Dorivor daraxt va butalarda urug‘ xosildorligini xisobga olish usullari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	33.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Dorivor daraxt va butalarda urug‘ xosildorligini xisobga olish usullari

Купить

DORIVOR DARAXT VA BUTALARDA URUG’ XOSILDORLIGINI
XISOBGA OLISH USULLARI
REJA:
1. Daraxtlar hosildorligi.
2. Daraxt va butalarning hosildorligiga tashqi muhit ta’siri.
3. Daraxtzorlarning meva hosil berishi.

Daraxtlar hosildorligi. Daraxt turlarining hosil berishi ularning biologik
xususiyatiga va tashqi sharoit muhitiga bog’liq. Biologik omillarga daraxt yoshi va
genogip kiradi.
Daraxt va butalar belgilangan rivojlanish bosqichiga etganda har xil
muddatda meva hosil beradi. Reproduktiv xususiyati ya’ni takror hosil berib borish
qobiliyati balog’atga etgan bosqichdan, qachonki o’simlik ko’proq konstantlashgan
va o’sish joy sharoitining o’zgaruvchanligiga kamroq beriluvchan bo’lganda
boshlanadi. Ma’lumki o’simlik faqat yoshligida o’zining tuzilishida o’zgarish
qobiliyatiga ega. Bu xolatda ular yangi muxitga moslashadi, u urug’ini unib
chiqqan kunidan boshlanadi va balag’atga etganda yo’qaladi.
Daraxt va butalarning meva hosilga kirishi nafaqat ularning yoshiga bog’liq,
balki xayotning ko’p boshqa sharoitlariga, avvalom bor oziqlanish sharoitiga
bog’liqdir.Erkin holatda o’sayotgan va o’rmon chetida daraxtlarning keng
tarqalgan ildizi va shox shabbalari yaxshi tuproq ozuqa, yorug’likga (fotosintezi)
ega. Bunday daraxtlar o’rmonda o’sgan daraxtlar va butalarga nisbatan erta meva
hosiliga kiradi (1-chi jadval).
1 chi jadval.
Daraxtlarning meva hosil berishining boshlanish muddatlari, yosh.
Daraxt turi Erkin o’sayotgan
daraxtlarda Madaniy o’rmonlardagi
daraxtlarda
Eman 10-15 20-30
Qara g’ ay 7-10 20-30
Oq qayin 10-15 20-25
Qoraqaraa g’ ay 15-20 30-50
Bargli shumtol 10-75 20-30
Oq akas 5-7 10-15
Tilagoch 25-35 60-80
Daraxt va butallarning meva xosil berishi genetik faktorlar va ushbu
individiumning antogenezi bilan aniqlanadi .Ko’pchilik daraxt turlarida hosilga
kirgan katta yoshdagi daraxtlar xar yili xam gulkurtak (generativ) hosil qilmaydi,

shuning uchun xam ba’zi bir daraxt turlari xar yili yaxshi xosil beradi, boshqalari
1-2 yil o’tib, bozi hollarda bir necha yillab urug’ hosil qilmaydi. Ayrim daraxt
turlari har yili meva xosili beradi, lekin bir maromda emas: bir yili ko’p ikkinchi
yillar kamroq hosil beradi .Mo’l hosil beradigan yillar- urugli yil deb ataladi.
Ko’pchilik daraxt turlarida urug’li yil har xil muddatlar oraliqlarida hosil
bo’ladi.Daraxtlarning urug’li yiliga kirishidagi belgilangan katiy muddat yo’q.Bu
ob-havo sharoitiga va ko’p boshqa omillarda bog’lik. Ko’pchilik daraxt turlarida
mevali kurtak joriy yil vegitastiya dovrida hosil bo’ladi, .kelgusi yili gullaydi va
urug’ shakllanadi.urug’ning shakllanishi bir yildan ko’proq muddatni o’z ichiga
oladi.Serhosil urug’li yillarning oraliq muddatlarida yaxshi o’rta va sust xosilli
yillari bo’ladi.
Jadval 2
Ayrim daraxt turlarining hosildorligi
Daraxt turi Hosilga
kirish
vaqti,
yil Serxosilli
illigining
takrorlanishi yil Eppasiga pishib
etillishi va yigib olish
muddati
(oy) 1000 dona
urugining
urtacha ogirini
gm
Oddiy o’rik har yili
Oq qayin har yili
Qayra g’ och har yili
Eman har yili
Qrim
qara g’ ayi 1-2
Grek
yon g’ o g’ i 1-2 IX-X
Xondon
pista 1-2 VINI-IX
Oddiy
bodom har yili VINI-IX

Terak 1-2
Zarang har yili
Turkiston
archasi VII-VINI 170-220
Saur
archasi VINI 20-30
Qora archa VINI-IX 60-100
Saksovul X
O’zbekiston tabiiy va suniy pistozorlarda yaxshi va o’rtacha xosil 1-2-3
yillarda takroriy kutiladi. Lekin, hosildorligining kattalik jixatidan farqi
axamiyatlidir Pista serxosilligi 40 yillarida uch marotaba takrorlanishi
mumkin .Oddiy shumtol ko’pchilik hollarda ikkinchi yiliga serxosil meva
beradi .Tol,. terak, qorag’och, oq akastiya,.zarang xar yili serxosil meva
beradi.Erkin xolda o’saetgan va siyrak daraxtzorlardagi daraxtlar har yili yaxshi
gullaydi va bir tekis hosil beradi. Qalin va shox shabbalari tutashgan daraxt
zorlarda bu ko’rsatkich juda past.Masalan: .shox - shabbalari tutashgap kalin
Samarkand viloyatining Saraykurgon o’rmon xo’jaligidagi pistazorlar deyarli hosil
bermaydi.
Meva hosil berish davriyligi -bu serhosil meva shakllanishida plastik
moddalar zapasining katta mikdori sarflanishi bilan boglik bo’lgan biologik
xususiyatlaridandir.
Daraxt va butalarning meva xosil berishiga tashki muxit sharoiti katta tasir
ko’rsatadi. Bular iqlim va ekologik sharoitlardir. Meva hosil berishgi tasir etuvchi
kompleks omillar erug’lik,harorat, namlik, xavo, tuproq unumdorligi dir.Bu
omillardan meva hosilga xavo xarorati ko’prok tasiri etadi. Uzbekiston iklim
kursatkichlari buyicha turli-tumanligi bilan xarakterlanadi. Maydoni 451.2 ming
km2. Togli mintakalar 14.7 %, chul tekisliklari 74.8%. tog oldi tekisliklar 10.5% ni
tashkil etadi.Toglarda 100 m balandlikga kutarilishi bilan havoning o’rtacha yillik
harorati 0. 5-0.6 % ga pasayadi. 1000 m. balandlikda 9-11 o
S. 2000 m -4.8) o S.
3000 m -O dan 2 .5« S gacha.4000m.-5 dan -7 o
S gacha.Havo xaroratining bunday

o’zgarishi. Xam maksimumi.xam minimumi.cho’l tekisliklarida xam kuzatiladi.
Havo haroratining bunday o’zgarish xususiyati daraxtlarning mevahosil berishiga
tasir ko’rsatadi .Nisbatan sovuk va nisbatan dengiz sathidan baland joylashgan
erlardagi daraxtlarning xosil va urugining sifati tobiiy oreoldan daraxtlarning xosil
va urugin nisbatan past bo’ladi. Bunday daraxtlar xosilga kirishi kech bo’ladi.
To’lik pishib etishmaslik va puch uruglarning katta miqdori shimoliy mintaqalarda
ko’prok uchraydi. Tog’larda ular tarqalishining yuqori chegarasida
kuzatiladi.O’zbekiston toglarida 3.archasining yuqori chegarasi
2300m.p.archasiniki 2700 m..t.archasiniki esa dengiz sotxi dan 3200
m..Pistazorlarning dengiz satxidan turli balandliklardagi xosildorligi.hakidagi
malumotlar 3 chi jadvalda keltirilgan
3 jadval
Pistazorlar xosildorligining dengiz satxidan baladligiga boglikligi Uzbekiston
Respublikasi Bobotog o’rmon xujaligi
Urmon bulimi Dengiz
satxidan
balandligi m Xosildorlik uchun tuzatish koeffistient
1ga maydonga 1 daraxtga
1954 1965 1954 1965
Fayzava 700 -1100 1.0 1.0 1.0 1.0
Xazrat bobo 1100 -1300 0.6 0.5 0.7 0.7
Chagan 1200 -1400 0.5 0,5 0,6 0,7
Duxanin 1300 -1600 0,3 0,4 0,5 0,6
Dengiz saxidan 700 -1100 m. balandikdagi xosildorlik 1.0 ga teng kilib
kabul kilinadi.Jadvaldan boshka balandliklardagi pistazorlarning xosildorligini past
va 0.3 da 0.7- birlik qismigacha tashkil etishini ko’rish mumkin.
Daraxtning o’sish sharoiti qanchalik yaxshi bo’lsa,ular qanchalik
daraxtlarning ekologik talablariga to’g’ri kelsa ,shunchalik xosildorlik yuqori
bo’ladi.
Daraxtlarining gullashi va mevasining pishib etilishi davrida ob-xavo
sharoiti mevaning miqdoriga ta’sir etishi mumkin. Kech bahorgi sovuqlar meva

(urug’) shakllanishiga salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin. Sovuqlar gulni va
shakllangan meva tug’unaklarini shikastlashi mumkin. Sovuqlardan asosan o’rik,
bodom, eman, oq kayin, shumtol, olma va boshqa shular kabi erta bahorda
gullaydigan daraxtlar shikastlanadi.
O’zbekistonning janubiy mintaqasiga xos bo’lgan quruq va issiq (garmsel)
shamollar hosildorlikga katta talofat ko’rsatadi.
Daraxtlarning serhosilligiga va hosil sifatiga changlanish sharoiti ham katta
ta’sir ko’rsatadi.
Daraxtzorlarning meva hosil berishi.Daraxtlarning meva hosil berishiga
ta’sir etuvchi omillar, daraxtlarning hosildorligini aniqlovchi omillar kabidir.
Bulardan tashqari daraxtzorlarning meva hosil berishi ularning tarkibiga, yoshiga,
to’liqligiga va turli o’sish sinfidagi daraxtlar miqdoriga ham bog’liq.
Daraxtzorlarning yoshi ortib borishi bilan hosili avval ortib boradi, keyinchalik esa
pasayadi. Bu daraxtlarning yoshi ortib borishi hisobiga sodir bo’ladi.
Eng yaxshi hosildorlik to’liqligi 0,6-0,7 bo’lgan daraxtlarda kuzatiladi.
O’zbekiston o’rmonlari Evropa o’rmonlardan keskin farqlanadi va o’ziga
hos hususiyatga ega. Undan siyrak va qisman yuqori to’liqlikga ega o’rmonlar
shakllanadi. Daraxtzorlarni tashkil etuvchi daraxt turlari, ularning vazifalari ham
turlichadir. Asosan yorug’sevar o’simliklardir. Bu erda daraxtzorlar qalinligi
termini qo’llanishda to’g’ri keladi, ya’ni birlik maydondagi daraxtlarning miqdori,
ularning joylashishi, daraxtzorlarning qalinligi pasayishi bilan, daraxtlar miqdori
kamayadi, birlik maydondan avvalgi har bir daraxtning hosili ortishi hisobiga
hosildorligi ortib boradi. Ma’lum bir me’yorga etgandan keyin daraxtlar
miqdorining kamligi birlamchi ahamiyatga ega bo’ladi va miqdoriy kamligi
hisobiga hosildorlik pasayadi. Bu xususiyatni urug’li plantastiyalar barpo etganda
yoki tabiiy daraxtzorlarda ularni ajratganda e’tiborga olish zarur.
Meva hosil berish shoh-shabbalarining yorug’lik darajasi bilan uzviy
bog’liklikda bo’ladi. Shuning uchun ko’p yarusli o’rmonlarda o’sishi bo’yicha
ustunlik qiluvchi daraxtlarning shoxi serxosil mevali bo’ladi. Eng past yarusi esa
yuqori yaruslarning soyasida bo’lganligi sababli kam hosil beradi. Alohida yakka

holda o’sayotgan daraxtlar va o’rmon cheti daraxtlari serhosil meva beradi. Eng
ko’p miqdordagi yorug’ni (daraxtzorlardagi umumiy hosilning 80%gacha). Kraft
bo’yicha I va II o’sish sinfidagi daraxtlar beradi.
Yuqori o’sish sinfiga ega bo’lgan daraxtlar mevasi va urug’i yirik va ularni
sifati yaxshi bo’ladi. Yuqorigi yarusdagi daraxtlarning yuqori meva hosil berish
quvvatiga ega ekanligi ularning o’sish sharoiti yaxshiligi bilan asoslanadi.
Har bir o’sish sinfi atrofida meva hosil berish darajasi bo’yicha
daraxtlarning individual o’zgaruvchanligi kuzatiladi. Hosildorlik zararli hashorat,
zambrug’, boshqa zararkunandalar tomonidan gulkurtak, gul, qubba va mevalarni
shikastlashlariga ham bog’liqdir.

Foydalanilgan adabiyotlar :

1. Акопов И.Э.Важнейшие отечественные лекарственные растения и их
приминение (справочник) Т., Медицина 1990. 120 б
2. Ahmedov O‘. Ergashev A., Abzalov.A Dorivor o‘simliklar va ularni o‘stirsh tex
nologiyasi. Ukuv kullanma.Toshkent. 2008. 232 b
3. Atabaeva X.N. va boshq. O‘simlikshunoslik. T., «Mehnat», 2000.
4. Bo‘riev X. Ch., Dusmuratova S.I. Qishloq xo‘jaligi ekinlari
urug‘shunosligi. Toshkent. “Mehnat”, 2000.
5. To‘xtaev B.Yo., Maxkamov T.X., To‘laganov A.A., Mamatkarimov A.I.,
Mahmudov A.V., Allayarov M.O‘. Dorivor va ozuqabop o‘simliklar plantatsiyalari
ni tashkil etish va xom-ashyosini tayyorlash bo‘yicha yo‘riqnoma. – Toshkent,
2015. 144 b.
6. Атабаева Х.Н., Умарова Н.С. Лекарственные растения в ветеринарии.
7. Терёхин А.А. В.В. Вандышев Технология возделывания лекарственных
растений. Учебное пособие. Москва.2008. 201стр.
8. E.T.Berdiev, M.X. Xakimova, G.B. Maxmudova. O‘rmon dorivor o‘simliklari.
Ukuv kullanma. Toshkent. UzR FA Minitipografiyasi, 2014.-273b.
9. E.T.Axmedov, E.T.Berdiev. Dorivor usimliklarni yetishtirish

Dorivor daraxt va butalarda urug‘ xosildorligini xisobga olish usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish