahamiyatga ega qoidalar mustahkam qo‘yilgan.
Birinchidan, diniy tashkilotlar qaysi konfessiyaga taalluqliligidan qat’i
nazar, bir xil huquqiy maydonda faoliyat olib boradilar.
Ikkinchidan, diniy birlashmalar faoliyatini tashkil etish ularning ichki ishi
hisoblanadi va davlat nazoratidan xolidir. Shu bilan birga, diniy tashkilotlar
davlatdan ajratilgan bo‘lsa-da, bu dinning jamiyatdan ajratilganini anglatmasligini
ta’kidlash zarur. Zero, biror dinga e’tiqod qiluvchi fuqarolar ham jamiyatning
tarkibiy qismi va shu sababli din fuqarolik jamiyatida o‘z mavqeiga ega bo‘ladi.
Davlatning dinga munosabatidagi asosiy xususiyati – bu dinning siyosatga
aralashmasligi. Zero, har qanday din, birinchi o‘rinda ma’naviy-axloqiy jihatni o‘z
ichiga oladi.
Davlatning dinga bo‘lgan munosabatini ifodalovchi yana bir tamoyil
shundan iboratki, davlat dinni xalq ma’naviyatining uzviy qismi sifatida tan oladi.
1
Каримов И.А. Юксак маънавият – энгилмас куч. –Т.: Маънавият, 2008. - Б. 96.

Bundan kelib chiqib, uning rivoji uchun tegishli shart-sharoit yaratishga harakat
qiladi.
O‘zbekiston davlatining dunyoviylik, diniy bag‘rikenglik, barcha dinlarga
bir xilda munosabat, jamiyat taraqqiyotida din bilan hamkorlik qilish xususiyatlari
ushbu tamoyil asosida amalga oshiriladi. Chunki, konstitutsiyaviy dunyoviy-
ma’rifiy davlatda “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi qonunga
asosan diniy e’tiqodi va dunyoqarashidan qat’i nazar, siyosiy xohishlarini
bildirishda barcha fuqarolarning teng ishtiroki tamoyiliga rioya qiladi.
O‘zbekistonning tashqi olam bilan har tomonlama – siyosiy, iqtisodiy, ilmiy
aloqalari yanada mustahkamlanib borayotgan hozirgi kunda turli konfessiya
vakillari bilan muloqot qilishning yuksak madaniyatiga erishish katta ahamiyat
kasb etadi. O‘zbek xalqining ilg‘or madaniy va ma’naviy merosini tiklash va yangi
sharoitda yanada rivojlantirish, bu hududdagi ilk zamondan hozirgacha mavjud
bo‘lib kelgan dinlarning tarixi, hayotiy tadrijiy taraqqiyotini o‘rganish, talabalarda
Vatan tarixini chuqurroq tushunib etish, uni sevish va u bilan faxrlanish his-
tuyg‘ularini shakllantirishga xizmat qiladi.
“Dinshunoslik” fani talabalarda din, uning turli shakllari, ta’limotlari,
yo‘nalishlari, mazhablari haqida to‘g‘ri ilmiy xulosalar chiqara oladigan
dunyoviylik va diniylik munosabatlarini asosli tahlil qila oladigan to‘g‘ri
dunyoqarashni shakllantiradi. Bunda O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi,
“Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi Qonun, jinoyat, fuqarolik, oila
kodekslaridagi din va vijdon erkinligi haqidagi ko‘rsatmalar, qoidalar dasturulamal
bo‘lib xizmat qiladi. Din va qonun o‘zaro munosabatlarini to‘g‘ri anglash,
respublikada demokratik huquqiy jamiyat qurish poydevorini mustahkamlashga
xizmat qiladi. Mamlakatimizda talabalarga “Dinshunoslik” fanini o‘qitish muhim
masalalardan biriga aylandi.
Dunyo xaritasida mavjud mamlakat borki, unda yashovchi xalqlarning o‘z
dini, urf-odatlari va an’analari mavjud. Ana shu qadriyatlar xalqlarning yurish-
turishi, kundalik faoliyati va umuman hayot tarzini belgilashda asosiy omil bo‘lib
hisoblanadi. Dunyo xalqlari tarixini o‘rganishda ularning diniy qarashlari, e’tiqod
va diniy amaliyotlarini e’tibordan chetda qoldirish mumkin emas.
3. Dinning strukturasi. Dinning ijtimoiy funksiyalari: dunyoqarashni
shakllantirish, yosh avlodni tarbiyalash, tartibga solish, birlashtirish, tasalli
berish, aloqa o‘rnatish va h.k.
Din – o‘ta murakkab ijtimoiy hodisa. U o‘ziga xos tarkibga ega bo‘lib,
kishilik jamiyatining uzoq davom etgan ijtimoiy-tarixiy taraqqiyoti hosilasidir. Din
kishilarning g‘ayritabiiy kuchlarning mavjudligiga ishonishdan yuzaga kelgan.

Zero, «din» so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, o‘zbek tilida «ishonch», «ishonmoq»
degan ma’nolarni anglatadi.
Hozirgi zamon dinlari murakkab tarkibiy qismga ega. Uning tarkibiy
qismiga diniy ong, marosim va tashkilotlar kiradi.
Diniy ong diniy dunyoqarash tarkibida muhim o‘rin tutadi. Diniy ong diniy
tasavvurlar, g‘oyalar, his-tuyg‘u va kayfiyatlarni ifodalaydigan qarashlar tizimidir.
Dinni tarkibiy qisimlari qatorida diniy ong ustuvor ahamiyatga ega, chunki diniy
marosim va diniy tashkilot kishilar ongida va jamiyatda diniy tasavvurlarni
mustahkamlaydi va saqlanib qolishiga ko‘maklashadi.
Diniy ongning o‘zaro bog‘liq va nisbatan mustaqil bo‘lgan ikki darajasi yoki
bosqichi mavjud. Bular diniy psixologiya va diniy ideologiyadir. Diniy psixologiya
– kishilarning diniy his-tuyg‘ulari, odatlari, an’analari va kayfiyatlari majmui.
Diniy ideologiya esa diniy tashkilotlar orqali malakali diniy shaxslar targ‘ib
etadigan turli diniy g‘oyalarning muayyan tizimidir.
Diniy psixologiya va diniy ideologiya o‘rtasida muayyan darajadagi
umumiylik mavjud. Bu umumiylik voqelikni sarobiy aks ettirishda, g‘ayritabiiy
kuchlarga sig‘inishda namoyon bo‘ladi. Tarixan diniy psixologiya diniy
ideologiyaga nisbatan oldin paydo bo‘lgan. Kishi ruhiyati barqaror voqelik emas,
chunki ijtimoiy jarayonlar ta’sirida o‘zgarib turishi mumkin. Shuningdek, amaliyot
bilan diniy ideologiyaga nisbatan yaqindan aloqada bo‘ladi. U kishilarning tabiat
kuchlaridan qo‘rqishlari, ular oldida taslim bo‘lishlari va ularni ilohiylashtirishlari
natijasida shakllanadi. Diniy ideologiya esa jamiyatda mehnat taqsimoti, sinflar va
davlatning vujudga kelishi bilan bog‘liq.
Diniy psixologiya taraqqiy etgan sayin diniy tasavvurlar ham takomillashib
boradi. Diniy tasavvurlardan diniy g‘oyalar shakllangan. Oqibatda qadimgi diniy
e’tiqod shakllari – sehrgarlik, animizm, fetishizm, shomonlik va boshqalar kelib
chiqqan.
Diniy ideologiya diniy psixologiyadan farq qiladi. Zero, u muayyan
tushuncha va qarashlarning tartibli tizimidir. Diniy ideologiya insoniyat
taraqqiyotining nisbatan yuqori bosqichlarida yuzaga keladi. Uni ruhoniylar,
kohinlar, dinni o‘rganuvchi faylasuflar ishlab chiqadilar va targ‘ib qiladilar. Diniy
ideologiya ayrim manbalarda teologiya deb yuritiladi. Teologiyaning asosini
odatda diniy ideologiyaning muntazam va muayyan tizimli ko‘rinishi bo‘lmish
muqaddas kitoblar (Tavrot, Zabur, Injil, Qur’on kabilar) tashkil qiladi. Diniy
ideologiya quyidagi tarkibiy qismlarga bo‘linadi:
1) dogmatika (grekcha dogmatos – fikr, ta’limot, yechim degan ma’nolarni
anglatadi) diniy ta’limotning barqaror, kam o‘zgaruvchan qoidalari tizimi;

2) apologetika (grekcha apologeomai – himoya qilaman degan ma’noni
anglatadi) ilohiyot sohasi va diniy ta’limotni insoniyat tafakkuri hamda tajribasiga
asoslanib himoya qilish;
3) ilohiyot va axloqning o‘zaro aloqadorligi (din axloq qoidalariga ilohiy
mazmun beradi);
4) amaliy ilohiyot – cherkov va machitlarning faoliyati va xudoga sig‘inish
tartiblarini ishlab chiqish.
Dinning tarkibiy qismlari qatorida diniy ong bilan birga diniy marosim ham
ahamiyatga ega. Biz dinni g‘ayritabiiy kuchlarning mavjudligiga ishonch yoki
kishilarning o‘zaro munosabati va harakatlari sifatida ham baholashimiz mumkin.
Bunday munosabatlar diniy marosim deb ataladi.
Diniy marosim individ, guruh yoki tabaqalarning manfaatlari, g‘oyalari va
orzu-istaklarini ifodalaydigan munosabatlar va harakatlar tizimidir. Diniy g‘oyalar,
qarashlar, his-tuyg‘ular va harakatlar tizimi diniy ta’limotni vujudga keltiradi.
Dindorlar diniy marosim orqali muloqotning boshqa vositalari samara
bermaydigan vazifalarni bajaradilar. Unda harakat yoki munosabat muayyan sirli
mazmunni ifodalaydi. Har bir harakat yoki o‘qilgan duo ramziy mazmun kasb
etadi. Inson va sig‘inish ob’ekti o‘rtasida g‘ayritabiiy aloqa mavjudligiga ishonch
mustahkamlanadi. Kishi diniy marosimlarni bajarish bilan g‘ayritabiiy kuchni o‘z
ittifoqchisi va madadkoriga aylantirishga umid qiladi.
Qadimda diniy marosimning keng tarqalgan turi qurbonlik bo‘lgan.
Qurbonlik turli (oziq-ovqatlarning bir qismini ajratish, hayvonlar so‘yish kabi)
usullarda amalga oshirilgan. Qurbonlik negizida boshqa diniy marosimlar yuzaga
kelgan. Jumladan, diniy marosimning eng rivojlangan shakllaridan biri sig‘inish
ham qurbonlik asosida shakllandi. Qurbonlik diniy marosimini bajarish jarayonida
g‘ayritabiiy kuchga sig‘inish yuzaga kelgan va keyinchalik undan ajralib chiqqan.
Sig‘inish dindorning so‘z vositasida real yoki uydirma ob’ektga ta’sir qilishga
qaratilgan duolari, ramziy xatti-harakatlari majmuasidir. Kishining qanday his-
tuyg‘ularni ifodalashiga qarab, uni olqishlovchi, minnatdorlikni ifodalovchi,
gunohlarning kechirilishini so‘rashga yo‘naltirilgan va boshqa turlarga bo‘lish
mumkin.
Sig‘inish turli xatti-harakatlar, xulq-atvorlar bilan birga moddiy hodisalarni
ham o‘z ichiga oladi. Sig‘inishning muhim xususiyati hissiy-ramziy obrazlarda
ifodalanishidir. Sig‘inish tarkibiga turli udumlar, an’analar, qurbonliklar, duolar,
o‘zini hayot ne’matlaridan cheklash (jumladan, ro‘za tutish) kabilar kiradi.
Sig‘inish u yoki bu predmetni ilohiylashtirish (masalan, Ka’badagi qora tosh,
ayrim daraxtlar, muqaddas qabrlar, qadamjolar) vositasida amalga oshiriladi.
Sig‘inishda turli tumorlar, tasbeh, diniy liboslar ham muhim o‘rin tutadi. Bularning
barchasi birgalikda sig‘inishga hissiy-ramziy obraz tusini beradi va kishining

ruhiyatiga qattiq ta’sir qiladi. Sig‘inishning alohida ahamiyati shundaki, kishi o‘z
hayotining ma’nosini eng oliy qadriyat – narigi dunyoda erishadigan lazzat va
farovonlik bilan bog‘laydi, bu dunyodagi hayotining o‘tkinchi ekanligiga, o‘zining
qandaydir tashqi qudratli kuch tomonidan idora etilishiga ishonadi.
Shveysariyalik olim K.G.Yungning fikricha, diniy ramz (simvol)lar inson
hayotiga ma’no bag‘ishlaydi. Uning ta’kidlashicha, Amerikadagi pueblo
qabilasining hindulari o‘zlarini Quyosh ota farzandlari deb hisoblashadi. Bu narsa
ularga umid bag‘ishlaydi, tasalli beradi, hayotini muayyan mazmun va ma’no bilan
to‘ldiradi 2
.
Umid kishiga kuch-quvvat bag‘ishlaydi va insonni nochor real hayotidan
tashqari kelajakda kutayotgan rohatbaxsh daqiqalar sari xayolan yetaklaydi.
G‘ayritabiiy kuchga ishonish kishining kundalik azob-uqubatlarni o‘tkinchi bir
narsa deb qarashiga, hatto o‘limdan ham qo‘rqmasligiga yordam beradi. Chunki
taqvodor kishi kelajakda farovon hayotga erishishiga ishonadi. Dinning kuchi ham
ana shunda.
Kishining xudoga ishonishi bu dunyoni o‘tkinchi sifatida anglashiga
ko‘maklashadi, narigi dunyodagi «hayoti»ga umid va ishonch bag‘ishlaydi.
