Dori vositalar tahlilida refraktometriya usulini qo’llanilishi
![I. Adabiyotlar sharxi
I.1. Optik usullarni farmatsevtik tahlilda qo’llanilishi va sinflanishi
Fizik-kimyoviy usullardan eng ko’p qo’llaniladgani optik, xromatografik va
elektrokimyoviy usullardir.
Tahlilning optik usullari elektromagnit nurlar ta’sir etilgan moddaning optik:
nurlanish, nur yutish, nurni tarqatish, qaytarish, sindirish, difraksiya, interferensiya
yoki qutblantirish xossalarini o’lchashga asoslangan.
Elektromagnit nurlarni moddaga ta’sir etish tabiatiga ko’ra tahlilning optik
turlariga quyidagilar kiradi:
-emission spektroskopiya;
-atom-adsorbsion spektroskopiya;
-molekulyar adsorbsion spektroskopiya(fotometriya, fotoelektrokolorimetriya);
-lyuminessent tahlil;
-nefelometrik tahlil;
-turbodimetrik tahlil;
- refraktometrik tahlil;
-interferometrik tahlil;
-polyarimetrik tahlil;
Bundan tashqari nurni kombinatsion tarqatilishiga (raman samarasi) asoslangan
spektral tahlil va elektromagnit maydonni moddaga ta’sir etuvchi yadro magnit
rezonans (YaMR), elelktron paramagnit rezonans (EPR), yadroviy gramma rezonans,
spektroskopiya (Mesbauer samarasi) va hokazo turlari mavjud.
Bu usullarning barchasi ham sifat tahlilda birdek qo’llanilmaydi. Masalan,
farmakopeya tahlilida emission spektral tahlil, atom-adsorbsion, molekulyar
adsorbsion spekroskopiya, lyuminessent, refraktometrik, polyarimetrik tahlil,
elektron paramagnit rezonans, yadro magnit rezonans spektroskopiya va boshqa optik
usullar nisbatan kam qo’llaniladi. [1]
Qaysi sohaning spektri o’rganilayotgan bo’lsa, shunga muvofiq ravishda UB,
ko’rinadigan, IQ, mikroto’lqinli spektr nomlari bilan ataladi. Birinchi uch soha
umumiy “optik spektrlar” atamasi bilan nomlanadi.
4](https://docx.uz/documents/ead684ed-4865-4be8-9781-cf62510f304d/page_4.png?v=1)
![I.2. Refraktometriya usulining nazariy asoslari
Refraktometriya (lot. refractus singan va ...metriya) — optik texnika bo limi.ʻ
Qattiq, suyuqva gazsimon moddalar yorug lik spektrining turli sohalaridagi sindirish
ʻ
ko rsatkichini o lchash asosida ularning fizik-kimyoviy xossalarini tadqiq qilish
ʻ ʻ
usullari bilan shug ullanadi. R
ʻ efraktometriya miqdoriy kimyoviy analiz usullarining
eng qulay usuli hisoblanib, kam miqdordagi (0,001 g) moddani katta aniqlikda
(0,001%) tez analiz qilishga imkon beradi.
Kimyoda murakkab organik birikmalarning tuzilishini aniqlashda foydalaniladi.
R efraktometriya shaxtalardagi xavoni analiz qilishda, ayniqsa, metanning
(portlaydigan gazlarning) konsentratsiyasini bilishda muhimdir. R efraktometriya
geologiyada minerallar konsentratsiyasini, oziq-ovqat sanoatida mahsulotlarning
sifatini, q ishloq x o’jalik mahsulotlarining pishib yetilganlik darajasini aniqlashda,
tibbiyotda esa me da shirasi va boshqa analizida, texnikada turla texnologik
ʼ
jarayonlarni boshqarish hamda avtomatik nazorat qilishda ko llaniladi. Yorug likning
ʻ ʻ
sindirish ko rsatkichini aniqlash refraktometrlar yoki maxsus interferometrlar
ʻ
yordamida bajariladi. [2]
Refraktometrning tuzilish chizmasi
1 - nur sindirish ko‘rsatkichini aniqlash shkalasi, 2 - ko‘rish naychasi, 3 - tekshiriluvchi eritma
yoki modda, 4,5 - ostki va ustki prizmalar, 6 - okulyar
5](https://docx.uz/documents/ead684ed-4865-4be8-9781-cf62510f304d/page_5.png?v=1)
![Refraktometrik usul eritmalarning nur sindirish ko‘rsatkichini aniqlashga
asoslangan. Nur sindirish ko‘rsatkichi turlicha tizimdagi refraktometrlar yordamida
20 0
S haroratda, natriy spektriga mos to‘lqin uzunligida (=589,3 nm) aniqlanadi.
Zamonaviy refraktometrlar oddiy yorug‘lik (ko‘zga ko‘rinadigan nur, =400-800
nm) da o‘lchanganda ham D natriy spektriga mos bo‘lgan nur sindirish ko‘rsatkichini
aniqlash imkonini beradi. Normal sharoitda aniqlangan nur sindirish ko‘rsatkichi - n
D20
bilan belgilanadi. Refraktometriya usuli o’zining oddiyligi, tahlil natijasining to’g’ri
va aniqligi hamda tahlil uchun juda kam miqdorda preparat talab qilinishi (2-3
tomchi) bilan farq qiladi. [3]
Nur manbaidan tarqalgan nur bir muhitdan ikkinchi muhitga o‘tishda yo‘nalishini
o‘zgartiradi (sinadi). Ikkinchi muhitning nur tushgan nuqtasidan, muhit yuzasiga
perpendikular chiziq o‘tkazilib, ikkinchi muhit yuzasiga teng masofalarda parallel
chiziqlar tortilsa, gipotenuzalari tushgan va singan nurlardan iborat ikkita to‘g‘ri
burchakli uchburchak hosil bo‘lib, - burchak tushish burchagi, - burchak esa sinish
burchagi deyiladi.
Elektromagnit nurning ikki muhit orasida sinishi
6](https://docx.uz/documents/ead684ed-4865-4be8-9781-cf62510f304d/page_6.png?v=1)
![Nur sindirish ko‘rsatkichi nurning havodagi tarqalish tezligining, uning
tekshiriluvchi eritmadagi tezligiga nisbati yoki tushish burchagi sinusining sinish
burchagi sinusiga nisbati bilan ifodalanadi.
sin
sin 1 V
V n
;
; sin BO
BA ; sin DO
CD
Tushish burchagi (
) sinish burchagi ( β ) dan kichik bo‘lganligi uchun, BA>CD
bo‘lib,
sin sin bo‘ladi. Shuning uchun nur sindirish ko‘rsatkichi birdan katta
qiymatdan iborat. [2]
Masalan, 20 0
C haroratda tozalangan suvning nur sindirish ko‘rsatkichi 1,3330 ga
teng.
Nur sindirish ko‘rsatkichining mutloq va nisbiy qiymatlari mavjud. Mutlaq nur
sindirish ko‘rsatkichi eritmaning vakuumga nisbatan nur sindirish ko‘rsatkichi.
Nisbiy nur sindirish ko‘rsatkichi esa eritmaning havoga nisbatan nur sindirish
ko‘rsatkichi. Amalda aniqlanuvchi eritmaning havoga nisbatan o‘lchangan nur
sindirish ko‘rsatkichidan foydalaniladi.
Eritmaning nur sindirish ko‘rsatkichi aniqlanuvchi moddaning tabiatiga, eritma
konsentratsiyasiga, sinayotgan nurning to‘lqin uzunligiga, nur sindirish ko‘rsatkichi
o‘lchanayotgan refraktometr turiga, erituvchining tabiatiga, haroratga va boshqa bir
qancha omillarga bog‘liq. Amalda farmatsevtik tahlilda Abbe turidagi
refraktometrlardan foydalanilib, bu uskuna yordamida natriy spektri to‘lqin uzunligi -
D dagi (=589,3 nm) nur sindirish ko‘rsatkichi o‘lchanadi.
Aniqlash harorati 20±,5 0
S dan iborat bo‘lib, normal haroratdan boshqa haroratda
o‘lchangan nur sindirish ko‘rsatkichi formula orqali normal haroratga o‘tkaziladi. [5]
;0002,0)20( 020
0
tnn t
DD
Bunda: 0,0002-nur sindirish ko’rsatkichining tuzatish koeffitsienti;
t 0
-moddani tekshirish vaqtidagi harorat.
20 0
-normal harorat
7](https://docx.uz/documents/ead684ed-4865-4be8-9781-cf62510f304d/page_7.png?v=1)
![1.3 Refraktometriya usulining dori modda tahlilida qo’llanilishi
Davlat farmakopeyasiga optik usullardan refraktometriya usuli ham kiritilgan
bo’lib, bu usul nazorat analitik laboratoriyalarida, dorixonalarda, dori-darmonlar
sifatini nazorat qilishda keng qo’llaniladi.
Refraktmetriya usulidan dori moddalarning chinligi, tozaligi va ularning
eritmadagi konsentratsiyasini tahlil qilishda fordalaniladi.
Berilgan to’lqin uzunlikda tiniq va toza har qanday suyuqlik, eritma, kristall faqat
o’ziga xos nD20 qiymatiga ega bo’lgani uchun mazkur qiymat tahlil etiluvchi
moddaning chinligini aniqlashda ishlatiladi. [1]
Refraktometr tozalangan suv yordamida sozlanib, buning uchun kamida besh
marotaba nur sindirish ko‘rsatkichi aniqlanadi va tozalangan suvning aniqlangan nur
sindirish ko‘rsatkichlari bilan solishtirilganda farq (
20Dn ) 0,0002 dan ortiq bo‘lmasligi
kerak.
Eritmalarda dori moddalarining konsentratsiyasini nur sindirish ko’rsatkichi
asosida o’quv qo’llanmalarda keltirilgan maxsus jadvallardan yoki quyidagi formula
bo’yicha hisoblab chiqariladi. Eritmaning nur sindirish ko‘rsatkichi
СF n n 0
formula bilan ifodalangan uchun, eritmaning konsentratsiyasi
F
n n С 0
formula bilan hisoblanadi.
C - eritmaning foiz konsentratsiyasi;
n - eritmaning nur sindirish ko‘rsatkichi;
n
0 - erituvchining nur sindirish ko‘rsatkichi;
F - refraktometrik omil bo‘lib, eritma konsentratsiyasi 1% ga o‘zgarganda nur
sindirish ko‘rsatkichi qanchaga o‘zgarishini ko‘rsatadigan kattalik.
Aniqlanuvchi eritma bir nechta moddalardan iborat bo‘lsa, nur sindirish
ko‘rsatkichi erituvchining va eritmadagi moddalar nur sindirish ko‘rsatkichlari
yig‘indisidan iborat bo‘ladi [4]
8](https://docx.uz/documents/ead684ed-4865-4be8-9781-cf62510f304d/page_8.png?v=1)
![n=n
0 +n
1 +n
2 +.........n
i yoki n=n
0 +C
1 F
1 +C
2 F
2 ........C
i F
i
Aniqlanuvchi eritma tarkibida bir necha dori modda saqlagan eritmalar
miqdorini aniqlashda , ulardan faqat birini refraktometrik usul bo’yicha aniqlash
mumkin, qolgani esa oldindan tegishli kimyoviy usullar yordamida aniqlangan
bo’ladi. Bir necha moddalardan iborat bo’lgan eritmadagi moddalardan birining
konsentratsiyasi quyidagi hisoblash formulasi yordamida aniqlanadi:,) ....... (
1
2 2 0 1 F
F C F C n n C i i
n - murakkab tarkibli eritmaning nur sindirish ko‘rsatkichi;
n
0 - erituvchining nur sindirish ko‘rsatkichi;
S
1 ,S
2 ,S
i - eritmadagi moddalarning foiz konsentratsiyasi;
F
1 ,F
2 ,F
i - refraktometrik omillar
Tekshirilayotgan eritmaning konsentratsiyasini refraktometrik jadval yordamida
aniqlashda uning o’lchab olingan nur sindirish ko’rsatkichi va konsentratsiyasi
jadvalda keltirilgan sonlarga mos kelmay, farq qilsa, u holda moddaning miqdori
interpolyatsiyasi yo’li bilan hisoblab chiqariladi. Bu aniqlanayotgan eritmaning nur
sindirish ko’rsatkichiga refraktometrik jadvalda yaqin keladigan ikkita ma’lum
qiymatdan foydalanib, eritmaning konsentratsiyasini hisoblab chiqarishga
asoslangan. Nur sindirish ko‘rsatkichining qiymati asosida, aniqlanuvchi modda
konsentratsiyasini refraktometrik jadvaldan foydalanib aniqlash ham mumkin. Bunda
ko‘pincha jadval qiymatlarini interpolyatsiyalashga to‘g‘ri keladi.
Refraktometrik jadvalni interpolyatsiyalash, nur sindirish ko‘rsatkichining
butundan keyingi to‘rtinchi qiymatiga mos kelgan konsentratsiyadagi farqni
refraktometrik jadval ma’lumotlari asosida topib, so‘ng eritma konsentratsiyasini
hisoblashdan iborat. [2]
Masalan: 10% li glukoza eritmasining nur sindirish ko‘rsatkichi
20Dn =1,3474 ga
teng.
Refraktometrik jadvalda quyidagi qiymatlar berilgan:
9](https://docx.uz/documents/ead684ed-4865-4be8-9781-cf62510f304d/page_9.png?v=1)
![N C
%
1,3470 9,80
1,3480 10,10
∆n=0,001 ∆C=0,3
Nur sindirish ko‘rsatkichining butundan keyingi to‘rtinchi xonasiga mos
konsentratsiya quyidagi formuladan topiladi:
%12,0
001,0 3,00004,0
001,0
Ca
b
formulada: b - nur sindirish ko‘rsatkichining butundan keyingi to‘rtinchi xonasiga
mos kelgan konsentratsiya а
- nur sindirish ko‘rsatkichining butundan keyingi to‘rtinchi xonasi qiymati
C
- refraktometrik jadvaldan olingan konsentratsiyadagi farq
Eritmaning konsentratsiyasi esa quyidagicha hisoblanadi:
Х
% = С +b=9,80+0,12=9,92%
Interpolyatsiyalashni yuqorida berilgan qiymatlar asosida ushbu usul bilan ham
bajarish mumkin. [2]
1,3480-1,3474=0,0006
bunda 1,3480-refraktometrik jadvaldan olingan nur sindirish ko‘rsatkichining
yuqori qiymati
1,3474-nur sindirish ko’rsatkichining aniqlangan qiymati
% 18,0 001,0
3,0 0006,0
001,0 C a b
Х
% = С -b=10,10-0,18=9,92%
C - nur sindirish ko’rsatkichining yuqori qiymatiga mos konsentratsiya.
Moddaning ma’lum konsentratsiyaga mos keladigan refraktometrik omilini,
uning dastlabki refraktometrik omili asosida F=F
0 kC formula yordamida hisoblash
mumkin.
F
0 - moddaning 1% li eritmasiga mos kelgan refraktometrik omili
10](https://docx.uz/documents/ead684ed-4865-4be8-9781-cf62510f304d/page_10.png?v=1)
![k - tuzatish koeffitsiyenti
C - eritma konsentratsiyasi
Refraktometriya usuli farmakopeya usuli hisoblanadi. Bu usuldan qator dorivor
suyuqlik, erituvchi va eritmalar: masalan, nikotin kislotasining dietilamidi (nD20=1,524 −1,526
), tokoferol atsetat-E vitamin (1,496-1,4985), metilsalitsilat(1,535-
1,538), ftoratan (3,3695-3,3705), vinilin (1,450-1,457), evkalipt moyi (1,458-1,47),
kanakunjut moyi(1,475-1,48), shaftoli moyi (1,451-1,454) va boshqalar chinligini
aniqlashda foydalaniladi.
Tekshirishlar shuni ko’rsatadiki odamlar va hayvonlar kasallanganda ularning
qoni, siydigi va orqa miya suyuqligidagi tuz, qand va oqsillarning konsentratsiyalari
o’zgarib ketadi, natijada ularning nur sindirish ko’rsatkichi ham o’zgaradi. Shuning
uchun nur sindirish ko’rsatkichining normal qiymatdan chetlanishiga qarab, ba’zi
kasalliklarni diagnostika qilish maqsadida qo’llash mumkin. [1]
11](https://docx.uz/documents/ead684ed-4865-4be8-9781-cf62510f304d/page_11.png?v=1)
Dori vositalar tahlilida refraktometriya usulini qo’llanilishi