Diqqatning samaradorligiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	658.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Diqqatning samaradorligiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar

Купить

MAVZU; Diqqatning samaradorligiga ta’sir ko’rsatuvchi omillar
REJA ;
Kirish
l-bob : Bilish jarayonlar. Diqqat tushunchasi
1.1 Diqqatning funksiyalari va turlari
1.2 Diqqatning xususiyatlari . Bo’luvchanligi ko’chuvchanligi va ko’lami
ll-bob: Diqqatning fiziologik asoslari
2.1 Diqqatning shaxsda rivojlanishi va buzilishi
2.2 Diqqatning kuchi va barqarorligini ta’min etadigan shart –sharoitlar
Xulosa
Kurs ishida foydalanilgan adabiyotlar

DIQQATNING PSIXIK FUNKSIYALARI
Diqqat deb ongimizni bir nuqtaga to‘plab, ma’lum narsa va hodisalarga
faol yo‘naltirilishiga
sezish jarayonida, idrok
qilishda, xotira, xayol
va tafakkur jarayonlarida
har doim ishtirok
etadi. Demak, diqqat
barcha aks ettirish
jarayonlarimizning
doimiy yo‘ldoshidir.
Diqqat inson
faoliyatining barcha
turlarini muvaffaqiyatli
amalga oshirishni va
ulaming samaradorligini
ta ’minlovchi muhim
shartlardan biridir.
Kishi faoliyati qanchalik
murakkab, serzahmat,
davomiylik jihatdan uzoq
muddatli, mas’uliyat
hissini taqozo qilsa, u
diqqatga shunchalik
yuksak hartlar va talablar
qo‘yadi. Inson ziyrakligi,
farosatliligi, tez payqashi,
sinchkovligi, dilkashligi
uning tur- Ixtiyoriy diqqat - ongning oldindan belgilangan
maqsadga muvofiq irodaviy va asabiy faollik
ko'rsatgan holda muayyan obyektga yo'nalishi va
unga to‘planishdan iborat diqqat turi.
Ixtiyoriydan keyingi diqqat - diqqatning
muayyan obyektga, avvalo, ixtiyoriy ravishda
qaratilib,so‘ngra uning ahamiyati tushunilgan sari
o‘z-o‘zidan qaratilib boriladigan (avtomatlashgan)
diqqat turi. Ushbu tushuncha psixologiya faniga
N.F. Dobrinin tomonidan kiritilgan.
Diqqat chalg‘ishi - ma’lum bir faoliyat jarayonida
diqqatning bir obyektdan boshqa bir obyektga
ixtiyorsiz ravishda o‘tib turishidan iborat
salbiy xususiyati.
Diqqatning hajmi - diqqatning bir vaqtning
o‘zida qamrab olishi mumkin boigan mustaqil
obyektlar miqdori bilan belgilanadigan xususiyati.
Diqqatning hajmi eksperimental sharoitda 2-6
mustaqil obyektga tengdir. Diqqatning obyektlari
o‘rtasida qanchalik yaqin bogianishlar mavjud
bo‘lsa, uning hajmi shunchalik keng boiadi va
aksincha.
Diqqat obyekti - ongimiz atrofdagilardan ajratib
olgan holda yo‘naltirilgan va faol to'plangan
narsa yoki hodisa. Diqqat obyekti faqat obyektiv
narsalar emas, balki subyektiv hodisalar, o‘z
histuyg'ularimiz, fikrlarimiz, xayol yoki xotira
tasavvurlarimiz va boshqa shu kabilar ham boiishi
mumkin.
Ixtiyorsiz diqqat - ongimizning oldindan
belgilangan maqsadsiz ravishda muayyan obyektga
yo‘naltirilishi va unga to‘planishidan iborat diqqat
turi. Ixtiyorsiz diqqat obyektlari narsa va hodisalaming
odatdan tashqari holati, belgisi, sifati va boshqalardir.

mush sharoitida, shaxslararo munosabatida muhim omil sifatida xizmat
qiladi. Diqqat aqliy faoliyatning barcha turlarida ishtirok etadi,
insonning xatti-harakatlari ham uning ishtirokida sodir bo‘ladi.
Psixologiya fanida diqqatga har xil ta’rif beriladi, uni yoritishda
psixologlar turli nazariyaga asoslanib yondashadilar. Diqqat deb ongni
bir nuqtaga to‘plab, muayyan bir obyektga aktiv (faol) qaratilishiga aytiladi
(P.I.Ivanov). P.I.Ivanovning fikricha, biz faoliyatimiz jarayonida
idrok va tasawur qiladigan har bir narsa, har bir hodisa, o‘zimiz qilgan
ishimiz, o‘y va fikrlarimiz diqqatning obyekti bo‘la oladi.
Diqqatsizlik - diqqatni obyektga yo‘naltira va to‘play olmaslik,
atrofdagi kishilarga nisbatan diqqatsizlik yoki iltifotsizlikdan iborat
salbiy xarakter xislati.
Diqqatning o‘zgarib turishi - idrok, xotira, tasawur yoki tafakkur
jarayonida diqqatning ma’lum vaqt ichida dam kuchayib, dam
susayib turishidan iborat qonuniyat; diqqat ba’zan daqiqaga 25-30
marta ham o‘zgaradi. Diqqatning o‘rtacha o‘zgarishi tebranish chastotasi
2-3 sekundga tengdir.
Ko‘ruv diqqati - narsa va hodisalami ko‘ruv organi orqali idrok
qilish, esga tushirish munosabati bilan namoyon bo‘ladigan diqqat
turi. Ikkinchi tartibli ixtiyoriy diqqat - ongimizni muayyan obyektga
ixtiyorsiz ravishda yo‘naltirilsa-da, uning ustiga ma’lum vaqt
barqaror holda, to‘planib turishidan iborat ixtiyoriy diqqat turi; diqqat
to‘plangan obyektining mazmuniga qarab ixtiyorsiz diqqatning ixtiyoriy
diqqatga aylanishi.
Ichki diqqat - ongimizning o‘z subyektiv taassurotlarimiz, his
tuyg‘ularimiz va intilishlarimizga qaratilishidan iborat diqqat turi.
Tashqi diqqat - ongimizning obyektiv voqelikdagi narsa va hodisalarga,
ulaming ayrim belgi va xususiyatlariga yo‘naltirilishi, ularda
faol to‘planadigan diqqat turi.
Bedor holat - bosh miya yarim sharlaridagi tegishli nerv markazlarining

qo‘zg‘alishi bilan belgilanadigan uyqudan tashqaridagi holat,
ongli holat. Shaxs bedor holatidagina ma’lum bir faoliyat turini
amalga oshira oladi.
Qo‘zg‘alish markazi - markaziy asab tizimining qo‘zg‘alish jarayoni
ro‘y bergan uchastkasidir.
Diqqat depressiyasi (lot. deprezyu - pasayish) - turli tashqi va ichki
omillarga ko‘ra obyektda to‘planish va mustahkamlanishning kuchsizlanishi
va buzilishi. Paradoks fazasi - kuchli qo‘zg‘atuvchiiarga
qaraganda kuchsiz qo‘zg‘atuvchilaming kuchli reaksiyasini vujudga
keltirishi (patologik holatlar nazarda tutiladi). Oriyentirovka
refleksining elektrofiziologik simptomlarining barqarorlashuvi - ixtiyoriy
diqqat buzilganda maqsadga muvofiq topshiriq berish va oqilona
instruksiya yoki ustanovka berish hamda vaziyatga qarab uni
o‘zlashtirish orqali insonda oriyentirovka refleksini qaytadan tiklashdan
iborat korreksion faoliyat.
Diqqat korreksiyasi (lot. tuzatish) - insonda diqqat patologik holatga
(buzilishga) uchraganda maxsus usul va uslublardan foydalanib
tuzatishdan iboratdir.

Fiziologik diqqat ruhiy jarayonlar bilan birga nerv
markazlari orqali ishlaydi. Vizual eshituv va boshqa
his tuyg’ular, idrok, shuningdek harakat kabilar
orqali fiziologik diqqat miya yarim sharlari
po‘stlog‘ida muayyan qismlarining faoliyati bilan
bog‘liq, biroq uni amalga oshirish uchun hech
qanday maxsus nerv markazi mavjud emas. Ruhiy
holatlaming aniq markaziy qismi bo‘lmasa-da ko‘rish qobiliyati eshitish qobiliyatiga
nisbatan bosh miyaning boshqa qismlari bilan bog‘liq, huddi shu kabi oyoq va qo‘l
harakatlari ham gapirish qobiliyatiga nisbatan bosh miyaning boshqa burchagida
joylashgan.
Oliy asab faoliyatini o‘rganishda bosh miya po‘stlog‘ining turli sohalarida nerv
markazlari hech qachon bir vaqtning o‘zida bir xil qo‘zg‘algan yoki cheklangan holda
bo‘lmaydi. Agar biz u yoki boshqa faoliyat bilan bog‘liq miya qobig‘idagi fiziologik
jarayonlarni nazorat qilishimiz mumkin bo‘lganida, unda biz har vaqtda bosh
miyaning u yoki bu qismidagi doimiy optimal bo‘lgan va boshqa qismlari esa
kuchsizlangan holatda bo‘lgan jarayonni kuzatgan bo‘lardik. “Agar bosh suyagi
qopqoq bilan miya yarim sharlarini ko‘rish mumkin bo‘lganda, insonni fikrlayotgan
vaqtida uning miya yarim sharlaridagi doimiy shakli va nihoyatda tartibsizligi,
hajmining o‘zgaruvchanligi harakatlarini kuzatgan
bo‘lardik” (Pavlov).
Miyaning burchak qismlarida farqlashni hosil qiluvchi yangi reflektorlar
osongina hosil bo‘ladi, bu ruhiy holatdagi aniqlik va muvaffaqiyatlilikni anglatadi.
Maksimal qo‘zgalishdagi miya yarimsharlarining qismi ijodiy qism
hisoblanadi. Ular doimo olingan holatlarga qarab miya bo‘ylab harakat qilishadi shu
sabab, ular doimo, hajm o‘zgarishiga ko‘ra, asosan miyaning sust bo‘lgan qismlarida
harakat qiladi.
Diqqat fiziologik mexanizmlami tushuntirishda ilgari surilgan tamoyil mashhur
Uxtomskiyning dominantlik tamoyilidir. Fiziologik miqtayi nazardan ,
diqqat — bosh miya nerv
faoliyatining aniq vaqtdagi aniq
optimal qo ' zg ' aluvchanligi
holatidagi qismi bo ' lib qolgan
qismlari esa past darajadagi
qo’zg’aluvchanlikdir

Zamonaviy ilmiy ma’lumotlarga ko‘ra miya va boshqa miya tuzilmalarida
hayotni tiklash jarayonida diqqatning ahamiyati juda katta.
Diqqatning tanlovchanligi.
Ongimizda ayni bir vaqt mobaynida qancha axborot almashiladi? Diqqat
bizning ongimizni yoritkich nurlariga o‘xshab ketadi va ong atrofdagi ma’lum bir
cheklangan jismlarga o‘z diqqatini qaratadi. Inson jismlami to‘xtovsiz qabul qilishi
jarayonida, birinchi idrok qilingan holat boshqalarga almashib ketaveradi.
Olimlaming hisob-kitoblariga qaraganda, insonning beshta sezgisi sekundiga
11.000.000 bit axborotni ongli ravishda qabul qilar ekan va bu jarayon haqida Vilson
2002-yilda ma’lumot bergan. Ongning behush holatida 10.999.960 bit axborotdan
foydalanar ekanmiz. Bunga misol, siz biror-bir gapni o‘qib turib oyoqlaringizga
poyabzalni kiya olmaysiz. Diqqatiningizni Neker kubga qarating
va bu rasmni siz turlicha idrok qila olasiz. Misol qilib, doiralami olsak, biz ulami turli
holatda idrok qilishimiz mumkin. Ulaming ichidan bir nechtasi bir xil bo‘lishi
mumkin, biroq bizning diqqatimiz ularga birin-ketin qaratiladi
Siz bu tekstni o‘qishni boshlaganda, oyoq kiyimingizni siqayotganini yoki
bumingiz ko‘rish chizig‘ida turganini tushunmagansiz. Hozir esa e’tiboringizni
qaratganingizda, oyoqlaringizni og‘riyotganini va bumingiz ko‘z oldingizda turganini
sezasiz. Tekstga e’tiboringizni jam qilib siz periferik ko‘rinishda kelayotgan
ma’lumotni inkor etasiz. Ammo buni o‘zgartirish mumkin. X ga diqqat bilan qarab
e’tiboringizni kitob yonida nima turganiga qarating (kitob chetlari, stol usti va
boshqalar).
Diqqat tanlovchanligiga yana bir misol, ko‘p tovushlar orasidan faqat bir
ovozni eshita olish qobiliyati. Tasawur qiling, siz naushnik orqali ham chap, ham
o‘ng qulog‘igingiz bilan bir vaqtning o‘zida ikki xil odamning suhbatini
eshitmoqdasiz. Sizdan chap qulog‘ingiz orqali nimani eshitganingiz so‘raldi. Siz chap
qulog‘izdagi gaplarga e’tibor berganingizda o‘ng qulog‘ingizda eshitilayotgan
gaplami idrok qilmaysiz. Biroz vaqtdan so‘ng sizdan

o‘ng qulog‘ingizda qaysi tilda gapirishganini so‘ralsa bilolmay qolasiz (lekin
suhbatdoshingizning jinsi va ovoz balandligini eslab qolgan bo‘lasiz). Agar biz ongli
ravishda biron nimaga diqqatimizni qaratsak faqat aynan o‘sha narsa bilan band
bo‘lar ekanmiz.
Diqqatning tanlovchanligi - bu bizning ongimizda idrok qila oladigan
cheklangan obyekt va hodisalaming ayn i vaqtda jamlanganligidir.
Bizni o‘rab turgan ko‘p sonli vizual qo‘zg‘atuvchilardan tahlil uchun biz faqatgina
ayrim qo‘zg‘atuvchilami tanlaymiz. Ultrik Neysser va Robert Beklen (Neisser and
Beclen, 1979) hamda Deniel Chervone (Cervone, 1983) buni o‘z tadqiqotlarida
ko‘rsatib berishgan.
Tadqiqot shundan iborat bo‘lganki, unda sinaluvchilarga 1 daqiqali video
ko‘rsatilgan. Videoda 3 ta qora ko‘ylakdagi basketbol o‘yinchilari orqa qatorda esa 3
ta oq qo‘ylakli o‘yinchilar basketbol o‘ynayotganlari tasvirlangan. Sinaluvchilarga
berilgan topshiriqqa
ko‘ra qora ko‘ylakli o‘yinchilar koptokni bir-biriga uzatgan paytlarida sinaluvchilar
tadqiqot tugmachasini bosishlari kerak edi. Shu bilan birga klip davomida basketbol
o‘yinchilari o‘ynayotgan paytda orada o‘yinchilar o‘rtasidan soyabonli bir ayol o‘tib
ketadi. Sinaluvchilarning aksariyati berilgan topshiriqqa ko‘ra qora ko‘ylakli
ishtirokchilami
shunchalik diqqat bilan kuzatishganki, ayolni ko'rmay qolishgan. Video
sinaluvchilarga qaytadan ko‘rsatilib, soyabonli ayol o‘yinchilar orasidan o‘tganligi
aytilganda sinaluvchilar o‘zlari ayolni ko‘rmay qolganliklaridan hayratda qolishgan
.
Diqqatning rivojlanishi va buzilishi
Insonning barcha a’zolari va mexanizmlarining yuqori ish qobiliyatini
ta’minlashida diqqatning kerakli saqlanish va rivojlanish shartlari:
- kun tartibini to‘g‘ri taqsimlash, to‘liq ovqatlanish va dam olish;
- ichki a’zolaming kasallanishiga, ko‘rish va eshitish qobiliyatining buzilishiga
qarshi davolanish va ko‘rikda bo‘lish;
- kunlik ishlash qobiliyatining maromi;

- aqliy va jismoniy mashqlar almashinuvi
- qulay ish sharoitini yaratish.
Tashqi kuchli ta’sir qiluvchi holatlami mavjud qilmaslik - tinchlikni
ta’minlovchi (diqqatni jam qilsa bo‘ladigan holat):
- gigiyenik talabga javob beradigan ishning ta’minlanishi;
- maqbul jismoniy omil (e’tibomi tortmaydigan holat, ortiqcha harakatlar me’yori);
- odat bo‘lib qolgan ish shart-sharoiti;
- muvafFaqiyat sari aniq maqsadlami aniqlash.
Diqqatning buzilishi natijasida maqsadga qaratilganlikning salbiy o‘zgarishini tanlash
va barqaror psixologik faoliyat normal miya faoliyatining buzilishi yoki charchash
holatida ko‘rinadi.
Diqqatning buzilishi bir necha ko‘rinishlarga bo‘linadi.
Diqqatning buzilishi turli darajalardagi uzviy mag‘lubiyatlarda hosil bo‘ladi.
Asosiy yo‘sinda miyaning peshana va boshqa qismlarida hamda oddiy charchash
holatlarida diqqatning buzilishi 3 turga bo‘linadi:
I tur. Diqqatning tarqoqligi - boshqarib bo‘lmaydigan o‘zgaruvchan va kuchsiz
diqqat-e’tibor bilan xarakterlanadi. Ushbu tip maktabgacha bo‘lgan bolalarda hamda
holsizlik tufayli va charchoqqa chalingan kattalarda ham uchraydi.
II tur. E’tiborsizlik - boshqa fikrlarga diqqatning qaratilishi va intensivligi
murakkablashgan o‘zgaruvchan diqqat bilan xarakterlanadi. Ushbu tipga miyasiga bir
fikr o‘mashib qolgan shaxslar mansub. Diqqatning buzilishining
korinishlar
Chalg’ish Fikr tarqoqlik
Diqqat ko’lamining
torayishiHaddan tashqari
katchanlik Harakatsizlik
(Inertlik )

III tur. Parishonxotirlik - diqqatning jamlanganligi va qiyinchilik bilan
almashishi sezilarli darajada murakkabligi bilan tavsiflanadi. Ushbu tipga nerv tizimi
kuchsiz va e’tiborsizligi vaqtivaqti bilan yoki doimiy namoyon bo‘luvchilar kiradi.
Bunday holat ma’lum muddat holdan toygan va parishonxotir bo‘lib qolgan sog‘lom
odamlarda ham to o‘z holati tiklanguniga qadar sodir bo‘lshi mumkin . Klinik
ko‘rmishi ko‘pincha keksa yoshdagi miya terosklerosga uchragan shaxslarda miyada
kislorodning kamayishi natijasida uchraydi. Diqqatsizlikning bunday turi
“Keksalikka bo‘lgan diqqatsizlik” deb ham ataladi. Diqqatning buzilishi ham
kasallik alomati bo‘lishi mumkin. Kasallikka olib boruvchi turli p sixik yoki somatik
buzilishlar natijasida diqqatning buzilishini ham kasallikni alomati hisoblanadi
Di qq atning salbiy ji h atlaridan biri parishonxotirlikdir. Parishonxotirlik
diqqatni uzoq vaqt davomida biron ishga layoqatsizlikda diqqatning osongina va tez-
tez bo’linib turishida namoyon bo’lishi mumkin. Parishonxotirlikning bu ko’rinishi
ko’pincha ish qobiliyati susayib ketishining va xulq-atvordagi uyushmaganlikning
sabablaridan biri hisoblanadi.
Parishonxotirlikning sabablari har xildir. Parishonxotirlik shaxsning barqaror
xislati sifatida ixtiyoriy diqqatning sustligi ko’rsatkichi hisoblanadi va noto’g’ri
tarbiya natijasi(bolaning erkalatib yuborilishi, jazolanmasdan qolishi, taassurotlarning
har xilligiga odatlanish va boshqalar) bo’lishi mumkin. Bu xildagi parishonxotirlikka
qarshi avvalo shaxsda irodaviy sifatlarni shakllantirish yo’li bilan kurash olib borish
kerak. Parishonxotirlikni bola salomatligining yaxshi emasligi, nerv tizimining
umuman buzilganligi bilan izo h lash mumkin. Parishonxotirlik haddan tashqari hissiy
hayajonlanish, yoxud charchash oqibati sifatida qisqa muddatli bo’lishi ham mumkin.
So’nggi holatda u ko’pincha o’qish kuni va qaftasining oxirida namoyon bo’ladi.
Pedagogik ish tajribasida diqqatni tarbiyalash maqsadida parishonxotirlikning barcha
sabablari va xususiyatlari inobatga olinishi shart.
Qachonki, kishi ishga berilib ketib o’z xayollari, kechinmalari bilan bo’lib,
mashg’ul bo’lgan ishidan boshqa hech narsani ko’rmayotgan va eshitmayotgan
hollarda ham "parishonxotirlik" haqida so’z yuritiladi. U masalan tevarak-
atrofdagilarga e'tibor bermaydi, o’ziga q aratilgan savollarga parvo q ilmaydi. Bunday

"parishonxotirlik" di qq atning yor q in ifodalagan h oldagi tanlanganligidan, uning
be h ad jamlanganligi va jadalligidan h osil bo’ladi. Diqqatni eng ko’p darajada
jamlanganligi yuqorida qayd qilib o’tilganidek, faoliyatda muvaffaqiyat qozonishning
muhim sharti bo’lib hisoblanadi. Lekin diqqatning faqat bir ob'ektga qaratilganligi
uning taqsimlanishi va ko’chirilishida qiyinchiliklar tug’dirishi mumkin. Bu xildagi
parishonxotirlik kundalik hayotda amaliy faoliyatda kishining tevarak-atrofdagi olam
bilan munosabatini mushkullashtirib qo’yadi va shuning uchun ham unga diqqatning
nuqsoni sifatida qaraladi.
Maktab hayotidagi parishonxotirlik "qoidaga sig’maydigan" deb atalmish
xatolarda dars paytida o’quvchida tegishli maktab anjomlari yo’qligining ma'lum
bo’lishida, o’quvchining dars jarayoniga yetarlicha jalb etilmaganligida va shu kabi
boshqa hollarda namoyon bo’ladi. Bolalarda, ayniqsa, kichik yoshdagi bolalarda
parishonxotirlik juda ko’p uchraydi.
Diqqatning parishonxotirlikdan tashqari boshqa xildagi buzilishlari ham borligi
e'tirof etiladi. Diqqatning haddan tashqari harakatchanligi bir ob'ektdan va faoliyat
turidan boshqalariga doimiy ravishda o’tib turishi, yoki aksincha harakatsizligi,
diqqatning sust harakat qilishi, uning tor doiradagi tasavvurlar va fikrlarga patologik
tarzda qayd etilishi shular jumlasiga kiradi. Diqqatning bu xildagi buzilishlari
miyaning ba'zi bir organik kasalliklari eng avvalo uning peshona qismidagi
kasalliklari yuz bergan paytlarda kuzatiladi.
Di qq atning fazilatlari bilan bir q atorda uning buzilishi va nuqsonlari bo’lishi
mumkinligini psixologik jihatdan asoslangan tarzda hisobga olish diqqatni o’zida aks
ettiradigan bilish jarayonlarini tadqiq etishning zarur shartidir.
Ayrim ruhiy kasallik holatlarida diqqatning inertligi (sustligi) yoki mutlaqo
harakatsizligi, qandaydir biron ob'ekt ustida to’xtab qolish holatlarini kuzatish
mumkin. Bola hayotining bir oylik davrlarida uning uchun faqat ixtiyorsiz diqqat xos
bo’ladi. Bu davrda bola dastavval tashqi qo’zg’atuvchilardan, ularning keskin
o’zgarishlaridan ta'sirlanadi. Masalan, to’satdan paydo bo’ladigan qattiq ovozlardan
harakatning o’zgarishidan va boshqa narsalardan ta'sirlanadi. Ixtiyoriy diqqatning
alomatlari odatda bola yoshiga to’lgandan so’ng yoki ikki yoshga qadam qo’ygan

davrda paydo bo’la boshlaydi. Ixtiyoriy diqqat tarbiya jarayonida yuzaga keladi,
bolaning
atrofidagi odamlar nima qilish lozimligini asta-sekin o’rgatadilar. Bolalar o’z
diqqatlarini rivojlantirishda ulardan talab qilinayotgan harakatlarni bajarishga
o’zlarining bevosita mayllaridan voz kechishlariga to’g’ri keladi. Bolada,
albatta juda sodda go’daklik shakli bo’lsa h am onglilik namoyon bo’ladi.
Bolani ozodalikka, tartiblilikka, ma'lum intizomlilikka, jamoat qoidalariga
rioya hilishga o’rgatar ekanmiz, buning bilan biz bolada ixtiyoriy diqqatni
rivojlantiramiz. Bog’cha yoshidagi davrda bolaning ixtiyoriy diqqatini
rivojlantirish uchun o’yin katta ahamiyatga egadir. Bog’cha yoshidagi bolalar
diqqati juda barqaror bo’ladi. Mashq qilish usuli bilan o’z diqqatini to’plash
qobiliyati asta-sekin rivojlanadi.
O’quv jarayonida ixtiyoriy diqqatni tarbiyalash alohida ahamiyatga egadir.
Maktab mashg’ulotlarini intizomlashtiruvchi ta'siri, dars davomida sinfda o’tirish,
o’quvchilarning so’zlarini eshitish zaruriyati, chalg’imaslik bularning hammasi
ixtiyoriy diqqatni tarbiyalashda katta rol o’ynaydi. har turli ta'lim ishlari maktabdagi
o’quv mashg’uloti ustida ongning yo’nalganligi va to’planganligini saqlab turishni
talab qiladi. Bolalarning hissiyotlari ko’pincha kuchli bo’ladi. Shuning uchun
ularning diqqatlari qisqa vaqt ichida davom etsa ham kuchli bo’ladi.
Maktab yoshidagi bolalarning h issiyotlari ancha bar q aror bo’la boshlaydi.
Shuning uchun pedagog o’ q ish materialini h issiy momentlar bilan boyitar ekan,
buning bilan di qq atning bar q arorligi va kuchini sa q lab turilishiga yordam beradi.
Biror narsaga qiziqib kelgan maktab yoshidagi o’quvchi uzoq vaqt diqqatli bo’lishi
mumkin. Ammo kattalarning nazorati pasayib qolsa, u zarur vazifani bajarishdan
chalg’ib boshqa narsaga kirishib ketishi mumkin. Masalan: adabiyotni o’rganayotgan
o’quvchi kino yoki biror o’qigan asari haqida xayol surib ketishi mumkin. Ayrim
bolalar jismoniy mehnat darslarida diqqat bilan o’tirsalar boshqalari aqliy mehnatda
kuchli diqqat bilan o’tiradilar. O’zi yoqtirgan darslarda kuchli diqqat bilan o’tirgan
o’quvchilar boshqa darslarda o’qituvchilarni ancha tashvishga solib qo’yishlari
mumkin.

O’quvchilarning o’quv predmetiga munosabati, unga diqqat bilan qarash ko’p
jihatdan darsda o’quvchining o’quv materialini jonli, emosional, qiziqarli, tushunarli,
shu bilan birga to’liq va chuqur o’qita bilishga bog’liq. Bu talablarga rioya qilmaslik
darsda o’quvchilarning parishonligiga yoki ikkinchi darajali qiziqishlarning paydo
bo’lishiga olib keladi. O’smirlarda chuqur, barqaror qiziqishni tarbiyalash,
o’qitishning mazmunini jiddiy o’ylab ko’rilganligi ularda diqqatni tarbiyalashning
zaruriy sharti hisoblanadi.
Bu shart-sharoitlarga rioya qilinsa, o’smir diqqatini boshqarishga halal
beradigan ba'zi impulsiv (ixtiyorsiz) harakatlarga qaramay, o’z diqqatini ixtiyoriy
ravishda boshqarish va to’xtab turish mumkinligini tezda egallab oladi. U o’zi uchun
qiziqarsiz va qiyin ishni diqqat bilan bajarish zarur bo’lsa, o’zini bu ishga majbur eta
oladi. Masalan, hamma predmetlardan beriladigan vazifalarga nisbatan o’smirlarda
kichik maktab yoshidagi bolaga qaraganda diqqatning tashqi ifodasi ham o’zgaradi.
Agar kichik yoshdagi maktab o’quvchining yuz ifodasi va gavda holati uning
qanchalik diqqatliligini aniq belgilab bersa, o’smir esa o’zining diqqatsizligini
yashira oladi. Faqat o’qituvchining kuzatuvchanligi orqali buni aniqlashi mumkin.
Diqqatning kuchi va barqarorligi
Diqqatning kuchi va barqarorligi deb , odam o’z diqqatini biror narsa yoki
hodisaga uzoq muddat davomida muttasil qaratib tura olishiga aytiladi. Di qq atning
kuchi va bar q arorligi inson h ayotida juda katta a h amiyatga ega. Chunki diqqatni
ma'lum muddat biror narsaga muttasil, ya'ni uzluksiz tarzda qaratib odam ishlay ham
olmaydi, o’qiy ham olmaydi va hatto o’ynay ham olmaydi.
Diqqatning kuchli va barqaror bo’lishi bir qancha sabablarga bog’liqdir.
Birinchidan, diqqatimiz qaratilgan narsaning xususiyatlari, biz uchun bo’lgan
ahamiyatiga, ikkinchidan diqqatimiz qaratilgan narsa bilan amalga oshiriladigan
faoliyatlarimizga, uchinchidan nerv sistemasining ayrim xususiyatlariga bog’lidir.
Bularning h ammasi ob'ektiv, ya'ni bizning irodamiz bilan bo g’ li q bo’lmagan
sabablardir. Diqqatning kuchi va barqarorligi albatta sub'ektiv, ya'ni odamning ayni

chog’dagi holati bilan ham bog’liq. Masalan, ayni chog’da betobroq bo’lib turgan
odamning yoki boshiga bir og’ir tashvish tushgan odamning diqqati kuchli va
barqaror bo’la olmaydi.
Odamlar o’z di qq atlarining ko’lami ji h atidan h am bir-birlaridan far q q iladilar.
Ayrim odamlar diqqatining ko’lami keng bo’lsa, boshqa bir odamlar diqqatining
ko’lami torroq bo’ladi. Diqqatning ko’lami ayni bir vaqtda odamning idrokiga
sig’ishi mumkin bo’lgan narsalar miqdori bilan belgilanadi. Boshqacharoq qilib
aytganda, idrok qilish jarayonida diqqatimiz qaratilgan narsalardan qanchasini
ongimizga sig’dira olishimiz diqqatning ko’lamini tashkil etadi.
Di qq at ko’lamini tajriba yo’li bilan ani q lash q iyin emas. Buning uchun
diqqatning ko’lamini aniqlayotgan odamga ayni bir vaqtning o’zida bir necha o’zaro
bog’lanmagan harflarni, raqamlarni va turli geometrik shakllarni ko’rsatish yo’li
bilan aniqlash mumkin. Bunda odam ko’rsatilayotgan narsalardan ayni vaqtda
qanchalik ko’pini birdaniga idrok eta olsa, uning diqqati shunchalik keng bo’ladi.
Diqqatning ko’lami odatda taxistoskop degan maxsus asbob bilan aniqlanadi.
Bu asbob yordamida ayni bir vaqtning o’zida idrok ettiriladigan narsalar juda tez
ko’rsatiladi. Bunda odam o’z diqqati doirasiga qancha narsa sig’dira olsa, ana shunga
qarab diqqatning keng yoki torligi aniqlanadi. O’tkazilgan tajribalarning
ko’rsatishicha, katta yoshli odamlarda o’z diqqat doiralariga ayni bir vaqtda 3 tadan 6
tagacha bir-biri bilan bog’liq bo’lmagan narsalarni sig’dira oladilar.
Diqqat ko’lamining keng bo’lishi odam idrok qilayotgan narsalarini atroflicha
va chuqur aks ettirishi, binobarin bilish jarayonning sifatli bo’lishi uchun juda katta
ahamiyatga egadir.
Odamning diqqati bir vaqtda faqat bitta narsagagina emas, balki ikkita yoki
uchta narsaga ham birdaniga qaratilishi mumkin. Ana shunday paytlarda diqqatning
bo’linishi talab qilinadi

Xuloosa
Odamga h ar bir da q i q ada atrof-mu h itdan juda ko’p narsa va h odisalar ta'sir etib
turadi. Lekin odamga ta'sir etayotgan bu narsa va h odisalarning h ammasi bir xil
ani q likda aks ettirilmaydi. Ulardan ayrimlari aniq yaqqol aks ettirilsa, boshqa birlari
shunchaki juda xira aks ettiriladi, yoki umuman aks ettirilmaydi. Bu esa ana shu
odamga ta'sir etayotgan narsalarga diqqatning qay darajada qaratilishiga bog’liqdir.
Demak, di qq atimiz q aratilgan narsa va h odisalar ani q va to’la aks ettiriladi.
Di qq at tushunchasiga olimlar tomonidan bir q ator ta'riflar keltirilganligini
ta'idlash mumkin. P.I.Ivanov tomonidan di qq at deb- ongni bir nu q taga to’plab
muayyan bir ob'ektga aktiv q aratilishga aytiladi. , K.D.Ushinskiyning "diqqat ruhiy
hayotimizning shunday yagona eshigidirki, ongimizga kiradigan narsalarning
barchasi shu eshik orqali o’tib kiradi" degan fikrlari uning ahamiyatini bildiradi.
haqiqatdan ham diqqat eshigidan tashqarida qolgan narsa ongimizga yetib bormaydi.
Diqqat psixik faoliyatning yo’naltirilishi va shaxs uchun ma'lum ahamiyatga
ega bo’lgan ob'ekt ustida to’planishidan iborat bilish jarayonidir. Yo’naltirish
deganda psixik faoliyatning tanlovchanlik tabiati, ob'ektni ixtiyoriy va beixtiyoriy
tanlash tushuniladi. O’quvchi maktabda o’qituvchi gapirayotgan gaplarni eshitib
o’tirganda mana shu eshitib o’tirish faoliyatini ongli ravishda tanlab olgan, uning
diqqati ongli ravishda qo’zg’algan shu maqsadga bo’ysundirilgan bo’ladi.
O’quvchining biror boshqa narsaga chalg’imasdan o’quv materialining mazmuniga
zehn qo’yib o’tirishida uning psixik faoliyatining yo’nalishi ifodalanadi.
Psixik faoliyatning yo’naltirilishi deganda ana shu tanlashgina tushunilib
qolmay, balki ana shu tanlanganni saqlash va qo’llab-quvvatlash tushuniladi.
Diqqatning bilish jarayoni uchun ahamiyatini alohida ta'kidlab o’tish lozimdir. Diqqat
sezish jarayonida, idrok qilishda, xotira, xayol va tafakkur jarayonlarida har doim
ishtirok etadi. Diqqat barcha aks ettirish jarayonlarimizning doimiy yo’ldoshidir.
Diqqat barcha psixik jarayonlarimizda qatnashsa ham, lekin diqqatning o’zi hech
narsani aks ettirmaydi.

Odam biror narsaga zo’r diqqat bilan kirishgan paytida uning tashqi qiyofasida
ayrim o’zgarishlar ko’zga tashlanadi. Demak, diqqat odatda o’zining sirtqi ya'ni
tashqi alomatlariga egadir.
Birinchidan , diqqat qaratilgan narsani yaxshi idrok qilish uchun unga
muvofiqlashishga urinishdan iborat harakatlar (tikilib qarash, quloq solish) qilinadi.
Ikkinchidan, ortiqcha harakatlar to’xtaydi. Jiddiy diqqatning xususiyatlaridan
biri qimirlamasdan jim turishdir. Masalan, auditoriya va teatr zalidagi jimlik diqqat
vaqtidagi harakatsizlik natijasi bo’lib, bu jimlik odamlar ma'ruzachini yoki artistni
zo’r e'tibor bilan tinglashayotganini anglatadi.
Uchinchidan, kuchli di qq at paytida kishining nafas olishi sekinlashib va
pasayib q oladi.
Demak, di qq at paytida organizm reseptorlarimiz alo h ida h olatda bo’ladi.
Ammo bu holat diqqatning faqat tashqi ifodasi bo’libgina qolmay, balki uning
ma'lum yo’nalishi va barqarorligini saqlab turuvchi shartlardan biri hamdir. Shuning
uchun ko’pincha biror ishni bajarishdan avval organizmimizni shu ishga moslab
muayyan bir h olatda tutib olamiz.
Di qq atning tash q i ifodalanishiga rassomlarning rasmlari, turli jurnallardan
olingan suratlar eng yaxshi illyustrativ material h isoblanadi. Ular yordamida kishi
diqqatining tashqi ifodasiga xos bo’lgan mimika va pantomimikani ko’rsatish
mumkin.

Diqqatning samaradorligiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish