Dori preparatlarining tozaligini aniqlashda YuQX usulining qo’llanilishi - Медицина - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	4.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Август 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Медицина

Dori preparatlarining tozaligini aniqlashda YuQX usulining qo’llanilishi

Купить

KURS ISHI
Mavzu: “ Dori preparatlarining tozaligini aniqlashda
YuQX usulining qo’llanilishi ”
Toshkеnt

Reja:
Kirish
I. Adabiyotlar sharxi
1.1 O’simlik xomashyosi asosidagi preparatlarning zamonaviy YuQX bilan
analiz qilish
1.2 Plastinkalar va ularning xarakteristikalari
1.3 Namunani plastinkaga tomizish
II. Tajriba qismi
2.1 Do ’ lana gullari tarkibidagi giperozidning chinligi va miqdorini yupqa qatlam
xromatografiyasi usulida aniqlash
2.2 . Norsulfazol 0,25 g, Sulfadimizin 0,25 g tarkibli dori turini YQX usuli
yordamida tahlil qilish
2.3 Rutinning Rossiya farmakopeyasiga asosan to’liq tahlili
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
Mundarija .

KIRISH
Oliy ta’limning maqsadi respublikamizning ijtimoiy-iqt i sodiy va madaniy rivojini
ta’minlashga, o’zi tanlagan mutaxassislik bozor iqtisodiyoti sharoitida mustaqil
ishlashga layoqatli, yuqori malakali raqobatbardosh kadrlarni tayyorlashdan iborat.
Tayyorlanayotgan mutaxassislarga real iqtisodiyot tarmoqlari va sohalardagi mavjud
talablarga alohida e’tibor qaratilgan holda, o’sib kelayotgan yosh avlodga ta’lim va
tarbiya berish sohasidagi moddiy-texnika bazasini yanada mustahkamlash, undan
oqilona va samarali foydalanishni ta’minlash, davlat ta’lim standartlarini, o’quv
dasturlari va o’quv uslubiy adabiyotlarini takomillashtirish ishlari kо’rib
chiqildi.Respublikamiz mustaqillikdan so’ng ta’lim tizimini yuksaltirish uchun aniq
va dadil qadamlar tashlamoqda[3].
Hozirgi kunda mamlakatimiz taraqqiyoti va rivojlanishi kimyo sanoatining
rivojlanishi bilan bog’liq
Kurs ishining dolzarbligi. Yupqa qavatli xromatografiya (YuQX) usuli dorivor
o’simliklar tahlili uchun keng qo’llaniladigan usuldir. YuQX usulining
qo’layliklaridan biri yakuniy natija olish uchun uning parametrlarini o’zgartirish
osonligida hisoblanadi.
Boshqa tomondan esa analiz uslublari standartlashmagan va analizning aniq
shart-sharoitlari belgilanmagan. Shunga qaramasdan Yevropa Farmakopiyasida
(European Pharmakopoeia) instrumentlashgan YuQXning yangi zamonaviy
imkoniyatlari ko’paymoqda. U tez sur’atlar bilan rivojlanmoqda.
Ishning maqsadi. Zamonaviy yuqori samarali yupqa qavatli xromatografiya
(YuSYuQX) usuli yordamida dorivor o’simliklarni tahlil qilishda ushbu uslubdan
foydalanish.
Ishning ilmiy yangiligi: Tritsiklik xinazolonlar hosilalari orasida ko’plab dori
moddalar olingan bo’lib ular bugungi kunda tibbiyotda keng qo’llaniladi. Shuning
uchun ham o’simliklar tarkibidan dorivor moddalarni ajratish hamda ularni
YuSYuQX uslubi yordamida tahlil qilish hamda solishtirishdan iboratdir.

I. ADABIYOTLAR SHARXI
1 .1. O’simlik xomashyosi asosidagi preparatlarning zamonaviy YuQX bilan
analiz qilish
Odatda YuQX dorivor o’simliklar va farmsanoat uchun keng qo’llanilganligi
sababli bu usul dorilarni identifikatsiya qilishda jahon farmakopiyasida katta
ahamiyatga ega.
Odatdagi YuQXda olingan natijalarni aniq hisoblash va taqqoslashda
qiyinchiliklarga duch kelinadi. Oddiy YuQXning natijalari biz e’tibor bermagan har
xil omillar ta’sirida noaniq chiqadi. Metodologiyani takomillashtirishda qarama-
qarshiliklar keltirib chiqaradi, to’g’ri va aniq natijalar olish uchun kamchiliklarga
uchraydi. Shunday qilib, YuQXni eskirib borayotgan usul sifatida qarash va uni
nisbatan ko’proq ahamiyatga ega bo’lgan yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi
(YuSSX) yoki boshqa usul bilan almashtirish kerak degan fikrga kelishi mumkin.
Shularga qaramay bu usulning o’ziga xos xususiyatlari bor, masalan; analizda faqat
“surat”ini olish identifikatsiya qilish imkonini beradi [3], shu bilan birga
barqarorlikni tekshirish uchun yoki ishlab chiqarishda maxsulot sifatini aniqlashda
o’ziga xos ahamiyatga ega. Analizning tezkorligi va kam sarfliligi bilan ham
ahamiyatlidir. Farmatsevtika va kimyo sanoatining tezkorlik bilan rivojlanishi o’z-
o’zidan YuQX usulubining ham takomillashini talab etadi. Mazkur ishda YuQX
uslubining nazariy ma’lumotlarini va amaliy natijalarini ochib berishga harakat
qilingan.[2]
Yevropa farmakopiyasida YuQX hamma dorivor o’simliklar, ekstraktlar va
ba’zi sintetik preparatlarni identifikatsiyasi uchun asosiy usul sifatida qo’llaniladi.
YuQX uncha zamonaviy darajadagi usul bo’lmasa ham farmakopiyadagi istalgan
boshqa usubga bog’liqligi va texnikasi kam emas. Keyingi vaqtlarda YuQX usuli va
yuqori samarali yupqa qatlamli xromatografiya (YuSYuQX) usuli bilan
takomillashib, qo’llanilish sohasi ham kengayib bormoqda. Instrumental YuSYuQX
namunaning sepilishi, ko’tarilish jarayoni va natijalarni qayd qilish bosqichlarining
aniqligi bilan

oddiy YuQXdan tubdan farq qiladi. Plastinkalar ko’rsatkichining aniqligi uslubning
muhim tajribaviy xususiyati hisoblanadi. YuSYuQXning muhim jixati shundaki,
natijalar faqat “surat” shaklida taqqoslanmaydi. Shu bilan birga YuSYuQX miqdoriy
usul sifatida ham qaraladi, uni farm yo’nalishida miqdoriy analiz sifatida qo’llash
imkoniyati bor. Asosan miqdoriy aniqlashlar yuqori samarali suyuqlik
xromatografiyasi (YUSSX) yordamida bajarilar edi. Texnikalashgan YUSYUQX
usuli uni almashtirish imkonini berdi.[3]
Uslubni muqobillashtirish va standartlashtirish tajriba natijalari
samaradorligining oshishiga olib keladi. Nazariy ma’lumotlar va amaliy manba
ma’lumotlariga asoslanib, zamonaviy YUQX- yuqori samarali YUQXni ishlatilish
sohasi kengayib bormoqda.
Xromatografik usullarni muhim afzalligi tеzkorligida ya’ni eksprеss usul
hisoblanadi. Kimyoviy tahlilda ko`proq yuzaviy xromatografiyani qog`ozda yoki
sorbеntning yupqa qatlamida bajariladigan turlari ishlatiladi.
Ta’rif: Yupqa qavat xromatografiyasi - aralashmadagi moddalarni harakatchan
elyuеnt (erituvchilar aralashmasi) va plastinkaga bir tеkis yopishtirilgan sorbеntning
yupqa qavatida turlicha taqsimlanish sababli o`zaro ajralishiga asoslangan.
Xromatografiyani sorbеntning yupqa qavatida bajarish uchun shisha yoki folga
plastinka sirtiga sorbеntni gipslik aralashmasi maxsus moslama yordamida bir tеkis
yoyiladi, quritiladi. Plastinkani ostki chеtidan 1,5 sm masofada, yumshoq qalam
bilan, start chizig`i chiziladi. Ingichka kapilyar vositasida, start chizig’i 1,0 - 1,5 sm
oralig’ida tеkshiriluvchi eritma va aniqlanuvchi moddaning standart eritmasidan
kichik tomchi tushiriladi. Plastinka tubida 1 sm qalinlikda elyuеnt-suyuqlik bo`lgan
stakan (kolonkaga) tik holda joylanib, stakan og’zi yopiladi. Elyuеnt sorbеntni
namlab yuqoriga harakatlanish jarayonida start chizig`iga tushirilgan moddalarni
o`zida eritib yuqoriga ko`tarila boradi.
5

Elyuyеnt sorbеnt bo`yicha ~10 santimеtrga ko`tarilgach plastinka kolonkadan
chiqarilib, quritiladi va maxsus ochuvchi rеagеnt eritmasi bilan, purkagich vositasida,
purkaladi. Ellips shaklida hosil bo`lgan rangli dog`ni plastinkadagi start chizigiga
nisbatan holatini bеlgilovchi R
f qiymatiga ko`ra sifat tahlil bajariladi.
Masalan. O’rta, mеta va para aminobеnzoy kislotalar sifat tahlilini bajarish
uchun ularni standart eritmalari tomizilgan plastinka 1:8 nisbatdagi sirka kislota va
xloroform aralashmasi quyilgan kolonkada (elyuirlanadi) elyuyеnt shimdirilgach,
quritib rang hosil qiluvchi rеagеntlar HNO
2 va b-naftol eritmalari bilan purkaladi,
to`q sariq dog’ hosil bo`ladi
Yupqa qatlamli xromatografiya keyingi vaqtlarda organik moddalar, ayniqsa,
tabiiy birikmalarni analiz qilish va ajratishda keng qo’llanilmoqda. Yupqa qavatli
xromatografiya (YuQX) sezgirligi yuqoriligi, analizning tez bajarilishi,
xromatogrammalarni uzoq saqlash mumkinligi va ulardan moddalarni ancha oson
desorbilab olish imkoniyatlari bilan boshqa xromatografik usullardan farq qiladi. Bu
6

usul yordamida kimyoviy reaksiyalarning borishini nazorat qilish, xromatografik
kolonka yordamida ajratilayotgan murakkab aralashmalarning ayrim tarkibiy
qismlarga ajralishini kuzatish, moddalarni tez identifikatsiyalash va juda kam
miqdordagi organik moddalarni aralashmadan miqdoriy to’liq ajratib olish va
tozalash mumkin. Bularni bajarish uchun atigi 10-30 daqiqa vaqt sarf bo’ladi.
YuQX mahsus shisha plastinkaga yopishmagan yoki yopishgan sorbentning
yupqa qatlamlarida bajariladi. Buning uchun adsorbent uzunligi 15-20 sm, eni 4-20
sm bo’lgan plastinkaga maxsus yupqa qatlam hosil qiluvchi asbob yordamida
yotkiziladi. Plastinkaning bir chetidan 1,5-2 sm masofada ma’lum oraliqdagi bir
chiziqda yotuvchi nuqtalar belgilanadi. Bu nuqtalar joylashgan chiziq start chizig’i
deyiladi. Start chizig’iga bir xil miqdordagi tekshirilayotgan modda eritmasi maxsus
shisha kapillyar yoki pipetka yordamida bir necha tomchidan tomiziladi. Plastinka
erituvchilar sistemasi solingan xromatografiyalash kamerasiga, modda tomizilgan
nuqtalari bo’lgan tomoni erituvchiga tushirilgan, lekin nuqtalar erituvchiga tegmagan
holda joylashtiriladi. Xromatografiyalash kamerasining usti zich qilib yopiladi.
Plastinka kameraga qiya holda o’rnatiladi (2-rasm).
7

Adsorbentli shisha plastinka eksikator
2-rasm. Yupqa qatlamli xromatografiya uchun asbob.

Kamera sifatida keng stakan, eksikator va boshqalardan foydalanish mumkin.
Erituvchi yuqoriga ko’tarilib, plastinkaning qarama-qarshi uchiga 0,5-1 sm qolganda
xromatografiyalash to’xtatiladi. Buning uchun plastinka kameradan olinadi va
quritiladi.
Qog’oz xromatografiyasi ham yupqa qavatli xromatografiyaning bir ko’rinishi
bo’lib, u murakkab aralashmalarni, ayniqsa, oksillar, uglevodlar, yog’lar,
antibiotiklar, gormonlar, glikozidlar, alkaloidlar, fenollar va boshqa tabiiy moddalarni
ajratish va aniqlashda ishlatiladi.
Bu usulda qog’ozga adsorbilangan suv turg’un faza, harakatchan faza sifatida
esa suv bilan aralashmaydigan erituvchi ishlatiladi. Tekshiriladigan aralashmadagi
moddalarni ajratish shu ikki erituvchi orasida ularning taqsimlanish koeffitsiyentiga
bog’liq. Qog’oz adsorbent hisoblanadi. Qog’oz xromatografiyasi erituvchining
yo’nalishiga qarab, yuqoriga ko’tariluvchi (3-rasm, a), pastga tushuvchi (3-rasm, b)
va radial xromatografiya usullariga (4-rasm) bo’linadi.

3-rasm.Yuqoriga ko’tariluvchi (a) va pastga tushuvchi (b) qog’oz
xromatografiyasi usullari uchun qurilmalar.
8

1.2. Plastinkalar va ularning xarakteristikalari
70-Yillar oxirida rastalarda yangi YUSYUQX plastinkalar paydo bo’la boshladi.
Bu plastinkalar tor, o’rta o’lchamli (5 (m) sorbentli va keng 2-10 (m o’lchamdagi
sorbentli bo’lishi bilan xarakterlangan. YUSYUQX plastinkalarning qalinligi bir xil
taqsimlangan bo’lib, ularning yuzasi oddiy plastinkalarga nisbatan silliq va
samaradorligi yuqori.
1-Jadvalda ularning xarakteristikalari taqqoslab keltirilgan.
Kattaliklar O’ lc ham YUQX
Zarralar o’lchami [µм] 2-40
Zarralarni o’rtacha o’lchami [µм] 10-15
qatlam qalinligi [µм] 250
Ishchi diapazon [мм] 100-150
Muqobil ko’tarilish soxasi [мм] 120
Elyuirlanish vaqti [мин
] 30-60
Erituvchi sarfi мл 25-50
20Х20
Detektrlash o’lchami:UF нг 100-1000
Detektrlash o’lchami:
fluoressensiya нг 1-100
Narxi* 1
(20Х20)
Shuni ta’kidlash kerakki, farmatsevtika sohasining qayerida YUQX plastinkalari
ishlatilsa, o’sha yerda YUSYUQX plastinkalarini ishlatish mumkin. Haqiqatan ham
olingan natijalar aniq va moddalar yaxshi ajratilgan bo’ladi. Shvetsariyaning
Fotokimyo bo’yicha ekspert kometeti farmatsevtika sohasida bir nechta shunga
9

talluqli bo’lgan analizlar ekspertizasini o’tkazdi. 1-Rasmda shirin va achchiq apelsin
yog’ining ikki xil plastinkalarda ajratilishi taqqoslangan. YUSYUQX plastinkada
YUQX plastinkaga nisbatan ajralish yaxshi bo’lganligi va kam sarfligi ko’rinadi.[ 9]

1-Rasm. Shirin (chap trek) va achchiq (o’ng trek) apelsin yog’ining Y u QX (chap)
va Y u SY uQ X (o’ng) plastinkalarda ajralishi.
Y uQX plastinkani 15 sm gacha elyuirlash uchun 45 minut, YUSYUKX
plastinkani 5 sm gacha elyuirlash uchun esa 7 minut sarflangan. Elyuint sifatida
etilatsetat:toluol–15:85 nisbatda ishlatilgan, anis aldegidi bilan modifikatsiya
qilingandan keyin 366 nm da skanerda o’qitilgan.
Bir xil sharoitlar qo’llanilishiga qaramasdan har xil firmaga tegishli bo’lgan
plastinkalarda analiz natijalari sezilarli darajada bir-biridan farqlanadi (2-rasm).

2-Rasm. Bir necha namunaning turli xil firmalarda (Merck chap,
Macherey&Nagel o’ng) ishlab chiqarilgan Y uQX plastinkalarda ajralishi.
10

Ma’lum bir test bilan plastinkalarni baholash mumkin emas, shuning uchun
metodikaning yozilishida plastinka tayyorlangan firma kursatilishi kerak [4]. Bu esa
keyingi tekshirishlarda o’z samarasini beradi.[ 7]
Agar aralashmadagi moddalar har xil erituvchilarda turlicha R qiymatlariga ega
bo’lsalar, ularni ikki tomonlama xromatografiya yordamida ajratish mumkin. Buning
uchun kvadrat bichimli qog’oz olinib, modda qog’ozning burchagiga tomiziladi va
oldin bir xil erituvchilar sistemasida xromatografiya o’tkaziladi, so’ngra qog’oz
quritiladi va u 90°C ga burilgandan so’ng ikkinchi erituvchi sistemasida
xromatografiya o’tkaziladi.
Bir xil qiymatli Rf olish uchun xromatografiyalash sharoiti (eritmalar sistemasi
tarkibi, harorat, qog’ozning sifati, jarayonning borish vaqti, kameraning germetiklik
darajasi va boshqalar) bir xil bo’lishi kerak.
Tekshirilayotgan moddalar aralashmasining eritmasi shisha kapillyar yoki
pipetka yordamida yuqoriga siljuvchi va pastga tushuvchi xromatografiyalarda
qog’oz chetidan 2-3 sm masofaga, gorizontal radial xromatografiyada esa qog’oz
markazidagi qog’oz pilikdan 1,5-2 sm masofada ma’lum oraliqda bir necha
tomchidan tomiziladi. Qog’oz namuna bilan
Pilik joyi Xromatogramma
Tomchini tomizish joyi
4-rasm. Radial qog’oz xromatografiyasi
11

quritiladi va maxsus kameralardagi erituvchi sistemasiga modda tomizilgan tomchilar
tegmaydigan qilib joylashtiriladi. Yuqoriga siljuvchi va pastga tushuvchi
xromatografiyalarda kamera devorlariga uni to’yintirish uchun erituvchi sistemasi
shimdirilgan qog’oz tikka qilib qo’yiladi.
5-rasm. Xromatogramma

Yuqoriga siljuvchi xromatografiyada erituvchining yuqoriga ko’tarilishi
qiyinroq bo’lganligi sababli Rf qiymati kichik moddalarni ajratish qiyin bo’ladi.
Pastga tushuvchi xromatografiyada kameraning yuqori qismiga o’rnatilgan idishdagi
erituvchi qog’oz bo’ylab yuqoridan pastga siljiydi, bu ancha tez amalga oshadi.
Bunda eng asosiysi erituvchi qog’ozdan pastga oqib tushishi hisobiga kichik Rf
qiymatli moddalarni ham ajratish mumkin. Xromatogramma ionogen va kompleks
hosil qiluvchi maxsus reagentlar bilan ishlanganda (pulverizator yordamida
purkalganda), rangli dog’lar hosil bo’ladi. Moddalarni topish uchun bu dog’larning
Rf qiymatlari «guvohlar»ning Rf qiymatlari bilan solishtiriladi. Guvohlar yordamida
moddalarni topishda aralashmada bo’lishi taxmin qilinayotgan moddaning aniq
namunasi eritilib, tekshirilayotgan eritma bilan yonma-yon yoki aralashtirib quyiladi.
Rf kiymatni topish uchun modda qo’yilgan start chiziqdan (5-rasm) modda (dog’)
markazigacha bo’lgan (AB) masofa start chizig’idan erituvchi yetib borgan front
chizig’igacha bo’lgan masofaga (AB) bo’linadi.
Yupqa qatlam хrоmatоgrafiyasi (YuQХ, тонкослойная хроматография-ТСХ,
thin layer chromatography-TLC) оrganik birikmalar aralashmalarini ajratishning
12

tezkоr usullaridan biri. Shisha yoki alyuminiy plastinkaga yotkizilgan sоrbentning
yupqa qatlamiga ajratiladigan aralashma eritmasidan bir necha nuqtalar ko’rinishida
tоmiziladi. Хrоmatоgrafik kamerada harakatchan faza (elyuent) plastinka bo’ylab
pastdan yuqоriga ko’tarilganda aralashma tarkibidagi mоddalar bir-biridan ajraladi.
Rangsiz mоddalar plastinkani turli kimyoviy reagentlar bilan ishlоv berish (purkash
va оchiltirish) оrqali ranglar hоsil qilish yo’li bilan aniqlanadi. Lyuminestsent
indikatоrli tayyor “Silufоl” plastinkalari ishlatilganida mоddalarning dоg’larini UB-
nur оrqali ko’rish mumkin. Хrоmatоgrammadagi mоdda dоg’lari R
f qiymati bilan
harakterlanadi. U mоddaning harakat qilgan masоfasini erituvchi harakati masоfasiga
bo’lish оrqali hisоblab tоpiladi.
1.3. Namunani plastinkaga tomizish
Y u QX dagi hamma tekshirishlar odatda boshlang’ich nuqtadan dog’lar orasidagi
masofani aniqlash (Rf- qiymati)ga asoslangan. O’z navbatida analizning sifatli,
to’g’ri o’tishi namunani plastinkaga tomizilishi bilan bog’liq. Miqdoriy analiz uchun
belgilangan miqdor (doza)ni mikrohajmlarda yuqori darajadagi aniqlikda tomizish
kerak. Moddalarning ajralish darajasi namunaning tomizilish shakli, o’lchami va soha
bo’yicha bir xil taqsimlanishiga bog’liq. Namunani tomizishning ikki usuli kontakt
(kapilyar va shprits yordamida) va purkash usullari qo’llaniladi. Kontakt usuli bilan
tomizishda xalqasimon yoyilish sodir bo’lib, namunani erituvchi yoyilgan soha
bo’yicha bir xil taqsimlanishi sodir bo’lmaydi (3-rasm). Kontakt usuli bilan
tomizishda erituvchini diffuziyalanishi natijasida start sohasi qalin bo’ladi va bu o’z
navbatida komponentlarni ajralishiga salbiy ta’sir kursatadi. Bu asosan namuna oson
yoyiluchan erituvchilarda eritilganda muhim ahamiyat kasb etadi.[ 9]
Purkash orqali tomizishda xromatografik ajralish sezilarli darajada yaxshilanadi
va xatoliklar sezilarli darajada kamayadi. Purkash vaqtida hech qanday qo’shimcha
jarayonlar (elyuirlanish va diffuziya) sodir bo’lmaydi. Belgilangan soha bo’yicha
namunani bir xil taksimlash imkoniyati mavjud bo’ladi. Bu esa xromotografik
ajralishni yaxshilanishiga olib keladi. Purkash vaqtida namuna hamma nuktalar
13

bo’ylab teng taksimlangan bo’ladi, bu esa mikdoriy analiz uchun muhimdir. Shuni
ta’kidlab o’tish kerakki, kontakt usulida tomizishda, masalan; mikrokapilyarda
tomizilganda hattoki, plastinkalarda «konsentrlangan zona» hosil bo’ladi va mantiqiy
ajralish bo’lmaydi. Rf-qiymatlari farqi kichik bo’lishi bilan birga har xil anomal
holatlar yuzaga keladi (3a-rasm).
a) elyuirlanishdan oldingi tomizish sohasi. Chapdan ungga: kontaktli nuqtasimon,
purkash nuqtasimon, kontaktli chiziqsimon, purkash chiziqsimon
v) buyoklarni elyuirlangandan keyingi fotosurati
s) kontakt (1-trek, shtrixli chiziq) va purkash (3-trek, yashil chiziq) nuqtalarining
natijalarini taqqoslash
14

d) kontaktli chiziqchimon (5-trek, yashil chizik) va chizish purkash (7-trek, ko’k
punktir chizik) natijalarini takkoslash
3v-Rasm. Har xil tomizishlarni buyoqlar aralashmasining ajralishiga ta’siri
(metanol eritmasida 5 mkl va 10 mkl dan) silicagel 60 YuQX plastinkasida. Elyuint:
toluol.
I.4. Elyuirlanish
Xromatografiyaning oxirgi natijasi (holati, shakli va komponentlarning ajralishi)
kameralarning tipiga va ularning «to’yinishiga» bog’liq (4-rasm). Tajribalar asosan
aniq belgilangan sharoitlarda qo’shimcha chetlanishlarsiz olib boriladi.
Xromatografiyaning nazariyasi ko’pgina adabiyotlarda yoritilgan [3,4,5] bo’lib,
odatda to’yingan kamera (vertikal va gorizontal) oddiy holatdagiga qaraganda yaxshi
natija beradi.
Bunda elyuirlanish jarayonida elyuintning tezligi kamayadi (5-rasm). Y uQX
plastinkalar uchun zarrachalar ulchami kamayishi va
Q atlam q arshiligi kamaygan sari xromatografiya uchun ishchi masofasi kamayadi.
Muayyan bir sharoitda va bir kamerada, tashqi sharoitlar o’zgarmagan holda
komponentlarning Rf-qiymatlari elyuirlanish (front) holati bilan ham bog’liq bo’ladi.
6-Rasmda ikki komponent uchun ajralish va front balandligi orasidagi bog’liqlik
grafigi berilgan. Ajralish qo’yidagi formula yordamida hisoblangan:
Rs= 1/4( α -1)(RfN)1/2(1-Rf).
15

а ) в ) с )
4-Rasm. Limon usimligi mevasining tusikli kamerada (Twin Trough Chamber)
kuyilgan xromotogrammasi. a) tuyintirilgan, v)tuyintirilmagan s)gorizontal
kamerada. Elyuint: sirka kislota; etilatsetat; toluol - (3;33;70). 254 nm.
5-Rasm. Silicagel 60 YuSYuKX plastinkasida elyuirlanish vaqti va front chizig’i
balandligi orasidagi bog’liqlik grafigi. Elyuint: etilatsetat;toluol-5:95.
Sorbentning yupqa qatlamida bajariladigan xromatografiya chizmasi.
a—silikagel qatlami bilan qoplangan plastinka; b—plastinkaga eritmani
tomizish: d—plastinkaning xromatografiyalash kamerasidagi holati:
e—moddalarning xromatografiya jarayonida ajralishi.
16

II . BOB . TAJRIBAVIY QISM
2.1 Do ’ lana gullari tarkibidagi giperozidning chinligi va miqdorini yupqa
qatlam xromatografiyasi usulida aniqlash
Chinligini aniqlash 0,5 g maydalangan xom ashyo 15 minut 5 ml 95% spirtda
qaynatiladi. Aralashma sovitilganidan keyin ajratma dekantatsiyalanadi va “Silufol”
plastinkasiga(15xl5 sm) mikropipetka yordamida 0,05 ml eritma 1 sm uzunlikda
chiziqsimon ko’rinishda tomiziladi, yoniga nuqta shaklida 0,005 ml 0,1% li
giperozidning Davlat standart namunasi (DSN) eritmasidan tomiziladi. Plastinka
quritiladi (5 minut) va xloroform-metil spirti (8:2) solingan kameraga joylashtiriladi.
Xromatografiyalash yuqoriga yo’nalgan usulda olib boriladi. Erituvchilar
aralashmasi plastinkaning yuqorisiga yetganida plastinka kameradan olinadi, 2 minut
havoda quritiladi va UB-lampa ostida (λ = 300 nm) ko’riladi.Giperozid DSN
dog’ining balandligida to’q-jigar rangdagi chiziq holida dog’ bo’lishi kerak. Keyin
plastinkaga aluminiy xloridning 5% li spirtli eritmasidan purkaladi va 2—3 minut
quritish uskunasida 100-105 ℃ da qizdiriladi. Bunda dog’ UB7nurda ko’rilganda
sariq- yashil bo’lib tovlanuvchi to’q sariq rangga bo’yaladi.
Miqdorini aniqlash 3 mm kattalikda maydalangan 2 g (aniq tortma) o’simlik
xom ashyosi 250 ml hajmli og’zi mahkam berkiladigan (shlifli) kolbaga solinib,
ustiga 100 ml 95% spirt solib ±0,01 g aniqlikda tortiladi. Kolbaning og’ziga vertikal
sovitgich o’matilib, suv hammomida 1 soat davomida qizdiriladi. Havo haroratigacha
sovitilib, kolbaning og’irligi avvalgisiga (birinchi)siga yetguniga qadar 95% li spirt
qo’shiladi. Kolbadagi aralashma diametri 7 sm, 0,5 sm qalinlikdagi namlangan paxta
solingan voronka orqali suziladi (filtrlanadi). Birinchi 30 ml filtrat tashlab yuboriladi,
keyingi 50 ml esa tagi yumaloq, og’zi yaxshi yopiladigan (shlifli) 100 ml hajmli
kolbaga solinib, 2—3 ml eritma qolguniga qadar rotorli bug’latgichda bug’latiladi.
Kolbadagi qoldiq 10 ml li o’lchov kolbasiga o’tkaziladi va belgisigacha 95% spirt
bilan yetkaziladi, aralashtiriladi va amorf cho’kma cho’kishi uchun tindirib
17

qo’yiladi.“Silufol” (15x15 sm) plastinkaning start chizig’iga (chetidan 1,5 sm ichida)
cho’kma ustidagi suyuqlikdan 0,08 ml 5 sm uzunlikda chiziqsimon ko’rinishda
tomiziladi. Yoniga 0,08 ml 0,1% giperozidning DSN eritmasidan tomiziladi.
Plastinka quritiladi va xloroform-metil spirti (8:2) solingan kameraga joylashtiriladi.
Erituvchilar aralashmasi plastinkaning chetiga yetganida, plastinka kameradan
olinadi, quritiladi va ikkinchi marta qayta xromatografiyalanadi. Plastinka UB-nuri
oqimida ko’rilib, giperozidning tekshirilayotgan eritma va standart namunadagi
dog’lar o’rni belgilanadi. Belgilangan dog’lar va shu dog’lar kattaligidagi
plastinkaning bo’sh qismi maydalab kesiladi (nazorat tajriba uchun). Plastinkaning
kesilgan bo’lakchalari 50 ml og’zi mahkam berkitiladigan kolbalarga solinadi, ustiga
10 ml dan dioksan- suv (1:1) aralashmasidan quyib, og’zi mahkam berkitilib, 1 soat
davomida chayqatiladi. Kolbalardagi aralashma probirkalarga o’tkaziladi va 1000
ayl/min tezlikda 5 minut davomida sentrifugalanadi. Olingan elyuatlarning optik
zichligi spektrofotometrda nazorat tajribasining elyuatiga nisbatan, qalinligi 10 mm
bo’lgan kyuvetalarda, 1=364 nm da o’lchanadi.Giperozidning quruq xomashvoga
nisbatan miqdori foizlardaquyidagi formula yordamida hisobalnadi:
Bu yerda D — tekshirilayotgan modda elyuatining optik zichligi;
D0 — giperozid DSN elyuatining optik zichligi;
m0 — giperozid DSNning aniq og’irligi, g;
m — xom ashyoning aniq og’irligi, g;
W — xom ashyoning namligi, %;
Eslatma:
Giperozid Davlat standart namunasi eritmasini tayyorlash:
Taxminan 0,05 g (aniq tortma) giperozid DSN (100—105 ℃ da doimiy
og’irlikkacha quritilgan) 100 ml og’zi mahkam berkitiladigan kolbaga solinib, 40 ml
18

95% li spirt qo’shiladi va vertikal sovitgichga ulab, kristallar to’liq erib ketguniga
qadar suv hammomida qizdiriladi. Eritma sovitilganidan keyin 50 ml hajmli o’lchov
kolbasiga o’tkaziladi, belgisigacha 95% li spirt bilan yetkaziladi va aralashtiriladi.
5% aluminiy xloridning spirtli eritmasini tayyorlash:
5 g aluminiy xlorid 100 ml li o’lchov kolbasida 40 ml 95% li spirtda eritilib,
belgisigacha 95% li spirt bilan yetkaziladi va aralashtiriladi.
2.2 Norsulfazol 0,25 g, Sulfadimizin 0,25 g tarkibli dori turini YQX usuli
ordamida tahlil qilish
Aniqlash tartibi:
2 mg yaxshilab maydalangan dori turi 5 ml atsetonda eritilib, undan 2 tomchisi
o’lchamlari 15x20 sm bo’lgan, silikagelning mahkamlangan qatlamini saqlagan
plastinkaning start chizig’iga kapillyar yordamida tomiziladi. Bir vaqtning o’zida
norsulfazol va sulfadimezinning standart eritmalari tayyorlanadi (100 mg modda 50
ml atsetonda eritiladi). Tayyorlangan standart eritmalar start chizig’iga tomizilib,
atsetonning uchib ketishi uchun 3-5 minut xona haroratida qoldiriladi. So’ngra
plastinka xloroform-metanol (9:1) aralashmasidan iborat bo’lgan erituvchilar
sistemasi bilan to’yintirilgan xromatografiya kamerasiga tushirilib, erituvchilar
sistemasi front chizig’iga yetgach, kameradan olinadi. Plastinkani xona haroratida
quritib, xromatogrammadagi moddalarning o’mini ko’rish uchun dastlab 1 m xlorid
kislotasi eritmasi, keyin 5% li natriy nitrit eritmasi purkalib, elektr qizdirgichda
quritiladi va p-naftolning ishqoriy eritmasi purkaladi.
Dori shaklidan hosil bo’lgan dog’lar, xromatogrammadagi o’rni, Rf qiymati va
rangi bo’yicha standart namunalardan hosil bo’lgan dog’lar bilan solishtiriladi
19

Yupqa qatlam xromatografiyasi.
1, 3—standart eritmalar tomizilgan joy;
2—tekshiriluvchi aralashma eritmasi tomizilgan joy,
a—erituvchilar aralashmasi bosib o’tgan masofa;
b. b1—plastinkaga qo’yilgan moddalarning bosib o’tgan masofasi (start
chizig’idan modda hosil qilgan dog" markazigacha bo’lgan masofa).
2.3 Rutinning Rossiya farmakopeyasiga asosan to’liq tahlili
Rutin sof holda sarg’ish-yashil, mayda kristall kukun bo’lib, spirtda qiyin eriydi,
suyultirilgan ishqorlarda eriydi, suv, efir, xloroform va benzolda erimaydi. U 183-194
°C haroratda suyuqlanadi.
20

Rutinning chinligini aniqlashda qizil rangli sianin xlorid hosil qilish
reaksiyasidan foydalaniladi. Bunda preparatning spirtdagi eritmasiga konsentrlangan
xlorid kislota ishtirokida rux yoki magniy kirindisi ta’sir ettirilsa, qizil rang paydo
bo’ladi. Bu rutinning chinligini aniqlashda asosiy reaksiya sifatida Farmakopeya
maqolasiga qiritilgan bo’lib, uni sianin reaksiyasi nomi bilan yuritiladi:
Reaksiyadan ko’rinib turibdiki, sianin moddasining hosil bo’lishi
flavonoidlardagi karbonil guruhi va 2,3 holatdagi qo’shbog’li uglerodlarning vodorod
ta’sirida gidrirlanishi va so’ngra esa degidrirlanishi hisobigadir.
Keyinchalik aralashmaga neytral muhitgacha natriy gidroksid eritmasi
qo’shilganda, ranglanish kuchayib boradi. Bu sianin moddasining avval
psevdoizomer, so’ngra esa oksixinon shakliga o’tib ketishi natijasidadir, deb
tushunish mumkin:
21

Rutinning chinligini aniqlashdagi sianin hosil qilish reaksiyasi barcha
flavanoidlarga xos. Ammo ulaming kimyoviy tuzilishiga qarab, rang ham har xil
(oltinsimon sariq rangdan, to’q qizil ranggacha) bo’ladi.
Rutinning 1 mol/1 natriy gidroksiddagi eritmasi to’q sariq rangga bo’yalgan
bo’ladi. Rang eritmaning turishi natijasida yana ham to’qlashadi. Bu rutindagi
geterosiklik halqaning «ochilib», xalkon moddasiga o’tishi natijasidadir:
Ishqor ta’sirida eritmada rangning to’qlashib ketishi bu barcha polifenol turdagi
flavonoidlarga xos.
Rutinni xlorid kislota bilan qizdirilganda, u gidrolizlanib kversetin, glukoza va
ramnozalarga parchalanadi:
22

Hosil bo’lgan glukoza va ramnozani aldegidlarga xos reaksiyalar yordamida
aniqlash mumkin. Masalan, ulami kumush ko’zgu hosil qilish yoki Feling
suyuqligidan qizil rangli cho’kma holida mis (I) oksid ajratib chiqarish reaksiyasidan
foydalaniladi.
Rutinning spirtdagi eritmasiga qo’rg’oshin atsetat qo’shilsa, sariq ninasimon
cho’kma shaklida kompleks tuz hosil bo’ladi.Yuqorida keltirilgan reaksiyalardan
tashqari, flavanoidlami, jumladan, rutinning chinligini aniqlashda yana bir qator
boshqa reaksiyalar adabiyotda uchraydi.
Rutinning miqdori Farmakopeya maqolasi bo’yicha spektrofotometrik usul
yordamida aniqlanadi. Uni spirtdagi 0,00125 % eritmasining optik zichligi 375 va
362,5 nm to’lqin uzunligida o’lchab aniqlanadi.
Rutinning miqdorini tortma usulda ham aniqlash mumkin. Buning uchun
preparatning ma’lum miqdorini xlorid kislota ishtirokida qaynatib, gidrolizlanadi.
Bunda cho’kma holida ajralib chiqqan kversetinni yig’ib olib yuviladi va quritib
tortiladi. Shuningdek, rutinning miqdorini ishqor ta’sirida uning sariq rangi to’qlashib
ketishidan foydalanib, fotokolorimetrik usul bo’yicha aniqlanadi.
Rutin va undan tayyorlangan preparatlami qon tomir devorlari
o’tkazuvchanligining buzilishidan kelib chiqqan kasalliklar, gemorragik diatez, ko’z
pardasiga qon quyilishi, gipertoniya, qizamiq, bod, terlama, nurlanish va boshqa
23

kasalliklami davolashda hamda ularning oldini olishda (0,05-0,1-0,15 g dan
ichiriladi) qo’llanadi. Rutin ko’pincha askorbin kislota bilan birgalikda ishlatiladi.
Rutin og’zi mahkam yopiladigan shisha idishlarda, qorong’u joyda saqlanadi.
Hozirgi vaqtda rutin asosini, ya’ni uning aglikon qismini tashkil qiluvchi kversetin
sof holda tibbiyotda turli kasalliklarni davolashda keng qo’llanadi.
Eritma tayyorlash:
“Silufol” (15x15 sm) plastinkaning start chizig’iga (chetidan 1,5 sm ichida)
cho’kma ustidagi suyuqlikdan 0,08 ml 5 sm uzunlikda chiziqsimon ko’rinishda
tomiziladi. Yoniga 0,08 ml 0,1% giperozidning DSN eritmasidan tomiziladi.
Plastinka quritiladi va xloroform-metil spirti (8:2) solingan kameraga joylashtiriladi.
Erituvchilar aralashmasi plastinkaning chetiga yetganida, plastinka kameradan
olinadi, quritiladi va ikkinchi marta qayta xromatografiyalanadi. Plastinka UB-nuri
oqimida ko’rilib, giperozidning tekshirilayotgan eritma va standart namunadagi
dog’lar o’rni belgilanadi. Belgilangan dog’lar va shu dog’lar kattaligidagi
plastinkaning bo’sh qismi maydalab kesiladi (nazorat tajriba uchun). Plastinkaning
kesilgan bo’lakchalari 50 ml og’zi mahkam berkitiladigan kolbalarga solinadi, ustiga
10 ml dan dioksan- suv (1:1) aralashmasidan quyib, og’zi mahkam berkitilib, 1 soat
davomida chayqatiladi. Kolbalardagi aralashma probirkalarga o’tkaziladi va 1000
ayl/min tezlikda 5 minut davomida sentrifugalanadi. Olingan elyuatlarning optik
zichligi spektrofotometrda nazorat tajribasining elyuatiga nisbatan, qalinligi 10 mm
bo’lgan kyuvetalarda, 1=364 nm da o’lchanadi.
24

III. XULOSA
Yupqa qatlam xromatografiya usuli yuqori sezgirlikka ega bo’lgan universal usul
bo’lib, hozirgi vaqtda oddiyligi, tez bajarilishi, iqtisodiy jihatdan afzalligi tufayli
farmatsevtika amaliyotida ko’p foydalanilmoqda. Usul sorbent bilan qoplangan
shisha, folga, plenka yuzasida kapillyar kuchlar ta’sirida moddalarning harakatlanishi
natijasida bir-biridan ajralishiga asoslangan. YuQX usulidan moddalarning chinligi,
tozaligi va miqdorini aniqlashda keng foydalaniladi. Mazkur usulda qo’zg’aluvchan
faza sifatida ko’pincha suv va ba’zida boshqa erituvchilar yoki ularning aralashmalari
ishlatiladi.
Qo’zg’aluvchan faza qo’zg’almas faza (yupqa qatlamli sorbent)ga tomizilgan
aralashmani o’zida eritadi va ulami turli tezlikda har xil masofadagi o’rinlarda
taqsimlanishiga olib keladi. Yupqa qatlam xromatografiyasi usulida erituvchilar
aralashmasini shunday tanlash kerakki, bunda xromatogrammada birikmalar
simmetrik joylashib, Rf qiymati 0,5 ga yaqin bo’lishi kerak. YuQXda qo’zg’almas
qattiq faza - sorbent sifatida maxsus “xromatografiya uchun” tayyorlangan silikagel,
aluminiy oksidi, KSM rriarkali silikagel, silikagel bilan aluminiy oksidi aralashmasi,
sellyuloza, kizelgur, poliamid ishlatiladi. Sorbent tanlashda aniqlanuvchi modda
funksional guruhlarining xususivati va soni ham ahamiyatga ega.
YuQX usuli — sorbent mahkamlangan va mahkamlanmagan plastinkalarda olib
boriladi. Sorbent qatlamini mahkamlash uchun 5±20% gacha bog’lovchi modda
qo’shiladi. Bog’lovchi moddalarning ajralish jarayoniga ta’sir etmasligi kerak.
Shunday bog’lovchilarga gips, kraxmal, agar-agar kiradi.
25

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Q. A. Ubaydullayev va boshqalar. “Farmasevtik kimyo”, “O’zbekiston
faylasuflar milliy jamiyati nashryoti”. T.,2006.-46-b.
2. Ibodov A.Yu. Farmatsevtik kimyo. 11. T., Abu Ali ibn Sino,1996.56-87-b
3. Государственная фармакопея, XI изд, Т. 2. М., Медицина,1990.124-162 c
4. Государственная фармакопея, XI изд, Т. -1. М., Медицина,1987.-131c
5 .The united states pharmacopoeia, 2003.-154 p.
6 .European pharmacopoeia. Council of Europe, 1997. 3 rd Edition. Strasbourg,
1997.-211p
7.O’zbekiston Respublikasida Farmasevtika faoliyati (prof. A.N.Yunusxodjayev
tahriri ostida), I kitob, Toshkent, Abu Ali ibn Sino,2001
8.O’zbekiston Respublikasida Farmasevtika faoliyati (prof. A.N.Yunusxodjayev
tahriri ostida), II kitob, Toshkent, Abu Ali ibn Sino,2001
9.Farmasevtik kimyo, 1-2 qism T., “Ekstremium press”, 201.-154-b
10.Арзамасцев А.П., Печенников В.М., Радионова Г.М. и др. Анализ
лекарственнмх смесей. М., «Спутник», 2000 г.132- b
11. Арзамасцев А.П., Яскина Д.С. Ультрофиолетовме и инфракраснме
iектри лекарствешшх вецеств, М., «Медицина», 1975.9 6 c
12. Арзамасцев А.П. и др. Фармацевтическая химия. М., «Г еотар-Мед»,
2005. 112 c .
13. Арзамацев А.П. и др. Анализ лекарственнмх смесей. М.,«Спутник»,
2000 r . 168 c .
14. A . J . Xamroyev , A . G . Mahsumov . Umumiy kimyodan amaliy mashg ’ u
lotlar . — Т., 2004, 152- bet
26

15. Narrow-leaved coneflower root , monograph 1821. Pharmeuropa 2002
Jan; 14.1 :135-6.
16. Pale coneflower root , monograph 1822. Pharmeuropa 2002 Jan; 14.1 :137-8.
17. http://www.azom.com
18. http://www.pharmtech.com
19. http://www.ziyouz.com
27

MUNDARIJA
Kirish…………………………………………………………………………….
I. Adabiyotlar sharxi
1.1 O’simlik xomashyosi asosidagi preparatlarning zamonaviy YuQX bilan analiz
qilish ………………………………………………………………………………
1.2 Plastinkalar va ularning xarakteristikalari........................................................
1.3 Namunani plastinkaga tomizish………………………………………………
II. Tajriba qismi…………………………………………………………………
2.1 Do ’ lana gullari tarkibidagi giperozidning chinligi va miqdorini yupqa qatlam
xromatografiyasi usulida aniqlash………………………………………………...
2.2 . Norsulfazol 0,25 g, Sulfadimizin 0,25 g tarkibli dori turini YQX usuli yordamida
tahlil qilish…………………………………………………………….
2.3 Rutinning Rossiya farmakopeyasiga asosan to’liq tahlili…………………….
Xulosa…………………………………………………………………………….
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati…………………………………………….
28

Dori preparatlarining tozaligini aniqlashda YuQX usulining qo’llanilishi

Купить

Похожие документы
Sog‘liqni saqlash tizimi va uning xususiyatlari
Rentgenologik tekshirishning umumiy, xususiy va maxsus usullari
Jigarda gormonlarning zararsizlantirilishi
Qon ivishi, qon guruhlari va rezus omili
Sust boruvchi neyrovirusli infeksion kasalliklar