Bunday holatni mustahkamlash uchun din turli-tuman ramziy hodisalardan
foydalanadi. Diniy marosimlar ongga ta’sir qiladi. Bu ta’sir jarayonida u nafaqat
axloqiy-ma’naviy, balki estetik vositalardan ham foydalanadi. Masalan, diniy
marosimlar o‘tkaziladigan joylar – masjid, cherkov, sinagogalarni bezashga katta
e’tibor beriladi. Bunday joylarda bo‘lgan kishining ruhiyatida o‘zgarishlar yuz
beradi. Buni xristianlikning katolitsizm yo‘nalishi misolida ham ko‘rsatish
mumkin. Cherkovning ichki va tashqi qismlari rassomchilik, haykaltaroshlik
asarlari bilan bezatiladi, marosimlarga tantanali tus beriladi, xor va organ
musiqasidan foydalaniladi. Dindor cherkovdan o‘zini yengil his qilib chiqadi, diniy
bilimi kengayadi, e’tiqodi mustahkamlanadi.
Islom dinida ham badiiy-hissiy usullardan ustalik bilan foydalaniladi.
Masalan, Qur’onni yoki biror-bir duoni qiroat bilan o‘qish, og‘zaki nutq
madaniyati, notiqlik san’ati usullaridan foydalanish yordamida bajariladi.
Ta’kidlash joizki, aksariyat din peshvolari va allomalar nutqining ta’sirchanligi
hatto ba’zi mashhur professorlarnikidan ham ustun turadi. Din tarkibida e’tiqod
ham muhim o‘rin egallaydi. E’tiqod – kishining muayyan hodisa, uning xossa va
xususiyatlari haqqoniy ekanligiga ishonchi. Ishonch e’tiqodning asosini tashkil
etadi. Biroq har qanday ishonch ham e’tiqodga aylanavermaydi. Garchi ishonch va
e’tiqod bir-biriga juda yaqin va o‘xshash bo‘lsa-da, biroq ular o‘rtasida farq ham
mavjud. Odatda, e’tiqod deganda diniy e’tiqod tushuniladi. Aslida, e’tiqod diniy
ham, dunyoviy ham bo‘lishi mumkin. Diniy e’tiqod g‘ayritabiiy kuchlar va
2
Ќаранг: Юнг К. Г. Архетип и символ. – М., 1992. – С. 81.

hodisalarga ishonish, sig‘inish orqali shakllanadi. E’tiqodning dunyoviy ko‘rinishi
esa insonni o‘rab turuvchi ob’ektiv olamdagi narsa va hodisalarni hissiy tajriba va
ilmiy bilish asosida shakllanadi.
Diniy marosimlarni dindorlar yakka tartibda yoki jamoaga birlashib amalga
oshiradilar. Ularning jamoaga birlashuvi osonlikcha kechmaydi. Shu tariqa diniy
ijtimoiy institutlar shakllanadi. Bunday institutlarning boshlang‘ich bo‘g‘ini
dindorlar guruhidir. Dastlabki dindorlar guruhi mehnat, urug‘ jamoalari negizida
yuzaga kelganligi bois butun urug‘ yoki qabila a’zolarini birlashtirgan. Diniy
marosimlarda barcha urug‘ a’zolari ishtirok etgan. Diniy tajribaning ortib borishi
bilan diniy marosimlarni bajarishni tashkil etuvchi va boshqaradigan mutaxassislar
– shomonlar, sehrgarlar – ajralib chiqqan. Ular asta-sekin mazkur faoliyat turini
o‘zlashtirib, kasbiy guruhlarga birlashganlar.
Xususiy mulk, sinflar va davlatning paydo bo‘lishi bilan dinning ijtimoiy
vazifalari kengayib borgan. Dinning vazifalaridan biri hukmron sinf va davlat
manfaatlariga xizmat qilish bo‘lgan. Mavjud siyosiy tizim va hukmdorning shaxsi
ilohiylashtirilgan.
Jamiyatdagi o‘zgarishlar diniy marosimlar va institutlarga ham ta’sir etgan.
Diniy marosimlarning murakkab tizimlari shakllangan. Nisbatan mustaqil faoliyat
ko‘rsatadigan kohinlar korporatsiyasi yuzaga kelgan. Diniy korporatsiya faoliyat
turiga ko‘ra birlashgan kishilarning tashkiloti bo‘lgan. Lekin u davlat apparatining
tarkibiy qismi sifatida faoliyat ko‘rsatgan. Shu davrdan boshlab kohinlar alohida
tabaqaga birlashganlar. Davlat tuzumi va hukmdorning muqaddaslashtirilishi
kohinlarning jamiyatdagi mavqeini mustahkamlab borgan. Kohinlar o‘z davrining
eng bilimdon vakillari sifatida davlatning siyosiy tizimi shakllanishida faol ishtirok
etganlar.
Ijtimoiy taraqqiyot va ijtimoiy institutlarning takomillashuvi jarayonida din
davlat siyosiy tizimining tarkibidan ajralib chiqqan va mustaqil faoliyat ko‘rsata
boshlagan. Diniy tashkilot ham davlatning siyosiy tizimidan mustaqil faoliyat
ko‘rsatuvchi tashkilotga aylangan.
Diniy tashkilot diniy qarashlarga ega maslakdoshlarning muayyan birligi
bo‘lib, umumiy e’tiqod va sig‘inishlar zaminida yuzaga keladi. U insoniyat tarixiy
taraqqiyotining turli bosqichlarida xilma-xil aks etadi. Diniy tashkilotlar kishilik
jamiyatida keskin sinfiy tabaqalanish yuzaga kelishi, aqliy mehnatning nisbiy
mustaqilligi mustahkamlanishi bilan alohida ijtimoiy mavqega ega bo‘lib boradi.
Diniy tashkilotlar masjid (cherkov), sekta (mazhab), xarizmatik
marosim va denominatsiya kabilarga bo‘linadi.
Cherkov – diniy qarashlar va g‘oyalarni ishlab chiqadigan, saqlaydigan
hamda almashadigan, diniy faoliyatni tashkil etadigan, dindorlarni nazorat
qiladigan, ierarxiya tizimi asosida boshqariladigan dindorlar tashkiloti. Cherkovga

taalluqlilik mustaqil tanlov asosida emas, balki an’ana bilan belgilanadi. Unga
qabul qilinish uchun dindor maxsus marosimdan o‘tishi kerak. Cherkov, odatda,
dindorlarning marosimlarni bajarishlari yoki xulq-atvorlarini qat’iy nazorat
qilmaydi. Cherkovga a’zolik an’anaga ko‘ra belgilansa, sekta a’zolari e’tiqodiga
ko‘ra birlashadilar.
Sekta (mazhab) – diniy qarashlari va marosimlaridagi tafovutlariga ko‘ra
rasmiy cherkovdan ajralib chiqqan guruh yoki tashkilot. Diniy sektalar, odatda,
davlat hokimiyati va rasmiy cherkovga muxolafatda turadi. Shu bois sekta a’zolari
davlat hokimiyati va rasmiy din vakillari tomonidan ta’qib qilinishi mumkin.
Sektaga a’zolik qat’iy tartibga solinadi, ularning boshqa tashkilotlar bilan aloqasi
cheklanadi yoki taqiqlanadi. Sekta a’zolarining tengligi e’tirof etiladi. Ular
ruhoniylar va dindorlarga bo‘linmaydi. Xarizmatik marosim tashkil etilish prinsipi
(tamoyili)ga ko‘ra sektaga o‘xshaydi. Tashkilot o‘tkir zakovat (xarizma)ga ega
shaxs atrofida maslakdoshlarining jipslashuvidan yuzaga keladi. Unda rahbarning
shaxsi ilohiylashtirilib, xudo darajasiga ko‘tariladi. Tashkilot a’zolari o‘rnatilgan
tartib-intizomga qat’iy amal qiladilar. Tashqi aloqalari cheklanadi yoki butunlay
to‘xtatiladi, rahbarga so‘zsiz itoat etiladi.
Hozirgi dinlarda «denominatsiya» (lotincha denominatio – boshqa nom
qo‘yish, nomini o‘zgartirish) degan diniy-tashkiliy hodisani ham kuzatish mumkin.
Ilmiy adabiyotda bu hali chuqur o‘rganilmagan. Biroq denominatsiya hozirgi
zamonda buddaviylik, xristianlik, islom va iudaizm kabi dinlarda katta ahamiyatga
ega. Denominatsiya diniy tashkilotlarning oraliq yoki vositachi shakli bo‘lib,
cherkov va mazhablar oralig‘ida turadi. Uni din falsafasi va din sotsiologiyasi
fanlari o‘rganadi.
Diniy tashkilotlarning yuqorida qayd etilgan tartibda tasniflanishi shartli
ahamiyatga ega. Ijtimoiy hayotda yuz berayotgan murakkab jarayonlar ta’sirida
ularning sifati o‘zgarishi mumkin. Sektalar cherkovga aylanishi yoki yangi sektalar
yuzaga kelishi mumkin. Hozirgi davrda jahon dini darajasiga ko‘tarilgan
dinlarning dastlab sekta sifatida yuzaga kelgani va uzoq rivojlanish bosqichidan
o‘tgani fikrimizning isbotidir.
Mamlakatimizda diniy tashkilotlar O‘zbekiston Respublikasining «Vijdon
erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi 1998 yil 1 may (yangi tahrirdagi)
qonuni asosida faoliyat yuritadi. Mazkur qonun 1991 yil 14 iyunda qabul qilingan
variantidan farq qilib, diniy tashkilotlar faoliyatini huquqiy jihatdan mukammalroq
kafolatlaydi. Dinlar tarkibida, diniy tashkilotlardan tashqari, turli mazhablar ham
muhim o‘rin tutadi. Mazhab muayyan diniy mafkuraning xususiy ko‘rinishi,
ortodoksal, ya’ni fundamental diniy ideologiyadan qisman farq qiluvchi yoki unga
muxolafatda bo‘lgan diniy maslakdoshlar birlashmasidir. Masalan, xristianlikda
baptistlar, yevangelistlar, kalvinistlar, lyuteranlar, murmonlar va boshqa diniy

sektalar mavjud. Ular rasmiy xristian dinining ayrim g‘oyalaridan farq qiluvchi
diniy tasavvurlarni targ‘ib qiladilar.
Islom dinida ham shunga o‘xshash ismoiliy, zaydiy, nizoriy, druz va boshqa
diniy mazhablar mavjud. Shuni alohida qayd etish joizki, mazhablar nafaqat sof
diniy, balki ko‘pincha siyosiy va huquqiy asosga ham ega bo‘ladi. Ular ko‘pincha
o‘zlarining siyosiy va huquqiy manfaatlarini diniy niqobda ifoda etadilar.
Jamiyatdagi muayyan tabaqaning hukmron siyosiy tartibdan ijtimoiy noroziligini
ochiq ifoda eta olishi uchun yetarli shart-sharoitlarning mavjud emasligi ham
bunga sabab bo‘ladi. Jamiyatdagi ijtimoiy adolatsizlik, davlatning
byurokratlashuvi fuqarolarda norozilikni shakllantirishi mumkin. Sektalar esa buni
diniy qiyofada yoki din vositasida ham ifoda etishga harakat qiladilar. Bunday
urinishlar rivojlana borib, ochiqdan-ochiq siyosiy tus olishi, diniy davlat qurish
da’vosini yuzaga keltirishi mumkin. Buning oldini olishning yagona yo‘li
dunyoviy qadriyatlarning ustuvorligiga erishish, qonuniylikni mustahkamlash,
inson huquqlari va erkinliklarining ro‘yobga chiqishi uchun real sharoit yaratishdir.
Din o‘z mavqei va inson hayotidagi o‘rniga ko‘ra ijtimoiy hayotning muhim
qismi hisoblanadi. Shuning uchun ham u inson va jamiyat hayotida muhim o‘rin
tutadi va ahamiyatiga ko‘ra turli vazifalarni bajaradi. Odatda, din dunyoqarash,
regulyativ, integrativ, kompensatorlik, legitim (qonuniy) va shu kabi boshqa
vazifalarni bajaradi.
Yodda tuting. Dinning vazifalari deganda uning alohida shaxsga va
jamiyatga ta’sir qilish yo‘li va tabiati nazarda tutiladi. Bunda har bir din unga
e’ tiq o d qiluvchi muayyan bir sha x sga u yoki bu jam o aga va umuman jamiyatga
nima b e radi ? Insonlar hayotiga qanday ta’sir ko‘rsatadi? Shunga o‘xshash
masalalar o‘rganiladi.
Dinning jamiyatda bajaradigan ijtimoiy, ma’naviy, ruhiy vazifalari
quyidagilardan iboratdir:
Birinchidan, har qanday din o‘z e’tiqod qiluvchilari uchun to‘ldiruvchilik ,
tasalli beruvchilik - kompensatorlik vazifasini bajaradi. Masalan, insonda doimiy
ehtiyoj hosil bo‘lishi hodisasini olaylik. Inson o‘z hayoti, turmush tarzi, tabiat va
jamiyat bilan bo‘lgan munosabatlari jarayonida hayotiy maqsadlariga erishishi
ilojsiz bo‘lib ko‘ringanida, unda qandaydir ma’naviy-ruhiy ehtiyojga zaruriyat
sezgan. Ana shunday ehtiyoj diniy ehtiyoj edi. Din bu o‘rinda ma’naviy-ruhiy
ehtiyojni qondiruvchi, tasalli beruvchilik vazifasini bajargan va hali ham
bajarmoqda.
Masalan, buddaviylik dini rohiblikni targ‘ib qilar ekan, bu dunyoda
orzu-havaslardan, rohat-farog‘atdan voz kechgan inson nirvana
holatiga erishgach, abadiy rohatda bo‘lishini ta’kidlaydi.

Shuningdek, xristianlikda har bir xristian Iso Masihning
qaytishiga umid qilgan holda hayotning turli muammolarini engib,
sabr-bardosh bilan hayot kechiradilar. Chunki xristianlik Iso Masih
qaytib kelgach barcha izdoshlarini saodatli hayotga etkazishi haqidagi
ta’limotni ilgari suradi.
Shuningdek, islom dinida ham har bir musulmon bu dunyoda erishmagan
moddiy yoki ruhiy orzu-istaklariga oxiratda erishishga ishongan holda dunyo orzu-
havaslariga ortiqcha berilmay, turmush mashaqqatlariga sabr qiladi.
Ikkinchidan, muayyan din o‘z ta’limot tizimini vujudga keltirgach, o‘ziga
e’tiqod qiluvchilar jamoasini shu ta’limot doirasida saqlashga harakat qilgan va
hozirda ham shunday. Bu ijtimoiy hodisa dinning birlashtiruvchilik - integratorlik
vazifasi deb ataladi. Din hamisha muayyan ijtimoiy, etnik va ma’naviy hayotning
o‘z ta’sirida bo‘lishiga intiladi. Bu ta’sirning muntazamligini ta’minlash maqsadida
din xalqlarning ijtimoiy hayotiga, axloqiy munosabatlariga, shuningdek adabiyoti
va san’atiga ham ta’sir o‘tkazadi.
Masalan, yahudiylikda mazkur din vakillarini bir mafkura atrofida saqlab
turish uchun ularni bir millat va yagona maslak egalari ekanliklari, yagona xudo -
Yahvening eng sevimli bandalari ekanliklari uqtiriladi.
Xristianlikda ham e’tiqod qiluvchilarni bu dinga yanada ko‘proq jalb etish
uchun diniy memoriy, tasviriy, musiqa san’ati turlaridan unumli foydalaniladi.
Xristianlikda maxsus ikona chizuvchilik maktablari faoliyat olib boradi.
Uchinchidan, har bir din o‘z qavmlari turmushini tartibga solib, nazorat
qiluvchilik - regulyatorlik vazifasini bajaradi. Dinlar o‘z urf-odatlarining, marosim
va bayramlarining qavmlari tomonidan o‘z vaqtida, qat’iy tartibga amal qilgan
holda bajarilishini shart qilib qo‘yadi.
Masalan, islomda kuniga 5 mahal namoz o‘qilishi, har hafta juma namozini
jome masjidlarda ado etilishi, Ramazon oyida bir oy ro‘za tutilishi, ro‘za (‘iyd al-
fitr) va q urbon (‘iyd al-adho) hayitlarining nishonlanishi musulmonlarning hayot
tarzini tartibga solib turadi.
To‘rtinchidan, din aloqa bog‘lashlik, birlashtiruvchilik - integratorlik
vazifasini ham bajaradi, ya’ni har bir din o‘z qavmlarining birligini, jamiyat bilan
shaxsning o‘zaro aloqadorlikda bo‘lishini ta’minlashga intiladi. Bunda u yoki bu
dinga e’tiqod qiluvchi kishilarning o‘z dinidagi boshqa kishilar bilan aloqador
ekanligi, o‘zaro huquq va burchlarining borligi, urf-odat va ibodatlarni jamoa
bo‘lib bajarilishi lozimligi nazarda tutiladi.
Beshinchidan, dinning integratorlik vazifasi bilan legitimlovchilik-
qonunlashtiruvchilik vazifasi chambarchas bog‘liq. Dinning bu funksiyasining
nazariy as o sini yirik am e rikalik s o si o l o g T . Pars o ns ishlab chiqdi . Uning fikricha,

« har qanday ijtimoiy tizim muayyan cheklovlarsiz mavjud bo‘la olmaydi. Buning
uchun u qonun darajasiga ko‘tarilgan axloq normalarini ishlab chiqishi kerak. Din
bunday normalarni qonunlashtiribgina qolmay, ularga bo‘lgan munosabatni ham
belgilaydi » .
Oltinchidan, din vazifalarining falsafiy, nazariy jihatlari ham mavjud. Bu
vazifa insonga yashashdan maqsad, hayot mazmunini, dorulfano va dorulbaqo
dunyo masalalariga o‘z munosabatini bildirib turishidan iboratdir.
4. Dinlar tasnifi .
Dinlar, ta’limotiga ko‘ra, monoteistik va politeistik dinlarga bo‘linadi.
Monoteistik–yakkaxudolik dinlariga islom, yahudiylik, xristianlik dinlari;
Politeistik–ko‘pxudolik dinlariga esa hinduiylik, brahmanlik, konfutsiylik,
daosizm, sintoiylik, buddaviylik kabi dinlar kiradi.
Dinlar unga e’tiqod qiluvchilarning soni, miqyosi, o‘zining ma’lum millat
yoki xalqqa xosligi yoxud millat tanlamasligiga ko‘ra turli guruhlarga bo‘linadi.
Bu guruhlar son jihatdan qancha bo‘lishidan yoki nazariy jihatdan qanchalik etuk
bo‘lishidan qat’i nazar, ularni mutlaqlashtirib bo‘lmaydi. Chunki har qanday tasnif
ma’lum bir jihatga e’tibor berib, boshqa qirralarni qamrab ololmaydi. Hozirgi
kunda din tipologiyasida dinlarning quyidagi tasniflari mavjud:
- tarixiy-geografik jihatga ko‘ra;
- etnik jihatga ko‘ra;
- e’tiqod qiluvchilarining soniga ko‘ra;
- hozirgi davrda mavjudligi jihatidan (tirik va o‘lik diniy tizimlar) va h.k.
I . Tari x iy - g eo grafik tasnif .
1) O‘rta ye r d e ngizi havzasi dinlari :
a ) gr e k ;
b ) Rim ;
v ) e llinistik .
2) Qadimiy Yaqin va O‘rta Sharq dinlari:
a ) Misr ;
b ) Shum e r ;
v ) Akkad ;
g ) g‘arbiy - s o miy ;
d ) isl o mgacha arablar dinlari .
3) Yaqin va O‘rta Sharqning payg‘ambarli dinlari:
a ) zardushtiylik ;
b ) yahudiylik ;
v ) x ristianlik ;
g ) mani xe izm ;

d ) isl o m .
4) Hindist o n dinlari :
a ) v e dalar dinlari ;
b ) hinduizm ;
v ) hind buddizmi ( t e ravada , ma x ayana );
g ) jaynizm .
5) Sharqiy va Janubi - Sharqiy O siyo dinlari :
a ) Shri - Lanka , Tib e t , Janubi - Sharqiy O siyo havzasi buddizmi ;
b ) X it o y dinlari ( da o sizm , k o nfusiychilik , buddizm maktablari );
v) K o r e ya va Yap o niya dinlari.
6) Am e rika hindulari dinlari:
a) t o lt e k va ast e klar dinlari;
b) inklar dinlari;
v) mayyalar dinlari.
II . Etnik tasnif.
1. Urug‘-qabila dinlari - totemistik, animistik tasavvurlarga asoslangan, o‘z
urug‘idan chiqqan sehrgar, shomon yoki qabila boshliqlariga sig‘inuvchi dinlar.
Ular millat dinlari va jahon dinlari ichiga singib ketgan bo‘lib, hozirda Avstraliya,
Janubiy Amerika va Afrikadagi ba’zi qabilalarda saqlanib qolgan;
2. Millat dinlari - ma’lum millatga xo s bo‘lib, b o shqa millat vakillari o‘ziga
qabul qilmaydigan dinlar. Ularga yahudiylik (yahudiy millatiga xos), hinduiylik
(hindlarga xos), Konfusiychilik (xitoy millatiga xos), sintoizm (yaponlarga xos)
kiradi;
3. Jahon dinlari - dunyoda eng ko‘p tarqalgan, kishilarning millati va
irqidan qat’inazar unga e’tiqod qilishlari mumkin bo‘lgan dinlar. Unga
buddaviylik, xristianlik va islom dini kiradi.
4. Bundan tashqari dinlar ta’limotiga ko‘ra monoteistik - yakkaxudolik
(yahudiylik, islom) va politeistik - ko‘pxudolik (hinduiylik, konfusiychilik)
dinlariga bo‘linadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. – T.: O‘zbekiston, 20 20
yil .
2. O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan
sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida. O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmoni. PF-6108. 06. 11. 2020.
3. Mirziyo y ev SH.M. Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari. 4-jild.
Toshkent, O‘zbekiston, 2020 yil. 456 bet.
4. Mirziyoyev SH.M. Niyati ulug’ xalqning ishi ham ulug’, hayoti yorug’ va
kelajagi farovon bo’ladi. 3-jild. Toshkent, O‘zbekiston, 2019 yil. 400 bet.
5. Len Woods. Handbook of World Religions. Barbour Publishing, Ohio. 2008.
– 266 p.
6. Dinshunoslik asoslari. О‘quv qо‘llanma / Ochildiyev A. va boshqalar.
–Toshkent: “Toshkent islom universiteti” nashriyot-matbaa birlashmasi, 2013. –
320 b.
7. Dunyo dinlari tarixi / tuzuvchilar: S.Agzamxodjayev, D.Rahimjonov,
N.Muhamedov va b. – T.: ToshdSHI, 2011. – 262 b.
8. Osnovi religiovedeniya: Ucheb./ G.T.Tulemetova, E.F. Ibragimov /
Otv. red. A.A.Xasanov. – 2-ye izd., pererab. i. dop. –Izd. «Toshkent islom
universiteti» nashriyot-matbaa birlashmasi. 2015. – 265 s.
9. Mo‘minov A., Yo‘ldoshxo‘jayev H., Rahimjonov D., Komilov M.,
AbdusattorovA., Oripov A. Dinshunoslik. Darslik / Mas’ul muharrir akad.
Ibrohimov N.I. – T.:Mehnat, 2004. – 296 b.
10. Hasanov A., Komilov M., Uvatov U., Azimov A., Rahimjonov D.,
Zohidov Q., Islom tarixi. Darslik. – T.: «Toshkent islom universiteti» matbaa-
nashriyot birlashmasi, 2008.
11. Yo‘ldoshxo‘jayev H. , Rahimjonov D. , Komilov M. Dinshunoslik
ma’ruzalar matni. – T.: ToshdSHI nashriyoti, 2000.
12. Mo‘minov A.Q. Dinshunoslik asoslarini o‘qitish va o‘rganishning
yagona konsepsiyasi. – T.: ToshdSHI nashriyoti, 1999.

Dinning mohiyati, tuzilishi va funksiyalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish