Dorivor usimliklarga oid grafik tasvirlar yaratish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	1.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Dorivor usimliklarga oid grafik tasvirlar yaratish

Купить

Mavzu: Dorivor usimliklarga oid grafik tasvirlar yaratish.
Reja:
1. O’zbekistonda dorivor o’simliklarga e’tibor.
2. Asosiy dorivor o’simliklar.
3. Dorivor o’simliklarning turlari.
4. Foydalanilgan adabiyotlar.
1

Respublika hududlarida dorivor o‘simliklarni yetishtirish va qayta ishlashga
doir ilmiy tadqiqotlarning yagona bazasini yaratish, xorijiy davlatlarning ilg‘or
ilmiy ishlanmalarini o‘rganib borish, yetakchi ilmiy muassasalar bilan hamkorlik
o‘rnatish hamda zamonaviy texnologiyalar, ilmiy ishlanmalarni respublikaga joriy
etish va mavjud imkoniyatlardan samarali foydalanishni kuchaytirish
maqsadida:1. O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi, Qishloq xo‘jaligi vazirligi,
Innovatsion rivojlanish vazirligi, Sog‘liqni saqlash vazirligi va Fanlar
akademiyasining “ Shifobaxsh ” dorivor o‘simliklarni yetishtirish va qayta ishlash
markazi negizida O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi huzurida davlat muassasasi
shaklidagi Dorivor o‘simliklarni yetishtirish va qayta ishlash ilmiy-ishlab chiqarish
markazi (keyingi o‘rinlarda – Markaz)ni tashkil etish to‘g‘risidagi taklifi
ma’qullansin.2. Markazning asosiy vazifalari etib quyidagilar belgilansin:dorivor
o‘simliklarni ilmiy asosda yetishtirish va qayta ishlash, ulardan oqilona
foydalanishning yagona strategiyasini shakllantirishva amalga oshirish;respublika
hududidagi yovvoyi holda o‘suvchi dorivor o‘simliklar areallarini o‘rganish va
zaxiralarini aniqlash, mavjud bioresurslar genofondini saqlash, onalik
plantatsiyalarini tashkil etish;urug‘lik materiallarini yetishtirish va tayyorlash,
ko‘paytirish, kolleksion ko‘chatxonalar tashkil etish hamda ularning
xomashyolarini qayta ishlash bilan bog‘liq ilmiy va amaliy tadqiqotlarni olib
borish;dorivor o‘simliklarni muayyan tuproq-iqlim sharoitini hisobga olgan holda
madaniy holda yetishtirishni yo‘lga qo‘yish bo‘yicha aniq ilmiy asoslangan
takliflar ishlab chiqish;tuproq-iqlim sharoitlarini hisobga olib, madaniy holda
yetishtiriladigan dorivor o‘simliklarning agrotexnologik xaritalarini Qishloq
xo‘jaligi vazirligi va O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi buyurtmasiga ko‘ra ishlab
chiqish;dorivor o‘simliklar kimyoviy tarkibini o‘rganish, mahsulotini standartlash
va sertifikatlash;dorivor o‘simliklarga bo‘lgan ichki va tashqi bozorlar talabini
o‘rganish bo‘yicha marketing tadqiqotlarini o‘tkazish; dorivor o‘simliklar
yetishtiruvchi va qayta ishlovchi fermer xo‘jaliklari, tashkilotlar va boshqa
sub’ektlar rahbarlari va mutaxassislarining malakasini oshirib borishga
yo‘naltirilgan dasturlarni tayyorlash va o‘qitish tizimini tashkil etish.3. O‘rmon
xo‘jaligi davlat qo‘mitasi, Innovatsion rivojlanish vazirligi Markazning o‘rmon
fondi yerlarida namunaviy plantatsiyalar, laboratoriyalar barpo etish, ilmiy
ishlanmalarni ishlab chiqarishga tatbiq qilish maqsadida xususiy sektorni jalb
etgan holda dorivor o‘simliklarni yetishtirish va ilmiy-ishlab chiqarish klasterlarini
tashkil etish to‘g‘risidagi taklifi ma’qullansin. Bunda:dorivor o‘simliklarni
yetishtirish, ilmiy-ishlab chiqarish klasterlari faoliyati bank kreditlari,
tashabbuskorlar mablag‘lari, xalqaro moliya institutlari mablag‘lari va qonun
hujjatlarida taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan moliyalashtiriladi;dorivor
o‘simliklarni klaster va kooperatsiya usulida yetishtirish bo‘yicha xalqaro moliya
2

