Dorivor o‘simliklar urug‘larining sifati va saqlash usullari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	23.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Dorivor o‘simliklar urug‘larining sifati va saqlash usullari

Купить

DORIVOR O’SIMLIKLAR URUG’LARINING SIFATI VA SAQLASH
USULLARI
Reja:
1. Meva va urug’larni yig’ib-terib olish.
2. Uru g’ ashyolarini qayta ishlash.
3. Ayrim daraxt turlarining urug’ ashyolarini yig’ib terib olish.

Turli daraxt turlarining urug’lari etukliligi ularning biologik xususiyatiga
urug’ pishib etilish davridagi ob-havo bog’liq holda yilning turli vaqtiga to’g’ri
keladi. Past xarorat ularning pishib etilishini susaytiradi. Urug’ ashyosini
tayyorlashni ma’lum bir muddatlarda amalga oshirish zarur. Urug’lar pishib
etilgandan keyin yig’ib terib olinadi. Urug’larning pishib etilishi fiziologik va
texnik etilishga bo’linadi. Fiziologik etuklik davrida urug’ zarodishi o’sish
qobiliyatiga ega bo’ladi, lekin urug’ (meva) daraxtda qolib o’sib-rivojlanishni
davom ettiradi. Bu davrda urug’da suv miqdori kamayib quruq moddalar ortib
boradi. Keyinchalik urug’ texnik (hosil) etuklikga o’tadi, unda urug’dagi oziq
moddalar saxaroza, Uraminokislotlar va yog’ kislotalari shaklida bo’ladi. Oddiy
shakldagi moddalar shakliga o’tadi fermentlar ishqorligigining intensivligi susayib
boradi. Tashqi qoplami suv va havo o’tkazmaydigan zich qoplamga
aylanadi.Urug’da biologik jarayonlar to’xtaydi va ular chuqur turg’unlik xolatiga
o’tadi.
Urug’larning pishib etilishi mevalarning tashqi belgilariga xarakterli bo’lgan
bir necha fazani o’tadi.
Urug’ va mevalarni yig’ib terib olish muddati daraxt va butalarning biologik
xususiyatiga, urug’larning etuklik holatiga va ularning uzulib tushish muddatiga
bog’liq texnik etuklikka kirishi bilan urug’lar uzulib erga tushadi va hosilning bir
qismi yo’qotiladi. Shuning uchun bunday hususiyatga ega bo’lgan daraxtlardan
urug’lar fiziologik etuklik davrida yig’ib terib olish tavsiya etiladi.
Urug’larni yig’ib terib olish muddatlari. Fiziologik etuklik davrida yig’ib
terib olingan urug’lar yaxshi shamollantiriladigan xonada pishib etilishi uchun
saqlanadi, keyin mevasidan urug’ ajratiladi.
Daraxt shoxlarida pishib etilgan davrida ham mevasi saqlanib qoladigan
daraxt turlaridan urug’ ashyosi texnik etuklik davrida yig’ib terib olinadi va urug’
qishda saqlanishi mumkin. Agarda jo’ka, oddiy shumtol donaklilarning urug’larini
yozda stratifikastiyalansa yoki erta kuzda ekilsa, ularning mevasini yozda
fiziologik etuklik davrida yig’ib terib olinishi kerak.

O’zbekistonda zaravshon archasida urug’ zarodo’shi gul changlanganidan
keyin ikkinchi yiliga avgust oyida shakllanadi.
Bu davrda yig’ib terib olingan va shu zaxoti erga ekilgan urug’ keyingi yil
bahorda yalpi unib chiqadi. Ularning mevasi bir-ikki oy keyinroq ya’ni oktyabr-
noyabr oylarida to’liq pishib etiladi. Texnik etuklik daavrida yig’ib-terib olingan
mevalardan olingan urug’lar uzoq muddat turg’unlik holatiga ega bo’ladi va
bahorda ekilgan urug’, keyingi yilning bahorda unib chiqadi, unuvchanlik darajasi
juda past bo’ladi.
Saur ( polusharovidniy) archada fiziologik etuk urug’lar changlangandan
keyingi yili iyul oiyda shakllanadi. Turkiston archasida fiziologik etuk urug’lar
changlangandan keyingi yilining iyun oyida shakllanadi. Archaning barcha
turlarida texnik etuk urug’ (meva) IX-X oylarida yig’ib terib olinishi mumkin.
O’zbekistonda o’sadigan ko’pchilik daraxtlarda texnik etuk urug’ (meva)
sentyabr-oktyabr oylarida shakllanadi va uzoq muddatga (bahorgacha) daraxt
shoxlarida saqlanadi. Ularning urug’larini yuqorida aytilgan ya’ni martgacha yig’ib
terib olish mumkin.
Urug’lar uzoq muddat saqlanishi mo’ljallangan hollarda ular daraxtlardan
texnik etukli, ya’ni to’liq pishib etilgandan keyin yig’ib terib olinadi.
Daraxtzorlarni oldindan o’rganish. Urug’ hom ashyosini yoppasiga yig’ib
terib olishdan oldin urug’li daraxtzorlar (O’UP, DO’UU, VO’UU va boshqalar)
o’rganib chiqiladi. Maqsadi urug’ hosilini oldindan aniqlash, ularning ekish sifatini
va kasallanganlik, zararlanganlik darajasini o’rganishdir.
Meva va urug’lar DO’UU, VO’UU hamda himoya daraxtzorlardagi daraxt
va butalardan yig’ib - terib olinadi. Ular oldindan o’rganilganda urug’idan
foydalanish yaroqli deb topilgan bo’lishi kerak.
Daraxt turlariga bog’liq holda urug’lar homashyosi erdan (to’kilgan
urug’lar), o’sib turgan yoki kesilgan daraxtlardan yig’ib terib olinadi.
O’rmon urug’lar homashyosini qayta ishlash. Tayyorlangan meva va
urug’lar qayta ishlanmasdan tug’ridan tug’ri ekish uchun foydalanib bo’lmaydi.

Urug’ homashyosi qayta ishlashga urug’larni meva va qubbalardan ajratish,
ularni qanotsizlashtirish, qo’shilmalardan tozalash va standart namlikgacha quritish
ishlari kiradi.
Urug’larni ekish sifati va saqlash samarasi asosan ularni qayta-ishlashga
bog’liq.
Urug’ hom-ashyosini qayta ishlash va saqlash rejimini belgilashda urug’ga
ikki qismdan, zarodish va zapas oziq moddalardan, iborat biologik sistema sifatida
qaralishi zarur. Urug’ni yig’ib terib olinishi davrida ulardagi biologik sistema
turg’unlik holatida bo’ladi. Bu urug’larni ekishga bo’lgan davr ichida yaxshi
saqlash imkonini beradi. Ularni tashishda ham biologik sistema turg’unligi
buzilmaydigan optimal sharoit yaratiladi.
Turg’unlikdagi urug’ning biologik sistemasini harakatga keltirish ya’ni
turg’unlikni buzish, ularga yuqori harorat, yorug’lik energiyasi va shu kabi boshqa
omillarni ta’sir ettirish bilan amalga oshiriladi.
Urug’larni meva va qubbalardan ajratish. Qubbalardan urug’ni ajratish
ochiladigan qubbalardan urug’ ajratish.Ochilmaydiganlardan urug’ ajratish va
archa mevalardan urug’ ajratish usullariga bo’linadi.
Archa mevasidan urug’ ajratish fiziologik etuklik va texnik etuklik
mevalardan ajratish usullariga bo’linadi. Quruq va xo’l mevalardan urug’ ajratish.
Quruq mevalardan urug’ ajratishda ular yanada ko’rsatiladi, urug’ tozalash
mashinasida (SOM-1, SUM-1) maydalanadi va qo’shilmalardan tozalanadi.
Xondon pista meva qobig’idan O’zO’XITI kashf etgan konstrukstiyasi
bo’yicha FOK -1 Krutinkova mashinasida ajratiladi.
Xo’l mevalar va rezovor mevalar imkoniyat darajada yig’ib terib olinishi
bilan yoki qisqa muddat ichida (1-3 kun) qayta ishlanishi tavsiya etiladi, aks holda
ular ochib, o’z-o’zidan qizib urug’larning hayot qobiliyati pasayib ketadi. Xo’l
mevalardan urug’larni sharbatlar, murabbo va qiyomlar uchun homashyo
tayyorlashlar bilan birgalikda amalga oshirilishi mumkin. U holda urug’lar
shikastlanmasligi va yuqori haroratga uchramasligi zarur yirik xo’l mevalar uchun
mevani maydonlash, kesish va surkash (terka) usullaridan foydalaniladi. Grek

yong’og’i uchun MOO-1 mashinasidan foydalaniladi.Donaklilarning urug’i
mevasidan donak ajratish mashinalarida amalga oshiriladi. Ayrim mevali daraxt
urug’lari mevalaridan ezib keyinchalik sovuq suvda etidan yuvib ajratish usulida
olinadi.
Keyinchalik urug’lar tegishli qalinliklarda quritiladi, tozalanadi va
saralanadi.
Archa urug’i ekishga bog’liq holda fiziologik yoki texnik etukligida yig’ib
terib olinadi. Urug’ini yalpi archazorlardan terib olinadi. Mevasi qo’lda uzib
teriladi. Terib olingan mevasi salqinda 0,5 m qalinlikda quritiladi. Ular vaqti-vaqti
bilan og’darilib turadi. Unuvchanligini 3-5 yilgacha yaxshi saqlanadi.
Saksovul mevasining yig’ib-terib olish mexanizastiyalash---tirilgan, qo’lda
yig’ib terib olinadi. 2-3 yillik shoxlarini sindirmaslik tavsiya etiladi, aks holda
keyingi yilgi hosili nobud bo’ladi. Shamolsiz ob-havoda mevasini ularni silkitib
yoki tayoqcha bilan urib oldindan tozalangan erga yoki to’shalgan tentga
tushiriladi.
Xondon pista. Hosilini qo’lda yig’ib terib olinadi (silkitib yoki qo’l bilan
uzib). Mevali bir-xil pishib etilmaydi, daraxtzordagi daraxtlarda turli muddatlarda
pishib etilsa, daraxtdagi shoxlarda ham, hatto bir shingilining o’zida ham turli
muddatlarda pishib etiladi. Shuning uchun mevasini asta-sekin navbatma-navbat
yig’ib terib olinadi.
Grek yong’og’i. Mevasining pishib etilishi meva qobig’i (po’stlsog’ining)
pishib etilishi bilan aniqlanadi. Ular savoldan engil ajralib chiqgan holda yig’ib
terib olish mumkin. Yig’ib terib olishdan oldin daraxt shox-shabbalari ostidagi er
tozalanadi. Mevasi silkitish usulida yig’ib terib olinadi. Yig’ib terib olishda
shoxlarning sinishiga, novda va hosil kurtaklarining shikastlanishiga yo’l
qo’yilmaydi.
O’zO’XITIda grek yong’og’ining hosilini yig’ib terib olish uchun vibrastion
mashina ishlab chiqgan. Bu mashina 8x8 m sxemadan kam bo’lmagan sxemada
ekilgan yong’oqzorlarda, 0,4 to’liqlikdagi nishobligi 20 o
gacha bo’lgan tabiiy

yong’oqzorlarda ishlab oladi. MTZ-52, T-74, DT-75 traktorlariga tirkaladi. Ish
unimi - 1 daraxtdan 25 daraxtgacha.
Ekish maqsadida tayyorlangan bir xil urug’lar tozalangandan va saralangandan
keyin partiyalarga shakllantiriladi, ularga pasport tuziladi va maxsus kitobda
registrastiya qilinadi. Urug’lardan namuna olish, ularning ekish sifatlarini aniqlash
va sifati haqida xujjatlar berish maxsus standartlar asosida amalga oshiriladi. Bir
xil urug’lar deb bir xil turda kelib chiqgan, bir xil sharoitda o’sayotgan
daraxtzorlardan yig’ib-terib olish vaqti va usuli, qayta ishlash, saqlash sharoiti
o’rmonchilik qimmatbaholigi, rangi, xidi, namlik darajasi va shikastlanganlik
darajasi bir xil bo’lgan urug’lar partiyasi hisoblanadi. Urug’lar partiyasining har
biriga pasport va etiketka tuziladi. Urug’lar partiyasining maksimal og’irligi turli
daraxtlar uchun turlicha va 30 kg dan 500 kg gacha bo’ladi. Urug’larning ekish
sifati ular partiyasidan o’rtacha namuna olib aniqlanadi. O’rtacha namunani
o’rmonchilar , o’rmon yordamchisi, muxandislar, agronomlar va boshqa xo’jalik
mutaxassislari, namuna olish uchun tayinlangan vakillar o’rmon urug’lari
stanstiyasida tegishli yo’riqnomadan o’tgandan keyin ajratib oladi. O’rtacha
namuna urug’lar partiyasi shakllantirilgandan keyin 10 kun muddat ichida ajratib
olinadi. O’rtacha namuna olish partiya urug’lardan kichik miqdordagi urug’larni
o’tib olish bilan boshlanadi. Urug’larning birlamchi namunalardan bir qismi. Ya’ni
laboratoriya taxlili uchun ajratilgan qismi o’rtacha namuna hisoblanadi. Ajratib
olingan o’rtacha namuna mustahkam gazmaldan tikilgan toza haltaga
joylashtiriladi. Xalta oldinda suvda qaynatib dezinfekiyalanadi. O’rtacha namuna
joylashtirilgan halta etiketkasi bilan bog’lanib o’rmon urug’lari stanstiyasiga
tozaligini, 1000 dona urug’ og’irligini, o’sish quvvatini, unuvchanligini (hayot
qobiliyatini, sifatliligini) aniqlash uchun yuboriladi.
O’rtacha namuna ajratib olish belgilangan shaklda uch nusxadagi
dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. Dalolatnomaning bir nushasi xo’jalikda
qoldiriladi. Ikkinchisi o’rtacha namuna bilan urug’lar stanstiyasiga jo’natiladi.
Uchinchisi urug’ sarfini hisobdan chiqarish uchun buhgalteriyaga beriladi.

Urug’larning sifat ko’rsatkichlari va ularni aniqlash usullari O’zbekistonda
daraxt va butalarning urug’larini ekish sifatiga davlat tizimining nazorati tashkil
etilgan va amalga oshiriladi. Bu ishni o’rmon urug’lari stanstiyasi amalga oshiradi.
Bu stanstiya o’rmon xo’jaligi korxonalariga hamda ekish uchun urug’
tayyorlaydigan boshqa xo’jaliklarga xizmat qiladi.
O’rmon urug’lari stanstiyasining asosiy vazifasi ekish uchun urug’
tayyorlaydigan barcha xo’jaliklar uchun urug’larning ekish sifatini o’rganish,
o’rmon urug’chiligini va urug’chilik xo’jaliklarini to’g’ri tashkil etish va yuritish
ni nazorat qilish va o’rmon urug’lar bazasini tashkil etishda yordam ko’rsatish;
urug’larni ekish sifatini taxlil qilish usullarini ishlab chiqish va takomillashtirish;
urug’larni ekish sifati norma va usullariga davlat standartlarini ishlab chiqish va
boshqalar hisoblanadi.
Urug’lar sifat ko’rsatgichlari amaldagi standartlar asosida o’rtacha namunani
tahlil qilish usuli bilan aniqlanadi. Urug’lar tozaligi, unuvchanligi (hayot
qobiliyati, sifatliligi), o’sish quvvati, 1000 dona urug’ og’irligi aniqlanadi. Zarurat
tug’ilganda urug’lar namligi va ularning entomo-fito zararlanganligi aniqlanadi.
Urug’lar tozaligi va foydalanilmagan daraxt turi urug’lardan toza
urug’larning foiz miqdoridir. Toza urug’larning tahlil uchu olingan ulchamning
birlamchi og’irligiga nisbatan aniqlanadi.
Urug’lar unuvchanligi - bu urug’larning belgilangan muddatda aniq bir
sharoitda normal o’simta berish qobiliyati.
Ittifoqda urug’lar unuvchanligi urug’lar - kontrol tahlili qoshidagi davlat
urug’lar inspekstiyasi tomonidan davlat standartiga asoslanib aniqlanadi.
Normal unib chiqqan urug’lar soni tahlil uchun olingan urug’lar umumiy
soniga nisbati hisobida ifoda etiladi.
Urug’lar unuvchanligi - bu urug’larni ekishga yaroqligini aniqlaydigan
birdan bir asosiy ekish sifati ko’rsatkichi hisoblanadi, chunki bu ishlab chiqarishda
katta ahamiyatga ega. Sinovda yuqori unuvchanlikga ega bo’lgan urug’lar barvaqt
va bir tekis unib chiqish xususiyatiga ega bo’ladi. Bular tegishli agrotexnik ishlov

berish natijasida yuqori sifatli ko’chat olish va sifatli o’rmon barpo etishni
ta’minlaydi.
Unuvchanlikni aniqlash bilan birgalikda yana bir urug’lar ekish sifatini
aniqlash ko’rsatgichi - urug’lar o’sish quvvati aniqlanadi.
O’sish quvvati - bu urug’larning unuvchanligini aniqlashga qaraganda
qisqaroq vaqt ichida urug’larning normal o’simta berish qobiliyati.
Urug’larning o’sish quvvati o’sib chiqqan urug’lar sonining tahlil uchun
olingan urug’lar umumiy soniga nisbati, % hisobida ifodalanadi.
Yuqori o’sish quvvatiga ega bo’lgan urug’lar bir tekis sifatli o’simtalar
beradi, bular saqlashda o’z sifatini o’zoq muddatgacha yo’qotmaydi. Shuning
uchun urug’lar rezerv fondiga unuvchanlik ko’rsatgichiga yaqin bo’lgan yuqori
o’sish ko’rsatgichli urug’lar tavsiya etiladi.
Hayot qobiliyati - taxlil uchun olingan urug’larga nisbatan foizda
ifodalangan tirik urug’lar miqdori. Bu uzoq muddat unib chiqish qobiliyatiga ega
bo’lgan yoki zudlik bilan ekish zarurati tug’ilgan daraxt va butalarning urug’larida
aniqlanadi. Bu jarayon davlat standartida belgilangan uslublarda amalga oshiriladi.
Sifatligi - bu to’la mag’izli, belgilangan daraxt va buta uchun xarakterli
rangda bo’lgan zarodishli va endospermli urug’lar miqdorining tahlil uchun
olingan urug’larga nisbatan foizda ifodalanishidir.
1000 dona urug’lar og’irligi o’rmon barpo etishda katta ahamiyatga ega.
Yirik va og’ir urug’lar yuqori ekish sifatiga ega bo’ladi. Urug’lar og’irligini ekish
normalarini belgilash uchun bilish zarur.
Tahlil o’tkazish uchun urug’lardan 13056,1-67 sonli davlat standarti
bo’yicha namuna tanlab olinadi 1000 dona urug’lar og’irligi kondistion (toza)
urug’larda aniqlanadi.
Urug’lar namligi - urug’larda namlik miqdorining %da ifodalanish. Bu
namlik miqdori birlamchi o’lcham og’irligiga nisbatan olinadi.
Tahlil uchun 13056-67 sonli davlat standartiga asoslanib namuna tanlab
olinadi.

Urug’lar namligi urug’lar stanstiyasiga namuna kelib tushgandan keyin 2
sutka ichida aniqlanadi.
Urug’lar namligi quritgich shkafda quritish usuli bilan aniqlanadi.
Laboratoriya analizlariga asosan o’rmon urug’lar stanstiyasi tomonidan
urug’larga «Urug’larning kondistionligi haqida guvohnomga», «Urug’lar
analizining natijalari» yoki ma’lumotnoma beriladi.
Daraxt va butalar har yili meva hosil bermaydi. Terib olingan urug’larni har
doim ham shu zahoti ekilmaydi. Shuning uchun o’rmon urug’lari zahirasini
yaratish zarur Urug’larni yig’ib terib olish bilan ekish oralig’idagi muddat bir
necha ko’n, oy va yillarga ham cho’zilishi mumkin. Yaproq bargli daraxtlar
urug’larni saqlash - birinchi bahorgacha, ignabarglilar birinchi yili kuzigacha
saqlanishi qisqa muddatli saqlanish hisoblanadi. O’rmon urug’lari mahsus urug’
saqlash omborlarida uzoq muddat saqlanadi.
O’rmon xo’jaligi korxonalarini kam hosilli va hosilsiz yillari urug’ bilan
ta’minlash maqsadida rezerv fondi tashkil etiladi. Rezerv fondga I-II sifat klassiga
ega bo’lgan urug’lar ajratiladi. Bunday urug’lar sifati va namligini laboratoriyada
aniqlash mumkin bo’lgan mahsus omborlarda saqlanadi. Rezerv fond har uch yilda
almashtiriladi.
Urug’larni saqlashda ulardagi hayot faoliyatini to’xtatishga qaratilgan
sharoit yaratilishi zarur.
Urug’lar doimiy o’zgarmas belgilangan harorat va namlik ta’minlangan
omborlarda saqlanishi tavsiya etiladi.
Yaproq bargli va igna bargli daraxt turlarining urug’larni saqlash sharoiti
turlichadir.

Foydalanilgan adabiyotlar :

1. Акопов И.Э.Важнейшие отечественные лекарственные растения и их
приминение (справочник) Т., Медицина 1990. 120 б
2. Ahmedov O‘. Ergashev A ., Abzalov . A Dorivor o ‘ simliklar va ularni o ‘ stirsh tex
nologiyasi . Ukuv kullanma.Toshkent. 2008. 232 b
3. Atabaeva X.N. va boshq. O‘simlikshunoslik. T., «Mehnat», 2000.
4. Bo‘riev X. Ch., Dusmuratova S.I. Qishloq xo‘jaligi ekinlari
urug‘shunosligi. Toshkent. “Mehnat”, 2000.
5. To‘xtaev B.Yo., Maxkamov T.X., To‘laganov A.A., Mamatkarimov A.I.,
Mahmudov A.V., Allayarov M.O‘. Dorivor va ozuqabop o‘simliklar plantatsiyalari
ni tashkil etish va xom-ashyosini tayyorlash bo‘yicha yo‘riqnoma. – Toshkent,
2015. 144 b.
6. Атабаева Х.Н., Умарова Н.С. Лекарственные растения в ветеринарии.
7. Терёхин А.А. В.В. Вандышев Технология возделывания лекарственных
растений. Учебное пособие. Москва.2008. 201стр.
8. E.T.Berdiev, M.X. Xakimova, G.B. Maxmudova. O‘rmon dorivor o‘simliklari.
Ukuv kullanma. Toshkent. UzR FA Minitipografiyasi, 2014.-273b.
9. E.T.Axmedov, E.T.Berdiev. Dorivor usimliklarni yetishtirish

Dorivor o‘simliklar urug‘larining sifati va saqlash usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish