Dorivor o‘simliklar vegetetiv ko‘paytirish usullari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Dorivor o‘simliklar vegetetiv ko‘paytirish usullari

Купить

DORIVOR O’SIMLIKLAR VEGETETIV KO’PAYTIRISH USULLaRI
Reja:
1. Daraxt turlari va butalar ko‘chatini yetishtirish
2. Ko‘kalamzorlashtirish uchun ko‘chat yetishtirish
3. Dorivor buta ko‘chatlarini yetishtirish

Ildizi yaxshi rivojlangan yirik, baquvvat ko‘chat yetishtirish uchun
ko‘chatzorda urug‘ko‘chatlarni ekib o‘stirib olinadigan ko‘chat (sajenes) bo‘limi
bo‘ladi. Bu bo‘limda o‘rmon barpo etish, himoya o‘rmonzorlari yaratish va
ko‘kalamzorlashtirish ishlari uchun ko‘chat yetishtiriladi. Bu ko‘chatlardan o‘rmon
barpo etishda foydalanish istiqbolli hisoblanadi. Yirik ko‘chatlardan foydalanib
barpo yetilgan sun’iy o‘rmonzorlarni yetishtirish muddati ko‘chatzordagi
parvarishlash ishlari hisobiga qisqaradi. Ko‘chatzorda yirik ko‘chatlarni
yetishtirish agrotexnikasidagi texnik jarayonlarni mexanizatsiyalashtirish sun’iy
o‘rmonzorlarni birinchi yillarida parvarishlashdagi ish jarayonlarini
mexanizatsiyalashtirishga nisba tan yengil va kam sarf-xarajatli bo‘ladi. Yuqori
agrotexnik ishlov berib yetishtirilgan ko‘chatlar doimiy o‘sish joyiga ko‘chirib
o‘tkazilganda yaxshi tutib qoladi va o‘sib-rivojlanadi. Urug‘ko‘chatlarga nisbatan
ko‘chatga tutib qolishi uchun kam vaqt talab qilinadi, qisqa vaqt ichida o‘sib-
rivojlanish fazasiga o‘tadi hamda begona va yovvoyi o‘simliklarga qarshilik
ko‘rsatib o‘sadi.
Ko‘chatlardan foydalanib barpo etilgan o‘rmonlarning afzalligi ularning
urug‘ko‘chatlarga nisbatan yaxshi rivojlanganligidadir. O‘simlikning yer ustki
qismi bilan ildiz tizimining hamda assimila- tsiya apparati va oziqlantiruvchi
ildizlarning optimal nisbatiga ega bo‘lishi ko‘chatlar sifatini ta’minlaydi.
Ko‘chat yetishtirish uchun belgilangan maydonga nimjon urug‘ko‘chatlar
ko‘chirib o‘tqaziladi. Ildizi qisman qirqilgandan keyin regeneratsiya bo‘lishi
ularning ildiz tizimini bir xil yoshdagi urug‘ko‘chatlarga nisbatan tarmoqlanib
ixcham shakllanishiga olib keladi. Bu ko‘chirib, doimiy joyga o‘tqazilganda yaxshi
tutib qolishini ta’minlaydi.
Ko‘chatzorda ko‘chatlarni o‘stirish doimiyligi ularni kelajakda foydalanish
maqsadi bilan belgilanadi. O‘rmon barpo etish uchun ko‘chatlar 2-4 yil davomida
o‘stiriladi, ko‘kalamzorlashtirish maqsadida foydalanish uchun esa daraxtlar
ko‘chati 6-12 yil, butalar ko‘chati 2-3 yil o‘stiriladi.
Ko‘chatlarni o‘stirish davomida ularning oziqlanish maydonini kengaytirib
borish bilan uch marotabagacha ko‘chirib o‘tqaziladi. Bu maqsadda birinchi,

ikkinchi va uchinchi dalalar tashkil etiladi. Birinchi dalaga 1-2 yoshli
urug‘ko‘chatlar 0,9x0,3 m sxemada ko‘chat qilinadi. Ikkinchi dalaga 3-4 yoshli
ko‘chatlar 1x1 m yoki 1,5x1,5 m sxemada ko‘chirib o‘tqaziladi. Uchinchi dalaga
esa 6-8 yoshli ko‘chatlar 3x2 m sxemada o‘tqazilib parvarishlanadi.
Dalalarga o‘tqazilishidan oldin ko‘chat materiallari saralanadi, shikastlangan
ildizlar qirqiladi. Sernam tuproqli hududlar uchun ildiz tizimi 15-25 sm gacha,
namlik tanqis bo‘lgan hududlar uchun 20-30 sm gacha qisqartirilib qirqiladi.
Qirqilgan ildizlar chirindi yoki torf bilan tuproqning suvli eritmasiga botiriladi. Bu
eritmaga geteroausin yoki boshqa o‘stiruvchi moddalar qo‘ shilishi mumkin.
Ko‘chat yetishtiriladigan dalalardagi tuproq urug‘ko‘chat yetishtirish
bo‘limidagiga nisbatan chuqur ishlanadi, almashlab ekish dalalardagi tuproqqa
ishlov berish tizimi esa urug‘ko‘chat yetishtirish bo‘limidagi kabi qo‘llaniladi.
Ko‘chat o‘stirish dalalarida tuproqqa ishlov berish chuqurligi o‘stiriladigan
ko‘chatning ildiz tizimining kattaligiga bog‘liq. Birin chi daladagi asosiy haydash,
o‘rmon va o‘rmon cho‘l mintaqalarida 30-35 sm, dasht mintaqalarida esa 35-40 sm
chuqurlikda bajariladi. Ikkinchi dalada mos holda 35-40 sm va 40-50 sm, uchinchi
dalada esa 45-50 sm va 55-60 sm chuqurlikda ishlanadi. Haydash chuqurligi
qanday bo‘lishidan qat’i nazar tuproqning 20-30 sm qatlamiga o‘g‘it beriladi, ya’ni
ko‘chat ildizlarining asosiy qismi joylashgan tuproq hajmi o‘g‘itlanadi.
Tuproqqa ekish oldidan ishlov berish urug‘ko‘chat yoki ko‘chatni o‘tqazish
chuqurligida qatlam ag‘darilmasdan bajariladi. Birinchi dalada urug‘ko‘chat yoki
ildiz olgan qalamchalarni o‘tqazish uchun tuproq 25-30 sm chuqurlikda PLN-4-35
(ag‘dargich) yordamida yumshatiladi, keyin boronalanadi. Ikkinchi va uchinchi
dalalarda ko‘chat o‘tqazish uchun tuproq 45-50 sm chuqurlikda ag‘dargichsiz
plantajli plug yordamida yumshatish bilan birga boronalanadi. Bulardan tashqari
tuproqqa ekishdan oldin ishlov berishlar joyni tekislash va frezalar (FP-2, FPSh-
1,3) yordamida yumshatish ishlarini o‘z ichiga oladi. Ko‘chat o‘stirish dalalariga
yaproqbargli daraxt turlarining ko‘chatlari bahorda va kuzda, ignabarglilar, odatda,
bahorda o‘tqaziladi. Bahorda o‘tqazilganda barg chiqarmasdan oldin, kuzda esa

barglar to‘kilgandan keyin o‘tqaziladi. O‘tqazish muddatlari belgilangan iqlim
sharoitidan va o‘simlikning biologik xususiyatlaridan kelib chiqib aniqlanadi.
Daraxt va butalarning ko‘chatlarini dalalarda tartibli aralashtirilgan holatda
joylashtirib o‘stirish mumkin. Bu yerda uzoq muddat 4-12 yil davomida
o‘stiriladigan daraxt ko‘chatining qatorlar oralig‘i 2,1-3,0 m masofada
joylashtirilib o‘stiriladi. Ularning qator oralariga 2-3 yil o‘stiriladigan buta turining
ko‘chati o‘tqaziladi. Natijada daraxt turi ko‘chatini o‘stirishning bir rotatsiyasi
davomida buta ko‘chati ikki va undan ortiq rotatsiyani o‘taydi. Butalar
ko‘chatlarining bir necha marotaba qazib olinishi oqibatida asosiy daraxt turi
ko‘chatining ildizchalari qirqiladi tarmoqlanib shakllanadi.
Ko‘chat o‘stirish dalalarida ko‘chatlar o‘rmon barpo etish maqsadida o‘stirish
natijasida quyidagi sxemada joylashtiriladi:
- bir yillik ko‘chatlar uchun 0,6-0,7 m x 0,2 m;
- ikki yillik urug‘ko‘chatlar uchun 0,3 x 0,3 m;
- butalar va qalamchalash bo‘limi uchun 0,6-0,12 m.
Ko‘chat o‘stirish dalalariga ko‘chatlar SShN-3 ko‘chat o‘tqazish mashinalari
yoki LPA agregati yordamida o‘tqaziladi. Ko‘chat o‘tqazish bilan birga ariq olish
uchun SShN-3 mashinasiga qo‘shimcha tarzda soshnik o‘rnatiladi.
Ekish oldidan urug‘ko‘chatlar saralanadi. O‘tqazish uchun ajratilgan
ko‘chatlarning singan va shikastlangan ildizlari bog‘ qaychisi yordamida kesiladi.
Urug‘ko‘chatning ildiz tizimi ekish chuqurligidan katta bo‘lgan holda ular
qisqartiriladi. Ildiz uzunligi 25 sm dan kam bo‘lmasligi kerak. Ildizlar o‘tqazishdan
oldin chirindining suvli eritmasi botiriladi. O‘simlik yaxshi tutib qolishi va o‘sib
rivojlanishi uchun chirindi eritma geteroauksinning 0,002% li eritmasida
tayyorlanadi. Urug‘ko‘chat o‘tqazilgandan keyin uning ildizlari joylashgan tuproq
zichlashtiriladi. Urug‘ko‘chatlar ildiz bo‘yni tuproq keyinchalik zichlashishini
hisobga olib tuproq yuzasidan 2-3 sm chuqurlikda joylashtiriladi.
Yaproqbargli daraxtlarning urug‘ko‘chatlarini o‘tqazish bilan birga shox-
shabbalari qisqartirilib qirqiladi. Yer ustki qismini sovuq urgan holda ular
shtambidan qirqiladi.

O‘tqazilgan o‘simlik yuqori darajada tutib qolishiga erishish uchun ko‘chatlarni
o‘tqazish davrida ildizning qurib qolishini oldini olish, ildiz tizimi to‘g‘ri
joylashtirilib atrofidagi tuproqlarning zichlanish, ekish chuqurligiga amal qilinishi
zarur.
Dalalarga ekilgan ko‘chatlarni parvarishlash ishlari sug‘orishni, tuproqni vaqti-
vaqti bilan yumshatishni, yovvoyi o‘tlardan tozalashni, qo‘shimcha oziqlantirishni,
shtamb va shoxlarni shakllantirishni hamda kasallik va zararkunandalarga qarshi
kurashishni o‘z ichiga oladi. Urug‘ko‘chatlar o‘tqazilishi bilan sug‘oriladi.
O‘zbekistonning issiq iqlim sharoitida sug‘orishga katta ahamiyat beriladi.
Ko‘chat- ning ildiz tizimi egallagan chuqurlikkacha tuproqni zaxlatadigan birinchi
sug‘orish ko‘chatning suvga bo‘lgan talabini qondirish bilan birga ildiz tizimi
atrofidagi tuproqlarning zichlashishini ta’minlaydi. Ushbu davrda tuproqda
namlikning yetishmasligi ko‘chatlarning nobud bo‘lishiga olib keladi.
Bir yoshli ko‘chat dalalari o‘sish davrida 8-10 marotaba; aprel oyida bir-ikki,
may, iyun va iyul oylarida ikki marotabadan, avgust oyida bir-ikki marotaba
sug‘oriladi.
Ikki yoshli ko‘chat dalalari o‘sish davrida besh-olti marotaba, uchinchi-
to‘rtinchi yillari to‘rt-besh marotaba sug‘oriladi.
Har bir sug‘orishdan ikki-uch kun keyin qator oralari yumshatiladi va yovvoyi
o‘tlardan tozalanadi. Qatordagi ko‘chatlar atrofi qo‘l mehnati bilan o‘sish davrida
uch-to‘rt marotaba yumshatiladi.
Ko‘chatlar yaxshi tutib olgandan keyin qo‘shimcha oziqlantiriladi. Vegetatsiya
davridagi intensiv o‘sish vaqtida ko‘chatlar ikki-uch marotaba qo‘shimcha
oziqlantiriladi. Qo‘shimcha oziqlantirish me’yori ko‘chatlarning unga bo‘lgan
ehtiyojidan, tuproqdagi oziq moddalar tarkibidagi hamda tuproqqa berilgan asosiy
o‘g‘it miq- doridan kelib chiqib aniqlanadi.
Ko‘kalamzorlashtirish uchun ko‘chat yetishtirish
Ko‘kalamzorlashtirish maqsadida o‘stirilgan ko‘chatlarning shox- shabbalari
to‘g‘ri shakllangan, to‘g‘ri shtambli va ildiz tizimi yaxshi tarmoqlangan bo‘lishi

kerak. Bunday daraxt ko‘chatlari dalalarda daraxt turi va ko‘chatlardan foydalanish
maqsadiga bog‘liq holda
4-8 va undan ortiq yil, butalar esa 2-3 yil mobaynida parvarishlab o‘stiriladi.
O‘stirish muddati 4 yildan ortiq bo‘lgan ko‘chatlar ikkinchi dalaga, 8 yildan ortiq
bo‘lganlari esa uchinchi dalaga ko‘chirib o‘tqazib parvarishlanadi.
Yirik ko‘chatzorlarda shtambli daraxt ko‘chatlarining birinchi va ikkinchi
dalalari va buta ko‘chatlari o‘stiriladigan dalalar alohida- alohida rejalashtiriladi,
almashlab ekish tizimi alohida shakllantiriladi.
Daraxt shtambli ko‘chatlarining birinchi dalasiga va buta ko‘chatlarining
dalasiga bahorda bir-ikki yoshli urug‘ko‘chatlar va ildiz olgan qalamchalar
o‘tqaziladi. Ikkinchi dalaga esa 4 yoshli ko‘chatlar o‘tqaziladi.
Yengil tarkibli tuproqlarda ko‘chatlar faqat kuzda o‘tqaziladi. Ig- nabargli va
boshqa issiqsevar daraxt va buta turlari bahorda o‘tqazilishi tavsiya etiladi. Kuzda
o‘tqazilganda ularning ildizini sovuq urushi mumkin.
Dalalarga yaxshi rivojlangan urug‘ko‘chat va ko‘chatlar o‘tqaziladi.
O‘tqazishdan oldin urug‘ko‘chatning ildizi 18-20 sm, ko‘chatning ildizi 35-40 sm
uzunlikda qoldirilib, ortiqchasi qirqiladi va chirindining suvli eritmasiga botiriladi.
O‘simliklar dalalarga quyidagi sxema bo‘yicha o‘tqaziladi: birinchi dalaga
0,4x0,9 yoki 0,4x1,5 m; ikkinchi dalaga 1,5x1,5 yoki 1,75x1,75 m; butalar dalasiga
0,3x0,9 yoki 0,2x0,8 m. Birinchi dalaga ko‘chatlar SShN-3 ko‘chat o‘tqazish
mashinasida, ikkinchi dalaga MPS-1 yoki KYaU-100 va KPYaSh-60 mashina
mexanizmlari yordamida o‘tqaziladi. Ko‘chatlar qo‘l mehnati yordamida
o‘tqazilganda chuqurlar 40x40x40 sm kattalikda oldindan tayyorlanadi.
Yirik mexanizatsiyalashtirilgan ko‘chatzorlarda kombinatsi- yalashtirilgan
holatda, ya’ni bir dalada turli yoshdagi daraxt ko‘chati bilan birga buta ko‘chati
joylashtirilib o‘ stiriladi. Bunda daraxt ko‘chatlari qatorining oraliq masofasi 2,1-
2,8 m, buta ko‘chatlarining qator oraliqlaridagi masofa esa 70-70 sm ga teng
bo‘ladi.
Yagona texnologik jarayonda va bir xil almashlab ekish tizimida daraxt va
butalarning urug‘ko‘chatini dalalarga mexani- zatsiyalashtirilgan (SShN-3) holatda

o‘tqazish mumkin. Bu holda qatorlar oraliqlaridagi tuproq kultivator yordamida
ishlanadi, daraxt ko‘chatlarini VPN-2 plugi va buta ko‘chatlarini NVS-1,2 skoba
yordamida qazib olish mumkin.
Kombinatsiyalashtirilgan texnologik jarayon bir rotatsiya davrida sekin
o‘suvchi daraxt ko‘chatlarini bir, tez o‘suvchilarni ikki, butalar ko‘chatlarini ikki-
uch marotaba takroriy o‘stirish imkoniyatini beradi. Daraxt va buta ko‘chatlarining
miqdoriy nisbati taxminan 1:7 ga teng, bu yashil qurilish talablariga to‘laligicha
javob beradi.
Buta ko‘chatlarini takroriy o‘stirishda qator oralaridagi tuproq kuzgi shudgor
tizimida tayyorlanadi va ko‘chat o‘tqazish mashinalarida ekiladi. Qator oralaridan
buta ko‘chatlarini ikki-uch marotaba NVS-1,2 skoba yordamida qazib olish bilan
birga daraxt ko‘chatlarining yon tomonga o‘sayotgan ildizlari qirqiladi, natijada
popuk ildiz tizimiga ega bo‘lgan ko‘chat shakllanadi. Bu usul esa sekin o‘suvchi
daraxt turlarining ildiz tizimini rivojlantirish uchun birinchi daladan ikkinchi
dalaga ko‘chirib o‘tqazishni talab qilmaydi.
Ko‘chatlarning qator oralari optimal kengligiga nisbatan qanchalik keng
joylashtirilsa, ularning shox-shabbalari, assimilatsiya yuzasi va tarmoqlanishi,
poyasining kattaligi va poyasi hamda ildizidagi quruq modda miqdori shuncha
ortib boradi.
Tez o‘suvchi daraxt turlarining ko‘chatini shakllantirish. Ko‘chat shtambini va
shox-shabbalarini shakllantirish dalalarda ko‘chat o‘stirishning asosiy va
murakkab ishlaridan hisoblanadi. Daraxtlarning tanasini xususiyatiga mos holda
shakllantirish usuli turlicha bo‘ladi. Terak, tol, qayrag‘och, shumtol, bargli zarang
va boshqa shu kabi daraxt turlari qirqilgandan keyin shox-shabbalarini tez tiklash
qobiliyatiga ega, oddiy shumtol va uning shakllari esa qirqilgandan keyin yaxshi
shoxlanmaydi. Piramidasimon terak va oqqayin esa qirqilib parvarishlanmasa ham
shtamb va shox-shabbalari yaxshi shakllanib boradi. Oq akatsiya, beressklet,
tuxumak va tikon daraxti ko‘chatlarining tana shoxlari shakllantirilmasa egri o‘sadi
va manzarasi sifatini yo‘qotadi.

Shtambni shakllantirish ko‘chat o‘sishining ikkinchi yilidan boshlanadi. Unda
shtambdagi shoxlar qisqartirilib qirqiladi. Shtambni shakllantirishning bu usuli
chilpish (pinsirovka) deyiladi, qirqilgan novda esa baquvvatlashuvchi novda
hisoblanadi. Baquvvatlashuvchi novda tez o‘suvchi daraxt turlarida vegetatsiya
davrida 2-3 marotaba (may-iyul oylarida) chilpib tashlanadi. Bu novdalar poyaning
pastki qismidan boshlab vaqti-vaqti bilan ketma-ket olib tashlanadi. Shtambning
pastki qismidagi birinchi novda o‘sish davrining ikkinchi yili iyulda qirqiladi,
oxirgi novda esa shtamb belgilangan qalinlikda rivojlangandan keyin (odatda,
qazib olinadigan yil) olib tashlanadi. Yo‘g‘onlashtiruvchi novdalar poya shtambida
shakllangan joyidan o‘tkir bog‘ pichog‘i yordamida qirqib olib tashlanadi.
Tik o‘smaydigan daraxt turlarining ko‘chatlari shtambi o‘rtacha shakllantiriladi
(Oq akatsiya, tikon, barxat). Bu toifadagi daraxt turlari ko‘chat qilingandan keyin
ikkinchi yili bahorda tana qismi qirqib tashlanadi. Yaxshi tutib qolgan o‘simlik
qirqilgandan keyin 2-3 novda shakllanib o‘sadi, shulardan kuchli o‘sib rivojlangani
qoldirilib shu bahorning o‘zida qolganlari qirqib tashlanadi. Qoldirilgan novda esa
tez va shoxlamasdan to‘g‘ri o‘sadi. Uchinchi va to‘rtinchi o‘sish yillari undan
shtamb shakllanadi.
Tez o‘suvchi daraxt turlari ko‘chatlarining shox-shabbalarini shakllantirishga
o‘sish davrining uchinchi va to‘rtinchi yillari, ya’ni ko‘chat shtambi belgilangan
qalinlikka ega bo‘lgandan keyin martning boshlarida, janubiy mintaqalarda esa
fevralda kirishiladi. Odatda, magistral ko‘chalarni ko‘kalamzorlashtirishda
qo‘llaniladigan ko‘chatlarning shox-shabbalari 1,8-2,25 m balandlikda shakllanti -
riladi, guruhlab ekish uchun esa bu ko‘rsatkich 1,3-1,8 m ni tashkil qiladi.
Shox-shabbalarni shakllantirish uchun markaziy poyaning tepa qismi
shtambdan yuqorida 5-6 yaxshi rivojlangan kurtak qoldirilib kesib tashlanadi.
Novdada kurtak oraliqlari qisqa bo‘lgan daraxt turlarida (qayrag‘och, oq akatsiya
va boshqalar) 12-14 kurtak qoldirib kesiladi. Kelajakda shoxlar erkin, yaxshi
o‘sishi uchun qoldirilgan kurtaklardan oraliq kurtaklar olib tashlanib, 6-7 kurtak
qoldiriladi. Kurtaklar suprotiv joylashgan holatda bir yuqori kurtak qoldiriladi,
ikkinchisi va pastki kurtak olib tashlanadi. Skelet shoxlar rivojlanayotgan qismida

shtamb bo‘lgan holatda o‘sayotgan yosh shoxlar oralatib chilpib tashlanadi va
yo‘g‘onlashtiruvchi novdaga aylanadi. Bunday holatda 5-6 tadan kam bo‘lmagan
skeletli novdalar qoldirilishi zarur.
Tez o‘suvchi daraxt turlarining standartli ko‘chatlaridan bir yoshda ham
ko‘kalamzorlashtirishda foydalanish mumkin. Ikki yillik shox-shabbalari
shakllantirilgan ko‘chatlar talab qilingan holatda o‘sishining ikkinchi yili erta
bahorda belgilangan shakl berilib qirqiladi. Terak (piramidasimondan boshqa),
qayrag‘och, zarang va shular kabi boshqa daraxtlarning ko‘chatlarida markaziy
novda yaxshi rivojlanmaydi hamda novdalar tartibsiz joylashgan holda o‘sadi. Bu
ko‘chatlar erta bahorda bir yillik yon novdalarni shakllantiradi. Ularning shox-
shabbalari shakllantirilganda yuqorigi va yon novdalar pastiga nisbatan 2-3 kurtak
uzun qoldirib qirqiladi.
O‘rta va sekin o‘suvchi daraxt turlari ko‘chatlarini shakllantirish. Bu daraxt
turlarining guruhiga o‘tkir bargli dala zaranglari, oddiy shumtol, yong‘oq, chinor,
qayrag‘och, ryabina, jo‘ka, kashtan, eman (yozgi, qizil) kiradi. Daraxt ko‘chatlari
ko‘chatzorning birinchi dalasida 5-6 yil parvarishlab qazib olinadi yoki yana
shakllantirish uchun ikkinchi dalaga ko‘chirib o‘tqazib parvarishlanadi.
Ko‘chatni o‘stirish mobaynida shtambi shakllantirib boriladi.
Yo‘g‘onlashtiruvchi novdalarning o‘rtacha o‘suvchi daraxt turlarida katta yoshdagi
ko‘chatdan boshlab, sekin o‘suvchilarda esa uchinchi yil o‘sishidan yoz davomida
1-2 marotaba chilpib olib tashlanadi va bu jarayon yetilgan ko‘chatlarni qazib olish
bilan yakunlanadi.
O‘rtacha o‘suvchi daraxt turlari ko‘chatlarining shox-shabbalari to‘rtinchi
o‘sish yilidan boshlab ikki yil davomida shakllantiriladi. Sekin o‘suvchi daraxt
turlarining ko‘chatlarida esa shakllantirish jarayoni oltinchi yili yoki ko‘chat
ikkinchi dalaga ko‘chirib o‘tqazilgandan keyin boshlanadi.
Ko‘kalamzorlashtirish uchun buta ko‘chatlarini yetishtirish
Bu ko‘chatlar shoxlari yaxshi tarmoqlangan, ixcham shakllangan holda
yetishtiriladi. Ularning urug‘ko‘chatlarini ko‘chat yetishtirish dalasiga ko‘chirib
o‘tqazishdan oldin ildiz bo‘yidan 4-5 sm novda qoldirilib yer ustki tanasi qirqib

tashlanadi. Qoldirilgan novdadagi kurtaklardan yosh novdalar o‘sib rivojlanadi.
Ikkinchi yili bahorda bu novdalardan yangi novdalar o‘sib rivojlanishi uchun 3-4
kurtak qoldirilib qirqiladi. Bu buta ko‘chatining yaxshi tarmoqlanib o‘sishini
ta’minlaydi. Buta ko‘chatlari, odatda, ko‘chatzorda uch yil parvarishlanadi.
Uchinchi yili kuchli rivojlangan novdalari qisqartirilib ko‘chatga zarur shakl
beriladi.
Mevali ko‘chatlar dalasi
Mevali o‘simliklar geterozisligi tufayli urug‘idan ko‘paytirilganda nav
xususiyati o‘zgaradi. Shuning uchun vegetativ usulda ko‘paytiriladi. Vegetativ yo‘l
bilan ko‘paytirishning asosiy usuli bir o‘simlik (payvandtag) ga boshqa o‘simlik
qismi (payvanddust) ni payvand (transplantatsiya) qilishdir. Payvand
komponentlari bir- birlariga o‘zaro ta’sir qiladi. Payvandtag payvanddustning o‘sib
rivojlanishiga, tez hosil berishiga, hosildorligiga, meva sifatiga, tashqi muhit,
kasallik va zararkunandalarga chidamliligiga ta’sir ko‘rsatadi.
Payvanddust ham, o‘z navbatida, payvandtagga ta’sir ko‘rsatadi, lekin uning
qay darajada o‘zgarishi hozircha yetarli aniqlanmagan. Biroq shu narsa ma’lumki,
payvanddust qancha kuchli o‘ssa, uning ildiz tizimi ham shunchalik kuchli
rivojlanadi. Shuning uchun payvanddustni tanlash katta ahamiyatga ega.
Payvanddust o‘rganilgan, sinalgan, rayonlashtirilgan mevali daraxtzordan kesib
tayyorlanishi zarur.
Mevali ko‘chatlar ko‘chatzor dalada 3 yil davomida yetishtiriladi. Birinchi yili
yovvoyi o‘simlik ekib o‘ stiriladi va payvandlanadi. Bu ko‘chatzorda mevali
ko‘chat yetishtiriladigan uchastkaning birinchi dalasi deyiladi. Ikkinchi yili mevali
ko‘chatning shtambi shakllantiriladigan yer - ikkinchi dala yoki bir yoshli
ko‘chatlar dalasi, uchinchi yili ko‘chat shtambi va shox-shabbalari shakllantiriladi,
bu uchinchi dala yoki ikki yoshli ko‘chatlar dalasi deyiladi.
Birinchi dala. Payvandtag uchun ko‘chatlar kuzda (sentabr- oktabr) yoki erta
bahorda o‘tqaziladi. O‘tqazishdan oldin yovvoyi o‘simlik saralanadi, poyasi
to‘g‘ri, ildiz tizimi yaxshi tarmoqlanib rivojlanganlari tanlab olinadi va poyasi 25
sm, ildizi 15-18 sm gacha qisqartiriladi. Ildizi chirindili eritmaga botiriladi va

vaqtincha ko‘mib qo‘yiladi. Kichik ko‘chatzorlarda qo‘l mehnati yordamida
o‘tqaziladi. Yirik ko‘chatzorlarda esa SShN-3 ko‘chat o‘tqazuvchi yoki boshqa
mashinalar yordamida qator oralig‘i 70-90 sm, qatordagi o‘simlik oralig‘i 35-40
sm qilib ildiz bo‘ynigacha bo‘lgan chuqurlikka o‘tqaziladi. O‘tqazilgan
payvandtaglar sug‘oriladi va qator oralari kultivatsiyalanadi, ular 10-12 sm
balandlikkacha ko‘miladi. Yoz davomida qator oralariga 5-6 marotaba ishlov
beriladi va oziqlantiriladi. Agrotexnik parvarishlash qoidalariga amal qilib
o‘stirilgan payvandtaglar yoz o‘rtasiga kelib kurtak payvand uchun yaroqli bo‘ladi.
Payvandtagning xususiyatiga bog‘liq holda ularni payvandlash navbati
aniqlanadi. Olxo‘ri, olcha, oddiy olivoli, gilos va xitoy olmasining payvandtaglari
boshqalarga nisbatan o‘sishni ertaroq yakunlaydi, oddiy nok, behi, o‘rmon olmasi,
o‘rik va mogalebka olivolisining o‘sishi esa kechroq yakunlanadi. Bu o‘simliklarni
kurtak payvand qilish vaqti shularga qarab belgilanadi. O‘zbekiston sharoitida
kurtak payvand qilingandan keyin payvandtag ko‘mib qo‘yilmaydi. Kurtak
payvandlarning yashab qolganliklari payvandlangandan ikki hafta keyin
aniqlanadi. Yashab qolgan kurtaklar to‘q yashil rangda bo‘ladi, ulardagi barg
bandlari barmoq bilan tekkanda tushib ketadi. Yashab qolganligini aniqlash bilan
birga bog‘lam ham bo‘shashti- riladi. Kurtaklari yashab qolmagan payvandtaglar
birinchisining qarama-qarshi tomonidan qayta payvandlanadi.
Kuzda sovuq tushishidan oldin birinchi dalaning qator oraliqlari kultivatorlar
yordamida chuqur yumshatiladi.
Ikkinchi dala. Erta bahorda, o‘simlik uyg‘ongunga qadar barcha payvandtaglar
payvandlangan joydan 15-20 sm qoldirilib qirqiladi.
Qoldirilgan payvandtag novdasidagi kurtaklar olib tashlanadi. Pay- vandlangan
kurtakdagi bog‘lamlar yechiladi va ularning holati tekshiriladi. Birikkan kurtaklar
yashil rangini saqlab qoladi. Birik- maganlar to‘q qizg‘ish-qo‘ng‘ir rangga ega
bo‘ladi. Kurtaklari qurib qolgan payvandtaglar bahorda qayta payvandlanadi.
Birikkan kurtaklardan yoz davomida novda o‘sib shakllanadi, bu kurtak novda
(okulant) deyiladi. Kurtak novdasi to‘g‘ri o‘sib rivojlanishi uchun qoldirilgan
payvandtag poyasiga bog‘lanadi. O‘zini yaxshi tutib olgan kurtak novdadagi

bog‘lam iyul oyida olinadi va bog‘lash uchun qoldirilgan poya kurtak novdaning
asosidan kesib tashlanadi, kesilgan joy tez bitib o‘sib ketishi uchun ko‘miladi.
Payvandlangan bir yillik ko‘chatlarni parvarishlash ishlari tuproqni toza va
yumshoq holatda ushlab turishga, o‘simlik bitiga qarshi kurashga, yovvoyi
bachkilarni kesishga, yo‘g‘onlashtiruvchi novdalarni chilpib tashlashga qaratilgan
bo‘ladi.
Olxo‘ri, o‘rik va gilos kurtak novdalari tez pishib etilishi va kurtaklari yengil
uyg‘onishi bilan boshqalardan farqlanadi. Ularning shox-shabbalari birinchi yildan
boshlab shakllantiriladi. Payvandning bo‘yi 70-80 sm ga yetganda shoxlatiladi.
Shoxlatish uchun tepa qismining rivojlangan bargigacha bo‘lgan 5-10 sm uchi
kesib tashlanadi.
Kesilgandan keyingi qolgan yuqorigi kurtak markaziy tananing davomchisi
bo‘lib o‘sadi, pastki kurtaklardan esa yon shoxlar rivojlanadi. Yon novdalardan 4-5
tasi keyingi shoxlashi uchun qoldiriladi, qolganlari chilpib tashlanadi.
Uchinchi dala. Ko‘chatlarning shtambi va shox-shabbalarini shakllantirish
davom ettiriladi. Shox-shabbalari shtambning balandligi va shakllantirish
xususiyatiga bog‘liq holda shakllantiri ladi. Shtambning balandligi ko‘chatlarning
qanday maqsadda yetishtirilishiga va daraxt turlarining o‘sish xususiyatiga bog‘liq.
Alleya (xiyobon)lar barpo etish va yo‘llarni ko‘kalamzorlashtirishda yuqori
shtambli (150 sm va undan yuqori) ko‘chatlar, bog‘lar uchun o‘rtacha (70-80 sm)
va pastshtambli (50-60 sm) ko‘chatlar yetishtiriladi. Karlik payvandtaglarga
payvand qilingan navlarning ko‘chatlari butasimon shakllantiriladi.
Ko‘chatzorda ko‘chatlar asosan besh o‘zakli yarus va siyrak yarusli shoxlar
hosil qilgan holda shakllantiriladi. Shox-shabbalar besh o‘zakli yarus qilib
quyidagicha tuziladi va shakllantiriladi. Erta bahorda o‘simlik uyg‘onmasdan
shtambdan keyin 6 kurtak sanaladi va oxirgisidan 5-6 sm qoldirilib so‘ng qirqiladi,
qoldirilgan qismidagi (5-6 sm) kurtaklar olib tashlanadi, qolgan 6 kurtakdan
beshtasidan o‘sgan yon shoxlar birinchi yarusni tashkil etadi, oltinchisi markaziy
novdani davom ettirib o‘sadi.

Shtambni yo‘g‘onlashtirish maqsadida undagi o‘sib chiqqan novdalar yoz
davomida 1-2 marotaba yo‘g‘onlashtiruvchi novda sifatida kesiladi. Vegetatsiya
davrining oxiriga kelib shtamb belgilangan qalinlikka yetadi va shtambdagi
yo‘g‘onlashtiruvchi novdalar kesib olib tashlanadi. Kuzga kelib bir yarusli shox-
shabbalarga ega bo‘lgan ikki yillik ko‘chatlar bog‘ barpo etish uchun yetiladi.
Siyrak yarusga ega bo‘lgan ko‘chatlar shox-shabbalari novdalar- ning
bo‘g‘inlararo joylashtirilgan 3 yoki 4 kurtakda hosil bo‘lgan skeletli shoxlardan
shakllantiriladi.
Ko‘chatzorlarda ko‘pchilik hollarda kurtak payvand yuqorida payvandtag
poyasini qoldiradigan va yo‘g‘onlashtiruvchi novdalarsiz mevali daraxt ko‘chati
o‘stiriladi. Bu usulda kurtak payvand qilingan payvandtag novdasi kuzda barglar
to‘kilgandan keyin yoki erta bahorda uyg‘onishdan oldin payvanddan 10-15 sm qol
dirib yuqori qismi qirqib tashlanadi. Bu bahorda kurtakning erta uyg‘onishini va
payvandning birinchi yaxshi o‘sib rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan payvandtag
ildizidagi plastik moddalar saqlanishini ta’minlaydi. O‘simlik uyg‘onishi bilan
qoldirilgan payvandtag novdasining qismi to‘laligicha kesiladi. Keyinchalik
payvand ikki marotaba ko‘miladi, qo‘shimcha oziqlantiriladi va begona, yovvoyi
o‘tlardan tozalanadi. Payvandlarni ko‘mishdan maqsad ularning vertikal holda
o‘sishini, shamol ta’sirida sinib ketmasligini ta’minlashdir.
Shtambidagi o‘sib chiqqan novdalar ikkinchi yili to‘liq kesib olinadi.
Ko‘chatlarning shtambini yo‘g‘onlashtiruvchi novdalarsiz shakllantirish va
payvandtag poyasidan qoldirmasdan o‘stirish
iqtisodiy jihatdan samaraliroq va sifatli ko‘chat yetishtirishni ta’minlaydi.
Qishki payvand. Ortiqcha o‘sib ketgan bachki novdalardan qishda payvand
qilish uchun foydalanish mumkin. Qishda payvand qilinganda ko‘chatni
yetishtirish muddati bir yilga qisqaradi.
Qishki payvand qilish uchun ildiz tizimi baquvvat, ildizlarining uzunligi 10-12
sm va yo‘g‘onligi 1-1,5 sm bo‘lgan payvandtaglar tanlab olinadi, ular iliq
yerto‘lalarda saqlanmaydi, novdalar (qalamchalar), ya’ni payvanddust yangi va
yo‘g‘on, kamida 3-4 kurtagi bo‘lishi lozim. Payvandlash vaqtida payvandtag

ildizlari uyg‘ongan payvanddust uyqu davrida bo‘lishi maqsadga muvofiqdir.
Buning uchun payvandlashdan 10-15 kun oldin payvandtaglar 10°C issiq haroratga
ega bo‘lgan yerto‘laga qo‘yiladi.
Payvandtaglar yaxshi tutib ketishi uchun 15°C issiq haroratga ega bo‘lgan
binoga ko‘chiriladi. Bu sharoitda ular 12-15 kun davomida saqlanadi.
Saqlanayotgan ko‘chatlar (payvandlar) har uch kunda ulangan joydagi bog‘langan
bo‘g‘inlari yechilib ko‘zdan kechiriladi. Payvandning tutib qolish jarayoni tugagan
zahotiyoq 0°C haroratga ega bo‘lgan yerto‘laga olinadi. Bu harorat payvanddust
kurtaklarining muddatidan oldin uyg‘onishiga yo‘l qo‘ymaydi va ushbu sharoitda
ular o‘tqazilguncha, ya’ni 15-20 kun saqlanadi. Qishda payvand qilingan
ko‘chatlar fevralning oxiridan martning yarmigacha doimiy joyga o‘tqazilishi
mumkin.
Qishki payvand ishlarini tashkil etish va uni boshqarish tar- tibi.
Payvandlashdan oldin payvandtag ildizining tuproqlari yuviladi va payvand qilish
xonasiga olib kelinadi, ildizi sernam qipiq bilan ko‘miladi. Payvandlash vaqtida
payvandtagning yer ustki qismi kesib tashlanadi yoki ulash uchun ko‘pi bilan 4-6
sm uzunlikda to‘nkacha qoldiriladi. Qalamchalarni to‘g‘ridan to‘g‘ri ildiz
bo‘g‘iziga payvand qilish samarali hisoblanadi, ko‘chatni o‘tqazish osonroq
bo‘ladi, u dalada yaxshi tutib ketadi, keyinchalik unda yovvoyi bachkilar paydo
bo‘lmaydi. Ingichka payvandtaglarga yaxshilangan oddiy payvand, yo‘g‘on
payvandtaglarga tilchali qo‘ndirma payvand usuli qo‘l- lanib ulanadi.
Payvandlangan joylar mahkam bog‘lab qo‘yilishi lozim. Qishki payvandlashda
bog‘ surg‘ichi ishlatilmaydi. Payvandlar sernam qipiqli qutilarga joylashtiriladi.
Quti tagiga 3-4 sm qalinlikda sernam qipiq solinadi, ustiga ildizlari yon tomonlarga
yaqin, novdalar o‘rtacha mo‘ljallanib payvandlangan ko‘chat joylashtiriladi.
Ulangan joy mog‘orlab ketmasligi uchun bog‘langan joyga yog‘och qipig‘i
sepiladi. Bir qator joylangan payvandlar 3-4 sm qalinlikdagi sernam qipiq bilan
ko‘miladi. Payvandlar shu tartibda qavat-qavat qilinib qutilarga joylanadi. Eng
ustki qavatida joylashgan payvandlar qipiq bilan qalinroq ko‘miladi.

Qishki payvandlangan ko‘chatlar chuqur shudgor qilingan organik va mineral
o‘g‘itlar bilan o‘g‘itlangan yerga qo‘l mehnati yordamida o‘tqaziladi. Payvandni
ushlamaslik lozim. Ko‘chatlar yer yuzida ikkita kurtak qoldirib o‘tqaziladi.
Qishda payvandlangan ko‘chatlarni parvarish qilish. Ulanganda bog‘langan
bog‘ich payvanddustning qarama-qarshi tomonidan kesiladi. Paydo bo‘lgan
bachkilar tanaga taqab kesiladi. Novdaning tik o‘sishi uchun yon qoziqqa bog‘lab
qo‘yiladi. Bachkilar iyun, iyul oylarida kesib tashlanadi. Yuqorigi kurtakdan
chiqqan novda markaziy poyani davom ettiruvchisi sifatida parvarishlanadi.
Ko‘chatlar o‘sishi sust bo‘lsa, gektariga 100 kg azot hisobidan azotli o‘g‘itlar
solish foydalidir. Bu o‘g‘it ikkiga bo‘linib- yarmi aprel boshlarida, qolgan yarmi
iyul oxirida beriladi.
Payvand yaxshi parvarishlangan holda kuzga borib o‘tqazishga yaroqli bo‘lgan
bir yoshli standart ko‘chatlar bo‘lib yetiladi. Bir yilda ko‘chatlar yaxshi
rivojlangan holatda ular ko‘chatzorda ikkinchi yilga qoldirib parvarishlanadi.
O‘zbekiston sharoitida bir vegetatsiya davrida grek yong‘og‘i ko‘chatini qishki
mexanizatsiyalashtirilgan usulda yetishtirish O‘zbekiston o‘rmon xo‘jaligi sohasi
olimlari tomonidan ishlab chiqilgan. Bu texnologiyaning xususiyati quyidagilardan
iborat: 1 pogona metrda 10 ta yong‘oq urug‘ko‘chati yetishtiriladi. Bir yillik
novdaning pastki va o‘rta qismidan qalamcha tayyorlanadi. Oddiy payvand usulida
ulangan 10-20 mm qalinlikdagi payvandtag va shuncha qalinlikdagi bir kurtakli
qalamchalar yaxshi natija beradi.
Ulangan komponentlar oldindan qaynoq suv bilan ishlov berilgan yog‘och
qipig‘ida 25-28°C issiq haroratda stratifikatsiyaga qo‘yiladi, bu substratning
optimal namligi 50-70% ga teng bo‘ladi.
Komponentlarni payvandlashdan oldin 24 soat davomida 100 mg/l
konsentratsiya geterozisining suvli eritmasida ishlash kallus hosil bo‘lishiga va
yashovchanlikka yaxshi ta’sir ko‘rsatadi, payvand komponentlarining o‘sib
rivojlanishini ta’minlaydi.
Kallusli payvandlar 0-4°C haroratda sovutgichlarda o‘tqazgunga qadar
saqlanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar :

1. Акопов И.Э.Важнейшие отечественные лекарственные растения и их
приминение (справочник) Т., Медицина 1990. 120 б
2. Ahmedov O‘. Ergashev A., Abzalov.A Dorivor o‘simliklar va ularni o‘stirsh tex
nologiyasi. Ukuv kullanma.Toshkent. 2008. 232 b
3. Atabaeva X.N. va boshq. O‘simlikshunoslik. T., «Mehnat», 2000.
4. Bo‘riev X. Ch., Dusmuratova S.I. Qishloq xo‘jaligi ekinlari
urug‘shunosligi. Toshkent. “Mehnat”, 2000.
5. To‘xtaev B.Yo., Maxkamov T.X., To‘laganov A.A., Mamatkarimov A.I.,
Mahmudov A.V., Allayarov M.O‘. Dorivor va ozuqabop o‘simliklar plantatsiyalari
ni tashkil etish va xom-ashyosini tayyorlash bo‘yicha yo‘riqnoma. – Toshkent,
2015. 144 b.
6. Атабаева Х.Н., Умарова Н.С. Лекарственные растения в ветеринарии.
7. Терёхин А.А. В.В. Вандышев Технология возделывания лекарственных
растений. Учебное пособие. Москва.2008. 201стр.
8. E.T.Berdiev, M.X. Xakimova, G.B. Maxmudova. O‘rmon dorivor o‘simliklari.
Ukuv kullanma. Toshkent. UzR FA Minitipografiyasi, 2014.-273b.
9. E.T.Axmedov, E.T.Berdiev. Dorivor usimliklarni yetishtirish

Dorivor o‘simliklar vegetetiv ko‘paytirish usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish