Diqqatning mohiyati va vazifalari. Diqqat tushunchasi va mohiyati. Beparvolik - bu odamning uzoq vaqt davomida aniq bir narsaga e'tibor qarata olmasligi - Педагогика

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	36.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Diqqatning mohiyati va vazifalari. Diqqat tushunchasi va mohiyati. Beparvolik - bu odamning uzoq vaqt davomida aniq bir narsaga e'tibor qarata olmasligi

Купить

Kirish
Diqqat inson hayotida katta ahamiyatga ega. Har qanday faoliyatni amalga oshirish
uchun zaruriy shartdir. Bu bizning barcha aqliy jarayonlarimizni to'liq bajaradigan
diqqat; faqat diqqat atrofimizdagi dunyoni idrok etish imkonini beradi. Ammo
e'tibor faqat muvaffaqiyatli faoliyat uchun shart emas. Shuningdek, u
shaxsiyatning umumiy tuzilishi, insonning ijtimoiy yo'nalishi haqida ko'p
narsalarni aytishi mumkin. Diqqat muammosi an'anaviy ravishda ilmiy
psixologiyaning eng muhim va murakkab muammolaridan biri hisoblanadi. Diqqat
muammolarini o'rganishda turli psixologlar ishtirok etdilar, bular, masalan,
A.R.Luriya, S.L.Rubinshteyn, L.S. Vygotskiy, A. N. Leontiev va boshqa ko'plab
psixologlar. Ularning barchasi, shubhasiz, aqliy jarayon sifatida diqqat haqidagi
ta'limotga ulkan hissa qo'shgan. E'tibor deganda, biz kerakli ma'lumotlarni tanlash,
saylovoldi harakat dasturlarini ta'minlash va ularning borishi ustidan doimiy
nazoratni ta'minlashning maqsadli jarayonini tushunamiz. Bizning ongimizning
tanlab olish jarayoni, xususan, hissiyotlarni idrok etishda ham, harakat
jarayonlarida ham, fikrlashda ham inson faoliyatining tabiatini belgilaydi. Agar
bunday selektivlik bo'lmaganida, barcha kiruvchi tanlanmagan ma'lumotlar
shunchalik tezlikda to'planganki, biz uni idrok etishga vaqtimiz yo'q edi.
Binobarin, hech qanday aqliy faoliyat mumkin emas, psixologik jarayonlar o'z
ma'nosini yo'qotadi. Shuning uchun diqqatni jamlash uchun zarur bo'lgan
jarayonlar va hodisalarni farqlash, diqqatning eng to'liq tuzilishini tashkil etuvchi
shartlarni aqliy va psixologik faoliyat jarayoni sifatida ko'rib chiqish kerak.
Shuning uchun men ushbu mavzu psixologiya uchun dolzarb deb hisoblayman,
chunki diqqatni to'liq quvvat bilan ishlatish shartlarini to'liq tahlil qilish zarur.
Yuqoridagilardan biz maqsadni shakllantirishimiz mumkin, ya'ni diqqat va
xususiyatlarning asosiy turlarini o'rganish, ularning shaxs tomonidan ma'lumotni
idrok etishga ta'sirini kuzatish. Maqsad muddatli ish muammolarning yechimini
aniqladi: diqqatni aqliy jarayon sifatida ko'rib chiqish va tahlil qilish. fiziologik
xususiyatlarni va diqqat asoslarini aniqlash.
2

1-bob. Diqqat tushunchasi va mohiyati
1.Diqqatning mohiyati
Diqqat inson faoliyatining barcha turlari, birinchi navbatda, mehnat va ta'lim
samaradorligining muhim va zarur shartidir. Ish qanchalik qiyin va mas'uliyatli
bo'lsa, u shunchalik ko'p e'tibor talab qiladi. Ehtiyotkorlik inson uchun kundalik
hayotida - kundalik hayotda, boshqa odamlar bilan muloqotda, sportda zarurdir.
Talabalarning diqqat-e'tibori o'quv jarayonini muvaffaqiyatli tashkil etishning
asosiy shartlaridan biridir. Buyuk rus o‘qituvchisi K. D. Ushinskiy o‘qitishda
diqqatning rolini ta’kidlab, shunday yozgan edi: ... e'tibor - bu faqat tashqi
dunyodan insonning ruhiga kiradigan hamma narsa o'tadigan eshikdir ... Ko'rinib
turibdiki, bolalarni bu eshiklarni ochiq saqlashga o'rgatish birinchi navbatdagi
masala bo'lib, uning muvaffaqiyati butun ta'limning muvaffaqiyatiga asoslanadi.
Diqqat nima? Bu savolga javob berish uchun talaba nima qilayotganini tasavvur
qiling Uy vazifasi matematika. U muammoni hal qilishda butunlay chuqur,
diqqatini unga qaratadi, uning shartlarini o'ylaydi, bir hisobdan ikkinchisiga o'tadi.
Ushbu epizodlarning har birini tavsiflab, shuni aytishimiz mumkinki, u o'z ishiga
diqqat bilan qaraydi, u boshqalardan ajratib turadigan narsalarga e'tibor beradi. Bu
barcha holatlarda uning aqliy faoliyati biror narsaga qaratilgan yoki biror narsaga
qaratilgan deb aytishimiz mumkin. Aqliy faoliyatning ma'lum bir narsaga
yo'naltirilishi va jamlanishi diqqat deyiladi. Kognitiv jarayonlarning borishining
eng muhim xususiyati ularning selektiv, yo'naltirilganligidir. Atrofdagi dunyoning
ko'plab ta'siridan odam doimo nimanidir idrok etadi, nimanidir ifodalaydi, aks
ettiradi, nimadir haqida o'ylaydi. Ongning bu xususiyati uning diqqat kabi
xususiyati bilan bog'liq. Kognitiv jarayonlardan farqli o'laroq, diqqat o'ziga xos
tarkibga ega emas, u barcha kognitiv jarayonlarning dinamik tomonidir. Barcha
bilish jarayonlari, xoh u idrok, xoh tafakkur, ularda aks ettirilgan u yoki bu
ob'ektga qaratilgan: biz nimanidir idrok qilamiz, o'ylaymiz va nimanidir, biz
nimanidir tasavvur qilamiz yoki tasavvur qilamiz. Shu bilan birga, u idrokni o'z-
3

o'zidan idrok etmaydi va fikr bilan o'z-o'zidan o'ylamaydi; inson idrok qiladi va
o'ylaydi - idrok qiluvchi va fikrlaydigan shaxs. Shuning uchun ham biz hozirgacha
o‘rgangan jarayonlarning har birida shaxsning olamga, sub’ektning ob’ektga,
ongning ob’ektga qandaydir munosabati doimo mavjud bo‘ladi. Bu munosabat
e'tiborda o'z ifodasini topadi. Biz nafaqat eshitganimizda, balki tinglaganimizda
yoki hatto tinglaganimizda, nafaqat ko'rganimizda, balki qaraganimizda yoki hatto
tengdoshimiz bo'lganimizda, ya'ni ob'ektivni bilish yoki aks ettirish jarayonida
bizning kognitiv faoliyatimizning faolligi ta'kidlanganda yoki kuchayganda
diqqatli bo'lamiz. haqiqat. Diqqat, birinchi navbatda, kognitiv faoliyat kursining
dinamik xarakteristikasi: u aqliy faoliyatning ma'lum bir ob'ekt bilan ustun
bog'liqligini ifodalaydi, xuddi diqqat markazida bo'lgandek. Diqqat - bu ma'lum bir
ob'ektga tanlab yo'naltirish va unga diqqatni jamlash, ob'ektga qaratilgan kognitiv
faoliyatning chuqurligi. Shaxsning qiziqishlari va ehtiyojlari, munosabati va
yo'nalishi doimo e'tibor orqasida. Ular ob'ektga munosabatning o'zgarishiga olib
keladi. Ob'ektga bo'lgan munosabatning o'zgarishi esa diqqatda - bu ob'ekt
qiyofasining o'zgarishida, ongning berilganligida ifodalanadi: u yanada aniqroq va
aniqroq bo'ladi, go'yo yanada qavariq. Shunday qilib, diqqat boshqa jarayonlarda
namoyon bo'ladigan o'ziga xos mazmunga ega bo'lmasa-da, lekin unda faoliyat va
tasvir o'rtasidagi munosabatlar o'ziga xos tarzda ochiladi. Diqqatning o'zgarishi u
qaratilgan tarkibning ravshanligi va aniqligining o'zgarishida ifodalanadi. kognitiv
faoliyat. Diqqat faoliyat bilan chambarchas bog'liq. Birinchidan, xususan,
filogenetik rivojlanishning dastlabki bosqichlarida u bevosita amaliy faoliyatga,
xulq-atvorga kiradi. Diqqat birinchi navbatda hushyorlik, hushyorlik, birinchi
signalda harakatga tayyorlik, bu signalni harakat manfaati yo'lida idrok etishga
safarbarlik sifatida yuzaga keladi. Shu bilan birga, ushbu dastlabki bosqichlarda
e'tibor ham harakatga tayyorgarlik ko'rish uchun xizmat qiladigan letargiyani
anglatadi. Diqqat, uning mavjudligi yoki yo'qligi haqida faqat biron bir faoliyat
turiga nisbatan gapirish mumkin - amaliy yoki nazariy. Inson o'z fikrlarining
yo'nalishi uning faoliyati yo'nalishi bilan tartibga solinsa, diqqatli bo'ladi va
shuning uchun ikkala yo'nalish ham mos keladi. U inson hayoti va faoliyatida juda
4

ko'p turli funktsiyalarni bajaradi. Keling, asosiylarini ko'rib chiqaylik. Diqqat
ma'lum taassurotlar yoki fikrlarga qaratiladi va boshqa, hozirgi paytda keraksiz
taassurot va fikrlardan chalg'itadi. Boshqacha aytganda, diqqat ishtirok etuvchi
bilish jarayoni tanlab olish xususiyati bilan ajralib turadi, diqqat esa tanlash
vazifasini bajaradi. Tanlovning ikki tomoni bor va ikkalasi ham diqqat ishida
mujassamlangan. Tanlovning ijobiy tomoni - bu omon qolish uchun ham, bilish
sub'ektining o'zi qo'ygan maqsadlarga erishish uchun ham zarur bo'lgan narsani
tanlashdir. Salbiy tomoni - kerakli narsani idrok etish va tushunishga xalaqit
beradigan keraksiz, keraksiz narsalarni tashlab yuborish. Diqqat "ongni jamlash"
bilan bog'liq bo'lib, biz ma'lum vaqt davomida ongning "diqqat markazida" ushlab
turishimiz va har tomondan o'rganishimiz mumkin bo'lgan bilimlarimiz mavzusiga
diqqatni jamlash bilan bog'liq. Bu erda diqqat, aks holda boshqa, yangi va kuchli
taassurotlar bilan almashtirilgan taassurotlarni yoki fikrlarni saqlab qolish
funktsiyasini bajaradi. Diqqatni saqlash odatda sub'ektiv harakat tajribasi bilan
birga keladi. Bu ikki funktsiya diqqatning ikki tomoniga, uning ikki tomoniga mos
keladi, diqqatning turli hodisalarida namoyon bo'ladi: diqqatning tanlab olish
tomoni tanlash funktsiyasi bilan bog'liq bo'lib, diqqat harakatlarining
tanlanganligida namoyon bo'ladi; Diqqatning intensivlik jihati diqqatni ushlab
turish funktsiyasi bilan bog'liq bo'lib, uning konsentratsiyasida va u bilan birga
keladigan harakat tajribasida namoyon bo'ladi.
1.2 Diqqatning nazariyalari va fiziologik asoslari
Diqqat - bu psixologik hodisa bo'lib, u haqida hali ham psixologlar o'rtasida
kelishuv mavjud emas. Bir tomondan, psixologik adabiyotlarda diqqatning
mavjudligi masalasi mustaqil psixik hodisa sifatida ko'rib chiqiladi. Shunday qilib,
ba'zi mualliflarning ta'kidlashicha, diqqatni mustaqil hodisa sifatida ko'rib chiqish
mumkin emas, chunki u boshqa psixik jarayonda u yoki bu tarzda mavjud.
Boshqalar esa, aksincha, aqliy jarayon sifatida diqqatning mustaqilligini himoya
qiladilar. Boshqa tomondan, psixik hodisalarning qaysi sinfiga tegishli bo'lishi
kerakligi haqida kelishmovchiliklar mavjud. Ba'zilar diqqatni kognitiv aqliy
5

jarayon deb hisoblashadi. Boshqalar esa har qanday faoliyatni, shu jumladan
kognitiv faoliyatni ham e'tiborsiz amalga oshirib bo'lmasligini, diqqatning o'zi esa
ma'lum ixtiyoriy harakatlarning namoyon bo'lishini talab qilishiga asoslanib,
diqqatni insonning irodasi va faoliyati bilan bog'laydi. Darhaqiqat, diqqat
psixologik hodisalar tizimida alohida o'rin tutadi. U boshqa barcha psixik
jarayonlarga kiradi, ularning zaruriy momenti sifatida ishlaydi va uni ulardan
ajratish, ajratib olish va "sof" shaklda o'rganish mumkin emas. Biz diqqat
hodisalari bilan faqat kognitiv jarayonlarning dinamikasi va insonning turli ruhiy
holatlarining xususiyatlarini hisobga olgan holda shug'ullanamiz. Qachonki biz
psixik hodisalarning qolgan mazmunidan chalg‘ituvchi diqqat “materiyasi”ni
ajratib ko‘rsatishga harakat qilsak, u g‘oyib bo‘ladigandek tuyuladi. Muhokama
qilinayotgan muammoni to'g'ri hal qilish har ikkala nuqtai nazarni birlashtirish va
hisobga olishga harakat qilishdir, ya'ni. jarayon va hodisalarning ikkala tomonini
ham, ulardan mustaqil, mustaqil narsalarni ham diqqatda ko'rish. Ushbu pozitsiya
ma'lum anatomik va fiziologik ma'lumotlar bilan tasdiqlangan, ularning asosiylari
quyidagilardir Diqqatning fiziologik korrelyatsiyasi sifatida dominant mexanizm,
ularda o'ziga xos analizatorlar lokalizatsiya qilingan proyeksiya zonalaridan qat'i
nazar, miya yarim korteksining butun yuzasida kuzatilishi mumkin.
2. Ishi diqqat hodisalari bilan bog'liq bo'lgan retikulyar shakllanish deyarli barcha
kognitiv jarayonlarga tegishli nerv impulslari yo'lida (sezgi ma'lumotlarini afferent
va efferent o'tkazishning o'ziga xos bo'lmagan yo'llari).
Diqqat neyronlari - yangilik detektorlari bo'lgan hujayralar - deyarli butun yuzada
va miyaning ba'zi ichki tuzilmalarida mavjud. Shu bilan birga, markaziy asab
tizimidagi uchta nomdagi anatomik va fiziologik omillarning barchasi avtonom va
individual sensorli analizatorlardan mustaqil ravishda mavjud bo'lib, bu e'tibor hali
ham boshqalarga nisbatan kamaymaydigan alohida hodisa ekanligini ko'rsatadi.
Diqqat, har qanday ruhiy jarayon kabi, ma'lum fiziologik hodisalar bilan bog'liq.
Diqqatning fiziologik asoslarini tushunish katta ahamiyatga ega atoqli rus
fiziologlari I. P. Pavlov va A. A. Uxtomskiylarning asarlari mavjud. I.P.Pavlov
6

ilgari fiziologlar tomonidan kashf etilgan nerv jarayonlarining induksiya qonuni
ham insonning diqqatiga bog'liqligini aniqladi. Pavlovning fikricha, bu qonunga
ko'ra, qo'zg'alish o'chog'i atrofida miya yarim sharlari po'stlog'ida inhibe qilingan
joylar hosil bo'ladi. Bunday holda, "qo'zg'alish fokusi qanchalik kuchli bo'lsa,
korteksning boshqa qismlarida shunchalik chuqurroq, kuchliroq inhibisyon" Asab
tizimining maxsus reaktsiyalari - yo'naltiruvchi reflekslar (refleks) haqida
I.P.Pavlov ilgari surgan g'oyada allaqachon nima? , I.P.Pavlov aytganidek)
beixtiyor diqqatning refleks tabiati haqidagi taxminni o'z ichiga olgan. Biz paydo
bo'lgan tasvirga qaraymiz, paydo bo'lgan tovushlarni tinglaymiz, bizga tegadigan
hidni diqqat bilan tortamiz ... - deb yozgan I.P.Pavlov. Zamonaviy ma'lumotlarga
ko'ra, yo'naltiruvchi reaktsiyalar juda murakkab. Ular tananing muhim qismining
faoliyati bilan bog'liq. Orientatsiya kompleksi tashqi harakatlarni ham (masalan,
ko'zni va boshni qo'zg'atuvchi tomon burish) va ma'lum analizatorlarning
sezgirligining o'zgarishini o'z ichiga oladi; metabolizmning tabiati o'zgaradi; nafas
olish, yurak-qon tomir va galvanik teri reaktsiyalari o'zgaradi, ya'ni vegetativ
o'zgarishlar sodir bo'ladi; shu bilan birga, miyaning elektr faolligida o'zgarishlar
mavjud. I.P.Pavlovning qo'zg'alish o'choqlarining miya yarim korteksi bo'ylab
harakatlanishi haqidagi pozitsiyasi zamonaviy tomonidan tasdiqlangan.
eksperimental tadqiqot... Diqqatning fiziologik mexanizmlarini tushunish uchun
A.A.ning qoidalari alohida ahamiyatga ega. Uxtomskiy. A.A.Uxtomskiy
tomonidan ilgari surilgan dominant prinsipga ko‘ra, miyada doimo vaqtinchalik
dominant qo‘zg‘alish o‘chog‘i mavjud bo‘lib, u ma’lum bir daqiqada nerv
markazlarining ishini belgilab beradi va shu orqali inson xatti-harakatlariga
ma’lum bir yo‘nalish beradi. Dominantning o'ziga xos xususiyatlaridan kelib
chiqqan holda, asab tizimiga kiradigan impulslarning yig'indisi va to'planishi
mavjud bo'lib, bir vaqtning o'zida boshqa markazlarning faoliyatini bostiradi,
buning natijasida qo'zg'alish yanada kuchayadi. Ushbu xususiyatlar tufayli
dominant qo'zg'alishning barqaror markazidir, bu esa, o'z navbatida, diqqatning
intensivligini saqlashning neyron mexanizmini tushuntiradi. Shuni ta'kidlash
kerakki, qo'zg'alishning dominant o'chog'ining paydo bo'lishining asosi nafaqat
7

odamga ta'sir qiluvchi stimulyatsiyaning kuchi, balki oldingi ta'sirlar va allaqachon
qo'zg'almas nerv bog'lanishlari tufayli asab tizimining ichki holatidir. Biroq, na
asabiy jarayonlarning induktsiya qonuni, na dominant haqidagi ta'limot diqqatning
mexanizmlarini, ayniqsa ixtiyoriylikni to'liq ochib bermaydi. Hayvonlardan farqli
o'laroq, odamlar o'z e'tiborini maqsadli ravishda boshqaradi. Bu e'tiborni keltirib
chiqaradigan va ushlab turadigan faoliyat maqsadlarini belgilash va
aniqlashtirishdir. So'nggi yillarda hammasi katta rol korteksning etakchi roli
haqidagi g'oyalar o'ynay boshlaydi katta yarim sharlar diqqatning neyrofiziologik
mexanizmlari tizimida. Miya yarim korteksi darajasida, mavjudligi maxsus turi
neyronlar (diqqat neyronlari - yangilik detektorlari va o'rnatish hujayralari - kutish
hujayralari). Shunday qilib, sog'lom odamlarda kuchli e'tibor sharoitida (masalan,
turli xil intellektual va motorli vazifalarni hal qilishda) miyaning frontal loblarida
bioelektrik faollikdagi o'zgarishlar sodir bo'lishi aniqlandi. Miyaning frontal
qismlarining ba'zi qismlari zararlangan bemorlarda og'zaki ko'rsatmalar yordamida
doimiy ixtiyoriy e'tiborni uyg'otish deyarli mumkin emas. Miyaning frontal
qismlarining shikastlanishi bilan ixtiyoriy diqqatning zaifligi bilan bir vaqtda
diqqatning ixtiyoriy shakllarining patologik kuchayishi qayd etilgan. Shunday
qilib, diqqat bir qator miya tuzilmalarining faoliyati bilan bog'liq, lekin ularning
tartibga solishdagi roli turli shakllar va diqqat turlari har xil. Umuman olganda,
individual qo'zg'atuvchilarni izolyatsiya qilish va jarayonlarning ma'lum bir
yo'nalishda borishi uchun fiziologik asos ba'zi nerv markazlarining qo'zg'alishi va
boshqalarning inhibisyonidir. Insonga ta'sir etuvchi stimul miyani faollashtiradi.
Miyaning faollashishi birinchi navbatda retikulyar shakllanish orqali amalga
oshiriladi. Retikulyar shakllanishning ko'tarilgan qismini tirnash xususiyati miya
yarim korteksida tez elektr tebranishlarining paydo bo'lishiga olib keladi, asabiy
jarayonlarning harakatchanligini oshiradi va sezgirlik chegaralarini pasaytiradi.
Bundan tashqari, miyaning faollashuvida diffuz talamus tizimi, gipotalamus
tuzilmalari va boshqalar ishtirok etadi. Retikulyar shakllanishning "tetiklash"
mexanizmlari orasida orientatsiya refleksini ta'kidlash kerak. Bu inson va
hayvonlarda atrof-muhitning har qanday o'zgarishiga tananing tug'ma
8

reaktsiyasidir. Xonada shovqin-suron eshitildi, mushukcha o'rnidan turib, hushyor
bo'lib, ko'zlarini tovush kelayotgan tomonga qaradi. Biroq, diqqatni faqat bitta
yo'naltiruvchi refleks bilan izohlab bo'lmaydi. Diqqatning fiziologik mexanizmlari
ancha murakkab. Masalan, har qanday yangi qo'zg'atuvchini hozirgi vaqtda doimiy
ravishda harakat qiladigan boshqalardan ajrata oladigan muayyan mexanizmlar
kerak. Psixologik adabiyotlarda odatda stimullarni filtrlaydigan mexanizmlarning
ikkita asosiy guruhi ko'rib chiqiladi: periferik va markaziy. Periferik mexanizmlar
sezgi organlarini sozlashni o'z ichiga oladi. Zaif tovushni tinglab, odam boshini
tovush tomon buradi va ayni paytda mos keladigan mushak quloq pardasini
cho'zadi, uning sezgirligini oshiradi. Ovoz juda kuchli bo'lsa, timpanik
membrananing kuchlanishi zaiflashadi, bu tebranishlarning ichki quloqqa
o'tkazilishini buzadi. Diqqat yuqori bo'lgan paytlarda nafasingizni to'xtatish yoki
ushlab turish ham eshitishingizni kuchaytiradi. DE Brodbentning fikricha, diqqat -
bu kirishlarda, ya'ni periferiyadagi ma'lumotlarni aniq tanlaydigan filtr. U
aniqladiki, agar odam bir vaqtning o'zida ikkala qulog'iga turli xil ma'lumotlar
berilsa, lekin ko'rsatmalarga ko'ra, uni faqat chap tomoni bilan idrok etishi kerak
bo'lsa, o'ng qulog'iga berilgan ma'lumotlar butunlay e'tiborga olinmaydi.
Keyinchalik periferik mexanizmlar ma'lumotni jismoniy xususiyatlarga ko'ra
tanlab olishi aniqlandi. U.Nayzer bu mexanizmlarni ma'lumotni nisbatan qo'pol
qayta ishlash bilan bog'lab, oldindan kutish deb atagan (fondagi rasmni ajratib
ko'rsatish, tashqi maydondagi keskin o'zgarishlarni kuzatish). Diqqatning markaziy
mexanizmlari ba'zi nerv markazlarining qo'zg'alishi va boshqalarning inhibisyonu
bilan bog'liq. Aynan shu darajada tashqi ta'sirlar chiqariladi, bu ular tomonidan
yuzaga kelgan asabiy hayajonning kuchi bilan bog'liq. O'z navbatida, asabiy
qo'zg'alishning kuchi tashqi stimulyatsiya kuchiga bog'liq. Kuchli hayajon u bilan
bir vaqtda yuzaga keladigan kuchsiz hayajonni bostiradi va aqliy faoliyatning
tegishli yo`nalishda borishini belgilaydi. Shu bilan birga, bir vaqtning o'zida bir-
birini kuchaytiradigan ikkita yoki undan ortiq ta'sir qiluvchi stimullarni
birlashtirish mumkin. Rag'batlantiruvchilarning o'zaro ta'sirining bu turi ham tashqi
ta'sirlarni va ma'lum bir yo'nalishdagi jarayonlarning borishini aniqlash uchun
9

asoslardan biridir. Diqqatning fiziologik asoslari haqida gapirganda, yana ikkita
juda muhim hodisani eslatib o'tish mumkin emas: asabiy jarayonlarning nurlanishi
va dominant. K.Sherrington tomonidan asos solingan va I.P.Pavlov keng qo llaganʻ
nerv jarayonlarining induksiya qonuni ma lum darajada diqqatni ta minlovchi
ʼ ʼ
fiziologik jarayonlarning dinamikasini tushuntiradi. Ushbu qonunga ko'ra, miya
yarim korteksining bir sohasida paydo bo'ladigan qo'zg'alish miya yarim
korteksining boshqa sohalarida inhibisyonga olib keladi (bir vaqtning o'zida
induksiya deb ataladi) yoki miyaning ushbu hududida inhibisyon bilan
almashtiriladi (ketma-ket induksiya). ). Nurlanish hodisasi sodir bo'lgan miya
yarim korteksining maydoni qo'zg'alish uchun maqbul sharoitlar bilan tavsiflanadi,
shuning uchun bu erda differentsiatsiyalar osongina rivojlanadi, yangi shartli
aloqalar muvaffaqiyatli shakllanadi. Miyaning boshqa qismlarining faoliyati bu
vaqtda odatda ongsiz, avtomatik inson faoliyati deb ataladigan narsa bilan bog'liq.
Diqqatning fiziologik mexanizmlarining juda murakkab tuzilishi va uning tabiatiga
qarama-qarshi qarashlar diqqatning bir qator psixologik nazariyalarining paydo
bo'lishiga olib keldi. NN Lange diqqatning mohiyatini tushunishning eng mashhur
yondashuvlarini tahlil qilib, diqqatning mavjud nazariyalari va tushunchalarini bir
necha guruhlarga birlashtirdi. Dvigatel moslashuvi natijasida e'tibor. Ushbu
yondashuv tarafdorlari shundan kelib chiqadiki, inson o'z ixtiyori bilan diqqatni bir
ob'ektdan ikkinchisiga o'tkazishi mumkin, chunki mushaklarning harakatlarisiz
diqqatni jalb qilish mumkin emas. Sezgilarning eng yaxshi idrok qilish
sharoitlariga moslashishini ta'minlaydigan mushak harakatlaridir. Ongning
cheklangan doirasi natijasida e'tibor. I. Gerbert va V. Hamilton ong hajmi deganda
nimani anglatishini tushuntirmasdan, kuchliroq vakillik kamroq kuchli bo'lganlarni
siqib chiqarishga yoki bostirishga qodir, deb hisoblashadi. Emotsiya natijasida
e'tibor. Bu nazariya ingliz assotsiatsiyasi psixologiyasida eng katta qabul qilingan.
Bu e'tiborning taqdimotning hissiy ranglanishiga bog'liqligi haqidagi bayonotga
asoslanadi. Masalan, ushbu nuqtai nazar vakili J. Milning quyidagi gapi juda
yaxshi ma’lum: “Yoqimli yoki og‘riqli his yoki fikrga ega bo‘lish va ularga
e’tiborli bo‘lish bir narsadir”. Diqqat appersepsiya natijasida, ya'ni individning
10

hayotiy tajribasi natijasida. Diqqat ruhning maxsus faol qobiliyati sifatida. Ushbu
pozitsiyaning tarafdorlari asosiy va faol qobiliyatni hisobga oladi, ularning kelib
chiqishi tushunarsizdir. Diqqat asabiy tirnash xususiyati kuchayishi sifatida. Ushbu
farazga ko'ra, diqqat markaziy asab tizimining mahalliy tirnash xususiyati
kuchayishi bilan bog'liq. Nervlarni bostirish nazariyasi. U diqqatning asosiy
haqiqatini - bir g'oyaning boshqalardan ustunligini - bitta fiziologik asabiy jarayon
boshqa fiziologik jarayonlarni kechiktirishi yoki bostirishi bilan izohlashga harakat
qiladi, bu esa ongning alohida kontsentratsiyasi haqiqatiga olib keladi. Diqqat
nazariyalari orasida diqqat doimo his-tuyg'ular bilan bog'liq va ular tufayli yuzaga
keladi deb hisoblagan T. Ribot nazariyasi ham keng shuhrat qozondi. U his-
tuyg'ular va ixtiyoriy diqqat o'rtasidagi ayniqsa yaqin aloqani ko'rdi. Ribot bunday
e'tiborning intensivligi va davomiyligi diqqat ob'ekti bilan bog'liq hissiy
holatlarning intensivligi va davomiyligi bilan bog'liq deb hisobladi. Bundan
tashqari, Ribot diqqatni doimo tananing jismoniy va fiziologik holatidagi
o'zgarishlar bilan birga bo'lishiga ishongan. Buning sababi shundaki, fiziologiya
nuqtai nazaridan diqqat o'ziga xos holat sifatida qon tomir, nafas olish, harakat va
boshqa ixtiyoriy yoki ixtiyoriy reaktsiyalar majmuasini o'z ichiga oladi. Shu bilan
birga, Ribot harakatlarga e'tiborning mohiyatini tushuntirishda alohida rol o'ynadi.
Uning fikricha, diqqatni jamlash holati tananing barcha qismlari - yuz, magistral,
oyoq-qo'llarning harakatlari bilan birga keladi, bu organik reaktsiyalar bilan
birgalikda diqqatni ushbu darajada ushlab turish uchun zarur shartdir. Harakat bu
ong holatini fiziologik jihatdan qo'llab-quvvatlaydi va mustahkamlaydi. Shunday
qilib, ko'rish va eshitish organlari uchun diqqat diqqatni jamlash va harakatlardagi
kechikishni anglatadi. Diqqatni biror narsaga qaratish va ushlab turish uchun
qilingan harakat har doim fiziologik asosga ega. Bu holat, Ribotga ko'ra,
mushaklarning kuchlanishiga mos keladi. Shu bilan birga, Ribot chalg'itishni
mushaklarning charchoqlari bilan bog'ladi. Binobarin, ixtiyoriy diqqatning siri, bu
yondashuv muallifi ishonganidek, harakatlarni boshqarish qobiliyatidadir. Shuning
uchun bu nazariya diqqatning motor nazariyasi deb atalishi bejiz emas. T.Ribot
nazariyasidan tashqari, diqqatning tabiatini o'rganishning boshqa bir xil darajada
11

mashhur yondashuvlari mavjud. Masalan, D. N. Uznadze e’tibor bevosita
munosabat bilan bog’liq deb hisoblagan. Uning fikricha, munosabat ichki e'tibor
holatini ifodalaydi. O'rnatish ta'siri ostida atrofdagi haqiqatni idrok etish jarayonida
olingan ma'lum bir tasvir yoki taassurot ta'kidlanadi. Bu tasvir yoki taassurot
diqqat ob'ektiga aylanadi va jarayonning o'zi ob'ektivlashtirish deb ataladi. Xuddi
shunday qiziqarli e'tibor tushunchasi P. Ya. Xalperin tomonidan taklif qilingan.
Uning kontseptsiyasi quyidagi asosiy qoidalardan iborat: Diqqat yo'naltirish-
tadqiqot faoliyatining momentlaridan biri bo'lib, hozirgi vaqtda inson psixikasida
mavjud bo'lgan tasvir, fikr, boshqa hodisaning mazmuniga qaratilgan psixologik
harakatdir. Diqqatning asosiy vazifasi - harakat mazmunini, aqliy tasvirni va
hokazolarni nazorat qilishdir.Har bir inson harakatida yo'naltiruvchi, ijro etuvchi
va nazorat qiluvchi qism mavjud. Bu oxirgi e'tibor tomonidan taqdim etiladi.
Muayyan mahsulot ishlab chiqarishga qaratilgan harakatlardan farqli o'laroq,
nazorat yoki e'tibor faoliyati alohida natijaga ega emas. Diqqat mustaqil harakat
sifatida harakat faqat aqliy emas, balki qisqartirilgan holda ham ajralib turadi. Shu
bilan birga, barcha nazoratni e'tibor deb hisoblamaslik kerak. Nazorat, odatda,
faqat harakatni baholaydi, e'tibor esa uni yaxshilashga yordam beradi. Agar
diqqatni aqliy nazorat faoliyati deb hisoblasak, unda barcha o'ziga xos diqqat
harakatlari - ixtiyoriy va ixtiyoriy emas - yangi aqliy harakatlarning shakllanishi
natijasidir. Ixtiyoriy diqqat - bu tizimli ravishda amalga oshiriladigan diqqat, ya'ni
oldindan belgilangan reja yoki model bo'yicha amalga oshiriladigan nazorat shakli.
Xulosa qilib shuni ta'kidlash kerakki, mavjud bo'lgan ko'plab nazariyalarga
qaramay, e'tibor muammosi unchalik ahamiyatli emas. Diqqatning tabiati haqida
bahs davom etadi.
1.4 Diqqat turlari Diqqat heterojen hodisadir.
Eng xilma-xillikda hayotiy vaziyatlar, har xil muammolarni hal qilishda har xil
turdagi e'tibor talab etiladi. Zamonaviyda psixologik fan diqqatning bir nechta
asosiy turlarini ajratish odatiy holdir (A ilovasi). Aqliy faoliyatning diqqati va
konsentratsiyasi ixtiyoriy yoki ixtiyoriy bo'lishi mumkin. Faoliyat bizni o'ziga jalb
12

qilsa va biz buni ixtiyoriy harakatlarsiz amalga oshirsak, u holda aqliy
jarayonlarning yo'nalishi va konsentratsiyasi ixtiyoriy emas. Biz ma'lum bir ishni
bajarishimiz kerakligini bilsak va uni maqsad va qabul qilingan qarorga ko'ra o'z
zimmamizga olsak, u holda aqliy jarayonlarning yo'nalishi va konsentratsiyasi
allaqachon o'zboshimchalik bilan bo'ladi. Shuning uchun ularning kelib chiqishi va
amalga oshirish usullariga ko'ra, odatda ikkita asosiy e'tibor turi ajratiladi: ixtiyoriy
va ixtiyoriy. I. Ixtiyorsiz diqqat diqqatning eng oddiy turi. U ko'pincha passiv yoki
majburiy deb ataladi, chunki u inson ongidan mustaqil ravishda paydo bo'ladi va
saqlanadi. Faoliyat o'zining maftunkorligi, o'yin-kulgisi yoki hayrati tufayli
odamni o'ziga jalb qiladi. Ixtiyorsiz diqqat refleksli munosabat bilan bog'liq. U
insonning ongli niyatidan qat'iy nazar o'rnatiladi va saqlanadi. Unga ta'sir etuvchi
qo'zg'atuvchilarning xususiyatlari, ularning intensivligi yoki yangiligi, hissiy
bo'yoqlari, harakatchanlik, ehtiyojlar yoki qiziqishlar bilan bog'liqligi ma'lum
narsalar, hodisalar yoki shaxslar bizning e'tiborimizni o'ziga jalb qiladi va uni bir
muncha vaqt o'ziga jalb qiladi. Bu diqqatning asosiy shakli. Bu qiziqishning
bevosita va ixtiyoriy mahsulotidir. Ixtiyorsiz diqqatning paydo bo'lishi jismoniy,
psixofiziologik va ruhiy omillar bilan belgilanadi. Uning paydo bo'lishining asosiy
shartlarini rag'batlantirishning fazilatlari, birinchi navbatda, ularning mavzu uchun
yangiligi bilan bog'lash mumkin. Yangilik ilgari mavjud bo'lmagan
qo'zg'atuvchining paydo bo'lishi, ta'sir etuvchi stimullarning jismoniy
xususiyatlarining o'zgarishi, ularning harakatlarining zaiflashishi yoki to'xtatilishi,
tanish stimullar bo'lmasa, kosmosdagi qo'zg'atuvchilarning harakati
(harakatlanuvchi ob'ektlar) bo'lishi mumkin. odatda e'tiborni tortadi). E'tibor
g'ayrioddiy hamma narsaga qaratiladi. Haqiqatda bitta umumiy yangilik
xususiyatiga ega bo'lgan turli xil qo'zg'atuvchilar e'tiborni tortadi, chunki
odatlanish natijasida ularga reaktsiya zaiflashmaydi. E'tiborni kuchli
ogohlantirishlar jalb qiladi: baland tovushlar, yorqin chiroqlar va ranglar va o'tkir
hid. Bunda qo'zg'atuvchining nisbiy intensivligi emas, balki mutlaq emas, ya'ni
qo'zg'atuvchining kuchi bo'yicha hozirgi vaqtda harakat qilayotgan boshqa
qo'zg'atuvchilar bilan nisbati muhim ahamiyatga ega. Biroq, beixtiyor e'tiborning
13

sabablarini tushunish juda soddalashtirilgan. Odatda, beixtiyor diqqat paydo
bo'lganda, biz sabablarning butun majmuasi bilan shug'ullanamiz. Bu kompleks
turli xil jismoniy, psixofiziologik va ruhiy sabablarni o'z ichiga oladi. Ular bir-biri
bilan bog'langan, ammo shartli ravishda ularni quyidagi to'rt toifaga bo'lish
mumkin. Birinchi guruh sabablar tashqi qo'zg'atuvchining tabiati bilan bog'liq. Bu,
birinchi navbatda, qo'zg'atuvchining kuchi yoki intensivligini o'z ichiga olishi
kerak. Tasavvur qiling, siz biror narsaga ishtiyoqlisiz. Bunday holda, siz ko'chada
yoki qo'shni xonada ozgina shovqinni ham sezmasligingiz mumkin. Ammo
to'satdan stoldan tushgan og'ir narsadan yaqin joyda qattiq taqillatish eshitiladi. Bu
sizning e'tiboringizni beixtiyor jalb qiladi. Shunday qilib, har qanday etarlicha
kuchli tirnash xususiyati - baland tovushlar, yorqin yorug'lik, kuchli silkinish, o'tkir
hid - beixtiyor e'tiborni tortadi. Bunday holda, eng muhim rol mutlaq emas, balki
stimulning nisbiy kuchi bilan o'ynaydi. Misol uchun, agar biz biror narsaga
ishtiyoqli bo'lsak, biz zaif stimullarni sezmaymiz. Buning sababi shundaki,
ularning intensivligi bizning faoliyatimiz ob'ektini yoki shartlarini tashkil etuvchi
qo'zg'atuvchilarning intensivligi bilan solishtirganda etarlicha katta emas. Shu
bilan birga, boshqa sharoitlarda, masalan, tungi vaqtda, biz dam olayotganda, biz
har xil shovqinlarga, xirillashlarga va hokazolarga juda sezgir munosabatda
bo'lishimiz mumkin. Rag'batlantiruvchilar o'rtasidagi kontrast, shuningdek,
qo'zg'atuvchining davomiyligi va uning hajmi va shakli kichik ahamiyatga ega
emas. Ushbu sabablar guruhi rag'batlantirishning yangiligi, g'ayrioddiyligi kabi
sifatini o'z ichiga olishi kerak. Bunda yangilik deganda nafaqat ilgari mavjud
bo'lmagan qo'zg'atuvchining paydo bo'lishi, balki ta'sir etuvchi
qo'zg'atuvchilarning jismoniy xususiyatlarining o'zgarishi, ularning ta'sirining
zaiflashishi yoki tugashi, tanish stimullarning yo'qligi va qo'zg'atuvchilarning
kosmosdagi harakati tushuniladi. Shunday qilib, sabablarning birinchi guruhiga
odamga ta'sir qiluvchi stimulning xususiyatlarini o'z ichiga oladi. Ixtiyorsiz
diqqatni keltirib chiqaradigan sabablarning ikkinchi guruhi tashqi stimullarning
mos kelishi bilan bog'liq ichki holat inson va birinchi navbatda uning ehtiyojlari.
Shunday qilib, yaxshi ovqatlangan va och odam oziq-ovqat haqidagi suhbatga
14

butunlay boshqacha munosabatda bo'ladi. Och odam beixtiyor ovqat haqidagi
suhbatga e'tibor beradi. Fiziologik nuqtai nazardan, bu sabablarning ta'siri
A.A.Uxtomskiy tomonidan taklif qilingan dominant printsipida tushuntiriladi.
Uchinchi guruh sabablar shaxsning umumiy yo'nalishi bilan bog'liq. Bizni nima
ko'proq qiziqtiradi va bizning manfaatlarimiz, shu jumladan professionallar
sohasini tashkil etuvchi narsa, qoida tariqasida, biz tasodifan duch kelgan bo'lsak
ham, diqqatni o'ziga tortadi. Shuning uchun ko'chada yurib, politsiyachi noto'g'ri
qo'yilgan mashinaga, me'mor yoki rassom esa eski binoning go'zalligiga e'tibor
beradi. Muharrir kitob matnidagi xatolarni osongina topadi, u shunchaki
zavqlanish uchun o'qigan, chunki stilistik va boshqa xatolarni aniqlash uning
kasbiy qiziqishlari sohasi bo'lib, uzoq amaliyot bilan qo'llab-quvvatlanadi.
Binobarin, shaxsning umumiy yo'nalishi va oldingi tajribaning mavjudligi
beixtiyor e'tiborning paydo bo'lishiga bevosita ta'sir qiladi. Beixtiyor e'tiborni
keltirib chiqaradigan sabablarning to'rtinchi mustaqil guruhi sifatida bizda ta'sir
qiluvchi stimul tufayli yuzaga keladigan his-tuyg'ularni nomlashimiz kerak. Biz
uchun qiziq bo'lgan narsa, bizda ma'lum bir hissiy reaktsiyani qo'zg'atadigan narsa,
beixtiyor e'tiborning eng muhim sababidir. Misol uchun, qiziqarli kitobni
o'qiyotganda, biz uning mazmunini idrok etishga to'liq e'tibor qaratamiz va
atrofimizda sodir bo'layotgan voqealarga e'tibor bermaymiz. Bunday e'tiborni haqli
ravishda asosan hissiy deb atash mumkin. Ixtiyorsiz diqqatning uch turi mavjud.
Majburiy e'tibor. Har qanday xavf tug'diradigan har bir narsada qo'zg'atuvchining
intensivligi, uning vaqt va makon bo'yicha uzunligi kabi omillar bilan belgilanadi.
Diqqatning ushbu shaklida o'rganish ahamiyatsiz rol o'ynaydi, shuning uchun u
tug'ma, tabiiy deb nomlangan. Majburiy e'tibor ob'ektlarining xususiyatlari ro'yxati
odatda taassurotning intensivligidan boshlanadi. Bizning e'tiborimizni baland ovoz,
qattiq og'riq, sovuq jalb qiladi. Eng muhim xususiyat diqqatni tortuvchi va
chalg'ituvchi ob'ekt - bu harakat. Bir kishi uchayotgan yulduzning xira
chiziqchasini, uchib yurgan kapalakni payqadi. Bu erda mavzuning hissasi
minimal, garchi u butunlay chiqarib tashlanmasa ham. Misol uchun, odamlar turli
xil idroklarga ega va bir kishi e'tiborni jalb qilish uchun etarlicha kuchli bo'lgan
15

stimul boshqa odam tomonidan sezilmaydi. Majburiy e'tibor. Bu xilma-xillik turga
emas, balki ob'ektning individual tajribasiga bog'liq deb ta'riflanadi. U xuddi
shunday instinktiv asosda rivojlanadi, lekin go'yo kechiktirilgan tartibda, o'z-
o'zidan o'rganish va shaxsning muayyan yashash sharoitlariga moslashish
jarayonida. Ushbu jarayonlar va sharoitlar turli yoshdagi vakillar o'rtasida mos
keladigan yoki mos kelmagan darajada ijtimoiy guruhlar, diqqat va e'tiborsizlik
ob'ektlarining umumiy va individual zonalari shakllanadi. Odatiy e'tibor,
mohiyatan ixtiyoriy, bizning xohish va niyatlarimizdan mustaqil bo'lib, yanada
individuallashadi. Bu shaxsning o'tmishdagi tajribasi bilan bevosita bog'liq.
Majburiy, ixtiyorsiz va odatiy diqqatni turli xil ixtiyorsiz diqqat sifatida
birlashtiradi, ularning motivatsion sabablari sub'ektning ongidan tashqarida yotadi.
Bunday e'tibor kichik bolada allaqachon sodir bo'ladi va shuni ta'kidlash kerakki,
birinchi bosqichlarda u beqaror. Uning e'tibor doirasi tor va u o'z e'tiborini bir
nechta stimullar orasida taqsimlay olmaydi, oldingisiga qaytadi va oldingisini
yo'qotmaydi. II. O'zboshimchalik bilan e'tibor O'zboshimchalik bilan e'tibor faqat
odamga xosdir. Odamning hayvonlarga xos bo'lmagan bunday e'tiborga ega
ekanligini ko'rsatadigan asosiy fakt shundaki, odam o'zboshimchalik bilan u yoki
bu ob'ektga diqqatini qaratishi mumkin. muhit hech narsa o'zgarmaydi. Diqqatning
bu turi insonning irodasi bilan chambarchas bog'liq bo'lib, mehnat harakatlari
natijasida rivojlangan, shuning uchun uni irodali, faol, qasdli deb ham atashadi.
Ba'zi faoliyat bilan shug'ullanishga qaror qilib, biz bu qarorni amalga oshiramiz va
diqqatimizni hatto o'zimizni qiziqtirmaydigan, lekin nima qilishimiz kerak deb
hisoblagan narsalarga ataylab qaratamiz. O'zboshimchalik bilan e'tibor bizning
maqsad va rejalarimizga mos keladi va shuning uchun shaxsiyat faoliyatining
natijasi bo'lib chiqadi. Ixtiyoriy diqqat ob'ektlari doirasi cheksizdir, chunki u
rag'batlantirish xususiyatlari, organizmning o'ziga xos xususiyatlari va sub'ektning
manfaatlari bilan belgilanmaydi. E'tiboringizni biror narsaga qaratish va qaratish
uchun ongli niyat - o'ziga xos xususiyati bu e'tiborning barcha holatlari. Ixtiyoriy
diqqatning asosiy vazifasi psixik jarayonlarning borishini faol tartibga solishdan
iborat. Demak, ixtiyoriy diqqat ixtiyorsizdan sifat jihatidan farq qiladi. Biroq,
16

diqqatning ikkala turi bir-biri bilan chambarchas bog'liq, chunki ixtiyoriy diqqat
ixtiyoriy diqqatdan kelib chiqqan. Ixtiyoriy diqqat insonda ongli faoliyat
jarayonida paydo bo'lgan deb taxmin qilish mumkin. Ixtiyoriy diqqatning sabablari
biologik emas, balki ijtimoiydir: ixtiyoriy diqqat organizmda kamolotga yetmaydi,
balki bolaning kattalar bilan muloqoti jarayonida shakllanadi. Vygotskiy
ko'rsatganidek, rivojlanishning dastlabki bosqichlarida ixtiyoriy diqqat funktsiyasi
ikki kishi - kattalar va bola o'rtasida bo'linadi. Voyaga etgan odam ob'ektni atrof-
muhitdan ajratib, unga ishora qilib, uni so'z deb ataydi va bola bu signalga imo-
ishorani kuzatish, ob'ektni ushlab yoki so'zni takrorlash orqali javob beradi.
Keyinchalik, bolalar o'zlariga maqsadlar qo'yishni boshlaydilar. Shuni ham
ta'kidlash kerakki, ixtiyoriy diqqat nutq bilan chambarchas bog'liq. Bolada
ixtiyoriy diqqatning rivojlanishi dastlab uning xatti-harakatining kattalarning
nutqiy ko'rsatmalariga bo'ysunishida namoyon bo'ladi, so'ngra nutqni
o'zlashtirganda, ixtiyoriy diqqatdan sifat jihatidan farqiga qaramay, ixtiyoriy diqqat
hissiyotlar, qiziqishlar bilan ham bog'liq. , va insonning oldingi tajribasi. Biroq, bu
momentlarning ixtiyoriy diqqatga ta'siri bevosita emas, balki bilvosita. Bunga
ataylab qo'yilgan maqsadlar vositachilik qiladi, shuning uchun bu holda manfaatlar
maqsad manfaatlari, faoliyat natijasi manfaatlari sifatida harakat qiladi.
O'zboshimchalik bilan e'tibor bir nechta turlarga ega. Aslida ixtiyoriy e'tibor. Bu
odatda inson bajaradigan faoliyatning asosiy oqimida yotadi. Masalan,
monografiya kabi ish uchun bunday e'tibor talab qilinishi mumkin. Kuchli irodali
e'tibor. Ixtiyoriy diqqatga bo'lgan ehtiyoj tanlangan ob'ekt yoki faoliyat yo'nalishi
bilan ixtiyoriy diqqat ob'ektlari yoki tendentsiyalari o'rtasidagi ziddiyat sharoitida
yuzaga keladi. Ixtiyoriy diqqatning eng tanish varianti tashqi muhitdagi ziddiyatli
vaziyatda, masalan, zaif signalni tanib olishga to'sqinlik qiluvchi kuchli
chalg'ituvchi shovqin ta'sirida amalga oshiriladi. Ixtiyoriy diqqat sub'ektning
hozirgi intilishlari, qiziqishlari va xohishlariga zid ravishda, majburan, ijtimoiy
muhitning bevosita bosimi ostida yoki zaif motiv tufayli amalga oshiriladi.
Kutilayotgan e'tibor. E'tiborning bir turi sifatida kutish ixtiyoriy diqqatga
o'xshaydi, bundan tashqari, diqqat ob'ekti bu erda yo'q va odamning faoliyati
17

ma'lum bir signal turini kutishdan iborat. Kutilayotgan e'tiborning keskinligi qisqa
muddatli to'lqinlarda amalga oshiriladi, ularning har biri bir necha soniyadan
oshmaydi. Ularning orasidagi pauzalarda yoki to'liq harakatsizlik, yoki beixtiyor
diqqatga o'tish - qulay sharoitlarda odatiy va chalg'itadigan narsalarda ixtiyorsiz. II.
Post-spontan e'tibor Bir qator psixologlar e'tiborning boshqa turini ajratib
ko'rsatishadi, u ixtiyoriy kabi maqsadli va dastlabki ixtiyoriy sa'y-harakatlarni talab
qiladi, ammo keyin odam ishga "kirish" kabi ko'rinadi: faoliyat mazmuni va
jarayoni nafaqat uning natijasi, balki qiziqarli bo'ladi. va ahamiyatli. Bunday
e'tiborni N.F. Dobrynin o'zboshimchalikdan keyin. Qiyin matematik masalani
yechayotgan talabani oling. Dastlab, bu uni umuman qiziqtirmasligi mumkin. U
buni faqat qilish kerakligi uchun oladi. Talaba doimiy harakat bilan yechimga
qaytishi kerak. Ammo endi yechim boshlandi, to'g'ri harakat belgilandi, vazifa
aniqroq bo'ldi. Talaba uni tobora ko'proq jalb qiladi, u uni qo'lga oladi, u
chalg'itishni to'xtatadi: muammo uning uchun qiziq bo'lib qoldi.
O'zboshimchalikdan e'tibor, go'yo beixtiyor bo'lib qoldi. Haqiqiy ixtiyorsiz
diqqatdan farqli o'laroq, ixtiyoriy diqqat ongli maqsadlar bilan bog'liq bo'lib qoladi
va ongli manfaatlar bilan quvvatlanadi. Shu bilan birga, ixtiyoriy diqqatdan farqli
o'laroq, ixtiyoriy harakat yo'q yoki deyarli yo'q. Shubhasiz, ixtiyoriylikdan keyingi
e'tibor pedagogik jarayon uchun juda katta ahamiyatga ega. Albatta, o'qituvchi
o'quvchilarga ixtiyoriy harakatlar qilishda yordam berishi mumkin va kerak, lekin
bu jarayon charchaydi. Binobarin, yaxshi o‘qituvchi bolani o‘ziga rom etishi, uni
shunday qiziqtirishi kerakki, u o‘z kuchini behuda sarf qilmay ishlasin, ya’ni
maqsad qiziqishi, ish natijasiga bo‘lgan qiziqish bevosita qiziqishga aylansin.
Diqqatning bu turi shaxs faoliyatining mutlaqo alohida, eng yuqori shaklidir.
Buning ortida nafaqat faoliyatning maqsadliligi, balki unga bo'lgan qiziqish ham
bor. Ixtiyoriy va ixtiyorsiz diqqatni farqlashda, bir-biridan uzib, ularni bir-biriga
tashqi tomondan qarama-qarshi qo'yish kerak emas. Hech shubha yo'qki, ixtiyoriy
diqqat ixtiyoriy emas. Boshqa tomondan, ixtiyoriy diqqat ixtiyorsiz aylanadi.
Beixtiyor e'tibor odatda bevosita qiziqish bilan boshqariladi. Bunday bevosita
qiziqish bo'lmagan joyda o'zboshimchalik bilan e'tibor talab qilinadi va biz ongli
18

ravishda e'tiborimizni oldimizda turgan vazifalarga, o'z oldimizga qo'ygan
maqsadlarga qaratamiz. Biz qilgan va biz birinchi bo'lib ixtiyoriy ravishda
diqqatimizni qaratgan ish bizni bevosita qiziqtirsa, ixtiyoriy diqqat ixtiyorsiz bo'lib
qoladi. Ixtiyoriy diqqatning ixtiyoriy va ixtiyoriyga o'tishini hisobga olish diqqat
jarayonlarining haqiqiy borishini nazariy jihatdan to'g'ri aks ettirish va ishni amaliy
to'g'ri tashkil etish, xususan, ta'lim uchun markaziy ahamiyatga ega. Shuni hisobga
olish kerakki, o'z tabiatiga ko'ra, ularning natijasi ifodalovchi jozibadorligi tufayli
darhol qiziqish uyg'otishga va beixtiyor e'tiborni jalb qilishga qodir bo'lgan faoliyat
turlari mavjud; ammo, ular talab qiladigan operatsiyalarning monotonligi tufayli
uni ushlab turishga qodir emaslar. Boshqa tomondan, shunday faoliyat turlari
mavjudki, ular boshlang'ich bosqichlarining qiyinligi, ular xizmat qiladigan
maqsadlarning uzoqligi tufayli e'tiborni jalb qila olmaydilar va shu bilan birga uni
ushlab, keyin ushlab turishadi. asta-sekin ochilib, rivojlanib borayotgan
mazmunning boyligi tufayli ularning mazmuni va dinamikligi tufayli uzoq vaqt.
Birinchi holda, ixtiyoriy diqqatdan ixtiyoriy diqqatga o'tish zarur, ikkinchidan,
ixtiyoriy diqqatdan ixtiyoriy diqqatga o'tish tabiiy ravishda amalga oshiriladi. Bir
va boshqa holatda ham bir, ham boshqa turdagi e'tibor talab etiladi. Hamma uchun
- juda muhim - ixtiyorsiz va ixtiyoriy diqqat o'rtasidagi farqni faqat rasmiy
mavhumlik bilan buzish va tashqi ko'rinishga qaratish mumkin; haqiqiy mehnat
jarayonida, odatda, ularning birligi va o'zaro o'tishi xulosa qilinadi. Bundan
foydalanib, pedagogik jarayonda, bir tomondan, ixtiyoriy e'tiborga tayangan holda,
ixtiyoriy tarbiyalash, ikkinchidan, o'quvchilarning qiziqishlarini shakllantirish,
shuningdek, eng qiziqarli o'quv-tarbiyaviy ishlarni amalga oshirish, o'quv-uslubiy
bilimlarni o'z ichiga oladi. talabalarning ixtiyoriy e'tiborini ixtiyoriy ravishda
qaytarish. Birinchisi, o'quv topshiriqlarining ahamiyatini anglash, burch hissi,
tartib-intizom, ikkinchisi bevosita qiziqish bilan bog'liq bo'lishi kerak. o'quv
materiali... Ikkalasi ham zarur. beixtiyor diqqatni jamlash
2-BOB. Diqqatning asosiy xossalari Diqqat uni mustaqil psixik jarayon
sifatida tavsiflovchi bir qator xususiyatlarga ega (B ilova). Diqqatning asosiy
19

xususiyatlariga quyidagilar kiradi: barqarorlik, diqqatni jamlash, taqsimlash,
o'tish, diqqatni jamlash.
2.1Barqarorlik
Bu ma'lum vaqt davomida bir xil ob'ektga e'tibor qaratish qobiliyatidan iborat.
Barqarorlik insonning bajarilgan ishning ahamiyatini, ahamiyatini tushunishiga
bog'liq. Diqqatning barqarorligi turli sabablarga ko'ra belgilanishi mumkin.
Ulardan ba'zilari insonning individual fiziologik xususiyatlari, xususan, uning asab
tizimining xususiyatlari, vaqtning ma'lum bir daqiqasida tananing umumiy holati
bilan bog'liq; boshqalari ruhiy holatlarni (qo'zg'alish, letargiya va boshqalarni)
tavsiflaydi, uchinchilari motivatsiya (faoliyat mavzusiga qiziqishning mavjudligi
yoki yo'qligi, uning shaxs uchun ahamiyati), uchinchisi - faoliyatning tashqi
sharoitlari bilan bog'liq. Asab tizimi zaif yoki haddan tashqari hayajonlangan
odamlar tezda charchab qolishlari va impulsiv bo'lishlari mumkin. Jismoniy
jihatdan o'zini juda yaxshi his qilmaydigan odam, shuningdek, tartibsiz diqqat
bilan ajralib turadi. Mavzuga qiziqishning yo'qligi diqqatni undan tez-tez
chalg'itishga yordam beradi va aksincha, qiziqishning mavjudligi diqqatni uzoq
vaqt davomida kuchaygan holatda ushlab turadi. Tashqi chalg'ituvchi daqiqalar
yo'qligi bilan ajralib turadigan muhitda e'tibor juda barqaror. Juda ko'p
chalg'ituvchi stimullar mavjud bo'lganda, u o'zgarib turadi, etarlicha barqaror
bo'lmaydi. Hayotda e'tiborning umumiy barqarorligining o'ziga xos xususiyati
ko'pincha ushbu omillarning birgalikdagi kombinatsiyasi bilan
belgilanadi.Diqqatning barqarorligi, albatta, qo'shimcha ravishda, bir qator
shartlarga bog'liq. Bularga quyidagilar kiradi: materialning xususiyatlari, uning
qiyinchilik darajasi, tanishligi, tushunarliligi, sub'ektning unga bo'lgan munosabati,
uning qiziqish darajasi. bu material va nihoyat, individual xususiyatlar shaxsiyat.
Ikkinchidan, eng muhimi, birinchi navbatda, ongli irodali harakat orqali, diqqatni
uzoq vaqt davomida ma'lum darajada ushlab turish qobiliyati, hatto u qaratilgan
mazmun darhol qiziqish uyg'otmasa ham. diqqat markazida bo'lishi ma'lum
qiyinchiliklarga to'la. U faoliyatning muayyan predmeti yoki tomoni bilan
20

bog`lanishning mavjudligini bildiradi va bu bog`lanishning shiddatini ifodalaydi.
Konsentratsiya - bu diqqatni jamlash, ya'ni diqqatni aks ettiruvchi asosiy fakt.
Diqqatning konsentratsiyasi aqliy yoki ongli faoliyat to'plangan diqqatni anglatadi.
Diqqatni jamlash tushunchasi bilan bir qatorda, konsentratsiyalangan diqqat
ko'pincha psixologik adabiyotlarda bir yoki kichik miqdordagi ob'ektlarga kuchli
diqqatni jamlash e'tibori sifatida tushuniladi. Bu holda diqqatning jamlanishi ikki
belgining birligi bilan belgilanadi - diqqatning intensivligi va torligi. Diqqatning
zichligi va torligi kontseptsiyasidagi birlashuv diqqatning intensivligi va uning
hajmi bir-biriga teskari proportsional ekanligidan kelib chiqadi. Diqqat sohasi bir-
biriga bog'liq bo'lmagan elementlardan iborat bo'lsa, bu asos odatda to'g'ri bo'ladi.
Lekin unga semantik aloqalar kiritilganda, birlashtiruvchi turli elementlar o'zaro
e'tibor sohasining qo'shimcha mazmun bilan kengayishi nafaqat konsentratsiyani
kamaytirmaydi, balki ba'zan uni oshirishi mumkin. Shuning uchun biz diqqat
konsentratsiyasini faqat konsentratsiyaning intensivligi bilan aniqlaymiz va unga
diqqatning torligini kiritmaymiz.
2.3 Diqqatni taqsimlash
Bu diqqatni bir nechta ob'ektlarga tarqatish yoki bir vaqtning o'zida bir nechta
harakatlarni muvaffaqiyatli bajarish qobiliyatidir. Shuning uchun diqqatni
taqsimlashda biz uni bir emas, balki ikki yoki undan ortiq turli fokuslarda jamlash
imkoniyati haqida gapiramiz. Bu bir vaqtning o'zida bir nechta harakatlar ketma-
ketligini bajarish va bir nechta mustaqil jarayonlarni ularning diqqat markazidan
hech birini yo'qotmasdan kuzatish imkonini beradi. Ularning aytishicha, Napoleon
bir vaqtning o'zida o'z kotiblariga yettita muhim diplomatik hujjatni aytib berishi
mumkin edi. Ba'zi shaxmatchilar diqqat bilan bir vaqtning o'zida bir nechta
o'yinlarni o'ynashlari mumkin. Taqsimlangan e'tibor bir vaqtning o'zida bir nechta
mashinalarni kuzatishi kerak bo'lgan to'qimachilik ishchilari kabi ba'zi kasblar
uchun professional muhim xususiyatdir. E'tiborni taqsimlash o'qituvchi uchun ham
juda muhim, u sinfdagi barcha o'quvchilarni o'z ko'rish sohasida ushlab turishi
kerak. Diqqatning taqsimlanishi diqqatni muhim makonga tarqatish, bir nechta
21

faoliyat turlarini parallel ravishda bajarish yoki bir nechta turli harakatlarni
bajarish qobiliyatidan iborat. E'tibor bering, diqqatni turli xil faoliyat turlari
o'rtasida taqsimlash haqida gap ketganda, bu har doim ham ular tom ma'noda
parallel ravishda amalga oshirilishini anglatmaydi. Bu kamdan-kam uchraydi va
bunday taassurot odamning bir faoliyat turidan ikkinchisiga tezda o'tish qobiliyati,
unutish sodir bo'lgunga qadar uzilib qolganning davomiga qaytishga ulgurishi
tufayli yuzaga keladi. Bu xususiyat insonning psixologik va fiziologik holatiga
bog'liq. Charchoq bilan, diqqatni jamlashni talab qiladigan murakkab ishlarni
bajarish jarayonida uning tarqalish maydoni odatda torayadi.
2.4 Diqqatni almashtirish
Diqqatning o'zgarishi - bu o'zgartirilgan sharoitlarga mos keladigan ba'zi
o'rnatishlarni tezda o'chirish va yangilariga o'tish qobiliyati. Diqqatning
o'zgaruvchanligi deganda uning bir ob'ektdan ikkinchisiga, bir faoliyat turidan
boshqasiga o'tishi tushuniladi. Inson diqqatining bu xususiyati uning diqqatini bir
ob'ektdan ikkinchisiga o'tkazish tezligida namoyon bo'ladi va bunday ko'chirish
ham ixtiyoriy, ham ixtiyoriy bo'lishi mumkin. Birinchi holda, shaxs o'z e'tiborini
beixtiyor uni tasodifan qiziqtirgan narsaga qaratadi, ikkinchidan - ongli ravishda,
iroda harakati bilan u o'zini biron bir narsaga, hatto o'zi unchalik qiziq bo'lmagan
narsaga qaratishga majbur qiladi. Diqqatning o'zgarishi, agar u ixtiyoriy asosda
yuzaga kelsa, uning beqarorligini ko'rsatishi mumkin, ammo bunday beqarorlik har
doim ham uni salbiy sifat deb hisoblash uchun sabab bo'lmaydi. U ko'pincha
tananing vaqtincha dam olishiga, analizatorga, asab tizimining va umuman
tananing ish qobiliyatini saqlash va tiklashga yordam beradi. O'tish qobiliyati
e'tiborning moslashuvchanligini anglatadi - bu juda muhim va ko'pincha juda zarur
sifat. O'zgartirish qulayligi turli odamlar har xil: ba'zilari - oson almashtirish bilan -
oson va tez bir ishdan ikkinchisiga o'tish; boshqalarga "kirish" bor yangi ish ko'p
22

yoki kamroq vaqt va katta kuch talab qiladigan qiyin operatsiya. O'tish tezligida
sub'ektning individual xususiyatlari, xususan uning temperamenti ham ma'lum rol
o'ynaydi.
2.5 Diqqat doirasi
Diqqat miqdori, ya'ni diqqatni qamrab oladigan bir hil ob'ektlar soni masalasi
alohida masaladir. Diqqat hajmi biz bir vaqtning o'zida etarlicha aniqlik bilan
ushlay oladigan ob'ektlar sonini anglatadi. Ma'lumki, inson bir vaqtning o'zida turli
narsalarni o'ylay olmaydi va turli ishlarni bajara olmaydi. Ushbu cheklov bizni
tashqaridan kelayotgan ma'lumotlarni qayta ishlash tizimining imkoniyatlaridan
oshmaydigan qismlarga bo'lishga majbur qiladi. Diqqat miqdorining muhim va
belgilovchi xususiyati shundaki, u o'rganish va o'qitish jarayonida amalda
o'zgarmaydi. Shuni ta'kidlash kerakki, diqqat hajmi tushunchasi idrok hajmi
tushunchasiga, adabiyotda keng qo'llaniladigan aniq diqqat sohasi va noaniq diqqat
sohasi tushunchalari esa juda yaqin. vizual idrok etish markazi va periferiya
tushunchalari. Bizning e'tibor sohamizdagi o'zaro bog'langan elementlarning soni,
agar bu elementlar mazmunli bir butunga birlashtirilsa, ancha ko'p bo'lishi
mumkin. Diqqat miqdori o'zgaruvchan miqdor bo'lib, diqqat qaratilayotgan
mazmunning bir-biri bilan qanchalik chambarchas bog'liqligiga, materialni
mazmunli bog'lash va tuza bilish qobiliyatiga bog'liq. Oxirgi holat pedagogik
amaliyotda e'tiborga olinishi, taqdim etilgan materialni talabalarning diqqat
doirasini ortiqcha yuklamaydigan tarzda tizimlashtirishi kerak. Diqqat miqdori
uning o'ziga xos xususiyati bo'lib, u bir vaqtning o'zida odamning ortib borayotgan
diqqat (ong) sohasida qolishi mumkin bo'lgan ma'lumotlar miqdori bilan
belgilanadi. Odamlarning o'rtacha e'tiborining soni xarakteristikasi 5-7 birlik
ma'lumotdir. Odatda tajriba orqali o'rnatiladi, uning davomida juda qisqa vaqt
ichida odamga katta hajmdagi ma'lumotlar taqdim etiladi. Bu vaqt ichida u nimaga
e'tibor bera oladi, uning diqqatini jamlaydi. Diqqat miqdorini eksperimental
aniqlash qisqa muddatli yodlash bilan bog'liq bo'lganligi sababli, u ko'pincha qisqa
muddatli xotira miqdori bilan belgilanadi. Diqqatning turli xossalari - uning
23

kontsentratsiyasi, hajmi va taqsimoti, o'zgaruvchanligi va barqarorligi ko'p jihatdan
bir-biriga bog'liq emas: bir jihatdan yaxshi diqqat boshqasida u qadar mukammal
bo'lmasligi mumkin. Shunday qilib, masalan, diqqatning yuqori konsentratsiyasi,
olimlarning g'ayrioddiy beparvoligidan dalolat beradiki, zaif o'zgaruvchanlik bilan
birlashishi mumkin. Diqqatning xususiyatlarini o'rganish uchun beparvolik
masalasi katta ahamiyatga ega. Beparvolik odatda ikki xil narsa deb ataladi.
Birinchidan, bema'nilik, ko'pincha, odam o'z atrofida hech narsani - na odamlarni
va narsalarni, na turli xil hodisa va hodisalarni sezmasa, ortiqcha ish bilan
shug'ullanish natijasi deb ataladi. Ushbu turdagi beparvolik odatda xayoliy
beparvolik deb ataladi, chunki bu hodisa har qanday faoliyatga katta konsentratsiya
natijasida yuzaga keladi. Beparvolikning fiziologik asosi miya yarim korteksida
qo'zg'alishning kuchli o'chog'i bo'lib, u manfiy induksiya qonuniga ko'ra
korteksning atrofdagi hududlarida inhibisyonni keltirib chiqaradi. Odam uzoq vaqt
davomida biror narsaga diqqatini jamlay olmagan, doimiy ravishda bir narsa yoki
hodisadan ikkinchisiga o'tganda, hech narsa ustida o'ylamasdan, butunlay boshqa
turdagi beparvolik kuzatiladi. Bunday bema'nilik haqiqiy g'oyibonalik deyiladi.
Haqiqiy beparvolik bilan og'rigan odamning ixtiyoriy diqqati o'ta beqarorlik va
chalg'itish bilan tavsiflanadi. Fiziologik nuqtai nazardan, haqiqiy befarqlik ichki
inhibisyonning etarli emasligi bilan izohlanadi. Tashqi signallar ta'sirida paydo
bo'ladigan qo'zg'alish oson tarqaladi, lekin qiyinchilik bilan to'planadi. Natijada,
tarqoq odamning miya yarim korteksida beqaror qo'zg'alish o'choqlari hosil bo'ladi.
Haqiqiy bema'nilikning sabablari har xil. Ular asab tizimining umumiy buzilishi,
qon kasalliklari, kislorod etishmasligi, jismoniy yoki ruhiy charchoq, og'ir hissiy
stress bo'lishi mumkin. Bundan tashqari, chinakam befarqlikning sabablaridan biri
olingan taassurotlarning sezilarli soni, shuningdek, sevimli mashg'ulotlari va
qiziqishlarining buzilishi bo'lishi mumkin.
24

Xulosa
Diqqatning asoslarini ko'rib chiqsak, u eng murakkab rivojlanish mahsuli
ekanligini ta'kidlash mumkin. Shaxs diqqatining o'zboshimchaligi alohida
ahamiyatga ega bo'lib, uning shakllanishi inson ongli faoliyatini tashkil etishning
murakkab shaklining ichki mexanizmlarini tushunishga yo'l ochadi, bu uning
barcha aqliy faoliyatida hal qiluvchi rolni ochib beradi. Hayotiy funktsiyalarni
yaxshilash uchun e'tiborni rivojlantirish tananing boshqa har qanday fiziologik
parametrlarini o'rgatish kabi muhimdir. Diqqat dunyoning rasmini aniqroq idrok
etishga, aqliy vazifalarni hal qilishga, shuningdek, inson faoliyatining eng muhim
omillarini tanlashga qaratilgan. Shuning uchun, psixologik holatingizni saqlab
qolish uchun diqqatni qanday o'rgatish kerakligini aniq bilishingiz kerak. Ushbu
ishda diqqatning shakllanishiga ta'sir qiluvchi asosiy yo'nalishlari, turlari va
xususiyatlari ko'rib chiqildi. Qo'zg'alish jarayonlarining selektiv yo'nalishini
belgilovchi va diqqat asosida yotadigan fiziologik mexanizmlar aniqlangan.
Shuningdek, diqqat zarur bo'lganlarni faollashtiradi va hozirda kerak bo'lmagan
psixologik va fiziologik jarayonlarni inhibe qiladi, tanaga kiradigan ma'lumotlarni
uning haqiqiy ehtiyojlariga muvofiq tashkiliy va maqsadli tanlashga yordam
beradi, aqliy faoliyatning bir xil ob'ekt yoki turga tanlab va uzoq muddatli
konsentratsiyasini ta'minlaydi. faoliyati.
25

Foydalanilgan manbalar ro'yxati
1.Vygotskiy LS Oliy aqliy funktsiyalarning rivojlanish tarixi Sobr. sit .: 6 jildda. 3-
jild / Otv. ed. A. V. Zaporojets. - M .: Pedagogika, 1983 .-- 367 b. S. 5-328.
2. Dormyshev Yu. B., Romanov V. Ya. Diqqat psixologiyasi. - M: Trivola,
1995 .-- 357 b.
3. Dormashov Y.B., Romanov V.Ya. Diqqat psixologiyasi: Darslik / prof. V.P.
Zinchenko. - 3-nashr, Rev. - M .: Flinta, 2002. - 376s.
4. Maklakov A.G. Umumiy psixologiya.- SPb .: Piter, 2001.- 592 b.: kasal.-
("Yangi asr darsligi" seriyasi).
5. Nemov R.S.: Psixologiya: talabalar uchun darslik. yuqoriroq. ped. muassasalar:
3 kn. - 4-nashr.-M .: gumanist. ed. markaz VLADOS, 2001.- 1-kitob:
psixologiyaning umumiy asoslari.- 688 b.
6. Umumiy psixologiya: Talabalar uchun darslik. in-tov // Ed. A. V. Petrovskiy. -
3-nashr, Qayta ko'rib chiqilgan. va qo'shimcha - M .: Ta'lim, 1986 .-- 463 b.
7. Diqqat psixologiyasi / ed. Yu.B. Gippenrayter va V.Ya. Romanov. - M .:
CheRo, 2001.- 858p. - (seriya: Psixologiyada o'quvchi). Rubinshteyn S.L .:
Umumiy psixologiya asoslari.- SPb .: Piter, 2006.- 713p.
8. Stankin M.I. Umumiy psixologiya: Inson psixikasining funktsional hodisalari -
M .: MPSI; Voronej: "MOBEK" NPO nashriyoti, 2001.- 352s ("psixolog
kutubxonasi" seriyasi).
26

Diqqatning mohiyati va vazifalari. Diqqat tushunchasi va mohiyati. Beparvolik - bu odamning uzoq vaqt davomida aniq bir narsaga e'tibor qarata olmasligi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Diqqatning mohiyati va vazifalari. Diqqat tushunchasi va mohiyati. Beparvolik - bu odamning uzoq vaqt davomida aniq bir narsaga e'tibor qarata olmasligi

Похожие документы