institutlarining mablag‘lari hisobidan amalga oshiriladigan aniq loyihalar Markaz
tomonidan tijorat banklariga taqdim etiladi.4. Belgilansinki:Markazga tashqi va
ichki bozor talablari hamda marketing natijalaridan kelib chiqib, har yili 1 iyunga
qadar dorivor o‘simliklar ekinlarini joylashtirish bo‘yicha Qishloq xo‘jaligi
vazirligiga va O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasiga takliflar kiritish huquqi
beriladi ;dorivor o‘simliklarni to‘plash (g‘amlash), ularni olib kirish va tashqariga
olib chiqishga ruxsatnomalar berganlik, arizalarni ko‘rib chiqqanlik uchun
undirilib, mahalliy byudjetga yo‘naltiriladigan to‘lovlarning 20 foizi Markaz
tomonidan tabiiy holda o‘suvchi, shu jumladan, yo‘qolib borayotgan dorivor
o‘simliklarni saqlash, xatlovdan o‘tkazish, ularning madaniy plantatsiyalarini
yaratish, onalik ko‘chatzorlarini tashkil etish, dorivor o‘simliklarni yetishtirishga
doir texnologik xaritalar ishlab chiqish xarajatlarini qoplash uchun
yo‘naltiriladi;Markaz amalga oshirilgan chora-tadbirlar, erishilgan yutuqlar,
amaliyotdagi muammolar va ularning yechimi bo‘yicha takliflarni har chorak d а
taluqliligiga qarab O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi hamda Qishloq xo‘jaligi
vazirligiga taqdim etib boradi.5. Dorivor o‘simliklarni yetishtirish va qayta ishlash
ilmiy-ishlab chiqarish markaziga 1-ilovaga muvofiq ro‘yxatdagi muassasalar
uslubiy va amaliy yordam berish uchun biriktirilsin.Bunda, har bir muassasa tabiiy
holda o‘suvchi, shu jumladan, yo‘qolib borayotgan dorivor o‘simliklarni saqlash,
xatlovdan o‘tkazish, ularning madaniy plantatsiyalarini yaratish, onalik maydonlari
va ko‘chatzorlarini tashkil etish, dorivor o‘simliklarni yetishtirishga doir
texnologik xaritalar ishlab chiqish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar va
ishlanmalar ishlab chiqish uchun mutaxassislarni biriktiradi.6. Markaz Fanlar
akademiyasi (B.S.Yuldashev), Innovatsion rivojlanish vazirligi
(I.Yu.Abduraxmanov), Qishloq xo‘jaligi vazirligi (J.A.Xodjayev) bilan
birgalikda:ilmiy-tadqiqot va oliy ta’lim muassasalari tomonidan amalga oshirilgan
dorivor o‘simliklarga doir ilmiy tadqiqotlar, yangi innovatsion ishlanmalar
bo‘yicha ma’lumotlar bazasini shakllantirsin, shuningdek, ularning tizimli ravishda
yangilab borilishini ta’minlasin;tibbiyotda va xalq tabobatida faol qo‘llaniladigan
dorivor o‘simliklar kolleksiyasi uchastkasi va genbankini tashkil etsin;Markaz
huzurida dorivor o‘simliklar xomashyosi va ulardan olinadigan mahsulotlarni
sertifikatlash va standartlashtirish laboratoriyasini tashkil etsin. Bunda Qishloq
xo‘jaligi vazirligi Markazning aniq hisob-kitoblariga asosan Jahon bankining
“O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish” loyihasi
doirasida jalb etilgan kredit mablag‘laridan mazkur laboratoriyani tashkil etishga
yo‘naltirish choralarini ko‘rsin.7. O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi (N.J.Bakirov),
Qishloq xo‘jaligi vazirligi (J.A.Xodjayev):dorivor o‘simliklar sohasi bo‘yicha
rivojlangan davlatlarga mutaxassislarni o‘qitish uchun xorijiy stajirovkalar tashkil
etish;dorivor o‘simliklarni yetishtirish va ulardan dori vositalarini ishlab
3

chiqarishni tashkil etishga oid ilmiy tadqiqot natijalarini amaliyotga joriy etish
uchun xalqaro moliya institutlarining grantlarini jalb etish;Fanlar akademiyasi
(B.S.Yuldashev) bilan birgalikda dorivor va ziravor o‘simliklarni yetishtirish,
qayta ishlash masalalariga bag‘ishlangan xalqaro va respublika bo‘yicha
konferensiya hamda simpoziumlarning doimiy ravishda o‘tkazib borilishini
ta’minlasin;“O‘zstandart” agentligi (D.N.Sattarov) bilan birgalikda Markaz
huzurida dorivor o‘simliklar xomashyosi va ulardan olinadigan mahsulotlarni
sertifikatlash va standartlashtirish laboratoriyasini tashkil etish, uni belgilangan
tartibda jahon standartlariga javob beradigan akkreditatsiyadan o‘tkazish
choralarini ko‘rsin;Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi va viloyatlar
hokimliklari bilan birgalikda har yili 1 dekabrga qadar kelgusi yilda dorivor
o‘simliklarni yetishtirish va qayta ishlash bo‘yicha hududiy dasturlarni ishlab
chiqib, tasdiqlanishini ta’minlasin.8. Quyidagilarning:O‘rmon xo‘jaligi davlat
qo‘mitasi, Innovatsion rivojlanish vazirligining Nukus, Xo‘jayli, Qorako‘l,
Baxmal, Zomin, Kitob, Uzun, Boysun, Burchmulla, Ohangaron davlat o‘rmon
xo‘jaliklarini dorivor o‘simliklarni yetishtirishga, Quyi Chirchiq ixtisoslashgan
davlat o‘rmon xo‘jaligini dorivor o‘simliklar urug‘ va ko‘chatlarini tayyorlashga
ixtisoslashtirish;O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi, Jizzax, Buxoro va Samarqand
viloyatlari hokimliklarining tegishincha G‘allaorol, Kogon hamda Urgut
ixtisoslashgan davlat o‘rmon xo‘jaliklarini tashkil etish to‘g‘risidagi takliflariga
rozilik berilsin.9. O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi huzuridagi “ Dorivor
o‘simliklarni yetishtirish va qayta ishlash ilmiy ishlab chiqarish markazi ” davlat
muassasasi tuzilmasi 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.Belgilansinki:Markazning
byudjetdan moliyalashtiriladigan 28 nafar boshqaruv xodimlarining shtat birliklari
O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi tizimidagi mavjud shtat birliklarini
maqbullashtirish hisobiga shakllantiriladi. Bunda Moliya vazirligi 2021 yildan
boshlab Markaz ta’minoti xarajatlarini moliyalashtirishni O‘zbekiston
Respublikasi Davlat byudjeti parametrlarida ko‘zda tutsin;Markaz Davlat byudjeti,
O‘rmon xo‘jaligini rivojlantirish jamg‘armasi mablag‘lari, xizmat ko‘rsatish va
o‘zi yetishtirgan dorivor o‘simliklarni sotishdan tushadigan va qonun hujjatlari
bilan taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan moliyalashtiriladi;Markazda
respublikada ilmiy-pedagogik va mehnat faoliyati bilan shug‘ullanuvchi
xodimlarning lavozim maoshiga qo‘shimcha haq to‘lash tizimi joriy etiladi. Bunda
qo‘shimcha haq belgilanishi bilan bog‘liq xarajatlarni moliyalashtirish O‘rmon
xo‘jaligini rivojlantirish jamg‘armasi hamda xo‘jalik faoliyatidan tushadigan
mablag‘lar hisobidan amalga oshiriladi.10. Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi
(I.O‘.Madjidov) O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi (N.J.Bakirov), Qishloq xo‘jaligi
vazirligi (J.A.Xodjayev) bilan birgalikda 2021/2022 o‘quv yilidan
boshlab : respublika oliy ta’lim muassasalari biologiya yo‘nalishlarining 3 va 4-
4

kurslari tahsil olayotgan iqtidorli talabalar tarkibidan alohida
guruhlarda chuqurlashtirilgan o‘qitish amaliyotini yo‘lga qo‘ysin ;kadrlarga bo‘lgan
ehtiyojdan kelib chiqib, barcha qishloq xo‘jaligiga ixtisoslashgan kollej va
texnikumlarda mutaxassisliklar klassifikatsiyasini inobatga olgan holda “ Dorivor
o‘simliklar yetishtirish agrotexnologiyasi ” yo‘nalishi bo‘yicha kadrlar tayyorlashni
yo‘lga qo‘ysin.11. O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi (N.J.Bakirov) ikki oy
muddatda :O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi huzuridagi Dorivor o‘simliklarni
yetishtirish va qayta ishlash ilmiy-ishlab chiqarish markazi to‘g‘risidagi nizomni
ishlab chiqsin va tasdiqlash uchun Vazirlar Mahkamasiga kiritsin.Dorivor
o‘simliklarni yetishtirish va qayta ishlash ilmiy-ishlab chiqarish markazining ilmiy
salohiyatini oshirish, moddiy-texnika bazasini mustahkamlash va faoliyatini
takomillashtirish chora-tadbirlari dasturini ishlab chiqsin va tasdiqlasin.12. Markaz
Toshkent viloyati, Toshkent tumani, Darxon qo‘rg‘oni, Chimkent yo‘li ko‘chasi, 2-
uyda joylashgan Ijtimoiy-iqtisodiy kasb-hunar kollejining foydalanilmasdan turgan
binosiga joylashtirilsin.13. O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi (N.J.Bakirov)
manfaatdor vazirlik va idoralar bilan birgalikda ikki oy muddatda qonun
hujjatlariga ushbu qarordan kelib chiqadigan o‘zgartirish va qo‘shimchalar
to‘g‘risida Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritsin.14. Mazkur qarorning ijrosini
samarali tashkil etishga mas’ul va shaxsiy javobgar etib Bosh vazir o‘rinbosari
Sh.M.Ganiyev belgilansin.Qaror ijrosini har chorakda muhokama qilib borish, ijro
uchun mas’ul idoralar faoliyatini muvofiqlashtirish va nazorat qilish O‘zbekiston
Respublikasining Bosh vaziri A.N.Aripov hamda O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining maslahatchisi R.A.Gulyamov zimmasiga yuklansin.Amalga
oshirilayotgan chora-tadbirlar natijadorligi yuzasidan 2021 yil 1 iyun va 2021 yil
15 dekabrga qadar O‘zbekiston Respublikasi Prezidentiga axborot berilsin.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.MIRZIYOE
Bugungi kunda dorivor o‘simliklarga bo‘lgan qiziqish tobora ortib
bormoqda, butun dunyo pandemiyasida insonlar sog‘lig‘iga alohida e tibor berishi,ʼ
salomatlik sirlaridan xabardorligi ortishi, qarigan va surunkali kasalliklarga
chalingan insonlar immun tizimini faollashtirish uchun tabiiy vositalarni afzal
ko‘rishi, tabiiy vositalarning mutloq zararsizligi va foydasi ushbu sohada ilmiy
tadqiqotlarga investitsiyalar hajmining va xalqaro bozorlardagi dorivor
o‘simliklarga bo‘lgan talabning keskin ortishiga sabab bo‘ldi.Mamlakatimizda
so‘nggi yillarda dorivor va ziravor o‘simliklarni rivojlantirishga, xususan tabiiy
boyliklardan samarali va unumli foydalanishga katta ahamiyat berilmoqda.
Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-apreldagi
“Yovvoyi holda o‘suvchi dorivori o‘simliklarni muxofaza qilish, madaniy holda
yetishtirish, qayta ishlash va mavjud resurslardan oqilona foydalanish chora-
5

tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4670-son qarori sohani tubdan rivojlanishining
huquqiy asoslarini yaratib berdi. Ushbu qarordagi vazifalarni amalga oshirish
natijasida dorivor o‘simliklarni nafaqat tabiatda yovvoyi holda terib olish, balki
madaniy holda plantatsiya usulida ko‘paytirish va qayta ishlashni tashkil etish
bilan shug‘ullanuvchi fermerlar va tadbirkorlar soni ham sezilarli darajada ortib
bormoqda.O‘tgan davr mobaynida 9 ta dorivor o‘simliklar yetishtirish klasterlari
tashkil etilib, ular tomonidan moychechak, kovrak, limono‘t, qalampir yalpiz,
qizilmiya, za faron va boshqa dorivor o‘simliklar yetishtirilmoqda. Ularningʼ
faoliyati natijasida o‘tgan 2021-yilda 4 ta xorijiy davlatga 1,7 mln AQSH dollar
qiymatidagi dorivor o‘simliklar xom ashyosi va qayta ishlangan mahsulotlari
eksport qilindi.
Jumladan, 2020-yilda dunyo mamlakatlarida dorivor o‘simliklar asosidagi
vositalar aylanmasi 100,9 mlrd dollarni tashkil etgan bo‘lsa, yillik o‘sish 7,2 % dan
iborat bo‘lgan. O‘zbekiston tabiiy va geografik jihatdan dorivor o‘simliklarga boy
hudud hisoblanib, respublikada tabiiy holda mavjud 4500 turga yaqin yuksak
o‘simliklarning 1200 ga yaqini dorivorlik xususiyatiga ega.Bugun sohaga
e tiborning ortishi hamda mavjud imkoniyatlardan oqilona foydalanish natijasida
ʼ
respublikada 100 dan ortiq turdagi dorivor o‘simliklarga rasmiy tibbiyotda
foydalanishga ruxsat berilgan bo‘lib, ushbu dorivor o‘simliklarning asosiy qismi
tabiiy holda o‘suvchi o‘simliklar tashkil etadi. Ushbu tabiiy holda o‘suvchi dorivor
o‘simliklarning xomashyo zahirasi chegaralangan bo‘lib, ularni muhofaza qilish,
6

bioekologik xususiyatlarini o‘rganish, xomashyo zahirasidan to‘g‘ri foydalanish va
ko‘paytirishning ilmiy asoslangan usullarini ishlab chiqish dolzarb muammolardan
biridir. Shuning uchun, O‘zbekistonda farmatsevtika sanoatining ehtiyojlarini
dorivor o‘simliklar xomashyosi bilan ta minlash, mahalliy florani yangiʼ
introdutsent o‘simlik turlari bilan boyitish va ularni yetishtirish texnologiyalarini
ishlab chiqishni taqozo etmoqda. Xususan, 2020-yil boshida respublikaning barcha
hududlarida jami 11,5 ming ga yer maydonida 27 turdagi dorivor o‘simliklar
plantatsiyalari mavjud bo‘lgan bo‘lsa, 2021-yil davomida dorivor o‘simliklar
plantatsiyalari 162 ta subyektlar tomonidan 15,8 ming ga yetkazilib, ichki va tashqi
bozorlarda xaridorgir bo‘lgan 45 turdagi dorivor va ziravor o‘simliklarning 17,3
ming tonna xomashyosi yetishtirildi. Dorivor o ‘ simliklar madaniy
plantatsiyalarining kengayib borishi va ishlab chiqarish hajmlarining ortishi bilan
birgalikda sohaning eksport salohiyati kuchaytirilmoqda . 2020- yil yakunida 29 ta
xorijiy davlatga 16,0 ming tonnadan ortiq 50,0 mln AQSH dollari qiymatidagi
dorivor o ‘ simliklar xomashyosi va qayta ishlangan mahsulotlari eksport qilingan
bo ‘ lsa , 2021- yil yakuni bilan bu ko ‘ rsatkichda o ‘ sish kuzatilib , dunyoning 37 ta
davlatlariga 55 mln dollar qiymatidagi mahsulotlar eksporti amalga oshirildi .
Eksport geografiyasining AQSH va Yevropa davlatlari hisobiga ortib borishi
sohaning imkoniyati katta ekanligidan dalolatdir . Shunigdek , faol qo ‘ llaniladigan
dorivor o ‘ simliklar madaniy plantatsiyalarini yaratish uchun birlamchi
urug ‘ chilikni yo ‘ lga qo ‘ yish va onalik ko ‘ chatzorlarini tashkil etish sohaning tub
ildizi bo ‘ lib , bugungi kunda 16 ta subyektlar tomonidan 22 turdagi dorivor va
ziravor o ‘ simliklar urug ‘ va ko ‘ chatlari yetishtirilmoqda .
7

Aytish joizki, sohaning rivojlanib borishi barobarida aholining tabiiy dori
vositalariga qiziqishi va iste moli ko‘payib, xabardorligi ortib bormoqda. Buʼ
boradagi ishlarni yana-da kuchaytirib, aholining nafaqat iste mol madaniyatini
ʼ
oshirish, balki o‘z tomorqalarida dorivor o‘simliklar yetishtirishga jalb etish, “bir
mahalla – bir mahsulot” tamoyili asosida klasterlar va eksport qiluvchilar
hamkorligida dorivor o‘simliklarni ekish, birlamchi qayta ishlab, ichki va tashqi
bozorlarga yo‘naltirish orqali o‘z-o‘zini band qilish, aholi daromadini ko‘paytirish
lozim. Sh unday o‘simliklardan biri ham dorivor, ham ziravor bo‘lgan oziq-ovqat,
farmatsevtika va parfyumeriya sanoati uchun qimmatbaho xomashyo hisoblangan
“ziravorlar sultoni” nomi bilan mashhur bo‘lgan o‘simlik – za faron bugungi
ʼ
kunda dunyodagi eng qimmat o‘simlik hisoblanadi. Za faron O‘rta yer dengizi,
ʼ
Yaqin Sharq, Markaziy va Janubiy Osiyo davlatlarida, jumladan Eron, Hindiston,
Turkiya, Gretsiya, Italiya, Pokiston, AQSH, Ozarbayjon, Rossiya, shuningdek,
bugungi kunda O‘zbekiston hududlarida ham katta plantatsiyalarda
yetishtirilmoqda. Ushbu o‘simlik balandligi 10-30 sm ga yetadigan ko‘p yillik o‘t
o‘simlik bo‘lib, ildizi 2-3 sm, barglari tik, bigizsimon ko‘rinishda, gullari zich
to‘plamda joylashadi. O‘simlikda to‘p barglar gullash davridan 10-15 kun oldin
paydo bo‘ladi. Za faronning gullari yirik, pushti rangda bo‘lib, oktyabr oyining
ʼ
oxiri va noyabr oyining birinchi yarmida gullaydi. Gul barglarining ichida
changchilar – qizil, urug‘chilar – to‘q sariq rangda bo‘ladi. Urug‘ hosil qilmasligi
sababli vegetativ usul bilan (piyozboshchalar orqali) ko‘paytiriladi.
8

Za faron o‘simligi ekilgandan birinchi yili gektaridan 2 kg, ikkinchi yilda 4ʼ
kg, uchinchi yildan boshlab 6-8 kg gacha za faron guli xomashyosi terib olish
ʼ
mumkin. Bir kilogramm quritilgan za faron guli xomashyosini tayyorlash uchun
ʼ
150 mingdan ortiq gullari terib olinishi kerak. 1 dona za faron gulidan o‘rtacha 7
ʼ
mg quritilgan ziravor olinadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining tashabbusi
bilan za faron o‘simligining respublikada keng maydonlarda joriy etish, o‘simlik
ʼ
plantatsiyalarini ko‘paytirish, yetishtirish, sohaga chet el investitsiyasini jalb etish
va eksport salohiyatini oshirish hamda xotin-qizlarni ish bilan ta minlash
ʼ
maqsadida Jizzax viloyatining Baxmal tumanida Italiya davlati bilan hamkorlikda
“BMB Opera Zafferano” MCHJ qo‘shma korxonasi tashkil etildi.Yevropa
davlatlariga za faron xom ashyosidan tayyor mahsulotni eksportga chiqarish
ʼ
maqsadida Italiya davlatidan 21 mln donadan ortiq piyoz tuganaklari olib kelinib,
bugungi kunda Baxmal tumanida jami 205 gektar maydonda za faron plantatsiyasi
ʼ
barpo etildi. Ushbu amalga oshirilgan ishlar natijasida, 2021-yilda 773 ming
AQSH dollari miqdoridagi za faron mahsulotlari Italiya davlatiga eksporti amalga
ʼ
oshirildi.
Jenshen (Ginseng) hammaga ma lum dorivor o‘simlik. Asosan adoptagen va
ʼ
umumiy quvvatlantiruvchi vosita sifatida ishlatiladi. Koreya va Xitoyda
jenshenning ildizi taom tayyorlashda qo‘llaniladi. Xitoy an anaviy tibbiyotida
ʼ
jenshen umrni uzaytiradi va insonni yoshartirish xususiyatiga ega deb hisoblanadi.
9

Markaziy asab tizimini muqobillashtiradi, arterial bosimni oshiradi, aqliy va
jismoniy quvvatni oshiradi. Qonda glyukoza va xolesterin miqdorini kamaytiradi,
buyrak usti bezi faoliyatini faollashtiradi.2019-yilda dunyo bo‘yicha 449,4 mln.
dollarli jenshen eksport qilingan, undan 139 mln. dollari Xitoy davlatiga to‘g‘ri
keladi
Tuxumsimon zubturum (lat. Plantago ovata) — Zubturumdoshlar
(Plantaginaceae) oilasiga mansub. Tuxumsimon zubturum O‘rta yer dengizida,
Kanar orollarida, Hindiston, Eron, Afg‘oniston, Pokistonda yovvoyi holda va
AQSHda madaniy holda o‘sadi. O‘simlikning urug‘lari spastik va atonik ich
qotishida yumshatuvchi vosita sifatida va surunkali kolitda, shamollash va
dioreyada, metabolik sindrom bilan og‘rigan bemorlarning ratsionida
ishlatiladi.2019-yilda eksport hajmi 207,1 million dollardan oshdi, Hindiston
davlati asosiy eksportchi hisoblanadi. Ushbu o‘simlikning O‘zbekiston
Respublikasida boshqa turlari mavjud.Chingil (Lycium) turkum o‘simliklar
Ituzumdoshlar (Solanaceae) oilasiga mansub, 88 ta turni o‘z ichiga oladi. Hamma
joyda tarqalgan, subtropik zonalarda ham. Quruq yerlarga joylashadi, ba zidaʼ
sho‘rlangan tuproqlarda uchraydi. Oddiy chingil (Lycium barbarum) zaharli emas,
mevasi quritiladi. Xitoy tibbiyotida quruq mevalari (lat. Fructus Lycii) bosh
aylanishida, ambliopiyada va umumiy quvvatlantiruvchi vosita sifatida ishlatiladi.
Mevasi immunnostimulyator, qandli diabetda hamda ozish uchun ishlatiladi,
metobolizmni yaxshilaydi, teri qarishini sekinlashtiradi.2019-yilda 94,4 mln dollar.
Xitoy davlati chingil eksporti bo‘yicha yetakchi mamlakat hisoblanadi.
O‘zbekistonda 3taturio‘sadi.
10

Chingil (Lycium) turkum o‘simliklar Ituzumdoshlar (Solanaceae) oilasiga
mansub, 88 ta turni o‘z ichiga oladi. Hamma joyda tarqalgan, subtropik zonalarda
ham. Quruq yerlarga joylashadi, ba zida sho‘rlangan tuproqlarda uchraydi. Oddiyʼ
chingil (Lycium barbarum) zaharli emas, mevasi quritiladi. Xitoy tibbiyotida quruq
mevalari (lat. Fructus Lycii) bosh aylanishida, ambliopiyada va umumiy
quvvatlantiruvchi vosita sifatida ishlatiladi. Mevasi immunnostimulyator, qandli
diabetda hamda ozish uchun ishlatiladi, metobolizmni yaxshilaydi, teri qarishini
sekinlashtiradi.2019-yilda 94,4 mln dollar. Xitoy davlati chingil eksporti bo‘yicha
yetakchi mamlakat hisoblanadi. O‘zbekistonda 3 ta turi o‘sadi.
Angelika yoki Arharo‘t (lat.Angelica) – Ziradoshlar (Apiaceae) oilasiga
mansub. Ko‘pgina turlarining ildizida kumarin va oshlovchi moddalar mavjud.
Ba zi turlari dorivor sifatida ishlatiladi. Xitoyda arharo‘tni “ayollar jensheni”,
ʼ
“ayollar o‘simligi” va “xitoy o‘simliklari malikasi” deb nomlanadi. Ayollarda
klimakterik va balog‘at davrlarida garmonal muvozanatni tiklashga yordam beradi.
Xitoy arharo‘ti kardioprotektiv samara beradi. Arharo‘t qon aylanishini
11

normallashtiradi, qon tomirlarida tromblar hosil bo‘lishini oldini oladi. Arharo‘t
tarkibidagi biologik aktiv polusaxaridlar oshqozon va o‘n ikki barmoqli ichakda
yara hosil bo‘lishini oldini oladi va jigarni toksinlardan himoya qiladi. 2019-yil
jahonda 31,8 mln. dollarlik eksport qilingan. Xitoy davlati asosiy eksportchi
hisoblanadi.
Pinelliya (Pinellia) — Aroiddoshlar (Araceae) oilasiga mansub ko‘p yillik
o‘tsimon o‘simlik. Pinelliyaning ildizpoyasi va poyasi yo‘talga, ko‘ngil aynishiga,
bosh aylanishiga hamda isitma tushiruvchi va terlatuvchi sifatida ishlatiladi.
O‘simlik taloqning ishlashini yaxshilaydi. O‘simlikni mandarin po‘chog‘i va
zanjabilning ildizi bilan qaynatib ishlatilganda yo‘talda, balg‘am ko‘chirishda,
ko‘ngil aynishida yuqori samara beradi. O‘simlik ekstraktlari isitma tushiruvchi,
shamollashga qarshi, tinchlantiruvchi, og‘riq qoldiruvchi vosita sifatida ishlatiladi.
Gipertonik kasalliklar va yuqumli gepatit, xoletsistit, jigar sirrozi, o‘t tosh
kasalliklarida ishlatiladi.2019-yilda o‘simlikning eksporti butun jahon bo‘yicha 25
mln. dollardan oshgan, Xitoy davlati eng ko‘p eksport qilgan.
Dorivor o simliklarʻ — odam va hayvonlarni davolash, kasalliklarning oldini
olish uchun, shuningdek, oziq-ovqat, atir-upa va kosmetika sanoatida
ishlatiladigan o simliklar
ʻ — giyohlar. Yer yuzida dorivor o simliklarning 10—12 ʻ
ming turi borligi aniqlangan. 1000 dan ortiq o simlik turining kimyoviy,
ʻ
farmakologik va is xossalari tekshirilgan. O zbekistonda
ʻ dorivor o simliklarning ʻ
700 dan ortiq turi mavjud. Shulardan tabiiy sharoitda o sadigan va
ʻ
12

madaniylashtirilgan 120 ga yaqin o simlik turlaridan ilmiy va xalq tabobatidaʻ
foydalaniladi. Hozirgi davrda tibbiyotda qo llaniladigan dori-darmonlarning qaryib
ʻ
40—47% o simlik xom ashyolaridan olinadi. O simliklar murakkab tuzilishiga ega
ʻ ʻ
bo lgan jonli tabiiy kimyoviy laboratoriya bo lib, oddiy noorganik moddalardan
ʻ ʻ
murakkab organik moddalar yoki birikmalarni yaratish qobiliyatiga ega. Dorivor
o simliklarning quritilgan o ti, kurtagi, ildizi, ildizpoyasi, tuganagi, piyozi,
ʻ ʻ
po stlog i, bargi, guli, g unchasi, mevasi (ur ugi), danagi, sharbati, qiyomi,
ʻ ʻ ʻ ʻ
toshchoyi, efir moyi va boshqalardan doridarmon tarzida foydalaniladi.Dorivor
o simliklarni 2 xil tasniflash qabul qilingan: 1) ta sir qiluvchi moddalarning
ʻ ʼ
tarkibiga qarab — alkaloidli, glikozidli, efir moyli, vitaminli va boshqalar, 2)
farmakologik ko rsatkichlariga qarab
ʻ — tinchlantiruvchi, og riqqoldiruvchi, ʻ
uxlatuvchi, yurak-tomir tizimiga ta sir qiluvchi, marka-ziy nerv sistemasini
ʼ
qo zg atuvchi, qon bosimini pasaytiruvchi va boshqalar. Dorivor o simliklarning
ʻ ʻ ʻ
ta sir etuvchi moddalari alkaloidlar, turli glikozidlar (antraglikozidlar, yurakka
ʼ
ta sir etuvchi glikozidlar, saponinlar va boshqalar), flavonoidlar, kumarinlar,
ʼ
oshlovchi va shilliq moddalar, efir moylari, vitaminlar, bo yoq moddalar,
ʻ
fermentlar, fitonsidlar, kraxmal, oqsillar, polisaharidlar, azotli moddalar, moy
hamda moy kislotalari va boshqa birikmalar bo lishi mumkin.
ʻ Dorivor
o ʻ simliklarning organizmga ta ʼ siri uning tarkibidagi kimyoviy birikmalarning
miqdoriga bog ʻ liq . Bu birikmalar o ʻ simlikning qismlarida turli miqdorda
to ʻ planadi . Dorining ta ʼ sirchanlik quvvati hamda sifati yuqori bo ʻ lish davri
ularning gullash hamda urug ʻ lash davrining boshlanishi vaqtiga to ʻ g ʻ ri keladi .
Dorivor moddalar ba ʼ zi o ʻ simliklarning kurtagi , bargi yoki poyasida , ba ʼ zi
o ʻ simliklarning guli yoki mevasida , ba ʼ zilarida ildizi yoki po ʻ stlog ʻ ida to ʻ planadi .
Shuning uchun o simliklarning asosan biologik aktiv moddalari ko p bo lgan qismi
ʻ ʻ ʻ
yig ib olinadi. O simliklarning ildizi, ildizpoyasi, piyozi va tuganagi, odatda,
ʻ ʻ
o simlik uyquga kirgan davrda
ʻ — kech kuzda yoki o simlik uyg onmasdan ʻ ʻ
oldin — erta bahorda tayyorlanadi. O simlikning meva va urug lari pishib
ʻ ʻ
yetilganda yig iladi, chunki ular bu paytda dori moddalariga boy bo ladi. Yangi
ʻ ʻ
ykg ib olingan dorivor o simlik mahsuloti tarkibida (yer ustki a zolarida 85%
ʻ ʻ ʼ
gacha, ildizida 45% gacha) nam bo ladi. Bu nam yo qotilmasa (quritish yo li
ʻ ʻ ʻ
bilan), o simlik chirib, dori moddalari parchalanib, yaroqsiz bo lib qoladi.Odamlar
ʻ ʻ
qadim zamonlardan tabiat ne matlaridan foydalana boshlaganidan buyen dorivor
ʼ
o tlardan kasalliklarni davolashda foydalanib kelganlar. Bundan 3—4 ming yil
ʻ
ilgari Hindiston, Xitoy, Qad. Misr mamlakatlarida shifobaxsh o simliklar haqida
ʻ
ma lumotlar beruvchi asarlar yozilgan. Sharqda, xususan O rta Osiyo xalq
ʼ ʻ
tabobatida dorivor o simliklardan foydalanib davolash o zining qad. an analariga
ʻ ʻ ʼ
ega. Shifobaxsh o simliklardan tibbiy maqsadlarda foydalanish borasida Abu Ali
ʻ
Ibn Sinoning „Al-qonun“ asarida 476 ga yaqin o simlikning shifobaxsh
ʻ
13

xususiyatlari va ularni ishlatish usullari to g risida ma lumotlar keltiriladi. Hoz.ʻ ʻ ʼ
vaqtda dorivor o simliklarning turi ko payib, xalq tabobati shifobaxsh o simliklar
ʻ ʻ ʻ
bilan boyigan. Dorivor o simliklardan ko proq, anor, achchiqmiya, bodom,
ʻ ʻ
do g buy, dorivor gulxayri, yong oq, jag -jag , zubturum, isiriq, itburun,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
omonqora, pista daraxti, sachratqi, choyo t, shildirbosh, shirinmiya, shuvoq,
ʻ
yantoq, yalpiz, kiyiko t, tog rayhon, qizilcha, qoqio t va boshqalari tarqalgan.
ʻ ʻ ʻ
Achchiqmiyadan paxikarpin, oqquraydan pesni davolashda qo llaniladigan
ʻ
psoralen, isiriqdan garmin, itsigekdan anabazin, omonqoradan galantamin,
shildirboshdan sferofizin va b. alkaloidlar olinadi. Anor pustidan gijja haydovchi
pelterin tanat va ekstrakt tayyorlanadi. Dorivor gulxayri preparatlari balg am
ʻ
ko chiruvchi va yumshatuvchi, jag -jag va lagoxilusdan tayyorlangan dorilari qon
ʻ ʻ ʻ
ketishini to xtatuvchi, pista bujg uni va choyo tdan tayyorlangan dorilar
ʻ ʻ ʻ
me daichak kasalliklarini davolashda ishlatiladi. S.Q. Islombekov nomidagi
ʼ
Toshkent farmatsevtika zdida O zbekistonda o sadigan va ekiladigan dorivor
ʻ ʻ
o simliklardan turlituman dorilar tayyorlanadi. Dorivor o simliklarni topish va
ʻ ʻ
ulardan alkoloidlar olishda O zbekistan FA O simlik moddalari kimyosi
ʻ ʻ
institutining xizmati katta. Intda 4000 dan ortiq o simlikning turli organlari
ʻ
alkoloid olish maqsadida o rganilib, ulardan 1000 ga yaqin tabiiy birikmalar ajratib
ʻ
olingan. Shu asosda sitizin, galantamin kabi 20 dan ortiq qimmatli preparat
yaratilgan va tibbiyotga joriy qilingan. O zbekiston Fanlar Akademiyasi Botanika
ʻ
instituti va Botanika bog ining efir moyli, dorivor va bo yoqli o simliklar lab.
ʻ ʻ ʻ
ilmiy xodimlari mutaxassislar bilan hamkorlikda O rta Osiyo hududida ko p
ʻ ʻ
tarqalgan yuqumli kasalliklardan eng xavflisi sariq (gepatit)ni davolashda ekologik
jihatidan toza, samaradorligi yuqori bo lgan dorivor o simliklar xom ashyolaridan
ʻ ʻ
tayyorlangan „Safro haydovchi Hojimatov yig masi“ni yaratdilar va bu yig ma
ʻ ʻ
ilmiy tibbiyotda qo llashga va ishlab chiqarishga ruxsat etildi (1997). Shuningdek,
ʻ
SamDU Botanika kafedrasida, Toshkent davlat farmatsevtika intida dorivor
o simliklarni ekib yetishtirish texnologiyasi o rganilmoqda. Toshkent, Namangan,
ʻ ʻ
Jizzax, Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarida va Xorazm Ma mun
ʼ
akademiyasida dorivor o simliklar yetishtiradigan maxsus xo jaliklar bor. Yovvoyi
ʻ ʻ
dorivor o simliklar xom ashyolari asosan „O zfarmsanoat“ respublika davlat-
ʻ ʻ
aksiyadorlik konserni, matlubot shirkatlari va O zbekistan Qishloq va suv xo jalik
ʻ ʻ
vazirligining „Shifobaxsh“ ishlab chiqarish birlashmasi xo jaliklari tomonidan
ʻ
tayyorlanadi.
14

Xulosa
Power Pointda ishlashni urganish maqsadida tayyorlangan ushbu mustaqil
ish POINT dasturini urganayotgan har qandan uquvchi uchun boshlang’ich
bilim sifatida kursatilishi mumkin.
Power Point dasturida tayyorlanayotgan taqdimotni tushunarli va aniq
bulishi uchun taqdimot tayyorlovchi tomonidan kursatilga malumotlar aniq ,
kurishga qulay va prajektor yordamida uzatish oson bulishi lozm.
Tayyorlanayotgan taqdimot haqida kiritilgan asosiy ma’lumotlar ayni bir
manbadan olingan bulishi va bu manbada ushbu ma’lumotlar asoslab
beilhan bulishi lozim.
Ushbu taqdimotning asosiy maqsadi dasturni urganuvchi faydalanuvchilar
uchun ilk tayyorgarlik uchun qushimcha qism hisoblanadi.
Asosiy qisimda keltirilgan barcha ma’limotlar internet orqali yuklab olindi
va amolda qullab kurilgan.
15

Foydalanilgan adabiyotlar
1. O’zME.Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
2. Xolmatov H.X., Habibov Z. H., Farmakognoziya [Darslik], T., 1967;
3. Nabiyev M, Shifobaxsh giyoxlar, T., 1980;
4. Hojimatov Q., Olloyorov M. , O zbekistonning shifobaxsh usimliklari vaʻ
ularni muhofaza qilish, T., 1988;
5. Xoliqov K., O zbekiston janubidagi dorivor o simliklar, T., 1992;
ʻ ʻ
6. Hoji matov Q.H., Yo ldoshev K.Y., Shogulomov U.Sh., Hojimatov O.Q.,
ʻ
Shifobaxsh giyoxlar dardlarga malham (Fitoterapiya), T., 1995;
7. M urdoxayev Yu.M. Kultura lekarstvennix rasteniy v O zbekistane, T.,
ʻ
1988. Qahhor Hojimatov.
16

Dorivor usimliklarga oid grafik tasvirlar yaratish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish