Dorivor o‘simliklarni generativ ko‘paytirish usullari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Dorivor o‘simliklarni generativ ko‘paytirish usullari

Купить

DORIVOR O’SIMLIKLARNI GENERATIV K O’ PAYTIRISH USULLARI
Reja:
1. Urug’larini yi g’ ib olish va qayta ishlash
2. Urug’larning sifatini aniqlash va ularni saqlash
3. Urug’larni ekishga tayyorlash

Urug’larini yi g’ ib olish va qayta ishlash. O’simik turli va daraxt turlarining
urug’lari etilishi ularning biologik xususiyatiga urug’ pishib etilish davridagi ob-
havo bog’liq holda yilning turli vaqtiga to’g’ri keladi. Past xarorat ularning pishib
etilishini susaytiradi. Urug’ ashyosini tayyorlashni ma’lum bir muddatlarda amalga
oshirish zarur. Urug’lar pishib etilgandan keyin yig’ib terib olinadi. Urug’larning
pishib etilishi fiziologik va texnik etilishga bo’linadi 1
:
Fiziologik etuklik davrida urug’ zarodishi o’sish qobiliyatiga ega bo’ladi,
lekin urug’ (meva) daraxtda qolib o’sib-rivojlanishni davom ettiradi. Bu davrda
urug’da suv miqdori kamayib quruq moddalar ortib boradi. Keyinchalik urug’
texnik (hosil) etuklikga o’tadi, unda urug’dagi oziq moddalar saxaroza,
Uraminokislotlar va yog’ kislotalari shaklida bo’ladi. Oddiy shakldagi moddalar
shakliga o’tadi fermentlar ishqorligigining intensivligi susayib boradi. Tashqi
qoplami suv va havo o’tkazmaydigan zich qoplamga aylanadi.Urug’da biologik
jarayonlar to’xtaydi va ular chuqur turg’unlik xolatiga o’tadi. Urug’larning pishib
etilishi mevalarning tashqi belgilariga xarakterli bo’lgan bir necha fazani o’tadi.
Urug’ va mevalarni yig’ib terib olish muddati o’simliklarning biologik
xususiyatiga, urug’larning etuklik holatiga va ularning uzulib tushish muddatiga
bog’liq texnik etuklikka kirishi bilan urug’lar uzulib erga tushadi va hosilning bir
qismi yo’qotiladi. Shuning uchun bunday hususiyatga ega bo’lgan o’stimliklardan
urug’lar fiziologik etuklik davrida yig’ib terib olish tavsiya etiladi.
Urug’larni yig’ib terib olish muddatlari. Fiziologik etuklik davrida yig’ib terib
olingan urug’lar yaxshi shamollantiriladigan xonada pishib etilishi uchun
saqlanadi, keyin mevasidan urug’ ajratiladi.
O’simliklar pishib etilgan davrida ham mevasi saqlanib qoladigan daraxt
turlaridan urug’ ashyosi texnik etuklik davrida yig’ib terib olinadi va urug’ qishda
saqlanishi mumkin. Agarda jo’ka, oddiy shumtol donaklilarning urug’larini yozda
stratifikastiyalansa yoki erta kuzda ekilsa, ularning mevasini yozda fiziologik
etuklik davrida yig’ib terib olinishi kerak.
1
Gerard Bodeker, K.K.S. Bhat, Jeffrey Burley, Paul Vantomme. Medicinal plants for forest conservation and health care.
Rome, 1997 . 13-17 p

Texnik etuklik daavrida yig’ib-terib olingan mevalardan olingan urug’lar uzoq
muddat turg’unlik holatiga ega bo’ladi va bahorda ekilgan urug’, keyingi yilning
bahorda unib chiqadi, unuvchanlik darajasi juda past bo’ladi.
O’zbekistonda o’sadigan ko’pchilik o’simliklarda texnik etuk urug’ (meva)
sentyabr-oktyabr oylarida shakllanadi va uzoq muddatga (bahorgacha) daraxt
shoxlarida saqlanadi. Ularning urug’larini yuqorida aytilgan ya’ni martgacha yig’ib
terib olish mumkin.
Urug’lar uzoq muddat saqlanishi mo’ljallangan hollarda ular daraxtlardan
texnik etukli, ya’ni to’liq pishib etilgandan keyin yig’ib terib olinadi.
O’simliklarni oldindan o’rganish . Urug’ hom ashyosini yoppasiga yig’ib terib
olishdan oldin urug’li daraxtzorlar (O’UP, DO’UU, VO’UU va boshqalar) o’rganib
chiqiladi. Maqsadi urug’ hosilini oldindan aniqlash, ularning ekish sifatini va
kasallanganlik, zararlanganlik darajasini o’rganishdir.
Meva va urug’lar o’simliklar dan yig’ib - terib olinadi. Ular oldindan
o’rganilganda urug’idan foydalanish yaroqli deb topilgan bo’lishi kerak.
Daraxt turlariga bog’liq holda urug’lar homashyosi erdan (to’kilgan urug’lar),
o’sib turgan yoki kesilgan daraxtlardan yig’ib terib olinadi.
O’simlik urug’lar homashyosini qayta ishlash. Tayyorlangan meva va urug’lar
qayta ishlanmasdan tug’ridan tug’ri ekish uchun foydalanib bo’lmaydi.
Urug’ hom-ashyosi qayta ishlashga urug’larni meva va qubbalardan ajratish,
ularni qanotsizlashtirish, qo’shilmalardan tozalash va standart namlikgacha quritish
ishlari kiradi. 2
Urug’larni ekish sifati va saqlash samarasi asosan ularni qayta-ishlashga
bog’liq. Urug’ hom-ashyosini qayta ishlash va saqlash rejimini belgilashda urug’ga
ikki qismdan, zarodish va zapas oziq moddalardan, iborat biologik sistema sifatida
qaralishi zarur. Urug’ni yig’ib terib olinishi davrida ulardagi biologik sistema
turg’unlik holatida bo’ladi. Bu urug’larni ekishga bo’lgan davr ichida yaxshi
saqlash imkonini beradi. Ularni tashishda ham biologik sistema turg’unligi
buzilmaydigan optimal sharoit yaratiladi.
2
Gerard Bodeker, K.K.S. Bhat, Jeffrey Burley, Paul Vantomme. Medicinal plants for forest conservation and health
care. Rome, 1997 87-96 р

Turg’unlikdagi urug’ning biologik sistemasini harakatga keltirish ya’ni
turg’unlikni buzish, ularga yuqori harorat, yorug’lik energiyasi va shu kabi boshqa
omillarni ta’sir ettirish bilan amalga oshiriladi.
Urug’larni meva va qubbalardan ajratish . Qubbalardan urug’ni ajratish
ochiladigan qubbalardan urug’ ajratish.Ochilmaydiganlardan urug’ ajratish va
archa mevalardan urug’ ajratish usullariga bo’linadi.
Archa mevasidan urug’ ajratish fiziologik etuklik va texnik etuklik
mevalardan ajratish usullariga bo’linadi. Quruq va xo’l mevalardan urug’ ajratish.
Quruq mevalardan urug’ ajratishda ular yanada ko’rsatiladi, urug’ tozalash
mashinasida (SOM-1, SUM-1) maydalanadi va qo’shilmalardan tozalanadi.
M eva qobig’idan O’zO’XITI kashf etgan konstrukstiyasi bo’yicha FOK -1
Krutinkova mashinasida ajratiladi.
Xo’l mevalar va rezovor mevalar imkoniyat darajada yig’ib terib olinishi bilan
yoki qisqa muddat ichida (1-3 kun) qayta ishlanishi tavsiya etiladi, aks holda ular
ochib, o’z-o’zidan qizib urug’larning hayot qobiliyati pasayib ketadi. Xo’l
mevalardan urug’larni sharbatlar, murabbo va qiyomlar uchun homashyo
tayyorlashlar bilan birgalikda amalga oshirilishi mumkin. U holda urug’lar
shikastlanmasligi va yuqori haroratga uchramasligi zarur yirik xo’l mevalar uchun
mevani maydonlash, kesish va surkash (terka) usullaridan foydalaniladi.
Yo ng’o qlar uchun MOO-1 mashinasidan foydalaniladi.Donaklilarning urug’i
mevasidan donak ajratish mashinalarida amalga oshiriladi. Ayrim mevali daraxt
urug’lari mevalaridan ezib keyinchalik sovuq suvda etidan yuvib ajratish usulida
olinadi.
Keyinchalik urug’lar tegishli qalinliklarda quritiladi, tozalanadi va saralanadi.
Mevasining yig’ib-terib olish mexanizastiyalashtirilgan, qo’lda yig’ib terib
olinadi. 2-3 yillik shoxlarini sindirmaslik tavsiya etiladi, aks holda keyingi yilgi
hosili nobud bo’ladi. Shamolsiz ob-havoda mevasini ularni silkitib yoki tayoqcha
bilan urib oldindan tozalangan erga yoki to’shalgan tentga tushiriladi.
Meva turlariga qarab ular qo’lda va mexanizastiyalar yordamida yig’ib
olinadi. MTZ-52, T-74, DT-75 traktorlariga tirkaladi. Ish unimini oshiradi.

Urug’larning sifatini aniqlash va ularni saqlash.
Ekish maqsadida tayyorlangan bir xil urug’lar tozalangandan va
saralangandan keyin partiyalarga shakllantiriladi, ularga pasport tuziladi va maxsus
kitobda registrastiya qilinadi. Urug’lardan namuna olish, ularning ekish sifatlarini
aniqlash va sifati haqida xujjatlar berish maxsus standartlar asosida amalga
oshiriladi. Bir xil urug’lar deb bir xil turda kelib chiqgan, bir xil sharoitda
o’sayotgan daraxtzorlardan yig’ib-terib olish vaqti va usuli, qayta ishlash, saqlash
sharoiti o’rmonchilik qimmatbaholigi, rangi, xidi, namlik darajasi va
shikastlanganlik darajasi bir xil bo’lgan urug’lar partiyasi hisoblanadi. Urug’lar
partiyasining har biriga pasport va etiketka tuziladi. Urug’lar partiyasining
maksimal og’irligi turli daraxtlar uchun turlicha va 30 kg dan 500 kg gacha
bo’ladi. Urug’larning ekish sifati ular partiyasidan o’rtacha namuna olib
aniqlanadi. O’rtacha namunani o’rmonchilar , o’rmon yordamchisi, muxandislar,
agronomlar va boshqa xo’jalik mutaxassislari, namuna olish uchun tayinlangan
vakillar o’rmon urug’lari stanstiyasida tegishli yo’riqnomadan o’tgandan keyin
ajratib oladi. O’rtacha namuna urug’lar partiyasi shakllantirilgandan keyin 10 kun
muddat ichida ajratib olinadi. O’rtacha namuna olish partiya urug’lardan kichik
miqdordagi urug’larni o’tib olish bilan boshlanadi. Urug’larning birlamchi
namunalardan bir qismi. Ya’ni laboratoriya taxlili uchun ajratilgan qismi o’rtacha
namuna hisoblanadi. Ajratib olingan o’rtacha namuna mustahkam gazmaldan
tikilgan toza haltaga joylashtiriladi. Xalta oldinda suvda qaynatib
dezinfekiyalanadi. O’rtacha namuna joylashtirilgan halta etiketkasi bilan bog’lanib
o’rmon urug’lari stanstiyasiga tozaligini, 1000 dona urug’ og’irligini, o’sish
quvvatini, unuvchanligini (hayot qobiliyatini, sifatliligini) aniqlash uchun
yuboriladi.
O’rtacha namuna ajratib olish belgilangan shaklda uch nusxadagi dalolatnoma
bilan rasmiylashtiriladi. Dalolatnomaning bir nushasi xo’jalikda qoldiriladi.
Ikkinchisi o’rtacha namuna bilan urug’lar stanstiyasiga jo’natiladi. Uchinchisi
urug’ sarfini hisobdan chiqarish uchun buhgalteriyaga beriladi.

Urug’larning sifat ko’rsatkichlari va ularni aniqlash usullari O’zbekistonda
daraxt va butalarning urug’larini ekish sifatiga davlat tizimining nazorati tashkil
etilgan va amalga oshiriladi. Bu ishni o’rmon urug’lari stanstiyasi amalga oshiradi.
Bu stanstiya o’rmon xo’jaligi korxonalariga hamda ekish uchun urug’
tayyorlaydigan boshqa xo’jaliklarga xizmat qiladi.
O’rmon urug’lari stanstiyasining asosiy vazifasi ekish uchun urug’
tayyorlaydigan barcha xo’jaliklar uchun urug’larning ekish sifatini o’rganish,
o’rmon urug’chiligini va urug’chilik xo’jaliklarini to’g’ri tashkil etish va yuritish
ni nazorat qilish va o’rmon urug’lar bazasini tashkil etishda yordam ko’rsatish;
urug’larni ekish sifatini taxlil qilish usullarini ishlab chiqish va takomillashtirish;
urug’larni ekish sifati norma va usullariga davlat standartlarini ishlab chiqish va
boshqalar hisoblanadi.
Urug’lar sifat ko’rsatgichlari amaldagi standartlar asosida o’rtacha namunani
tahlil qilish usuli bilan aniqlanadi. Urug’lar tozaligi, unuvchanligi (hayot
qobiliyati, sifatliligi), o’sish quvvati, 1000 dona urug’ og’irligi aniqlanadi. Zarurat
tug’ilganda urug’lar namligi va ularning entomo-fito zararlanganligi aniqlanadi.
Urug’lar tozaligi va foydalanilmagan daraxt turi urug’lardan toza urug’larning
foiz miqdoridir. Toza urug’larning tahlil uchu olingan ulchamning birlamchi
og’irligiga nisbatan aniqlanadi.
Urug’lar unuvchanligi - bu urug’larning belgilangan muddatda aniq bir
sharoitda normal o’simta berish qobiliyati.
Ittifoqda urug’lar unuvchanligi urug’lar - kontrol tahlili qoshidagi davlat
urug’lar inspekstiyasi tomonidan davlat standartiga asoslanib aniqlanadi.
Normal unib chiqqan urug’lar soni tahlil uchun olingan urug’lar umumiy
soniga nisbati hisobida ifoda etiladi.
Urug’lar unuvchanligi - bu urug’larni ekishga yaroqligini aniqlaydigan birdan
bir asosiy ekish sifati ko’rsatkichi hisoblanadi, chunki bu ishlab chiqarishda katta
ahamiyatga ega. Sinovda yuqori unuvchanlikga ega bo’lgan urug’lar barvaqt va bir
tekis unib chiqish xususiyatiga ega bo’ladi. Bular tegishli agrotexnik ishlov berish
natijasida yuqori sifatli ko’chat olish va sifatli o’rmon barpo etishni ta’minlaydi.

Unuvchanlikni aniqlash bilan birgalikda yana bir urug’lar ekish sifatini
aniqlash ko’rsatgichi - urug’lar o’sish quvvati aniqlanadi.
O’sish quvvati - bu urug’larning unuvchanligini aniqlashga qaraganda
qisqaroq vaqt ichida urug’larning normal o’simta berish qobiliyati.
Urug’larning o’sish quvvati o’sib chiqqan urug’lar sonining tahlil uchun
olingan urug’lar umumiy soniga nisbati, % hisobida ifodalanadi.
Yuqori o’sish quvvatiga ega bo’lgan urug’lar bir tekis sifatli o’simtalar beradi,
bular saqlashda o’z sifatini o’zoq muddatgacha yo’qotmaydi. Shuning uchun
urug’lar rezerv fondiga unuvchanlik ko’rsatgichiga yaqin bo’lgan yuqori o’sish
ko’rsatgichli urug’lar tavsiya etiladi.
Hayot qobiliyati - taxlil uchun olingan urug’larga nisbatan foizda ifodalangan
tirik urug’lar miqdori. Bu uzoq muddat unib chiqish qobiliyatiga ega bo’lgan yoki
zudlik bilan ekish zarurati tug’ilgan daraxt va butalarning urug’larida aniqlanadi.
Bu jarayon davlat standartida belgilangan uslublarda amalga oshiriladi.
Sifatligi - bu to’la mag’izli, belgilangan daraxt va buta uchun xarakterli
rangda bo’lgan zarodishli va endospermli urug’lar miqdorining tahlil uchun
olingan urug’larga nisbatan foizda ifodalanishidir.
1000 dona urug’lar og’irligi o’rmon barpo etishda katta ahamiyatga ega. Yirik
va og’ir urug’lar yuqori ekish sifatiga ega bo’ladi. Urug’lar og’irligini ekish
normalarini belgilash uchun bilish zarur.
Tahlil o’tkazish uchun urug’lardan 13056,1-67 sonli davlat standarti bo’yicha
namuna tanlab olinadi 1000 dona urug’lar og’irligi kondistion (toza) urug’larda
aniqlanadi.
Urug’lar namligi - urug’larda namlik miqdorining %da ifodalanish. Bu namlik
miqdori birlamchi o’lcham og’irligiga nisbatan olinadi.
Tahlil uchun 13056-67 sonli davlat standartiga asoslanib namuna tanlab
olinadi.
Urug’lar namligi urug’lar stanstiyasiga namuna kelib tushgandan keyin 2
sutka ichida aniqlanadi.
Urug’lar namligi quritgich shkafda quritish usuli bilan aniqlanadi.

Laboratoriya analizlariga asosan o’rmon urug’lar stanstiyasi tomonidan
urug’larga «Urug’larning kondistionligi haqida guvohnomga», «Urug’lar
analizining natijalari» yoki ma’lumotnoma beriladi.
Daraxt va butalar har yili meva hosil bermaydi. Terib olingan urug’larni har
doim ham shu zahoti ekilmaydi. Shuning uchun o’rmon urug’lari zahirasini
yaratish zarur Urug’larni yig’ib terib olish bilan ekish oralig’idagi muddat bir
necha ko’n, oy va yillarga ham cho’zilishi mumkin. Yaproq bargli daraxtlar
urug’larni saqlash - birinchi bahorgacha, ignabarglilar birinchi yili kuzigacha
saqlanishi qisqa muddatli saqlanish hisoblanadi. O’rmon urug’lari mahsus urug’
saqlash omborlarida uzoq muddat saqlanadi.
O’rmon xo’jaligi korxonalarini kam hosilli va hosilsiz yillari urug’ bilan
ta’minlash maqsadida rezerv fondi tashkil etiladi. Rezerv fondga I-II sifat klassiga
ega bo’lgan urug’lar ajratiladi. Bunday urug’lar sifati va namligini laboratoriyada
aniqlash mumkin bo’lgan mahsus omborlarda saqlanadi. Rezerv fond har uch yilda
almashtiriladi.
Urug’larni saqlashda ulardagi hayot faoliyatini to’xtatishga qaratilgan sharoit
yaratilishi zarur.
Urug’lar doimiy o’zgarmas belgilangan harorat va namlik ta’minlangan
omborlarda saqlanishi tavsiya etiladi.
Yaproq bargli va igna bargli daraxt turlarining urug’larni saqlash sharoiti
turlichadir.
U rug’larni ekishga tayyorlash . Urug’lar turg’unligi. Bu nisbiy
tushuncha bo’lib, urug’lardagi modda almashinuvi holatining susayishini va
alohida hollarda genetik programma hisobining tuxtashini aks ettiradi. Urug’larda
o’sib—rivojlanish jarayoni to’xtaydi. Urug’larning turg’unlik holati keng ma’noda
ularning o’sishdan to’xtashi, ma’lum bir miqdorda unuvchanligining pasayishi,
yoki ma’lum bir sharoit yaratilganda unib chiqish qobiliyatini saqlab qolishi
tushuniladi.

Urug’lar turg’unini shakl asosiy shaklga ajratiladi: - majburiy va organik
majburiy (qisqa va sayoz) va organik yoki chuqur turg’unlik holatiga daraxt va
buta urug’larining pishib etilganidan keyin o’tiladi.
Majburiy turg’unlik holati tashqi muhit bilan bog’liq, urug’larning
hususiyatiga bog’liq bo’lmaydi. Majburiy turg’unlik holatidan zarur sharoit
yaratilishi bilan tezda chiqadi.
Organik turg’unlik - bu urug’larning xususiyatiga bog’liq bo’lgan holda
ularning o’sishini yoki unib chiqishini ma’lum bir muddatga cho’zishdir.
Organik turg’unlikdagi urug’lar bahorda ekishdan oldin maxsus tayyorlanadi.
Urug’larning o’sishi - zarodishni turug’ulikdan qo’zg’alib urug’ning
rivojlanib gipometabodizmdan optimal modda olmashinuv holatiga o’tishi va
o’sishga kirishishi, ya’ni zarodishda o’sish jarayonining qayta davom etishi.
Urug’larning o’sishi uch fazaga ajratiladi: bo’kish; stimulyastiya,
differenstiastiya.
Urug’larning bo’kish fazasi suvni o’ziga singdirishi bilan bog’liq, ularning
tezligi esa urug’ning biologik xususiyatiga va haroratga bog’liq. Qalin qobiqqa ega
bo’lgan urug’lar suvni ko’p qabul qiladi, yupqa qobiqlilari esa kam.
Stimulyastiya fazasida urug’larda fiziologo-biokimyoviy o’zgarishlar sodir
bo’lib ularning o’sishga tayyorlashda o’z ta’sirini o’tkazadi. Bu fazada zarodish
qobig’iga tashqi muhitning ta’siri katta ahamiyatga ega va zarurdir. Ular ta’sirida
o’sish jarayoni boshlanadi.
Differenstiastiya va o’sish fazasi urug’ qobig’ining yorilishi bilan boshlanadi.
Natijada ug’ug’larga suv va havoning kirishi engillashadi, zarodish tezda optimal
suv va havo bilan ta’minlanadi. Endospermda zapas oziq moddalar gidrolizlanadi.
Fermentlar aktivligi susayadi, nafas olish jarayoni kuchayadi, oziq moddalar
parchalanib o’suvchi to’qimalarga xarakati kuchayadi. Xo’jayralar bo’linishi
ko’payib, ular bo’yicha o’sishi kuchayadi va to’qimalarda differenstiastiya
boshlanadi. Keyinchalik assimilyastiyalovchi to’qimalarning ko’payishi bilan
o’simta avtotrof oziqlanishga o’tib urug’ ko’chatga aylanadi.

O’sishni stimullash usullarini asoslash xo’jalik jihatidan ko’pchilik xollarda
daraxt va butalarning urug’lari yig’ib terib olinishi bilan ekilmaydi, bahorgacha
belgilangan muddatda va sharoitda ekish uchun saqlanadi. Shu munosabat bilan
urug’larning o’sib chiqishga tayyorlanishi va unib chiqishining tabiiy holati
buziladi. Turg’unlik shakli va muddatiga bog’liq holda bahorda maxsus
tayyorlamasdan ekilgan daraxt va buta turlarning urug’lari, ayrimlari ekilgan yil
unib chiqadi, ayrimlari unib chiqmaydi.
Urug’larning o’sish davri davomiyligi ulardan tashqari tashqi muhit,
urug’larni terish muddati va sharoiti, ularni saqlash davomiyligi bilan uzviy
bog’liqdir. Shuning uchun o’rmon xo’jaligi tajribasida ularni saqlash davomida va
undan keyin ekishga tayyorlanadi.
Urug’larni turg’unlikdan chiqarish va ulardan fiziologik aktivlikni qayta
qo’zgatishda ularga kompleks, tashqi omillarni ma’lum bir navbatlilikda va
davomiylikda ta’sir etishi lozim. Shu holatdagina qator manbalar (suv, havo,
issiqlik) ta’sirida (modda olmashinuvida ularni o’suvga tayyorlovchi aktiv sifatli
o’zgarishlar kuzatiladi.
Urug’larni ekishga tayyorlash usullari. Urug’larni ekishga tayyorlashning
fizik, kimyoviy, fiziologik usullarga mavjud. Ularni amalda qo’llash esa
belgilangan urug’lar turlaridagi turg’unlik shakliga bog’liq.
Fizik usul - bu urug’ qobig’ini to’liq olib tashlash va unga mexanik ta’sir
ko’rsatishi (skorifikastiya, impakstiya) turlicha termik ishlov berishlar va
yuvishdir.
Kimyoviy usul - meva yoki urug’larni kuchli ta’sir etuvchi kislotalar,
ishqorlar va boshqa moddalar (mikroelementlar, stimulyatorlar) bilan urug’lar
qobig’ining o’tkazuvchanlikni oshirishdir.
Fiziologik usul - bu zarodish holatiga ta’sir etish. Bu usul biologik aktiv
diapozondan xarorat, yorug’lik, havo tartibining uzoq muddat tayyorlash, hamda
o’sish stimulyatorlari bilan ishlov berishga asoslangan 3
.
3
Gerard Bodeker, K.K.S. Bhat, Jeffrey Burley, Paul Vantomme. Medicinal plants for forest conservation and health care.
Rome, 1997 . 17-23. p

Madaniy o’rmonlar ishi tajribasida qattiq qobiqli urug’lar ekishdan oldin
skarifikastiyalanadi, konstentrastiyalangan kislota bilan ishlanadi.
Sparofikastiyalash uchun maxsus mashina - skarifikatorlar qo’llaniladi.
Impakstiya - bu urug’larni bir birlari yoki idish devoriga uriltirib ular
qobig’ini shikastlashdir. Bu holatda urug’ shikastlanmaslik kerak.
Qobig’i qalin va qattiq bo’lgan urug’lar issiq suvda (Q60 o
S) suv to’liq
sovuguncha ivitiladi yoki qaynoq suvga 2-3 marotaba (1-2 o
) xaltagacha solib
bajariladi. Urug’larni konstentrastiyalangan sulfat kislotasiga bilan tayyorlash
mumkin.
Chuqur turg’unlikda bo’ladigan daraxt va butalarning urug’larini fiziologik
usulda tayyorlashning ananaviy turi bu urug’larni stratifikastiyalashdir.
Stratifikastiyaning ma’nosi urug’larni qum yoki torf bilan qatlamlab
joylashtirilib qishda maxsus inshoatlarda Q1Q5 o
S haroratda tayyorlanishidir.
«Stratifikastiya» termini hozirgi davrda ham o’rmon xo’jaligi tajribasida
qo’llaniladi.
Stratifikastiyalash muddati daraxt va buta turi urug’ining xususiyatiga bog’liq
xolda 1-10 oygacha davom etadi. Stratifikastiya davrida undagi harorat ham
urug’ning tuzilishiga, biologik xususiyatiga bog’liq holda o’zgartirilib turiladi.
Urug’larni ekishga tayyorlash muddatiga ekologik omillar, terib olish
muddati, saqlash sharoiti va boshqalar ham ta’sir etadi.
Urug’lar maxsus yahiklarda yoki transheyalarda stratifikastiyalanadi. Alohida
hollarda urug’lar qalin bo’lmagan gazmollardan tayyorlangan xaltalarda qor tagida
yoki polietilen xoltalarda xonalarda xolodilniklarda stratifikastiyalanadi.
Stratifikastiyaning samarasi optimal xarorat rejimini ta’minlanishiga bog’liq.
Stratifikastiyalash uchun substrat sifatida diametri 3-4 mm bo’lgan toza va
quruq torf yoki yirik (0,25 mm dan yuqori) zarrachasi qumdan faydalaniladi.
Yahiklarda urug’lar stratifikastiyalanganda yahiklarni ko’chirib qo’yish va
havo almashini uchun qulay qilib tayyorlanadi. Yahiklar balandligi 30-35 sm
bo’ladi. Oldindan ivitilgan urug’lar torf yoki qum zarrachalari bilan 1:3 nisbatda
aralashtiriladi (bir qismi urug’ va 3 qismi qum yoki torf) va yahiklarga joylanadi,

2-3 kun davomida suv sepib turiladi. Keyinchalik qayta aralashtiriladi va suvga
sergitiladi. Yaxshi aerastiya uchun optimal namlik 60% da ushlab turiladi.
Uzoq muddat stratifikastiyalanadigan urug’lar 2-3 oyda bir marotaba qayta
aralashtiriladi, zarurat bo’lganda suv sepiladi.
Urug’larni bahorda ekishga stratifikastiyalanganda, unda urug’larni kish
urishgacha ushlanadi. Oldindan yoki ekish muddatidan oldin undan urug’lar qor
tagiga joylanadi.
Stratifikastiyadagi urug’lar ekishdan oldin substratdan ajratiladi.
Urug’larni odatdagi stratifikastiyalardan tashqari tezkor stratifikastiya usullari
mavjud: oldin issiq suvda ivitish, haroratiga qo’tarish, yuqori va past harorat bilan
almashlab ishlash, mexanik va kimyoviy ta’sir etish, urug’larni stimulyatorlar bilan
ishlash va boshqalar.

Foydalanilgan adabiyotlar :

1. Акопов И.Э.Важнейшие отечественные лекарственные растения и их
приминение (справочник) Т., Медицина 1990. 120 б
2. Ahmedov O‘. Ergashev A., Abzalov.A Dorivor o‘simliklar va ularni o‘stirsh tex
nologiyasi. Ukuv kullanma.Toshkent. 2008. 232 b
3. Atabaeva X.N. va boshq. O‘simlikshunoslik. T., «Mehnat», 2000.
4. Bo‘riev X. Ch., Dusmuratova S.I. Qishloq xo‘jaligi ekinlari
urug‘shunosligi. Toshkent. “Mehnat”, 2000.
5. To‘xtaev B.Yo., Maxkamov T.X., To‘laganov A.A., Mamatkarimov A.I.,
Mahmudov A.V., Allayarov M.O‘. Dorivor va ozuqabop o‘simliklar plantatsiyalari
ni tashkil etish va xom-ashyosini tayyorlash bo‘yicha yo‘riqnoma. – Toshkent,
2015. 144 b.
6. Атабаева Х.Н., Умарова Н.С. Лекарственные растения в ветеринарии.
7. Терёхин А.А. В.В. Вандышев Технология возделывания лекарственных
растений. Учебное пособие. Москва.2008. 201стр.
8. E.T.Berdiev, M.X. Xakimova, G.B. Maxmudova. O‘rmon dorivor o‘simliklari.
Ukuv kullanma. Toshkent. UzR FA Minitipografiyasi, 2014.-273b.
9. E.T.Axmedov, E.T.Berdiev. Dorivor usimliklarni yetishtirish

Dorivor o‘simliklarni generativ ko‘paytirish usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish