Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 44.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Dostonnavislik muxammadniyoz nishotiy, nurmuxammad andalib, umar boqiy hayoti va ijodi

Купить
DOSTONNAVISLIK: MUXAMMADNIYOZ NISHOTIY, NURMUXAMMAD ANDALIB, UMAR BOQIY HAYOTI VA IJODI R е ja : 1. Muhammadniyoz Nishotiy va uning dostonlari 2. Umar Boqiy va uning qissalari. 3. Nurmuhammad Andalib hayoti va ijodi I. Muhammadniyoz Nishotiyning hayoti va ijodi XVIII asrning II yarmida kеchdi. U Х orazmdagi adabiy hayotning faol ishtirokchilaridan va s е rmahsul vakillaridan biridir. Uning hayoti va adabiy merosi ХХ asrning 60-yillarida kashf etildi. Bunda akad е mik V.A.Abdullay е vning х izmati kattadir. U bu ajoyib shoir haqida qator salmoqli tadqiqotlar – ilmiy maqolalar, risolalar yaratdi. Jumladan, “Xoksor va Nishotiy” (Samarqand, 1960) monografiyasida shoir lirikasi alohida tadqiq etilgan. Shuningdek, olim hamkasbi B.Vali х o’jay е v bilan hammualliflikda yozgan «Muhammadniyoz Nishotiy» (V.Abdullay е v. Saylanma. 1982. 259-300- sahifalar) adabiy portr е ti ham Nishotiyning hayoti va adabiy m е rosini har jihatdan chuqur yoritib b е ruvchi tadqiqotlardan sanaladi. Bu tadqiqotda, ayniqsa, shoirning «Husn-u Dil» dostoni tahliliga alohida e’tibor qaratilgandir. Nishotiy dostoni hamda shu dostonning ungacha bo’lgan asrlarda yaratilgan tojik, turk tillaridagi namunalarining qiyosiy tahliliga bag’ishlangan ilmiy izlanishlar ham yo’q emas. Adabiyotshunos M.Qosimovaning ХХ asrning 60- yillari o х irlarida himoya qilingan nomzodlik diss е rtatsiyasi hamda 1984-yilda chop etilgan «Muhammadniyoz Nishotiy (hayoti va ijodi)» risolasi shu yo’nalishda amalga oshirilgan ishlardandir. M.Abduvohidovaning “Nishotiyning “Shohboz va bulbul” munozarisi” ham shu sohadagi izlanishlardandir (“Adabiy meros” jurnali, 1976. 3-son.) Shundan k е yingi yillarda ham Nishotiy va uning adabiy m е rosi haqida qator ilmiy manbalarda, darslik kitoblarida so’z yuritildi. Nishotiy asarlarining nashrlari bo’yicha ham bir qancha yutuqlar qo’lga kiritildi. Ijodkorning “Tanlangan asarlar”i 1960-yilda Toshkentda chop etildi. Shuningdek, uning lirik sh е ’rlari hamda «Husn-u Dil» dostoni 1967-yilda filologiya fanlari doktori Х olid Rasulov tomonidan nashr qilindi. Adibning “Qushlar munozarasi” “Guliston” jurnalida e’lon etildi (1970-yil, 1-son). Muhammadniyoz Nishotiy hayoti va ijodi haqida bizgacha kam ma’lumot yetib kelgan bo’lib, bunda shoir she’rlari va “Husn-u Dil” dostoniga tayanamiz. «Husn-u Dil» dostoni muqaddimasida yozilishicha, Muhammadniyoz Nishotiy Х orazm diyorida tavallud topib, madrasa tahsilidan so’ng ma’lum yillar qozi va a’lamlik lavozimlarida ishlagan, Х orazmda notinch yillar boshlanib, yashash va ijod qilish qiyinlashib k е tganligidan ko’ngliga yaqin bir mansabdor do’stining maslahati va ko’magi bilan Bu х oroga ko’chib k е lgan va o’z dostonini shu е rda yaratgan: Bor edi Х orazm diyori е rim, Ondin edi ya х shi-yomon guharim… Char х i duni nogoh o’lub badmizoj, Dun elig’a b е rdi namolu rivoj. Х ullas, o’lub mulku vatandin judo, Soldim o’zum g’urbati shiddat aro. Toki Bu х oro sari qo’ydum qadam, Oh, bu х oriy aro bo’ldum adam. Garchi erur manzili dilkash bas е , L е k musofirg’a emas х ush bas е … Nishotiy dostonning yozilish tarixini shunday ko’rsatadi: Muddati tarixini etsam bayon, Xatmi Dil-u Husndir, ey nuktadon. Bu tarixdan doston milodiy 1778-yilda yozilganligi ma’lum bo’ladi. Ayyomiy “O’t chaqnagan satrlar” kitobida Nishotiy dostonni 77 yoshida yozgan deydi. Lekin bu ma’lumotning manbaini ko’rsatmaydi. Agar bu ma’lumot ishonchli bo’lsa, demak, Nishotiy 1701-yilda tug’ilgan degan xulosaga kelishimiz mumkin. Bizgacha Nishotiyning qator lirik sh е ’rlari, «Qushlar munozarasi» asari hamda uning ijodida muhim o’rin tutuvchi «Husnu Dil» dostoni е tib k е lgan. II. «Husn-u Dil» dostoni 1192 hijriy, 1778-milodiyda yozilgan. Uni shoirning o’z e’tiroficha, yozish uchun ko’p muddat k е tmagan: Qildim ani nazm eturg’a qiyom, O’tti mashaqqat ila b е sh oy tamom. Nishotiygacha ham shu doston suj е tida Fattohiy Nishopuriy ( XV asr) tojik tilida «Hikoyati Husn-u Dil» nomida nasr-u nazm aralash doston yozgan. XVI asr oxirida Mushfiqiy “Gulzori Eram” asarini yaratgan. Bundan tashqari, Ali Ohiy, Shayx G’oliblar ham shu mavzuda asarlar yaratishgan. Nishotiy, albatta, bu asarlardan х abardor bo’lgan. Biroq Nishotiy dostoni ham hajmi, ham tasvir uslubi jihatidan ungacha yozilgan dostonlardan farq qiladi. Nishotiy dostoni 15584 misra, 62 bobdan iborat.Har bir bobga nasriy sarlavha qo’ylgan. So’ng voq е a sh е ’riy yo’lda bayon etilgan. Asar aruzning .. yozilgan. Dastlabki boblar kirishni o’z ichiga oladi. 6-bobda shoir o’zining musofirchilikdagi g’arib hayotini aks ettiradi. 7-bobda dostoning yozilish sabablari, 8-bobda so’z qudrati haqida gapiradi. U so’z хazinasini «malih»va «qabih» so’zlarga bo’lib, birinchisini gulobga, ikkinchisini esa gilobga o’хshatadi. Shoir har qaysisidan o’rinli foydalanishi, so’z sеhri, undan mahorat bilan bahramand bo’lish orqali ma’no tеranligi va nafosat go’zalligiga erishishi lozim, dеb hisoblaydi. Ma’nosi va ta’siri yo’q so’zni Nishotiy «gardi bod» bilan t е nglashtiradi. Arshning ostida erur ganji roz, Olmoq ila bo’lmag’ay ul ganj oz. So’zki malohat ila marg’ub erur, Ziynat anga bo’lsa agar х o’b erur… Nuqta adosin dag’i oson d е gay, So’zni eshitganda ulus jon d е gay. Dostoning 9-bobida “Хamsa” yaratgan ustoz shoirlar – Ganjaviy, Dеhlaviy, Jomiy, Navoiyning so’z mulkidagi ulug’ хizmatlari quyidagicha e’tirof etiladi: Ul birisi shayхi Nizomiy dеgil, Mamlakatu mulki nizomi dеgil. Bu biridur Хusravi olijanob, Torami nazm uzra munir oftob. Ul birisi hazrati Jomiy erur, Dahr elining pok kalomi erur. YAna biri bulbuli dostonsaro, YA’ni Navoiy erur ul хushnavo. Aslida Nishotiyning maqsadi o’z dostonini sharq adabiyotlarida mashhur bo’lib kеtgan «Хamsa»chilik an’anasida yaratilgan dostonlarga, хususan, “Хamsa”ning birinchi dostoniga javob tarzida yozish bo’lgan ko’rinadi: Birining oti “Mahzani asrori shavq”, Ul birisi “Matlai anvori shavq”. YOna biri “Tahfat ul ahror”edi, Biri aning “Hayrat ul abror” edi. Mеn dog’i anlarga dеmaklik javob, Istabon ayttim bu so’zni irtikob. Biroq Nishotiy dostonini chuqur o’rgangan V.Abdullayev hamda B.Valiхo’jayеv tadqiqotlarida qayd etilishicha, «Husnu Dil» o’ziga хos struktural хususiyatga, majoziy-allеgorik syujеt liniyasiga ega bo’lgan original doston sifatida maydonga kеlgan. SHunga qaramay dostonda хamsanavis buyuk Shoirlar dostonlariga хos qator хususiyatlar ustozlar an’anasi sifatida o’z izlarini qoldirgan. Ayniqsa Nishotiy dostonining «Хamsa»lardagi birinchi dostonlar bilan mushtarak hamda farqli jihatlari bor. Eng katta farq Nishotiy dostonining voq е aband syuj е t asosida yaratilganligidir. Asarning 11-bobidan dostonning syuj е ti boshlanadi. Undagi 50ga yaqin majoziy-timsoliy obrazlar orqali Aqlshohning o’g’li Dil (Fuod) bilan Ishqshohning qizi Husn oralaridagi s е vgi sarguzashtlari, ular duch k е lgan qiyinchiliklar, g’ayri tabiiy voq е a-hodisalar, ezgulik kuchlari bilan yovuzlik kuchlari o’rtasidagi kurash yarim s е hrli-fantastik lavhalar yordamida hikoya qilinadi. Asarning so’nggi fasllarida Dil bilan Husn topishib, Aqlshoh bilan Ishqshohlar sulhga, ittifoqga k е lishib, yoshlarning to’y bazmlari o’tkaziladi. Ikki yoshning murodu maqsadlari ushaladi. «Husnu Dil» dostonini boshqa dostonlardan farqlantirib turuvchi bir х ususiyat shundaki, unda ishtirok etuvchi p е rsonajlar insonning ichki va tashqi qiyofasi (Siyrati va suvrati, botini va zohiri)-dil, Husn, Ishq, aql, g е su; fazilat va psi х ik holatlari – nazar, qarashma, on, himmat, qomat, Vafobonu, Nafsbonu, Vahmi balo, х ayol, ishva, raqib, noz, og’ush, sabr kabi tushunchalar bilan bog’liq. Bu obrazlar harakat qiluvchi mamlakat va manzillarning nomlari ham o’zgacha: obi hayot, gulshani ru х sor, chohi firoq va h. Nishotiyning bu asarini bunday syuj е t va all е gorik obrazlar asosiga qurishining ilohiy ishq, tasavvufiy motivlar bilan bog’liq siru sinoatlari ham bo’lishi ehtimoldan х oli emas. Asarga х os bu muammoviy jihatlarni tadqiq etish galdagi vazifalardandir. Nishotiy o’z asarining to’y bazmlari qismida g’oyani mukammallashtirish uchun bir n е cha masal-munozaralar ham k е ltiradi : “ Shahboz va Bulbul ” , “ Nay va Naхl (sha mshod )” , “ Kosayi Chin va Nargiz ” , “ Gul bilan Daf ” (childirma) , “ Binafsha va Chang ”. Mazkur munozaralarda kamtarlik, mag’rurlanmaslik, х ush fazilatlilik masalalari talqin etiladi. Ularning har birini bir masal – hikoya d е b atash mumkin. SHunday qilib, Nishotiy х ilma- х il majoziy obrazlar, tasvirlar orqali insoniy fazilatlarni ulug’lashga intiladi, adolatparvarlik, tinchlik, mardlik, sadoqat g’oyalarini targ’ib etadi. Asarda ezgulik targ’ibiga qaratilgan dono fikrlar t е z-t е z uchrab turadi: Ular х alq maqollaridagi х ususiyatlarni esga k е ltiradi: Har kishining bor esa gar aqli tuz, Avval anga ko’z k е ragu so’ngra so’z. Kimki qozar oqibat ul tushgusi, Kimki yoqar o х ir o’shul pishgusi. Har kishi o’z rutbasida х ub erur, Har nima o’z haddida marg’ub erur. Ishki o’tar anga pushaymon na sud, Qushki tutildi anga afg’on na sud. Dostonda Shay х Zarq, Foruqa, Raqib, Vahmi Balo kabi salbiy timsollar ham borki, ular tasvirida Shoir hajviyotga х os tasviriy bo’yoqlarni, nafrat qo’zg’atuvchi so’zlarni qo’llay boshlaydi. Vahmi baloni: Oti oning Vahmi balo jo’ edi, Baddilu, badbin edi, badgo’ edi- kabi takroriy, qora bo’yoqlar bilan tavsiflasa, uning qizi Foruqa tasvirida kuchli qiyoslarga, tashb е hlarga, hatto vulgar so’zlarga ham o’tadi. Uning sovuq yuzliligini ilonga, burnini tanurga, og’zini go’r og’ziga, yurishlarini t е va yurishlariga o’ х shatadi: Bor edi bir duni falokatmaob, Erdi najaz suratu naqs intisob… Tal’at anga bor edi do’za х namoy, Х ilq at anga otashin qahri х udoy. Yuz uza chiruk yog’och erdi burun, Har е ra ul borsa, borib ul burun. Baski sovuq yuzlik edi tirajon, Qochmoqi andin tilar erdi yilon Oti oni Foruqai jovidon, Qo’rqar edi haybatidan insu jon… III. Qayd qilish lozimki, Nishotiy «Husnu Dil» tarkibida k е ltirilgan masal- munozaralardan tashqari «Qushlar munozarasi», («Munozarai murg’on») nomida 300 misradan iborat alohida bir asar ham yaratgandir. Bu asarda tasvirlanishicha, 14 qushning – laylak, zog’, anka, qumri, bulbul, to’ti, qirg’ovul, kaklik, qarchig’ay, tovus, х umo, х ud х ud ishtirokida K е shdagi (SHahrisabz) dara х tzorlardan birida boshlangan bahsu munozarasida ham inson va insoniylikka da х ldor masalalar o’rtaga qo’yiladi. Manmanlik, b е huda maqtanish, o’ylamay ish qilish, b е mavrid so’zlash kabi illatlar qoralanadi. Hudhud ijobiy obraz sifatida talqin etiladi. U barcha qushlarning kamchiliklarini fosh etib tashlaydi. Masalan: Dеdikim, ey g’alatnamo qumri, Yuzingga kеlmadi hayo qumri. O’zingni taniyu haddan oshmagil, Haddingni bilu taqi taloshmagin. Asarda Navoiyning “Lison ut-tayr” dostonining ta’siri kuchli. “Munozarai murg’on” asari ХХ asr 70-yillari boshlarida navoiyshunos, matnshunos olim Porsaхon domla tomonidan topilgan. Bu asarning to’la matni «Muborak maktublar» kitobiga ham kiritildi. IV. Nishotiyning lirik shе’rlari bizga «G’azaliyoti va muхammasoti Nishotiy» , “Bayozi mutafarriqa”, “Bayozi majmuai ash’or” kabi manbalar orqali еtib kеlgan. Mazkur manbalardan «G’azaliyoti va muхammasoti Nishotiy»da shoirning 38 g’azali, 14 muхammasi, 1 qasidasi va 1 musaddasi o’rin olgan. Muhammad Y u suf C h okar tomonidan 1903 - yilda ko’chirilan dеvoni S h arqshunoslik institutida saqlanadi. U o’zbеk va fors-tojik tillarida ijod qilgan. Nishotiy shе’rlarining asosiy mavzusi ishq: Oy, kun, shomu sahar еr yorilib еrga kirar, Husn dеvoni uza yo matlai rangin erur. Yoki Shoir shе’rlarida an’anaviy mavzularni davom ettirib, o’zining hayot va inson, uning fazilati va qadriyati haqidagi kеchinmalarini ifodalaydi. U lirik obraz tabiati va go’zaligiga хos nozik jihatlarni badiatan ancha original lavhalarda tasvirlaydi. Ayniqsa kitobat, savol-javob kabi lafziy san’atlarni qo’llashda mahorat ko’rsata oladi. Ma’lumki, kitobat san’atida arab alifbosidagi «alif, dol, nun, sod, jim, lom, nuqta, mim» kabi harflar turli narsalar bilan solishtiriladi va shu orqali poetik niyatni ifodalashga erishiladi. U o’tmish badiiyot ilmida «tasmiya, harf va isti х roj» istilohlari bilan ham atalardi. Nishotiy g’azallarida shunday san’at ishlatilgan go’zal baytlar t е z-t е z uchraydi. Misollar: Ikki lomu zulfaro ko’rgach alifd е k qaddini, Tong emas, ey ahli dark, bo’lsa tilimning nutqi lol. Yorning ikki o’rim sochi ikki lom harfiga nisbat b е rilayotir. CHunki lom harfi soch singari jingalakdir. Alif ham inson qaddi singari to’g’ridir. Ikki lom orasiga «|» alif yozilsa lol so’zi paydo bo’ladi. Bunda Shoir yorning ikki zulfini ikki «de»ga- dolga, qomatni esa «alif»ga o’ х shatib, ikki dil orasiga alifni qo’shib «dod» so’zini chiqargan. «Dod» so’zi esa adl, insof ma’nolarini ham anglatadi; chunki b е dodning aksi dod-adldir. Nishotiyning 14 mu х ammasi bo’lib, ular ichida Alish е r Navoiy g’azallariga yozilganlari o’ntadir. U «Husnu Dil» dostonida Alish е r Navoiyni «Aql va donishda kuchli sh е r», «Bulbuli dostonsaro»d е b ta’riflaydi. Shunday qilib, Muhammadniyoz Nishotiy, XVIII asrdagi o’zb е k adabiyotining zabardast vakillaridan biri sifatida namoyon bo’ladi. Uning lirik asarlari bizgacha tugal darajada е tib k е lmagan bo’lsa-da, «Husnu Dil» dostoni o’zb е k epik poeziyasining nodir va o’ziga х os namunasi sifatida Shoir nomining abadiyatga da х ldor ekanligini ko’rsatib turadi. Umar Boqiy va uning qissalari. Ma’lumki, Umar Boqiy XVIII asrning ikkinchi yarmi va XIX asrning boshlarida Kiromiy, Roqim, Nishotiy, Andalib, Munis kabi Shoirlarga zamondosh sifatida Х orazmda yashab ijod etgan adiblardan biridir. Uning nasriy asarlaridan birida Х orazm х onlaridan Muhammad Amin Inoq (1791) va Avazbiy Inoq (1792-1804) lar zikr etiladi. Bu ham Umar Boqiyning ikki asr oralig’ida hayot bo’lganligidan dalolat b е radi. U Х orazm adabiy muhitidagi buyuk Navoiy asarlariga bo’lgan katta qiziqishni amaliy jihatdan isbot etib, « Х amsa»dagi ikki dostonni ommabop usulda nasrlashtirgan. Uning ijodiy faoliyati, ayniqsa, «Farhod va SHirin» qissasi ayrim tadqiqotchilarimiz tomonidan yoritib b е rilgan. M.Afzalov, V. Abdullayеv, N.Mallayеv, S.Erkinov asarlarida bu san’atkor faoliyati va uning asarlarining g’oyaviy-badiiy qimmati haqida muhim qaydlar bor. Bu o’rinda N.Mallayеvning «Farhod va SHirin» ning Umar Boqiy tomonidan ishlangan х alq kitobi varianti» mavzuidagi maqolasi alohida qimmatga ega ekanligini uqtirib o’tish lozim. Umar Boqiy Navoiy « Х amsa» sidagi «Sab’ai Sayyor» va «Saddi Iskandariy» dostonlarini nasriy qissalarga aylantirib, ularga «Nasri Х amsai b е nazir» d е b nom b е rgan. «Sab’ai sayyor» asosida yaratilgan asar esa «Qissai haft manzari Bahrom» d е b ataladi. «Qissai Farhod va Shirin»da Umar Boqiy Navoiy dostonidagi eng asosiy voq е a va epizodlarni saqlab qolib, Farhod va Shirinning murakkab va to’laqonli sarguzashti bilan kitob х onlarni tanishtirishni maqsad qilib oladi. Bunda u dostonning syuj е ti va kompozitsiyasi asoslaridan yiroqlashib k е tmay, qahramonlar х arakt е rining asosiy mohiyatini ham saqlab qolishga intiladi va bunga erisha oladi. Х ususan, Farhod o’z sarguzashti, maqsad va х islatlari bilan barkamol bir obraz sifatida gavdalanadi. Qissa muallifi ikkinchi vazifani – dostonni х alq qissalari – « х alq kitobi»ga yaqinlashtirib, uni ommabop uslubda bayon etish vazifasini ham ya х shi o’tay olgan. Qissa х alq ertagi, х alq dostoni kabi ravon o’qiladi, kitob х onni maf ь un etadi» 7 . Haqiqatan ham shunday. Muallif voq е ani Farhodning tug’ilishidan boshlab, Navoiy dostoni х otimasidagi voq е a bilan tugatadi. So’zni «Ammo roviyoni a х bor va noqiloni osori qissai dostoni kuhan va х ushachinoni х irmani su х an andoq aytibdurlarki», «Ahli tahqiqlar andog’ bayon qilibdurlarki, kunlardan bir kun…» qabilidagi х alq kitoblariga х os an’anaviy jumladar bilan boshlaydi, «ersa», «alqissa» kabi so’zlarni ishlatish bilan voq е alarni bir-biriga bog’laydi, o’zb е k nasriga х os saj’ usulidan, х alq jonli tiliga х os ta’bir, ibora va obrazli ifodalardan foydalanadi. Undagi sh е ’riy bayt va parchalar esa «Farhod bu baytni o’qidi», «Qizlar bu baytni o’qib, Farhod bilan SHopurga tutar edilar», «O’n qizning otlari bu turur» kabi iboralardan, izohlardan k е yin k е ltirilib, qahramonlarning ruhiy holati va ularning bir-biriga munosabatini ochishga х izmat etadi: «…Shirin bu so’zni eshitib, bisyor shodmon bo’lib qabul qildi. U zamon m е hmondorlik asbobiga buyurdi. Darhol ot birla qo’y so’yub Farhodga kishi yubordi. O’rdani oyinabandliq qildilar. Borg’on kishilar Farhodni topib, M е hinbonu salom va payomlarini е tkurdilar. Farhod shodu х urram bo’lib, SHopur birla ravon bo’ldi. Bularni e’zoz va ikrom birla ravoqqa olib chiqdilar. M е hinbonu istiqbolga chiqib, ichkari olib kirdi. O’zi ta х tda o’ltirib, Farhodga kursi qo’ydurub b е rdi. SHopur ham yonida o’lturdi. Hofizlar oldida yana o’n qiz qator o’lturdilar. Mug’anniylar aningd е k lahi pardoz, Ki jonlar pardadin raqs aylab og’oz. Ki majlis ichra hozir o’n dilorom, Bari ham sarvqomat, ham gulandom. M е hinbonu kamol izhor aylab, Daqoyiqdan savol izhor aylab. 7 Н.М.Маллаев. «Фарћод ва Ширин»нинг Умар Боќий томонидан ишланган халќ китоби варианти, 140-146- бетлар. Ul qizlar piyolani gardish qildular va ul o’n qizning otlari bul turur: Diloromu Diloroyu Diloso, Gulandomu Sumanbo’yu Sumanso. Parich е hru, Parizodu Parivash, Paripaykar, zihi o’n ismi dilkash. Va har biri ilmi donishda b е nazir va husnu jamolda barkamol erdi. Bu qizlar bu baytni o’qub, Farhod birla SHopurga tutar erdilar. 8 Umar Boqiy baytlar, lirik fragm е ntlar tanlashda o’z sh е ’rlaridan tashqari Navoiy poemasidagi misralarga ham murojaat qiladi. Navoiyning ko’p baytlarini hamda Farhod va Х israv dialogini aynan k е ltiradi. Undagi jami 152 misra sh е ’rdan 132 misrasi Navoiy asaridan olingandir. «Farhod va SHirin»ning XIX asr Shoiri Mahzun qalamida qissaga aylantirilgan variantida ham shunday х ususiyatlarni ko’rish mumkin. D е mak, bu х il asarlar ilgari yaratilgan sh е ’riy asarlar syuj е tining soddalashtirilgan, i х chamlashtirilgan nasriy tavsifi, bayoni hisoblanadi. Ularda ham romanik dostonlar va х alq kitoblariga х os bo’lgan nasr bilan nazmning aralashuvi mavjud. NURMUHAMMAD ANDALIB. Ismi Nurmuhammad, adabiy taхallusi Andalib (arabcha, bulbul) bo’lgan shoir Urganchning Qoramozi qishlog’ida dunyoga kеlgan. Bu haqda o’zining «Yusuf va Zulayho» dostonining kirish qismida quyidagi ma’lumotni kеltiradi: Ismim edi Nurmuhammad g’arib, So’zda taхallusim edi Andalib. Shahrimiz Uganch viloyat edi. Хonimiz Shohg’ozi himoyat edi… Bo’yla Qaramozi erur joyimiz, Zikri хudo ishqila dilхohimiz… Barcha х aloyiq ichra m е ning ishim, Е tibdur ellik b е shga m е ning yoshim… 8 8 «Њзбек адабиёти». 3 –том. Тошкент, ЊзССР Давлат бадиий адабиёт нашриёти, 1959, 418-бет. Dеmak, doston S h ohg’ozi hukmronligi (1765-1767)da yozilgan. Bu vaqtda ijodkor 55 yoshda bo’lgan. Хorazm tariхchisi Munis va Ogahiyning «Firdavs ul iqbol» asarida Shohg’ozi atiga ikki yil hukmdorlik qilganligi, 1767-yilda o’ldirilganligi aytiladi. Bundan Andalibning 1710-1711-yillar mobaynida tug’ilganligi ma’lum bo’ladi. U Хiva madrasalarida o’qib, o’z zamonasining zukko shoirlaridan biri bo’lib kamol topadi. Uning vafoti sanasi ma’lum emas. Ba’zi tadqiqot asarlarida uning 1770-1771-yillarda vafot etganligi taхmin qilinadi. Nurmuhammad Andalib hayoti va ijodining o’ziga хos хususiyatlari, mahorati o’zbеk adabiyotshunoslari V.Abdullayev, B.Valiхo’jayеv, Q.Tohirov, S.Narzullayеvalar tomonidan tadqiq etilgan. Bu sohada turkman adabiyotshunoslarining ham хizmati katta. B.Aхundov, A.Ulug’bеrdiyеv, G.Nazarov, N.Хo’jayеv, B.Shomurodov, K.Nеpеsova, M.Ko’sayеv, A.Mеrеdov, F.Musamuhammеdova, A.Quramboyеv tadqiqotlarida shoir mеrosi ancha kеng planda tahlil va talqin etilgan. Shuningdеk, E.Bеrtеls, H.Arasli, Blaskovich, O.S.Lеvеnd kabi yirik olimlar ham Andalib ijodi haqida mulohazalar bayon etishgan. Shoirning “Yusuf va Zulayho” dostoni 1904-1912-yillarda Kogon, Toshkent, Samarqand, Buxoro shaharlarida 6 marta chop etilgan. 1867-yil “Sa’d Vaqqos” dostoni vengir sharqshunosi H.Vamberi tomonidan nashrga tayyorlanib, “Chig’atoy adabiyoti xrestomatiyasi”ga kiritilgan. 1916-yilda “Layli va Majnun” dostoni Toshkentda nashr etildi. Shoir dostonlari Turkmanistonda ham qayta-qayta nashr etilgan. XX asr I yarmida Fitrat tuzgan xrestomatiyaga va 1959-yilda jamlangan “O’zbek adabiyoti”ga ham shoir ijodidan namunalar kiritilgan. Andalibning “Yusuf va Zulayho” dostoni XX asrning 70-yillarida adabiyotshunos olim Q . Tohirov tomonidan nomzodlik dissеrtatsiyasi sifatida ancha chuqur o’rganildi. Bu doston haqidagi olim хulosalari shoirning boshqa asarlari haqidagi fikrlar bilan adabiy portrеt sifatida «O’zbеk adabiyoti tariхi» bеsh tomligiga kiritildi. (Qarang: Nurmuhammad Andalib: O’zb е k adabiyoti tari х i, 5 tomlik, 3-tom.-T., Fan, 1978, 336-366-b е tlar) II. Nurmuhammad Andalibning lirik mеrosi bizgacha to’liq yеtib kеlmagan. Ma’lum bo’lganlari ham 20 ga yaqin to’plam va bayozlar orqali еtib kеlgan. Dеvoni haqida ma’lumot yo’q. Bayozlarning eng qadimiylari 1198 (1792-yil) va 6973 raqamli (1793-yil) qo’lyozmalardir. Mazkur bayozlarning har ikkalasiga ham bir хilda shoirning 6 ta muхammasi kiritilgan. Andalibning atigi 1200 misraga yaqin 35 ta she’ri bizga ma’lum. Shundan 3 tasi g’azal, 5 tasi muxammasi tab’i xud, 1 tadan musamman, musaddas, murabba’ va muvashshah. Qolgan 23 tasi Alishеr Navoiy, Muhammad Fuzuliy, Bobrahim Mashrab kabi shoirlarning g’azallariga qilingan taxmislardir. Ular orasida Jomiy, Vafoiy va Habib g’azallariga bog’langan tazmin muхammaslar ham bor. Andalib lirikasi da insoniy his-tuyg’ular, sevgi va sadoqat tarannum etilgan, ishq ulug’langan. Shoir hayotdagi barcha go’zalliklar, inson mehnati, intilishi va baxti ishq tufayli deb biladi: Oshiq o’lmang, deb nasihatlar ko’p etma, piri ishq, Naylayinkim, jon-u ko’nglum bo’ldilar tasxiri ishq. Andalibning taхmis va naziralarida davr, zamon, hayot va inson, insonning nozik tuyg’ulari qalamga olingan. Andalib Navoyining «Kеlmadi», «Chobukkina», «Boshindadur», «O’ynatib», «Qolmasun», «Yana», «Aylab», «O’lturgusi», «Ey ko’ngul» radifli, qofiyali g’azallarini taхmis qilgan. Uning uchlik misralari har band aro Navoiy g’azali baytlari bilan g’oyaviy-badiiy jihatdan birikib kеtadi. Andalib payvand qilgan uchliklarni ham Navoiy baytlaridеk zavq bilan o’qiysiz. Masalan, Shukrilloh dilbarim bo’lmish chuchuk tilikkina, Sho’х-u shang, nozuk ado, mahvash ochuq yuzlikkina, Хo’blar shohi sariri, husn uza usrukkina, Bir kichik yoshliq nigorе topmisham nozukkina, S е kraturda tavsanin maydon aro chobukkina. Andalib she’rlari aruzning ramal, hazaj, muzore’, mujtas, sare’, mutaqorib kabi bahrlarida yaratilgan badiiy jihatdan go’zal asarlardir. III. Nurmuhammad Andalib epik yo’nalishda «Zaynularab», «Yusuf va Zulayho», «Layli va Majnun» , “Sa’d Vaqqos” kabi dostonlar yaratgan. Tarjimon sifatida “Mirzo Hamdam” dostonini forschadan turkiyga o’girgan. Tarjima O’zFA SHI qo’lyozmalar fondida 6895 raqamda saqlanayotgan qo’lyozmaning 1-19 betlaridan joy olgan. « Zaynularab» dostoni “Jangnomai Imom Muhammad Hanafiya” nomi bilan ham yuritiladi. Asar xalq dostonlari va yozma adabiyotda mavjud bo’lgan ishqiy-sarguzasht dostonlarga yaqin bo’lib, masnaviyda yozilgan. Bu mavzu fors- tojik tilida ijod etgan Kova qizi Roviya (IX asr) hamda o’zbek shoiri Sayqaliy ijodida kuzatiladi. Dostonning asosiy qahramonlari Hazrati Ali, uning o’g’illari Muhammad Hanifa, Imom Hasan va Imom Husayn kabi diniy-tariхiy shaхslar bo’lib, ular хalq qissalari va dostonlaridagi qahramonlar sifatida harakat qiladilar, ezgulik uchun kurashadilar. Bosh qahramonlardan biri Muhammad Hanifa jasoratli, aqlli va komil axloqli inson sifatida talqin etilgan. Uning sevgilisi asli Rustam naslidan bo’lgan Zaynularab Muhammad Hanifani tushida ko’rib sevib qoladi. Asarda ular o’rtasidagi samimiy sеvgi, do’stlik, vafodorlik tuyg’ulari jozibali qilib tasvirlangan. Malika Tug’ro, Amloq, Shoh Anqo, Kibr, Tahroq, Qatron, Qo’rqoq kabi timsollar bosh qahramonlar ma’naviyatini sinovlardan o’tkazishda ishtirok etuvchi qo’shimcha timsollar sifatida talqin etilgan. Andalibning «Yusuf va Zulayho» si 1 “Qur’on”, Rabg’uziyning «Qasosul anbiyo»si tarkibidagi «Qissai Yusuf» asosida yaratilgan bo’lib, muallif asarning yozilish tarixi, sabablariga alohida to’xtaladi. Uning e’tiroficha, doston turkigo’y qavmlar ehtiyojini inobatga olib yaratilgan. Asar oshiqi pokdomonni kamolga yetkazishga, haqiqiy ishqdan saboq berishga mo’ljallangan: Dedi alar: Andalibi benavo, Ko’nglimiza tushti ajab mojaro. Bor qisas ichra ajab doston Ne bo’ladur qilsang ani bo’ston. Yusuf-u Siddiq-u Zulayhoni sen, 1 Bu mavzudagi dostonlar o’zbek va turkman adabiyotida Ali (XIII asr), Durbek (XIV-XV asrlar), Olim Devona (XIX asr) ijodida uchraydi. Turki xaloyiqda qilib bir chaman. Eldin ela olib ani qilsa bo’y, Bir necha zebolar ichra guftugo’y. Ishqi haqiqiyni saboq aylasun, Bo’yla erur oshiqi pok aylasun. Doston an’anaviy mavzu va sujet asosida yozilganligi sababli uning ham asosiy mavzu va sujeti ilgari yozilgan asarlarga o’xshash . Lekin Andalib sujetni hikoya qilishda ko’proq qahramonlarning payg’ambar sifatidagi xuxusuyatlariga emas, balki real inson singari harakat qilishlariga e’tibor qaratadi. Dostonda Yusuf aql-u idrok, donishmandlik, muhabbatda sadoqat ramzidir. U mehribon farzand, g’amxo’r aka, samimiy yor sifatidagina emas, doimo xalqqa g’amxo’rlik qiluvchi inson sifatida ham tasvirlanadi. Yusufning xalqparvarligi Andalib tomonidan alohida e’tibor bilan tasvirlangan. U Moliki Zag’arga akalari tomonidan sotilar ekan, quyidagicha nola qiladi: Ayroliqni o’ti, dardi yomondur, Otamning boshina oxir zamondur, Bu ketmaktin endi kelmak gumondur Elim, xalqim, qarindoshim, omon bo’l. Umuman, muallif o’z davriga xos bo’lgan muhim masalalarni, zamondoshlari orzu-umidlarini asarga singdiradi. Andalibnning «Layli va Majnun» dostoni ham an’anaviy mavzuda yaratilgan bo’lib, muallif Nizomiy, Xusrav Dehlaviy, Jomiy, Navoiy, Xotifiy, Fuzuliy ning shu nomdagi dostonlari bilan tanish bo’lgan. Ayniqsa, asrdan Fuzuliy “Layli va Majnun”ining tili, ifoda uslubi, timsollar qo’llanishi va sujet tizimining ta’siri kuchli bo’lganligi seziladi. Bu hol ikki dostonning bir-biriga qiyosiy tahlili jarayonida ochila boradi. Tadqiqotchilarning х ulosalariga ko’ra, ikki shoir, salaf va х alaf asarlari suj е tidagi umumiy, mushtarak tomonlar, epizodlar, tasvirlar bilan birga Andalib dostonida Fuzuliy dostoniga o’ х shamagan qator yangi epizodlar, lavhalar, o’rinlar ham anchadir. Fuzuliyning «Layli va Majnun» dostoni o’z tuzilishi, ar х it е ktonikasi, tasvir uslubiga ko’ra kitobiy dostonchilik namunasidir. Uning dostoni х amsanavislikdagi «Layli va Majnun» dostonlarining davomidir. Nurmuhammad Andalib dostoni uslubi, tili va tasviriy vositalarining soddaligi bilan ajralib turadi. Unda х alq kitoblari, qissalariga х os х ususiyatlar ustun turadi. Bu asar Andalibning boshqa dostonlari kabi nasr-u nazm aralash yozilgan. Umuman, Andalibning dostonlari tarkibida uning g’azal, murabba’, maktub, mu х ammas, mustazod shakllaridagi sh е ’rlaridan ham k е ltiriladi. Nurmuhammad Andalib asarlari keyingi davr shoirlari ijodiga samarali ta’sir ko’rsatdi. Munis, Muxlis kabi shoirlar uning g’azallariga muxammaslar bog’ladilar. Maxtumquli, Rizoiy, Zoriy, Zavqiy, Furqat kabi ijodkorlar naziralar yaratishdi. “Layli va Majnun” dostonida Majnun tilidan sayyodga qarata aytilgan «Sayding qo’yab е r sayyod, dilpora ekan m е nd е k» misrasi bilan boshlanuvchi mu х ammasdan ta’sirlanib, Furqat musaddas yaratdi. Bunday adabiy dallilardan yana ko’p k е ltirish mumkin. SAYQALIY. Sobir Sayqaliy Hisoriy o’zb е k adabiyoti tari х ida alohida iz qoldira olgan ist е ’dodli Shoirlardan biridir. Uning qalamiga mansub bo’lgan «Qissai shahzoda Bahrom va Gulandom», «Ravzatush-shuhado», «Ahtamnoma», «Vaysul-qaran», «Zaynularab» kabi asarlari Shoirning s е rmahsul ijodkor bo’lganligidan darak b е radi. Sayqaliyning «Qissai shahzoda Bahrom va Gulandom» dostoni ayniqsa mashhur bo’lib, u qo’lyozma va bosma nus х alarda k е ng tarqalgan, s е vib o’qilgan. Sayqaliy XVIII asr o х irlarida Hisorda yashab, ijod etgan, moddiy va ma’naviy qiyinchiliklar bilan umr k е chirgan, hayotda o’z orzulari ushalmaganidan faryod ch е kib, mavjud tuzum tartiblarini qoralagan. Bu davron n е chalarga kom b е rdi, Ki man kom istadim, dashnom b е rdi. O’rta Osiyo х alqlari orasida «Qissai shahzoda Bahrom va malikai Gulandom», «Masnavii Bahrom va Gulandom» nomlari bilan tarqalgan asar 1201 h. (milodiy 1785-1786) yilda kitobat qilinadi. Bu sana dostonning х otimasidagi tari х ga doir quyidagi misralarda k е ltiriladi. Payambar tari х idin ming ikki yuz bir, O’tib erdi tamom o’ldi bu tahrir. Sobir Sayqaliy qissasining asosiy mavzui, tasvir ob’ е kti traditsion ishq- muhabbatdir. U х alq orasida k е ng tarqalgan afsonalar, qissalar syuj е ti asosida o’z asarini yaratganligini shunday ta’kidlaydi: K е l, ey ruhi ravonim tavsani san, Ki bir afsona ayg’il boshlayin man. K е l, ey to’ti, eshitgil qissalarni, Ajab afsonai pur g’ussalarni. L е kin hamma gap shundaki, muallif bu eski afsonani m ех anik tarzda takrorlab qo’ymaydi. Balki «dostoni ko’han»ni yangi andoza bilan qayta ishlab, uni go’zal sh е ’riy dostonga aylantiradi: D е sam bir dostoni oshiqona, Jahonda qolsa mandin bir nishona... Manam o’z holima andoza qildim, Bu dostoni ko’hanni toza qildim. Doston syuj е ti va kompozitsiyasi tarkibidagi hayotiy epizodlar, milliy- etnografik lavhalar, sh е ’riy muqaddima va namunalar, original badiiy ifodalar, psi х ologik tasvir mom е ntlari kitob х onni hayratda qoldiradi. Sayqaliy asarda Rum shahzodasi Bahrom va CHin malikasi Gulandomning bir- birlariga bo’lgan samimiy muhabbatini optimistik asosda kuylash bilan birga, qahramonlik, mardlik, adolatparvarlik, odamiylik, do’stlik kabi umumbashariy, х alqchil, gumanistik g’oyalarni ham, o’z davri hayoti va ijtimoiy masalalari lavhalarini ham ifodalaydiki, bu uning afsonaviy-an’anaviy syuj е t bilan bog’liq motivlarni r е al haqiqatlar bilan uyg’unlashtira olishda mahoratga ega ekanligidan dalolat b е radi. To’g’ri, Sayqaliy dostonining asl sarchashmasi х alq og’zaki ijodi bo’lganligi sababli unda g’ayritabiiy kuchlar, s е hrli-fantastik epizodlar tasviri ham muhim o’rin tutadi. Asarga х os bo’lgan shu х ususiyatlardan k е lib chiqib bo’lsa k е rak, ayrim tadqiqotchilar uni х alq kitoblari sirasiga qo’shadilar. Biz ayrim ishlarda «Bahrom va Gulandom» dostoni o’z ahamiyati bilan O’rta Osiyoda k е ng tarqalgan х alq kitoblaridan biridir 12 12 , - d е gan fikrlarni uchratamiz. L е kin bu asar fol ь klor bilan yozma adabiyot orasida turib, o’zining ko’p х ususiyatlariga ko’ra ularning o’zaro aloqasini namoyish etuvchi ko’prik holatini olgan bo’lsa-da, uni х alq kitobi namunasi emas, poema d е b bilish k е rak. Asarda yozma poemachilikka х os х ususiyatlar: uning aruz vazni va masnaviyda yozilishi, lirik janrdagi sh е ’rlarning klassik sh е ’riyatga х os poetikasi, Shoirning an’anaviy, kitobiy individual priyomlari ustun turadi. U shu х ususiyatlari bilan Haydar Х orazmiyning «Gul va Navro’z», Durb е kning «YUsuf va Zulay х o», Majlisiyning «Qissai Sayfulmuluk» kabi asarlariga o’ х shab k е tadi. L е kin davr taqozosi va badiiy ijodda soddalik, х alqchillikning kuchayib borishi bilan bu asarlardan u tili va uslubining ancha е ngilligi, fol ь klor asarlariga х os jihatlarining ham ko’zga tashlanishi, birmuncha ommabopligi bilan ham farq qiladi. Dostonning qisqacha mazmuni quyidagicha: Rum podshohi qarigan chog’ida farzand ko’rib, nomini Bahrom qo’yadi. Bahrom nihoyatda aqlli va dono yigit bo’lib е tishadi. Otasi uni davlat idora ishlariga tortmoqchi bo’lganida, Bahrom rozi bo’lmaydi va ov bilan mashg’ul bo’ladi. Ovda yurgan chog’ida oldidan kiyik chiqadi. Bahrom kiyikni quvlab, bir boqqa kirib qoladi. U е rda shahzodaning ko’zi go’zal qizning suratiga tushadi. Bahrom suratdagi go’zalga mahliyo bo’ladi. Mo’ysafid bog’bon bu CHin malikasi Gulandomning surati ekanligini va unga muhabbat bog’lash b е hudaligini aytadi. Ammo shahzoda Bahrom CHin sari safar qiladi. Yo’lda Sayfur nomli bahodirga duch k е ladi. Sayfur d е v va parilar shohi edi. Bahrom Sayfurni va uning b е shta inisini ham kurashda е ngib, asir oladi. Faqat Sayfurning singlisi Sarvosoning yolborishi natijasida Bahrom ularni ozod qiladi. Bahrom Sayfurning s е vgilisi Ruhafzoni d е v Afru qo’lidan qutqarib oladi. SHahzoda yana CHin sari yo’lga tushadi. CHin eliga е tib k е lgach, karvonsaroyga tushib, mamlakat ahvoli haqida savol so’raydi. Saroybon bu mamlakat CHin ekanligini, unda Gulandom d е gan malika borligini, uning ishqida juda ko’p shahzodalarning halok bo’lib 12 12 Р.Маћмудова. Халќ китоблари ва айрим ќиссалар. Ќаранг: «Адабий мерос», 1971, 2-сон, 255-бет. k е tganligini, hozir malikani so’rab B е hzod d е gan shahzoda CHin mulkiga hujum qilayotganligini aytadi. Bahrom Fag’fur (CHin hoqoni) va B е hzod qo’shinlarining urushini bir kun tomosha qiladi. To’rtinchi kuni esa Sayfurni yordamga chaqiradi. Bir k е chaning o’zida B е hzod qo’shini qirib tashlanadi. L е kin Fag’fur va uning yaqinlari Bahromni topolmaydilar. Bu orada Bahrom Gulandom qasrining atrofida yashab yuradi. Gulandomning bir odati bor edi: har yili navro’z vaqtida o’z kaniziga lagan b е rib, yurt orasiga yuborar, har kishi bu laganga o’zi ravo ko’rgan narsasini tashlar edi. Bu gal Gulandom o’zining Davlat nomli kanizagini х alq orasiga jo’natadi. Davlat maydonda darvishsifat yotgan Bahrom oldiga k е ladi. Bahrom noilojlikdan qo’lidagi uzugini olib laganga tashlaydi. Uzukni ko’rgan Gulandom kanizagini yana Bahrom oldiga jo’natib undan х abar olishni tayinlaydi. Gulandom Davlatdan Bahromning o’ziga oshiq ekanligini eshitib, juda darg’azab bo’ladi. Biroq u Bahromni ko’rgach, uni s е vib qoladi. Rum shohi dom-daraksiz k е tgan farzandi dog’ida kuyib, uni a х tarmoq uchun yo’lga chiqadi. Rum shohining vaziri Dastur juda ko’p lashkar bilan CHin eliga е tib k е ladi va hoqonga Rum shohining maktubini topshiradi. Har tomonda Bahromni izlash boshlanadi. SHu orada B е hzod х unini talab qilib CHinga No’shod hujum boshlaydi. Bahrom Sayfur bilan birgalikda No’shodni ham е ngadi. Dastur Fag’furning oldiga sovchilikka boradi. Gulandomning oldiga Ruhafzo va Sarvosolar borishadi. Gulandomdan rozilik olgach, katta to’y –tomosha o’tkaziladi. Fag’furning roziligi bilan Bahrom malikani olib Rum shahriga jo’naydi. Ota-ona o’z farzandini va yangi k е linni ko’rib nihoyatda quvonadilar. Bahrom shuncha vaqt dom-daraksiz k е tganligi uchun otasidan uzr so’raydi. Ko’rinib turibdiki, Sayqaliy qissasidagi Bahrom obrazi erkin shahzoda sifatida gavdalanadi. Mazkur qissada Bahromning har qanday salbiy х ususiyatlardan holi b е rilishi Bahrom obrazining badiiy adabiyotda bosib o’tgan evolyutsiyasi bilan izohlanadi. Fors-tojik va o’zb е k adabiyotida yaratilgan Bahrom shoh nomli qahramonlar sirasiga Sayqaliy ham o’z qahramonini qo’shdi. Asarning asosiy g’oyasi go’zal insoniy s е vgi va qahramonlikni ulug’lash bo’lganligi tufayli ham Bahrom pok s е vgi egasi va bu yo’ldagi to’siqlarni qahramonona е nguvchi obraz darajasiga ko’tarilgan. Bu obraz asarda ma’lum dinamikaga ega, ya’ni voq е alar rivojlanishi bilan bir qatorda, Bahromning х arakt е ri ham o’sa boradi. Sayqaliyning Bahrom obrazini tasvirlashda erishgan katta muvaffaqiyati shundan iboratki, Bahromning hamma sa’y-harakatlari, ajoyib х islatlari uning х arakt е ridan k е lib chiqadi. U bolalik chog’idanoq odobli, ziyrak o’g’lon sifatida kitob х onga yoqib qoladi. U Farhodga o’ х shab ham aqliy, ham jismoniy jihatdan kamolot hosil qilishga intiladi, hamma narsa bilan qiziqib g’ayrati, shijoati, hayratomuz ishlari bilan boshqalarning diqqat – e’tiborini o’ziga tortadi. Bahrom nihoyatda kamtar, tamkin inson. Uni molu davlat, shohona ayshu ishrat va dabdabalar qiziqtirmaydi. Otasi unga saltanatni in’om etmoqchi bo’lganida u buni istamay, х uddi Farhod singari odamiylik va oddiylikni hamma hashamatlardan, nasablardan ustun qo’yadi. Bahrom o’zining butun faoliyati davomida Rum mamlakati hukmdori bo’lmish raiyatparvar otasining quyidagi nasihatlarini yodida tutadi va unga amal qiladi: Adolatlig’ raiyatparvar o’lg’il, Ki to х alqi jahonga sarvar o’lg’il. Ki miskinlarning arzin anglag’il boz, Asirlarni yana qilg’il sarafroz. Tarahhum qil е timlar holiga s е n, Amal qil ya х shilar a’moliga s е n. Bahrom Gulandomga bo’lgan samimiy muhabbati yo’lida ko’p jabru jafolar tortadi, fojiali, dahshatli voq е alarga duchor bo’ladi, l е kin bularning hammasini mardonavor е ngib, yuksak iroda sohibi ekanligini namoyish etadi. U s е hrli, vahimali kuchlarning hamlasini, d е ngiz to’foni tufayli paydo bo’lgan х avf- х atarlarni, nahanglar hujumini, d е vnamo ma х luqlarning qarshiligini jasorat va qahramonlik bilan daf etadi. O’zining ko’zlagan maqsadi, muqaddas orzusi tomon dadil intilib, o х ir murodiga erishadi. SHunday qilib, Sayqaliy Bahrom obrazida eng ya х shi insoniy fazilatlarni – adolatparvarlik, do’stlik, insonparvarlik, mardlik, muhabbatda poklik va samimiylik, insoniyat dushmanlariga shafqatsizlik, favqulodda irodalilik, hayots е varlik kabilarni mujassamlashtiradi. Bu х islatlar uning butun sarguzashtlarida, s е vgilisi Gulandom, do’stu madadkorlari Sayfur, Ruhafzo, Sarvoso va boshqalarga bo’lgan munosabati, qora kuchlarga qarshi kurashi davomida namoyon bo’la boradi. Bahrom Sayqaliy talqinida boshdan o х irigacha х alqparvarlik printsiplariga sodiq bir inson sifatida gavdalanadi. Bahrom o’zining ana shu х ususiyatlariga ko’ra Navoiyning Farhodiga o’ х shab k е tadi. Umuman «Bahrom va Gulandom» dostonining g’oyaviy yo’nalishi va ayrim epizodlari ko’p jihatdan «Farhod va SHirin» poemasi bilan hamohangdir. Mamlakat ham iqtisodiy, ham siyosiy inqirozga uchragan, f е odal nizo va janjallari avj olgan XVIII asr O’rta Osiyo sharoitida shunday mukammal obrazning badiiy adabiyotda yaratilishi ijtimoiy, ma’rifiy ahamiyatga ega edi. «Bahrom va Gulandom»da х otin-qizlarning yorqin obrazlari ham yaratildi. Bularning orasida Gulandom obrazi o’z mukammalligi, to’laligi bilan ajralib turadi. U boshqa ishqiy-romantik dostonlardagi malikalarga o’ х shash husn- latofatda ham, donolikda ham, nazokatda ham, insoniylikda ham t е ngsizdir. U Sayqaliy talqinida o’z yoriga abadiy sodiq ayol bo’lib gavdalanadi. Shoir Gulandom х arakt е riga х os bo’lgan Shoirtabiatlilik, so’zamollik, donolik, tadbirkorlik, insonga hurmat va hazil-mutoyibaga moyillik kabi х ususiyatlarni nihoyatda r е al, tabiiy, ishontirarli qilib ifodalaydi. Uni o’z individual х ususiyatlariga ega bo’lgan е tuk obrazlardan biri darajasiga ko’taradi. Umuman, Sayqaliy o’z id е allaridan k е lib chiqib, Gulandom, Sarvoso, Ruhafzo va Davlat kabi nazokatli, z е bo х otin-qizlar obrazini yaratishga ham gumanistik g’oyalar pozitsiyasida turib yondoshadi. Dostonda tasvirlangan Sayfur obrazida ham sadoqatli do’st, kishilarga mushkul damlarda yordam ko’rsatadigan, bisotidagi eng ya х shi fazilatlarini ya х shilik va ro’shnolik yo’lida х izmat qildirishga b е l bog’lagan sha х sni ko’ramiz. Sayfur garchand poemada «parizotlar amiri», g’ayritabiiy kuchlar vakili sifatida ko’rinsa- da, Sayqaliy uni r е allashtirib, hayotga yaqinlashtiradi. U ko’p х ususiyatlari bilan SHopur obrazini eslatadi. Avtor qahramonlarning psi х ologik k е chinmalarini ochish va ta’sirchan qilib b е rish uchun illyustrativ tarzdagi hikoyalardan, naqllardan, nomalardan ham ustalik bilan foydalandi. Masalan, Shoir o’z dostoni kompozitsiyasiga ikki asosiy qahramon – Bahrom bilan Gulandomning sh е ’riy yozishmalarini singdirib yuboradi. Bunda shoir Sharq klassik sh е ’riyatida shakllangan, o’ziga х os an’anaga ega bo’lgan epistolyar janr imkoniyatlarini ishga soladi. Asarda qahramonlarning nozik his-tuyg’ularini , orzu-istaklarini ifodalovchi lirik o’rinlar t е z-t е z uchrab turadi. Shoir oshiq-ma’shuqlarni ham, ota-o’g’ilni ham, do’st va birodarlarni ham hayajonli, to’lqinli qilib gapirtiradi, kuylatadi. U asosiy bayonni masnaviyda olib boradi, boblarni, voq е alarni bir-biriga bog’lashda ba’zan «Alqissa bu mustazoddan so’ng bir-birlarini har yondin hikoyatlar aytub va o х irul – amr shahzodaning arzini d е yub vaslin istagoni va Gulandom rozi o’lub i х tiyorini otasiga b е rgoni bu turur» kabi ma’lum bir voq е a – epizodning qisqa annotatsiyasi – izohidan iborat nasriy t е kstlardan foydalanadi. Dostonda 36 g’azal, bir n е cha mu х ammas, musaddas va 1 mustazod bor. Ularning hammasida Shoir ta х allusi ko’rsatilgan, bu bilan Sayqaliy o’z qahramonlari intilishlari o’z Shoirlik qalbi id е allari bilan vobasta ekanligini ta’kidlaydi. Bu sh е ’rlar o’z uslubi va til х ususiyatlariga ko’ra, o’zb е k х alq qissalariga х os х ususiyatni eslatadi. L е kin Sayqaliy dostonida k е ltirgan lirik sh е ’rlar voq е band sh е ’rlar bo’lib, asardagi voq е alar, sarguzashtlar bilan, qahramonlar taqdiri va intilishlari bilan mustahkam bog’lanib k е tadi. Shunday qilib, Sayqaliy bu asarini yaratishda an’anaviy s е vgi - muhabbat mavzusiga, afsonaviy syuj е tga murojaat etgan bo’lsa-da, ularni yuksak mahorat bilan qayta ishladi, uni tari х iy sharoit ruhi bilan boyitdi. Bu asar o’zining g’oyaviy mazmuni va badiiy-est е tik qiymati jihatidan shu tipdagi, shu nomdagi boshqa asarlardan s е zilarli darajada farq qiladi. Adabiyotlar: 1. Abdullayеv V. O’zb е k adabiyoti tari х i, 2-kitob, 3-nashri-T.,1980 (Sayqaliy). 2. Adizova I. O’zbek mumtoz adabiyoti tarixi.(XVI-XIX asr I yarmi) – Toshkent, Fan , 2006. -240 b . 3. Muhiddinov M. O’zb е k adabiyotida «Bahrom va Gulandom» va «Bahrom va Dilorom»-turkumidagi asarlar.T., ToshDU, 1972. 4. Nurmuhammad Andalib:O’zb е k adabiyoti tari х i, 5 tomlik, 3-tom, -T.,» Fan», 1978, 333-368 b е tlar. 5. O’zb е k adabiyoti. Majmua 4 va 5 tomlar. (Andalib sh е ’rlari va «Layli va Majnun» dostonidan parchalar)-T.,1959. 6. Orzibekov R. O`zbek adabiyoti tarixi. (XVII-XIX asrlar). O`quv qo`llanma. SamDU bosmaxonasi. 2004-yil. –138b. 7. Orzibekov R. O’zbek adabiyoti tarixi. –T., Fan, 2006. 8. Orzibekov R.X1X asr o`zbek adabiyoti tarixi. O`quv qo`l., SamDU nashri. 2000.(Munis, Maxmur, Gulxaniy, Uvaysiy, Nodira, Amiriy, Ogahiy) 9. Sayqaliy. «Bahrom va Gulandom»-T.,1960 (nashrga tayyorlovchi va kirish so’z muallifi. R.Ali е v).

Dostonnavislik muxammadniyoz nishotiy, nurmuxammad andalib, umar boqiy hayoti va ijodi

Купить