Dunyo mamlakatlarining jaxon moliyaviy iqtisodiy inqiroziga qarshi - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	45000UZS
Размер	208.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Июль 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Arabov Amirbek

Дата регистрации 31 Июль 2024

10 Продаж

Dunyo mamlakatlarining jaxon moliyaviy iqtisodiy inqiroziga qarshi

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI O ZBEKISTON MILLIYʻ ʻ
UNIVERSITETINING JIZZ А X FILI А LI
“SIRTQI” F А KULTETI
“IQTISODIYOT” YO N
ʻ А LISHI
2-BOSQICH 551-22-GURUH TALABASI
BOZOROVA DILFUZANING
“Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish” F А NID А N
KURS ISHI
Mavzu: Dunyo mamlakatlarinig jaxon moliyaviy –iqtisodiy inqirozga
qarshi choralari dasturlari
Bajardi: Bozorova D
Ilmiy rahbar: Nizamitdinov A
Jizzax-2024

Mundarija:
Kirish…………………………………………………………………………….3-4
I-Bob. Iqtisodiy inqroz tushunchasi vauning nazariyalari……………….…5-11
1. 1."Iqtisodiy inqiroz" tushunchasining tarixi…………………………..………5-7
1.2. Jahon iqtisodiyotidagi inqirozlarning rivojlanish nazariyasi………………..7-
11
II-Bob. Iqtisodiy inqirozning asosiy turlari va yuzaga kelish sabablari.....12-19
2.1 Inqirozlarning asosiy turlari………………………………………………..12-
16 2.2 Inqrozlarning yuzaga kelish sabab va bosqichlari…………….………..
….16-19 III-Bob. O ‘ zbekistonda iqtisodiy inqrozlarni bartaraf etishga
qaratilgan faoliyatni rag ‘ batlantirish………………………………………….….
……..20-26
3.1. Iqtisodiy inqiroz, kelib chiqish sabablari va O‘zbekistondagi iqtisodiy
masalalar va ko‘rilgan chora tadbirlar………………………………………….20-
24
3.2. Pul-kredit siyosatini amalga oshirishning usul va mexanizmlari….…….24-
26
Xulosa va takliflar.……… …………………………………………......……27-28
Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………...………………29-30

Kirish.
Rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotidagi kichik va katta tsikllar nisbatan
sinxron harakatlanib, jahon sikllarini hosil qiladi. Kichik tsikllar katta tsikllarning
organik qismidir. Agar ular katta tsikllarning pastga tushish bosqichida paydo
bo‘lgan bo‘lsa, unda ular inqirozning chuqurligi, depressiyaning davomiyligi va
ko‘tarilishning zaifligi bilan tavsiflanadi. Katta tsikllarning yuqoriga ko‘tarilish
bosqichi kuchli ko‘tarilishlar va zaif tushkunliklarga ega bo‘lgan kichik tsikllar
bilan tavsiflanadi.
Ma’lumki, zamonaviy jamiyat hayot darajasi va sharoitlarini doimiy ravishda
yaxshilashga intiladi, bu faqat barqaror iqtisodiy o‘sish orqali ta’minlanishi
mumkin. Biroq kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, uzoq muddatli iqtisodiy o‘sish bir
xil emas, balki iqtisodiy beqarorlik va hatto inqirozlar davrlari bilan doimo uzilib
turadi.
Inqirozlar deyarli hamma narsaga salbiy ta’sir qiladi va shuning uchun ular
ular bilan kurashishga harakat qilmoqdalar. Ammo bunday holatda ham
rivojlangan mamlakatlar oh, Qo‘shma Shtatlar, Buyuk Britaniya, Frantsiya,
Germaniya va boshqa G‘arbiy Evropa mamlakatlari kabi, biz iqtisodiy inqirozlarga
qarshi kurashda katta muvaffaqiyatlarni ko‘rmayapmiz.
Iqtisodiy tsikllarni qanday yumshatishni o‘rganish orqali odamlar darhol
mamlakatning iqtisodiy farovonligi va shaxsiy farovonlik ko‘rinishidagi natijani
his qilishadi. Iqtisodchilarning asosiy maqsadi esa aynan shunday natijalarga
erishishdir. Lekin hamma narsa juda oddiy emas. Olimlar bir necha asrlar
davomida tsikllarning paydo bo‘lishining aniq sabablarini aniqlay olmadilar.
Hozirgi vaqtda iqtisodiy tsikllarning paydo bo‘lishining faqat nazariyalari mavjud
bo‘lib, ular bilan boshqa iqtisodchilar ham rozi bo‘lishadi yoki o‘z nuqtai nazarini
taqdim etadilar.

Biroq, bu savol bugungi kungacha ochiq qolmoqda.
Mashhur amerikalik iqtisodchi Elvin Xansen, o‘zining ko‘plab asarlarini
iqtisodiy tsikllarni o‘rganishga bag‘ishlagan, buni shunday ta’kidlagan: "Iqtisodiy
sikllarga oid adabiyotlar tarixi davomida turli iqtisodchilar tsiklik tebranishlarning
kelib chiqishi hali ham shunday bo‘lib qolmoqda, degan fikrni bir necha bor
bildirgan. yechilmaydigan sir.
Hozirgi kunda ba’zi rivojlanayotgan mamlakatlar dollarning oltin-valuta
zahirasidagi ulushini kamaytira boshladilar va tovarlarni eksport va import qilish
hisob-kitoblarini milliy valutada yoki yevroda amalga oshirmoqda. AQSH tashqi
siyosatiga itoat qilmaydigan har qanday "istalmagan" davlatga iqtisodiy sanksiyalar
qo‘yishi, jumladan, "istalmagan" davlatlar uchun dollar bilan operatsiyalarni
taqiqlashi mumkin. Shuningdek, ko‘plab mamlakatlar markaziy banklarining
davlat raqamli valutalarini yaratish uchun loyihalari tufayli ularning aylanmasi
2021 yil boshida 2 trln.dollarga yetdi va kriptovalyuta bozorining tez o‘sishi
oqibatida allaqachon jamg‘arma sifatida dollarning ishonliligiga putur yetmoqda.
Kurs ishining maqsadi – Men o‘z kurs ishimda Jahon moliyaviy iqtisodiy inqrozi
sharoitida tartibga soluvchi mamlakatlarda pul kredit vositalari orqali iqtisodiyotni
tartibga solish muammolari haqida tushuncha berish va imkon boricha aniq faktlar
bilan va qonun qoidalar asosida izohlashni hamda yakuniy xulosamda takliflarimni
berishni o‘z oldimga maqsad qilib qo‘yaman.
Kurs ishining vazifasi:
- ."Iqtisodiy inqiroz" tushunchasining tarixi haqida ma’lumotlarga ega bo‘lish.
- inqrozlarning yuzaga kelish sabab va bosqichlari o‘rganish va tahlil qilish.
- iqtisodiy inqiroz, kelib chiqish sabablari va O‘zbekistondagi iqtisodiy masalalar
va ko‘rilgan chora tadbirlarni o‘rganish.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxati, ilovalardan iborat bo‘lib , jami 30 sahifani tashkil etadi.

I-Bob. Iqtisodiy inqroz tushunchasi vauning nazariyalari.
1.1 "Iqtisodiy inqiroz" tushunchasining tarixi.
Inqiroz tushunchasi ko‘p daraja va talqinlarga ega. "Inqiroz" iborasi
yunoncha "krizis" so‘zidan olingan bo‘lib, "har qanday masala yoki shubhali
vaziyatda hukm, qaror" degan ma’noni anglatadi. Bundan tashqari, "chiqish, nizoni
hal qilish (masalan, harbiy)" degan ma’noni anglatishi mumkin. Ammo so‘zning
zamonaviy ma’nosi ko‘pincha Gippokrat va shifokorlar tomonidan qo‘llaniladi:
inqiroz esa kasallikning rivojlanishidagi hal qiluvchi bosqichni anglatadi. Shu
ma’noda, kasallik kuchayganida yoki boshqa kasallikka o‘tganda yoki hatto o‘lim
bilan yakunlanganda "inqiroz" haqida gapiramiz.
Misol uchun, Koselleck tomonidan ixcham formula berilgan: inqiroz
"o‘lchab bo‘lmaydigan burilish nuqtasi bo‘lib, bunda o‘lim yoki hayot hal bo‘ladi".
XVIIXVIII asrlarda inqiroz tushunchasi jamiyatda kechayotgan harbiy, siyosiy
inqirozlar kabi jarayonlarga nisbatan qo‘llanila boshlandi, ayni paytda inqirozning
tibbiyotdan olingan deyarli o‘zgarmagan ma’nosi qo‘llanila boshlandi. Va nihoyat,
o‘n to‘qqizinchi asrda ma’no iqtisodga o‘tdi. Inqirozning o‘sha davrda shakllangan
"klassik" iqtisodiy konsepsiyasi kapitalistik iqtisodiy tizimda tebranishlar va salbiy
hodisalar, to‘siqlar bilan tavsiflangan istalmagan va dramatik bosqichni anglatadi. 1

Shu ma’noda inqiroz tushunchasi iqtisodiyotni rivojlantirishda kon’yuktura
nazariyalari sxemasida uzoq vaqtdan beri mustahkam o‘rin egallagan. Shunday
qilib, Spithoffning tsiklik sxemasi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: turg‘unlik -
birinchi yuksalish - ikkinchi yuksalish - cho‘qqi - kapital etishmasligi - inqiroz.
Lekin bu ta ’ rif iqtisodiyotning rivojlanishi va faoliyatining ko‘plab turli sxemalari
1 Xajiev B.D., Mamaraximov B.E., Mambetjanov Q.Q. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik.T.: “Iqtisodiyot”,2019.- 548
bet

va bosqichlarini hisobga olmaydi. Shuning uchun inqirozning "klassik" ta’rifi
o‘rnini ancha noaniq "iqtisodiy inqiroz" tushunchasi egalladi. Mechlapning
fikricha, agar “iqtisodiy munosabatlarning nomaqbul holati yuzaga kelsa, aholining
katta qatlamlari va iqtisodiyotning ishlab chiqarish tarmoqlarining keskin ahvoli
chidab bo‘lmas bo‘lsa” iqtisodiy inqiroz haqida bormoqda.

Sombart iqtisodiy inqirozni "iqtisodiy hayotga, haqiqatga katta xavf
tug‘diradigan iqtisodiy salbiy hodisa" deb ta’riflaydi. Mikroiqtisodiyotda “korxona
inqirozi” tushunchasidan foydalaniladi. Keng ma’noda korxona mavjudligiga xavf
tug‘diradigan jarayonni anglatadi. "Korxona inqirozi / korxona inqirozi"
tushunchasi zamonaviy iqtisodiy adabiyotlarda korxona hayotidagi turli
hodisalarni, korxona faoliyatidagi oddiy to‘siqlardan tortib, turli nizolar orqali
korxonaning vayron bo‘lishiga qadar, hech bo‘lmaganda buning uchun. korxona,
halokatli sifatida tavsiflanishi mumkin.
Korxona inqirozi hodisalar va harakatlar jarayonlari ketma-ketligidagi keskin
momentni anglatadi. Inqirozli vaziyatdan chiqishning ikkita varianti odatiy holdir,
yoki bu ekstremal shakl sifatida korxonani tugatish yoki inqirozni muvaffaqiyatli
yengish. Wiener va Kaan bizga inqiroz belgilarining eng to‘liq rasmini beradi.
12 ta belgi yordamida Wiener va Kaan inqiroz tushunchasini to‘liq ta’riflay
oldilar: "Inqirozlar: bu ko‘pincha voqealar va harakatlar ketma-ketligida burilish
nuqtasi bo‘ladi; ular tez-tez shoshilinch / shoshilinch vaziyatni shakllantiradilar.
harakatlar muhim ahamiyatga ega; ular maqsad va qadriyatlarga tahdid soladi;
ularning oqibatlari ishtirokchilarning kelajagi uchun dahshatli; ular muvaffaqiyatga
erishish uchun yangi shart-sharoitlarni yaratadigan voqealardan iborat; ular
vaziyatni baholashda noaniqlikni keltirib chiqaradi. 2

Inqirozni yengish uchun zarur alternativalarni ishlab chiqish; ular hodisalar
va ularning ta’siri ustidan nazoratni kamaytiradi; ular reaktsiya vaqtini minimal
darajaga qisqartiradi, ishtirokchilarda stress va qo‘rquvni keltirib chiqaradi;
ishtirokchilar uchun mavjud bo‘lgan ma’lumotlar odatda etarli emas; ular vaqt
2 Kondratyev N.D. Iqtisodiy dinamika muammolari: darslik. qo'llanma / N.D. Kondratyev. - M .:

etishmasligiga olib keladi. ishtirokchilarga; ular ishtirokchilar o‘rtasidagi
munosabatlarni o‘zgartiradilar; ular keskinlikni oshiradi, ayniqsa siyosiy
inqirozlarda, millatga ta’sir qiladi. Ushbu sanab o‘tilgan belgilar inqirozni to‘liq
tavsiflash uchun etarli.
Iqtisodiy inqirozlar, bu davrda kapitalistik iqtisodiyotning rivojlanishi
jarayonida buzilgan takror ishlab chiqarishning asosiy nisbatlarini zo‘ravonlik
bilan

tiklash sodir bo‘ladi. Iqtisodiy inqirozlar ishlab chiqarishning mutlaq pasayishida,
qisqarishida namoyon bo‘ladi kapital q o‘ yilmalar, ishsizlikning o‘sishi,
firmalarning bankrotligi sonining ko‘payishi, aksiyalar narxining pasayishi va
boshqa iqtisodiy zarbalar.
Iqtisodiy inqirozlarning sababi kapitalizmning asosiy qarama-qarshiligi -
ishlab chiqarishning ijtimoiy tabiati va uning natijalarini o‘zlashtirishning xususiy
kapitalistik shakli o‘rtasidagi. Mehnat taqsimoti, ishlab chiqarishning
ixtisoslashuvi, sanoatda kooperatsiya kapitalistik korxonalarni yagona xo‘jalik
mexanizmiga bog‘laydi, ularning normal faoliyat ko‘rsatishi uchun tarmoqlar
o‘rtasida butun iqtisodiyot miqyosida, ishlab chiqarish vositalarini ishlab
chiqarishda ma’lum nisbatlarga rioya qilish kerak. va iste’mol tovarlari ishlab
chiqarish, kapital to‘planishi va iste’mol o‘rtasida. Lekin hukmronlik xususiy mulk
u tomonidan yaratilgan ishlab chiqarish anarxiyasi, qattiq raqobat, mehnatning
kapital tomonidan ekspluatatsiyasi takror ishlab chiqarish nisbatlarining doimiy
buzilishiga olib keladi. Ushbu buzilishlarning ba’zilari o‘z-o‘zidan yo‘qoladi,
boshqalari esa kuchayadi va to‘planadi.
Kapitalning o‘z-o‘zini o‘sishiga intilishi, foyda olishga intilishi ishchilar
daromadlari va iste’molining sekin o‘sishi (va ba’zan hatto qisqarishi) tufayli
ta’minlanadi. Natijada ishlab chiqarish va iste’mol o‘rtasidagi qarama-qarshilik
to‘planib, portlash nuqtasiga etadi va qoida tariqasida, iqtisodiy inqirozlarning
bevosita sababiga aylanadi.
1.2.Jahon iqtisodiyotidagi inqirozlarning rivojlanish nazariyasi.

O‘z-o‘zidan iqtisodiy inqiroz hech qayerdan kelib chiqmaydi va hech
qayoqqa ketmaydi. Iqtisodiy nazariya tsikl deb ataydigan narsaning ajralmas
qismidir. Iqtisodiy rivojlanishning tsiklikligi vaqt o‘tishi bilan isbotlangan. Haddan
tashqari ishlab chiqarishning iqtisodiy inqirozlari kapitalizmga organik ravishda
xos bo‘lib, uning tarixiy rivojlanishida muqarrar ravishda hamroh bo‘ladi. Noqulay
tendentsiyalarni qisqa muddatli yumshatishga imkon bergan inqirozlarning oldini
olish uchun iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish haqidagi ushbu asrning
o‘rtalarida mashhur bo‘lgan nazariya uzoq muddatli istiqbolda umidlarni oqlamadi
va muvaffaqiyatsizlikka uchradi. bozor iqtisodiyotining tsiklik rivojlanishining
umumiy tendentsiyasiga qarshilik ko‘rsatish.
Har bir inqirozning ob’ektiv sabablari doimo tsiklning boshqa bosqichlarida
oldingi iqtisodiy rivojlanishda yotadi. Davriy iqtisodiy inqirozlarning boshlanishi
Buyuk Britaniyada 1825 yil inqirozi bilan asos solingan, bu erda kapitalistik sanoat
birinchi marta rivojlangan. munosabat. Keyingi inqiroz - 1836 yil inqirozi Buyuk
Britaniya va AQSH - iqtisodiy jihatdan chambarchas bog‘langan 2 davlatni qamrab
oldi. 1847 yilda deyarli barcha Evropa mamlakatlariga ta’sir ko‘rsatadigan yana bir
inqiroz yuz berdi. O‘z tabiatiga ko‘ra, u jahon inqiroziga yaqinlashdi.
Birinchi jahon iqtisodiy inqirozi 1857 yilda sodir bo‘lgan va deyarli barcha
mamlakatlarda kapitalistik rivojlanish yo‘liga kirganidan beri bu eng chuqur
inqiroz edi. Qo‘shma Shtatlarda inqiroz davrida cho‘yan ishlab chiqarish 20% ga,
paxta iste’moli esa 27% ga kamaydi. Buyuk Britaniyada kemasozlik eng ko‘p zarar
ko‘rdi, ishlab chiqarish 26% ga kamaydi. Germaniyada quyma temir iste’moli 25%
ga kamaydi; Frantsiyada - 13% ga cho‘yan eritish va bir xil miqdordagi paxta
iste’moli; Rossiyada cho‘yan ishlab chiqarish 17% ga, paxta matolari ishlab
chiqarish 14% ga kamaydi. 3

1866 yilgi yangi iqtisodiy inqiroz Buyuk Britaniyada ayniqsa keskin edi,
ammo qolgan mamlakatlarga ozgina ta’sir qildi. Yana bir jahon inqirozi 1873 yilda
Avstriya va Germaniya bilan boshlandi. Bu kapitalizm tarixidagi eng uzoq davom
3 Xajiev B.D., Mamaraximov B.E., Mambetjanov Q.Q. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik.T.: “Iqtisodiyot”,2019.- 548
bet

etgan inqiroz edi: u 1878 yilda Buyuk Britaniya uning harakati orbitasiga
tushganda tugadi. 1882 yildagi iqtisodiy inqiroz asosan AQSH va Fransiyani
qamrab oldi; 1890 yil inqirozi davrida eng katta iqtisodiy zarbalar Germaniya,
AQSh va Frantsiyada kuzatildi. 1900-1903 yillardagi inqiroz erkin raqobat
kapitalizmi va imperializm davri o‘rtasidagi o‘ziga xos chegara bo‘ldi. Ushbu
inqiroz davrida, ayniqsa, AQSh va Germaniya, kamroq darajada Angliya va
Frantsiya ta’sir ko‘rsatdi. Bu qiyin edi iqtisodiy vaziyat va iqtisodiy inqiroz yomon
hosil bilan bir vaqtga to‘g‘ri kelgan Rossiya.

Burjua mafkurachilari kapitalistik monopoliyalarning paydo bo‘lishi, o‘z
korxonalarida ishlab chiqarishni tizimli ravishda tashkil etishi bilan iqtisodiy
inqirozlar yo‘qoladi yoki hech bo‘lmaganda yumshaydi, deb umid qildilar. Lekin
bunday bo‘lmadi. Imperializm davrining birinchi iqtisodiy inqirozi - 1907 yil
inqirozi ham oldingilaridan kam halokatli bo‘lmagan. U, ayniqsa, AQSh
iqtisodiyotiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. San’atda. "Marksizm va revizionizm" V.I.
Leninning yozishicha, 1907 yil inqirozi inqirozlar kapitalistik tuzumning muqarrar
qismi bo‘lib qolganining yaqqol isbotidir. Shu bilan birga, Lenin imperializm
davrida "alohida inqirozlarning shakllari, ketma-ketligi, surati o‘zgargan" deb
ta’kidladi.
Ko‘pgina boshqa kapitalistik mamlakatlarda kengaygan kapitalistik takror
ishlab chiqarishning to‘plangan qarama-qarshiliklari iqtisodiy o‘sish sur’atlarining
keskin pasayishi, ishlab chiqarish vositalarini ishlab chiqarishning asosiy qisqarishi
va kapital to‘planishining sekinlashishi bilan iqtisodiy faoliyatdagi tanazzullar
shaklida hal qilindi. Ko‘pincha ushbu uch o‘n yillikda AQShda iqtisodiy inqirozlar
takrorlandi - 1948-1949, 1953 - 1954, 1957-1958, 1960-1961, 1969-1971 va
19731975 yillarda - mos ravishda sanoat ishlab chiqarishining pasayishi bilan.
17%, 9%,
13%, 7%, 8% va 13% ga. 4

4 Xajiev B.D., Mamaraximov B.E., Mambetjanov Q.Q. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik.T.: “Iqtisodiyot”,2019.- 548
bet

Urushdan keyingi birinchi jahon inqirozi 1957-yil oxirida boshlanib,
1958yilning o rtalarigacha davom etdi.U AQSH, Buyuk Britaniya, Kanada,ʻ
Belgiya, Niderlandiya va boshqa bir qancha kapitalistik mamlakatlarni qamrab
oldi. Ishlab chiqarish sanoat mahsulotlari rivojlangan kapitalistik mamlakatlarda
4% ga kamaydi.
Inqiroz davrida sanoat ishlab chiqarishi AQSHda, masalan, 13%,
Yaponiyada 20%, Germaniyada 22%, Buyuk Britaniyada 10%, Frantsiyada 13%,
Italiyada 14% kamaydi. Bir yil ichida – 1973-yil dekabridan 1974-yil dekabrigacha
– AQSHda 33 foizga, Yaponiyada 17 foizga, Germaniyada 10 foizga, Buyuk
Britaniyada 56 foizga,
Fransiyada 33 foizga, Italiyada 28 foizga qimmatlashdi. 1974 yilda bankrotlik

holatlari 1973 yilga nisbatan AQSHda 6 foizga, Yaponiyada 42 foizga, Germaniya
Federativ Respublikasida 40 foizga, Buyuk Britaniyada 47 foizga, Fransiyada 27
foizga oshdi. 1975 yil o‘rtalariga kelib rivojlangan kapitalistik mamlakatlarda
to‘liq ishsizlar soni 15 millionga yetdi. 5

Kapitalistik mamlakatlar hukumatlarining inqirozning oldini olish va undan
chiqish yo‘lini topa olmasligi 70-yillarda boshlangan vaziyat haqida gapiradi.
davlat kontrtsiklik tartibga solishning inqirozi. Ishlab chiqarishni ijtimoiylashtirish
darajasining sezilarli darajada oshishi, iqtisodiy hayotning keng va chuqur
baynalmilallashuvi bilan Ikkinchi jahon urushidan keyingi birinchi yillarda ishlab
chiqilgan kontrtsiklik tartibga solish shakllari va usullari 70-yillarda o‘z samarasini
to‘xtatdi. Kapitalizmning asosiy qarama-qarshiligi yana o‘tkir shaklda namoyon
bo‘ldi.
1970-yillarning o rtalarida butun kapitalistik dunyoni o ziga xos jarayonlar
ʻ ʻ
va hodisalar bilan kechgan uzoq davom etgan va chuqur ishlab chiqarish inqirozi
qamrab oldi. Inqiroz 1973 yil kuzida AQSH, Buyuk Britaniya va Germaniya
Federativ Respublikasida rivojlana boshladi. Boshqa mamlakatlarda u biroz
kechroq boshlangan. Urushdan keyingi davrda inqirozning bunday sinxronligi
5 Kondratyev N.D. Iqtisodiy dinamika muammolari: darslik. qo'llanma / N.D. Kondratyev. - M .:

birinchi marta kuzatildi. Bu 70-yillarda kapitalistik mamlakatlar iqtisodiyotida
paydo bo‘lgan ba’zi yangi hodisalar, birinchi navbatda, etakchi kapitalistik
mamlakatlarning texnikiqtisodiy darajasining o‘xshashligi bilan bog‘liq. 1973-
1975 yillardagi inqiroz Yaponiya, Germaniya Federativ Respublikasi va bir qator
boshqa mamlakatlar uchun urushdan keyingi birinchi yirik inqiroz bo‘ldi.
1973-1975 yillardagi inqiroz global valyuta inqirozi sharoitida yuz berdi, u
dollar kursining keskin pasayishi, oltin narxining oshishi va xalqaro savdoning
umumiy beqarorligida namoyon bo‘ldi. moliyaviy munosabatlar. .. Aynan mana shu
inqiroz birinchi marta slumpflyatsiya kabi jarayon bilan tavsiflanadi: sanoat ishlab
chiqarishining bir vaqtning o‘zida pasayishi va narxlarning ko‘tarilishi
(inflyatsiya). Iqtisodiy inqirozlar burjua jamiyati ishlab chiqarish
munosabatlarining uning ishlab chiqaruvchi kuchlari bilan nomuvofiqligini
ko‘rsatadi, kapitalistik ishlab chiqarish

usulining o‘tkinchi xususiyatini ochib beradi, bu faqat davriy moddiy va moddiy
chiqindilar hisobiga rivojlanishi mumkin. kadrlar b o‘ limi. .. Ular mehnatkash xalqni
inqirozlardan, ishsizlikdan va ekspluatatsiyadan xoli yangi ijtimoiy tuzum –
sotsializm uchun kurashish zarurligiga ishontiradi.

II-Bob. Iqtisodiy inqirozning asosiy turlari va yuzaga kelish sabablari.
2.1. Inqirozlarning asosiy turlari.
Iqtisodiy inqirozlarni tushunishning boshlang‘ich kategoriyasi iqtisodiy tsikl
tushunchasidir. Iqtisodiy tsiklni ikkita sifat jihatidan bir xil holat o‘rtasidagi vaqt
oralig‘i sifatida aniqlash mumkin iqtisodiy muhit. .. Iqtisodiy tebranishlar
iqtisodiyotning eng muhim ko‘rsatkichlari - ishlab chiqarish hajmi, narxlar
darajasi, bandlik va boshqalarning barqaror holatidan chetga chiqishni ifodalaydi.
Biznes tsikllari to‘rt bosqichdan iborat: 6

1. inqiroz bosqichi;
2. qaror qabul qilish bosqichi (depressiya);
3. tiklanish bosqichi;
4. ko‘tarilish bosqichi; Inqiroz bosqichi:
❖ Sanoat tovarlarini sotish qiyinchilik bilan amalga oshirila boshlaydi va
tovarlarning sezilarli qismi umuman sotilmaydi.
❖ Tovarlarning bozor narxlari pasaymoqda.
6 Xajiev B.D., Mamaraximov B.E., Mambetjanov Q.Q. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik.T.: “Iqtisodiyot”,2019.- 548
bet

❖ Firmalarning foyda massasi va darajasi pasayib bormoqda.
Firmalarning investitsiya faoliyati ikki sababga ko‘ra to‘xtatiladi:
a) Tovar ishlab chiqarishni ko‘paytirishning ma’nosi yo‘q, chunki ilgari
ishlab
chiqarilgan tovarlar hali sotilmagan.
b) Firmalar foydalari massasi kamayadi, demak, firmalarning ishlab
chiqarishni kengaytirish uchun moliyaviy imkoniyatlari kamayadi.
Firmalar kreditlarni to‘lashni to‘xtatadilar va haqiqatan ham to‘lovlar
inqirozi boshlanadi. Natijada, firma va banklarning ommaviy bankrotligi
boshlanadi va kreditlar bo‘yicha foiz stavkasi juda yuqori bo‘lib, yiliga 10-15%
dan 30-50% gacha ko‘tariladi. Va bu yuqori foiz stavkasida ham banklar faqat
o‘zlari ishongan kishilarga kredit berishadi.
Qaror (depressiya) bosqichi:

Bozor iqtisodiyoti inqirozdan mustaqil ravishda chiqmoqda. Firmalar har
qanday yo‘l bilan o‘z mahsulotlari uchun hech bo‘lmaganda qandaydir foyda
olishga harakat qiladilar. Va keyin firmalar ishlab chiqarish xarajatlarini
kamaytirish va past narxlarda o‘rtacha daromad olish uchun fundamental mikro-
qayta qurishni boshlaydilar.
Buning uchun firmalar o‘zlarida mavjud bo‘lgan barcha moliyaviy
resurslarni safarbar qiladilar, tijorat banklaridan istalgan foizda kredit olib, bozorda
talabga ega bo‘lgan mahsulotlarni ishlab chiqarishni boshlaydilar, firmalar esa
rentabelsiz turdagi mahsulotlarni chiqarishdan bosh tortadilar. Ya’ni, bu
firmalarning ishlab chiqarish tuzilmasi tubdan o‘zgarib bormoqda, ammo bularning
barchasi uchun ular asosiy kapitalni yangilashlari kerak.
Shuning uchun boshlang investitsiya faoliyat i firmalarda investitsiya
tovarlariga talab ortib, boshqa firmalarda esa ishlab chiqarish texnologik zanjir
bo‘ylab kengayishni boshlaydi, ya’ni talab ortib boradi va bozor iqtisodiyoti
depressiya bosqichidan asta-sekin chiqib, uchinchi bosqich – tiklanish bosqichi

boshlanadi. Bundan tashqari, inqiroz bozor iqtisodiyotini oddiy davrda unchalik
foydali bo‘lmagan barcha zaif firmalardan tozalaydi.
Qayta tiklash bosqichi: 7

Uning xarakterli xususiyati asosiy kapitalning ommaviy yangilanishidir. Bu
bosqich yalpi milliy mahsulot ishlab chiqarishning inqirozdan oldingi darajasiga
yetguncha davom etadi. Asosiy kapitalning ommaviy yangilanishi va ishlab
chiqarishning sezilarli darajada kengayishi boshlanganda esa tiklanish bosqichi
o‘sish bosqichiga o‘tadi.
Ko‘tarilish bosqichi: 8

➢ Iqtisodiy o‘sish sur’atlari oshib, yalpi milliy mahsulot ishlab chiqarish hajmi
oshib bormoqda.
➢ Savdo jadal va ko‘plab tovarlarning bozor narxlari ko‘tarilmoqda.
➢ Firmalarning foyda massasi va darajasi oshib bormoqda.

➢ Bozor iqtisodiyoti bosqichma-bosqich barcha mavjud ishlab chiqarish
quvvatlarini to‘liq band qilishga o‘tadi.
➢ Ish haqi ko‘tarila boshlaydi.
➢ Asosiy kapitalning yangilanishi tufayli mehnat unumdorligi oshadi va shu
umumiy asosda mehnatga haq to‘lash ham oshadi.
Kichik tsikllarning moddiy asosi uzoq muddatli tovarlarning ommaviy
yangilanishi hisoblanadi. Kichik sikllarda inqiroz ishlab chiqarishni modernizatsiya
qilish va texnik jihatdan takomillashtirish, demak, bozorni kengaytirish uchun
turtki bo‘ladi. O‘rta (sanoat) tsikllar asbob-uskunalar va inshootlarga talabning
o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘lib, talabning o‘zi, uning kattaligi va yo‘nalishi, o‘z
navbatida, odatda 7-13 yil ichida amalga oshiriladigan yangi texnik va texnologik
yutuqlarni joriy etishga bog‘liq.
O‘rta sikllarning moddiy asosini asosiy kapitalning ommaviy yangilanishi
tashkil etadi, buning natijasida ishlab chiqarish yaxshilanadi. Biroq, ma’lum bir
7 Xajiev B.D., Mamaraximov B.E., Mambetjanov Q.Q. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik.T.: “Iqtisodiyot”,2019.- 548
bet
8 Kondratyev N.D. Iqtisodiy dinamika muammolari: darslik. qo'llanma / N.D. Kondratyev. - M .:

bosqichda ishlab chiqarishni yanada takomillashtirish imkonsiz bo‘lib qoladi, eski
texnik tizim boshqa tizim bilan almashtiriladi, uni takomillashtirish bir necha
o‘rtacha tsikllarda amalga oshiriladi. Bu texnik tizim ham o‘zini tugatadi va ishlab
chiqarishning yangi texnologik usuli boshlanadi, uning uzunligi katta iqtisodiy
tsiklga (uzun to‘lqin) to‘g‘ri keladi. Katta tsikllarda inqiroz jarayonlari asosiy
innovatsiyalarni joriy qilishni talab qiladi. Bu nafaqat ishlab chiqarishning
o‘sishini, balki butun iqtisodiyotni va uning ishlash mexanizmini qayta qurishni
ham rag‘batlantiradi. Binobarin, yirik tsikllar nafaqat bozorning kengayishi, balki
yangi bozorlarning yaratilishi bilan ham xarakterlanadi.
Umuman olganda, barcha turdagi biznes tsikllari o‘rtasida bog‘liqlik
mavjudligi e’tirof etiladi. Uzoq to‘lqinlar ko‘proq so‘riladi qisqa tsikllar. .. Har bir
uzoq sikl, birinchi navbatda, bir tomondan, fan-texnika taraqqiyotining, ikkinchi
tomondan, butun iqtisodiy tizimning o‘zaro ta’siri natijasida shakllanadi.
Rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotidagi kichik va katta tsikllar nisbatan
sinxron harakatlanib, jahon sikllarini hosil qiladi. Kichik tsikllar katta tsikllarning
organik qismidir. Agar ular katta tsikllarning pastga tushish bosqichida paydo
bo‘lgan bo‘lsa, unda ular inqirozning chuqurligi, depressiyaning davomiyligi va
ko‘tarilishning zaifligi bilan tavsiflanadi. Katta tsikllarning yuqoriga ko‘tarilish
bosqichi kuchli ko‘tarilishlar va zaif tushkunliklarga ega bo‘lgan kichik tsikllar
bilan tavsiflanadi.
Iqtisodiy inqiroz tsiklning bosqichlaridan biri bo‘lib, uni bir necha
mezonlarga ko‘ra tasniflash mumkin: 9

Ko‘payish nisbatlarini buzish tabiatiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi:
1) Tovarlarni haddan tashqari ishlab chiqarish inqirozi - bu sotish
mumkin bo‘lmagan ortiqcha miqdordagi foydali narsalarning chiqarilishi.
2) Tovarlarni kam ishlab chiqarish inqirozi aholining samarali talabini
qondirish uchun ularning keskin tanqisligidir.
9 Xajiev B.D., Mamaraximov B.E., Mambetjanov Q.Q. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik.T.: “Iqtisodiyot”,2019.- 548
bet

Iqtisodiy tizimlardagi nomutanosiblik ko‘lamiga ko‘ra, inqirozlarni umumiy
inqirozlarga bo‘lish odatiy holdir (barcha inqirozlarni qamrab olgan inqirozlar).
milliy iqtisodiyot) va qisman (iqtisodiyotning biron bir sohasi yoki tarmog‘ini
qamrab olgan inqirozlar).
Shunday qilib, moliyaviy inqiroz- davlat moliyasining chuqur parchalanishi.
Bu doimiy byudjet taqchilligida namoyon bo‘ladi (davlat xarajatlari uning
daromadlaridan sezilarli darajada oshib ketganda). Moliyaviy inqirozning
ekstremal ko‘rinishi davlatning xorijiy kreditlar bo‘yicha to‘lovga qodir
emasligidir. Masalan, 1929-1933 yillardagi jahon iqtisodiy inqirozi davrida. Buyuk
Britaniya, Frantsiya, Germaniya, Italiya xorijiy kreditlar bo‘yicha to‘lovlarni
to‘xtatdi. Va AQSh 1931 yilda. tashqi qarzlar bo‘yicha barcha to‘lovlarni bir yilga
kechiktirdi.
Pul inqirozi- pul tizimiga zarba. O‘tkir qisqarish mavjud bank kreditlari ,
omonatlarning ommaviy olib qo‘yilishi va banklarning qulashi, aholi va
tadbirkorlarning naqd pulga intilishi, qimmatli qog‘ozlar va obligatsiyalar bahosi,
shuningdek, bank foiz stavkasining tushishi.

Valyuta inqirozialohida mamlakatlar valyutasining qadrsizlanishida (xorijiy
«qattiq» valyutalarning etishmasligi, banklardagi valyuta zaxiralarining tugashi,
valyuta kurslarining pasayishi) ifodalanadi.
Qimmatli qog‘ozlar bozori inqirozi- qimmatli qog‘ozlar narxining keskin
pasayishi, ularning emissiyasining sezilarli darajada qisqarishi, faoliyatdagi chuqur
tanazzul. Birja .
Agrar inqiroz- Bu qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini sotishning keskin
yomonlashishi (qishloq xo‘jaligi mahsulotlari narxining pasayishi).
Strukturaviy inqirozishlab chiqarish tarmoqlari o rtasidagi me yoriyʻ ʼ
munosabatlarning buzilishi (bir tarmoqning boshqa sohalarga zarar yetkazadigan
bir tomonlama rivojlanishi, sohadagi vaziyatning yomonlashishi) natijasida yuzaga

kelgan. ba ’ zi turlari ishlab chiqarish). Masalan, 70-yillarning o rtalarida G arbʻ ʻ
davlatlarini xomashyo va energiya bilan ta minlashda katta qiyinchiliklar yuzaga
ʼ
keldi.
2.2. Iqtisodiy inqirozlar va ularning turlari va ularning paydo bo‘lish
sabablari.
Inqiroz - iqtisodiy ko‘rsatkichlardagi nomutanosiblikning kuchayishi tufayli
mavjud muvozanatning keskin buzilishi. Bu oraliqda yalpi talabning kamayishi va
natijada taklifning ortiqchaligi kuzatiladi. Talabning kamayishi bilan savdo
muammolari paydo bo‘ladi tayyor mahsulotlar, va ishsizlik ortib bormoqda. Barcha
iqtisodiy ko‘rsatkichlar pasayib bormoqda. Daromadlarning barcha turlari, shu
jumladan ish haqi, investitsiyalar, foyda, shuningdek narxlar tez sur’atlar bilan
pasayishni boshlaydi. Sotilmay qolgan tovarlar ko‘rinishida saqlangan falaj kapitali
tufayli doimiy xarajatlarni to‘lash uchun mablag‘larning keskin etishmasligi
mavjud, shuning uchun kredit to‘lovi - kreditlar bo‘yicha foiz stavkasi tez sur’atlar
bilan o‘sib bormoqda.
Aktsiyalar va obligatsiyalar, shuningdek, boshqa qimmatli qog‘ozlar narxi
pasayishni boshlaydi, shuning uchun bankrotlik va korxonalarning ommaviy
yopilishi to‘lqini boshlanadi. Inqiroz depressiyaning boshlanishi bilan tugaydi.
Tovar ishlab chiqarish aholining samarali talabining tor doirasi bilan
belgilangan chegarani kesib o‘tganligi sababli, iqtisodiy inqiroz tovarlarning
umumiy ortiqcha ishlab chiqarilishi va kapitalning ortiqcha to‘planishi xarakterini
oladi. U kapital to‘plash va iste’mol, vositalar ishlab chiqarish, ishlab chiqarish va
iste’mol tovarlari ishlab chiqarish o‘rtasidagi buzilgan nisbatlarni to‘g‘irlash orqali
bir kapitalistik tsiklni tugatadi va keyingi davr uchun zamin yaratadi. Iqtisodiy
inqiroz sinfiy qarama-qarshiliklarni keskin kuchaytiradi, chunki ular olib keladigan
ofatlarning butun og‘irligi asosan mehnatkashlar yelkasiga tushadi. Bu sinfiy
kurashning kuchayishiga olib keladi, bu kurash jarayonida ishchilar sinfining
o‘zo‘zini anglashi, uning tashkiloti va birdamligi o‘sib boradi.
Shuningdek, iqtisodiy inqirozlar jamiyat uchun katta iqtisodiy yo‘qotishlarga
olib keladi, chunki ular davomida ishlab chiqarish apparatlarining katta qismi

ishlamay qoladi, yuzlab minglab, hatto millionlab ishchilar ishsiz qoladi. Iqtisodiy
inqirozning boshlanish vaqti, chuqurligi va davomiyligi, birinchi navbatda,
iqtisodiy yuksalish davrida takror ishlab chiqarishning asosiy nisbatlarini buzish
darajasiga bog‘liq. Ammo, bundan tashqari, inqirozlar o‘z-o‘zidan paydo bo‘lishi
mumkin, chunki ular paytida odatda pasayish sodir bo‘ladi. xarid qobiliyati
ishchilar (ishsizlikning ko‘payishi va ish vaqtining qisqarishi tufayli), bu esa
tovarlarni sotish shartlarini yanada murakkablashtiradi va kapital to‘planishi va
iste’moli o‘rtasidagi vaqtinchalik muvozanatni tiklashga to‘sqinlik qiladi.
Iqtisodiy inqirozlarning sabablari bir bo‘lsada, har bir inqiroz o‘ziga xos
tarixiy sharoitlarda yuzaga kelganligi sababli o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
Ularning yo‘nalishiga davrning o‘ziga xos xususiyatlari, kapitalizmning rivojlanish
darajasi, inqiroz avj olgan paytda ma’lum bir mamlakatda ta’sir qiluvchi iqtisodiy
va siyosiy omillarning butun majmuasi ta’sir qiladi.
Inqirozlarni tasniflash ularni tan olishda va shuning uchun ularni
muvaffaqiyatli boshqarishda juda muhimdir. Inqiroz sabablari 10
1. Tashqi:

❖ ijtimoiy-iqtisodiy (inflyatsiyaning o‘sishi, beqarorlik soliq tizim i ,
qonunchilikning nomukammalligi, ishsizlikning o‘sishi, aholi daromadlari
darajasining pasayishi);
❖ bozor (ichki bozor sig‘imining pasayishi, monopoliyaning kuchayishi,
valyuta bozorining beqarorligi);
❖ boshqalar (siyosiy beqarorlik, jinoyatchilik).
2. Ichki:
• boshqaruv (bozor kon’yunkturasini yetarli darajada bilmaslik, ishlab
chiqarish xarajatlarini noto‘g‘ri boshqarish, boshqaruvda moslashuvchanlikni
pasaytirish, moliyaviy boshqaruvni samarasiz);
• ishlab chiqarish (asosiy vositalarning eskirishi va eskirishi, mehnat
unumdorligining pasayishi, yuqori energiya sarfi, ob’ektlarning ortiqcha
yuklanishi. ijtimoiy soha ) ;
10 Shodmonov Sh/, G‘afurov U. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik. T.:Iqtisodiyot, 2017

• bozor (mahsulotlarning raqobatbardoshligining pasayishi, etkazib
beruvchilar va xaridorlarning cheklangan doirasiga bog‘liqlik).
Inqiroz bosqichlari, mazmuni, oqibatlari va ularni bartaraf etish bo‘yicha zarur
choralari bo‘yicha farqlanadi: 11

1. Daromadlilik va foyda hajmining pasayishi Buning oqibati
yomonlashuvdir moliyaviy ahvol korxonalar, rivojlanish manbalari va zaxiralarini
qisqartirish. Muammoni hal qilish ham strategik boshqaruv (strategiyani qayta
ko‘rib chiqish, korxonani qayta qurish) va taktik (xarajatlarni pasaytirish,
samaradorlikni oshirish) sohasida bo‘lishi mumkin.
2. Ishlab chiqarishning rentabelsizligi Oqibat korxonaning zahira
fondlarining kamayishi (agar mavjud bo‘lsa, aks holda uchinchi bosqich darhol
boshlanadi). Muammoni hal qilish strategik menejment sohasida yotadi va, qoida
tariqasida, korxonani qayta qurish orqali amalga oshiriladi.
3. Zaxira fondlarining tugashi yoki yo‘qligi Korxona o‘z aylanma
mablag‘larining bir qismini yo‘qotishlarni qoplashga yo‘naltiradi va shu bilan

qisqartirilgan takror ishlab chiqarish rejimiga o‘tadi. Qayta qurish endi muammoni
hal qilish uchun ishlatilmaydi, chunki uni amalga oshirish uchun mablag‘ yo‘q.
Korxonaning moliyaviy ahvolini barqarorlashtirish va tarkibiy o‘zgartirish uchun
mablag‘larni jalb qilish bo‘yicha tezkor choralar ko‘rishimiz kerak. Agar bunday
choralar ko‘rilmasa yoki muvaffaqiyatsiz bo‘lsa, inqiroz to‘rtinchi bosqichga
o‘tadi.
4. To‘lovga layoqatsizligi, hatto qisqartirilgan takror ishlab chiqarishni
moliyalashtirish va (yoki) oldingi majburiyatlarni to‘lash uchun mablag‘lar mavjud
bo‘lmaganda, korxona ushbu muhim chegaraga yetdi. Ishlab chiqarishni to‘xtatish
va (yoki) bankrotlik xavfi mavjud. Kompaniyaning to‘lov qobiliyatini tiklash va
ishlab chiqarish jarayonini saqlab qolish uchun shoshilinch choralar ko‘rish kerak.

11 Economics. (Irwin Economiks) Campbell R. McConnel, Stanley L.Brue, Sean M Flyn 21- edition.2018

III-Bob. O‘zbekistonda iqtisodiy inqrozlarni bartaraf etishga qaratilgan
faoliyatni rag‘batlantirish.
3.1. Iqtisodiy inqiroz, kelib chiqish sabablari va O‘zbekistondagi iqtisodiy
masalalar va ko‘rilgan chora tadbirlar.
Iqtisodiyot aholi yashashi, yaxshi hayot kechirishi uchun kerakli sohalardan
biri hisoblanib kelmoqda ekan, bu sohaga oid tushunchalarga ega bo‘lish har bir
insonning ijtimoiy bilishi kerak bo‘lgan bilimlariga aylanib kelmoqda. Shunday
asosiy masalalardan biri iqtisodiy inqiroz va uning sabablari bo‘lsa, dolzarbligi
inqirozga qarshi chora tadbirlar ko‘rinishini aniqlashdir. Jahon iqtisodiyotida
vujudga kelgan har qanday tugun, turli xil xurujlar ko‘plab davlatlar qatorida
bizning mamlakatni ham chetlab o‘tmaydi. Bu holatni oldini olish uchun qanday

choralar ko‘rilgan va qanday masalalar oldimizda turganligini bilib olish har bir
inson uchun daxldor.
Inqiroz — taraqqiyotda orqaga ketish, tanazzul. Har qanday ob’yekt o‘zining
rivojlanishi mobaynida paydo bo‘lish, ulg‘ayish, pasayish va halok bo‘lish
bosqichlaridan o‘tadi. Har qanday tizim (ob’yekt)ning nisbatan yuqori darajada
shakllangan holatidan quyi darajadagi holatga o‘tish jarayoni inqiroz davri
deyiladi. Ijtimoiy tizimlardagi inqirozlarga differensial yondashish kerak. Iqtisodiy,
siyosiy, ijtimoiy, ma’naviy sohalardagi inqirozlar, odatda, mustaqil ro‘y beradi,
ba’zan esa hammasi kompleks tarzda baravar bo‘ladi.
Hozirgi vaqtda bir qator yetakchi tahlil va ekspertlik markazlari global
moliyaviy inqiroz holatini va uning yuz berishi mumkin bo‘lgan oqibatlariga doir
materiallarni o‘rganish va umumlashtirish natijasida quyidagi xulosalarga
kelmoqda.
Birinchidan, moliya-bank tizimidagi inqiroz jarayonlari deyarli butun dunyoni
qamrab olayotgani, retsessiya va iqtisodiy pasayishning muqarrarligi,
investitsiyaviy faollik ko‘lamining cheklanishi, talab va xalqaro savdo hajmining
kamayishi, shuningdek, jahonning ko‘plab mamlakatlariga ta’sir ko‘rsatadigan
jiddiy ijtimoiy talafotlar sodir bo‘lishi mumkinligi o‘z tasdig‘ini topmoqda.
Ikkinchidan, avj olib borayotgan global moliyaviy inqiroz jahon moliya-bank
tizimida jiddiy nuqsonlar mavjudligi va ushbu tizimni tubdan isloh qilish
zarurligini ko‘rsatdi. Ayni vaqtda bu inqiroz asosan o‘z korporativ manfaatlarini
ko‘zlab ish yuritib kelgan, kredit va qimmatbaho qog‘ozlar bozorlarida turli
spekulyativ amaliyotlarga berilib ketgan banklar faoliyati ustidan yetarli darajada
nazorat yo‘qligini ham tasdiqladi.
Uchinchidan, moliyaviy-iqtisodiy inqirozning har qaysi davlatdagi miqyosi,
ko‘lami va oqibatlari qanday bo‘lishi ko‘p jihatdan bir qancha omillardan kelib
chiqadi. Ya’ni, bu avvalo, ana shu davlatning moliya-valyuta tizimi nechog‘liq
mustahkam ekaniga, milliy kredit institutlarining qay darajada kapitallashuvi va
likvidligi (to‘ lov imkoniga), ularning chet el va korporativ bank tuzilmalariga
qanchalik qaram ekaniga, shuningdek, oltin-valyuta zaxirasining hajmi, xorijiy

kreditlarni qaytarish qobiliyati va pirovard natijada — mamlakat iqtisodiyotining
barqarorlik, diversifikatsiya va raqobatga bardoshlik darajasiga bog‘liq.
To‘rtinchidan, jahon moliyaviy inqirozidan imkon qadar tez chiqish, uning
oqibatlarini yengillashtirish ko‘p jihatdan har qaysi davlat doirasida va umuman,
dunyo hamjamiyati miqyosida qabul qilinayotgan chora-tadbirlarning qanchalik
samaradorligiga, ularning bir-biri bilan uyg‘unligiga bog‘liq. 12

Jahon moliyaviy inqirozining har bir mamlakatga ta’siri, undan ko‘riladigan
zararning darajasi va ko‘lami birinchi navbatda shu davlatning moliyaviy-iqtisodiy
va bank tizimlarining nechog‘liq barqaror va ishonchli ekaniga, ularning himoya
mexanizmlari qanchalik kuchli ekaniga bog‘liq.
Iqtisodiy inqirozning kelib chiqish mohiyati har qanday mamlakat, shu
jumladan industrial rivojlanmagan mamlakatlar ham iqtisodiy o‘sishga, hamda
to‘liq bandlilik va narxlarning barqaror darajasiga erishishga harakat qiladi, ammo
uzoq muddatli iqtisodiy o‘sish bir tekis va uzluksiz bormaydi, u iqtisodiy
barqarorlik davrlari bilan uzulib turadi. Iqtisodiy o‘sish ketidan doimo inqiroz kelib
turadi.
Vaqti-vaqti bilan iqtisodiy qonunlarning o‘zgartirib bo‘lmaydigan ta’siri
ostida takror ishlab chiqarish harakatida uzilishlar paydo bo‘ladi va bu uzilish

iqtisodiy nomutonosibliklarning keskin shaklida nomayon bo‘lishidir. Iqtisodiy sikl
deganda, odatda ishlab chiqarishning bir iqtisodiy holatidan, yoki bir inqirozdan
ikkinchisi boshlanguncha qadar takrorlanib turadigan to‘lqinsimon harakati
tushiniladi. Inqiroz ishlab chiqarishning pasayishida ifodalanadi va siklning qayd
etuvchi ifodasidir. U bir siklni nihoyasiga yetkazib, yana muqarrar ravishda inqiroz
bilan tugaydigan yangisining boshlanishiga asos soladi, inqiroz vaziyatda asosiy
kapitalning ortiqcha jamg‘arilishi uning hamma funksional shakillarida nomoyon
bo‘ladi. Inqirozdan keyin turg‘unlik keladi, uning davomida iqtisodiy faol lik
jonlanishi uchun sharoit vujudga kelishi nihoyasiga yetadi. 13

12 Kondratyev N.D. Iqtisodiy dinamika muammolari: darslik. qo'llanma / N.D. Kondratyev. - M .:
13 Xajiev B.D., Mamaraximov B.E., Mambetjanov Q.Q. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik.T.: “Iqtisodiyot”,2019.- 548
bet

Jonlanish fazosining boshlanishi ozmi-ko‘pmi darajada barqaror ishlab
chiqarishning kengayishiga o‘tishni bildiradi. Bu bilan yangi inqiroz muqarrar
bo‘lib qoladi. Inqiroz fazasida ishlab chiqarish va bandlik qisqaradi, ammo narxlar
pasayish tamoiliga berilmaydi. Inqirozning qo‘yi nuqtasida ishlab chiqarish va
bandlilik o‘zining eng past darajasiga erishishi bilan harakterlanadi. Iqtisodiy
inqiroz deb ishlab chiqarish hajmining keskin tushib ketishiga aytiladi. Inqirozning
asosiy sababi takror ishlab chiqarishdagi beqarorlik va nomutanosibliklardir. Bu
avvalo ishlab chiqarish uning natijalarini o‘zlashtirish o‘rtasidagi nomutanosiblik
bo‘lib, u turli ishlab chiqarish usullari va iqtisodiy tizimning har xil nusxalarida
turli shakillarda nomayon bo‘ladi. Ishlab chiqarish bilan iste’mol talab va taklif
o‘rtasidagi vaqti-vaqti bilan yuzaga kelib turadigan nomutonosibliklar ham
iqtisodiy inqirozlarning yuzaga chiqishi imkoniyatini saqlaydi.
Pul muomalasidagi tektonik siljishlar butun dunyo markaziy banklarini
kriptovalyutalarning rivojlanish tendensiyasini kuzatishga va blokcheyn
texnologiyasidan foydalangan holda davlat raqamli valyutalarini chiqarishga
majbur qilmoqda. Bunday valyutalar to‘lov va hisob -kitob qilish texnologiyalarini
ancha soddalashtiradi va agar kriptovalyutalarning joriy etilishi tufayli boshqa
davlatlar dollar bilan to‘lovlardan ommaviy ravishda voz kecha boshlasa, dollar
qulashi, bu

esa katta ehtimol bilan jahon iqtisodiyotidagi o‘ta og‘ir "Tepki" ga aylanishi
mumkin.
Bizning davlatda iqtisodiy inqirozga qarshi fundamental choralar ko‘rib
kelinmoqda.
Davlatimizda tadbirkorlikni rivojlantirish shu orqali aholi qatlamlarining
ko‘p qismini yaxshi hayot kechirish tarziga o‘tishini ta’minlash keskin
inqirozlarning oldini oluvchi vosita bo‘lib kelmoqda deb o‘ylashimiz mumkin.
Bugungi kunda turli xil imkoniyatlar yetarli bo‘lganligi davlat ruxsatlarining
berilishi tashqi investitsiyalar soni va miqdorini keng ko‘lamda oshirib kelmoqda.

Iqtisodiy o‘sish va prognozlash o‘z navbatida iqtisodiy bilimlarni talab etar ekan
yaxshi kadrlar masalasi ham iqtisodiy inqiroz kutilayotgan davrda uning oldini
olishning zarur choralaridan biri ekanligini bilishimiz mumkin.
Dunyo milliarderlarining fikricha pul topish va uni ko‘paytirish insonning
keng salohiyati va dunyo qarashi bilan birgalikda teran va kreativ g‘oyalariga
bog‘liq ekan. Agarda shu insonlardagi mablag‘ni oddiy qatlam aholisiga
tenglashtirilganda ham bu mablag‘lar ularning hayotini yaxshilatib qo‘ymas edi.
Toki ularning iqtisodiyot, inqiroz, jamg‘arish, budjet, daromad va xarajat kabi
masalalarda bilimlari yetmas ekan ular bu mablag‘larni shunchaki sarflab
yuborishadi. Aslida ayni qo‘rqinchili inqiroz va iqtisodiyotning o‘sish mushkulligi
ham ana shunda.
Aholi orasida iqtisodiy bilimlarni oshirish va iqtisodiy savodxonligini
yaxshilash, daromaddan ko‘p qismini foydaga aylantirish masalalarini bilish
iqtisodiyotda vujudga keladigan har qanday holatga qarshi turishning fundamental
himoyasi hisoblanadi. Inqirozga avvalo ko‘p hollarda pulning qadrsizlanishi va
narxlarning keskin oshishi, valutadagi o‘zgarishlar asosiy sabablardan biri bo‘lib
kelmoqda.
Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2020-yilning yanvaroktyabr
oylarida O‘zbekiston Respublikasining iqtisodiy holati: Sanoat ishlab chiqarish
fizik hajmi indeksi - 98,4 % Chakana savdo tovar aylanmasi o‘sish sur’ati
- 1G1,2 %
❖ Tashqi savdo aylanmasi o‘sish sur’ati - 87,6 % shundan: 14
❖ eksportning
o‘sish sur’ati - 92,6 %:
❖ importning o‘sish sur’ati - 84,0 %
❖ Qurilish ishlari hajmining o‘sish sur’ati - 109,1 %
❖ Xizmatlar hajmining o‘sish sur’ati - 102,2 %
❖ Ro‘yxatdan o‘tgan kichik tadbirkorlik subyektlari soni - 424395 ta
❖ Faoliyat ko‘rsatayotgan kichik tadbirkorlik subyektlari soni - 398771 ta
❖ Ro‘yxatdan o‘tgan korxona va tashkilotlar soni - 490 718 ta
14 Shodmonov Sh/, G‘afurov U. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik. T.:Iqtisodiyot, 2017

❖ Faoliyat ko‘rsatayotgan korxona va tashkilotlar soni - 462 584 ta.
Yuqoridagi ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, iqtisodiyot sohasida kichik
xususiy tadbirkorlikga va ularga investitsiya kiritib kengaytirishga e’tibor
qaratilmoqda. Bu sohada qonun hujjatlarida bir qancha imtiyozlar va erkinliklar
belgilab berilgan. Xalqni shu tariqa boy qilish va ularning yashash sharoitlarini
yaxshilash, shu bilan birgalikda kuchli iqtisodiy asoslarga ega bôlish maqsadida
ko‘plab ishlar amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston tabiiy boyliklarga boy mamlakat,
shu o‘rinda ulardan keng tarmoqli foydalanish asoslari bo‘yicha ham bir qancha
ishlar qilinmoqda. Iqtisodiy mustaqillik eng muhimi shunday ekan iqtisodiy
imkoniyatlarni kengaytirish asosiy o‘rinda turadi.
3.2. Jahon iqtisodiyotining yangi inqirozi – iqtisodiy harakatsizlik.
O‘zbekiston Respublikasida iqtisodiy islohotlarning birinchi bosqichida
kredit-pul siyosati sohasida quyidagi ustuvor yo‘nalishlarni amalga oshirish asosiy
vazifalar qilib belgilandi: 15

Markaziy bank boshchiligida hamda keng tarmoqli mustaqil tijorat va
xususiy banklar ikki bosqichli tizimini vujudga keltirish, respublika hududida yirik
chet el banklarining bo‘limlari hamda vakolatxonalarini ochish uchun qulay
sharoitlarni yaratish; barqaror pul muomalasini ta’minlash, kredit va nakd pul
emissiyasi, jami pul massasining asossiz o‘sishini keskin cheklash;

15 Abulkasimov H.P. Makroiqtisodiy tartibga solish va O‘zbekistonning barqaror rivojlanishi.- T.:Akademiya,
2017 .

O‘zbekiston Respublikasining milliy pulini muomalaga kiritish uchun zarur
iqtisodiy va tashkiliy shart-sharoitlar hamda imkoniyatlarni yaratish.
Ushbu ustuvor yo‘nalish va chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadida
“Banklar va bank faoliyati to‘’grisida”gi Qonun qabul qilindi. Uning asosida ikki
bosqichli bank tizimi amalda shakllandi. Markaziy bank emissiya banki bo‘lib,
uning zimmasiga boshqa rivojlangan mamlakatlardagi markaziy banklarga xos
bo‘lgan vazifalar yuklatildi. Sobiq tarmoq doirasida ish yurituvchi davlat banklari
tugatilib, Agrosanoat banki va sanoat-qurilish banki ixtisoslashtirilgan
hissadorliktijorat banklariga aylantirildi. Shuningdek, tashqi iqtisodiy faoliyat
milliy banki tuzildi va u muvaffaqiyatli ish olib bormoqda.
Hozirgi davrda, jahon bank amaliyotida pulga bo‘lgan talab va taklifni,
xususan, pul massasi, moliya bozorlari hamda bank tizimi likvidliligini samarali
tartibga solishda ochiq bozordagi operatsiyalar, hisob stavkasi siyosati, majburiy
zaxiralar siyosati, valyuta siyosati kabi bozor iqtisodiyotining bir qator zamonaviy
vosita va mexanizmlari keng qo‘llanmoqda.
“O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘’grisida”gi Qonunda
monetar siyosatning: ochiq bozordagi operatsiyalari; Markaziy bankning hisob
operatsiyalari; Markaziy bankning operatsiyalari bo‘yicha foiz stavkalari; majburiy
rezerv talablari va Markaziy bankning qayta moliyaviy ta’minlash kabi vositalari
qayd etilgan.
Pul-kredit siyosatining vositalari - Markaziy bank tomonidan pulga bo‘lgan
talab va taklifni tartibga solish hamda pul-kredit siyosatini amalga oshirish
mexanizmidir. O‘z navbatida, ushbu vositalar bevosita va bilvosita turlarga
bo‘linadi. Bevosita vositalar – Markaziy bank tomonidan tijorat banklariga
nisbatan foiz stavkalari yoki kredit miqdorini belgilash va cheklashdan iborat
bo‘lgan ma’muriy usullardir. Bilvosita vositalar esa – Markaziy bank va tijorat
banklari o‘rtasida ixtiyoriy ravishda foydalaniladigan, ya’ni bozor orqali pulga
bo‘lgan talab va taklifni o‘zgartirish, muomaladagi pul massasi miqdori va
banklarning to‘lovga qobiliyatliligini tartibga solish usulidir.
26

Bevosita vositalarga - foiz stavkalarini chegaralash, maqsadli kreditlar, har
bir bank uchun kreditning yuqori chegarasini belgilash kabi ma’muriy usul va
choralar kiradi. Ular bir qator kamchiliklarga ega bo‘lib, bozor iqtisodiyoti
sharoitlariga mos kelmaydi. Xususan, ular har bir bankka nisbatan qo‘llanuvchi
yakka tartibdagi nazorat qilish chorasi bo‘lib, moliya bozorida raqobatni bo‘’gib
qo‘yadi, moliya sohasining rivojlanishini susaytiradi va banklarning moliyaviy
vositachilik rolini pasaytiradi. Shuningdek, bir qator banklar ustidan nazoratning
o‘rnatilishi natijasida alohida tarmoq va hududlarda kreditlashtirish samarasini
pasaytiradi, katta miqdordagi moliyaviy mabla’glarning nazorat qilib bo‘lmaydigan
sohaga, ya’ni xufiyona iqtisodiyotga yoki xorijga chiqib ketishiga olib keladi.
Bilvosita vositalarga - ochiq bozordagi operatsiyalar (davlatning va
Markaziy bankning qimmatli qo‘gozlarini birlamchi bozorlarda sotish), ikkilamchi
bozordagi operatsiyalar (bevosita oldi-sotdi yoki REPO operatsiyalari), qayta
moliyalash siyosati, majburiy zaxira talablari, valyuta siyosati, kredit auktsionlari,
valyuta svoplari, veksellarni qayta hisobga olish mexanizmi, lombard yoki
overdraft mexanizmlari va boshqalar kiradi.
Ular bozor iqtisodiyoti talablariga mos keladi va bevosita vositalarga
nisbatan bir qator afzalliklarga ega. Jumladan, Markaziy bankka pul-kredit siyosati
samaradorligini oshirish, pul massasi, moliya bozorini samarali tartibga solish,
davlatning kreditni taqsimlash va pul-kredit orqali boshqarish jarayonlariga
aralashuvini kamaytirish, moliya bozorining rivojlanishi va kengayishiga,
banklarning vositachilik rolini oshirish, kapital qo‘yilma va moliyaviy
jam’garmalar hajmining ko‘payishiga qo‘shimcha qulayliklar yaratadi

27

Xulosa.
“Iqtisodiy inqirozlar va ularning turlari” mavzusi qiziq, menimcha, nafaqat
men uchun. Bu uzoq vaqt davomida va ehtimol har doim ham dolzarb bo‘lib
qoladi, chunki men iqtisodchilar tez orada tsiklni uning tebranish amplitudasi nolga
teng bo‘ladigan darajada yumshatishni o‘rganishadi deb o‘ylamayman. Agar
tebranishlarning amplitudasi noldan katta bo‘lsa, bu allaqachon tsikl deb aytishimiz
mumkin. AQSH, Yaponiya, Germaniya, Angliya kabi yetakchi davlatlarda
inqirozlar qanday pishib, qanday kechayotganini kuzatar ekansiz, beixtiyor o ylabʻ
qolasiz, hattoki mutaxassislari, vositalari va ta siri ko p bo lgan bunday boy
ʼ ʻ ʻ
davlatlar ham inqirozdan qochib qutula olmaydilar.
Shunday qilib, iqtisodiy o‘sish juda notekis ekanligi aniqlandi. U doimo
iqtisodiy beqarorlik davrlari - ishlab chiqarishning pasayishi, bandlik va boshqalar
bilan uzilib qoladi. Iqtisodiy tsiklni iqtisodiy muhitning ikkita sifat jihatidan bir xil
holati o‘rtasidagi vaqt oralig‘i sifatida aniqlash mumkin. U to‘rt bosqichni o‘z
ichiga oladi: inqiroz bosqichi, depressiya bosqichi, tiklanish bosqichi, tiklanish
bosqichi.
Haddan tashqari ishlab chiqarishning iqtisodiy inqirozlarining mohiyati
shundan iboratki, taklif talabdan oshib ketadi va bu aniq miqdorda sodir bo‘lganda,
tovarlarni ortiqcha ishlab chiqarishning iqtisodiy inqirozi boshlanadi.
Tovarlarni kam ishlab chiqarish inqirozlari, aksincha, aholining samarali
talabini qondirish uchun tovarlarning keskin tanqisligidan iborat.
Ushbu ikki turdagi inqirozlarning sabablari va tasnifi ham chuqur
o‘rganilgan. Haddan tashqari ishlab chiqarishning iqtisodiy inqirozlari paydo
bo‘lishining sabablari quyidagilar bo‘lishi mumkin: tadbirkorlarning tovar
aylanmasi hisobiga katta miqdorda foyda olishga intilishi (va milliy miqyosda bu
inqirozga olib keladi); bozor iqtisodiyoti sharoitida amal qiladigan pul massasining
ko‘payishi, buning natijasida kredit arzonlashadi, barcha firmalar ishlab chiqarishni
kengaytirish uchun bunday ssudani o‘z xohishlari bilan oladilar va tijorat banklari
28

foiz stavkasini oshirishga ulgurmaydi, bu esa taklifni qisqartiradi. bozor
iqtisodiyoti uchun pul; uy xo‘jaliklari o‘z daromadlarini oldingi jamg‘armalariga
nisbatan ortiqcha tejashlari; yaxshi iqtisodiy sharoitda asosiy kapitalning ortiqcha
to‘planishi va bunday iqtisodiy muhit uzoq davom etadi deb hisoblaydigan
korxonalar tomonidan zahira ishlab chiqarish quvvatlarini yaratishi (natijada
ortiqcha asosiy kapital to‘planib qoladi).
Kam ishlab chiqarish inqirozining sabablari quyidagilardan iborat: iqtisodiy
(xom ashyo va oziq-ovqat inqirozlari), tabiiy (qurg‘oqchilik, suv toshqini,
hosilning etishmasligi), ijtimoiy (ma’muriy-buyruqbozlik iqtisodiyotidagi urushlar
va rejalashtirish kamchiliklari).
Haddan tashqari ishlab chiqarish va kam ishlab chiqarish inqirozlari
quyidagilarga bo‘linadi: iqtisodiy tizimlardagi nomutanosiblik ko‘lamiga ko‘ra
(umumiy inqirozlar va qisman inqirozlar); iqtisodiyotdagi nomutanosiblik
muntazamligi bilan (davriy, oraliq, tartibsiz).
Kam ishlab chiqarish inqirozini yengish mexanizmini va uning oqibatlarini
tavsiflash uchun global energiya inqirozi juda yorqin misol bo‘ldi. Turli
mamlakatlar ushbu inqiroz kontekstida mos ravishda boshqacha yo‘l tutdilar. Neft
zarbasi rivojlangan mamlakatlarning bozor iqtisodiyotida yangi makroiqtisodiy
tendentsiyalarning rivojlanishiga olib keldi, bu esa butun jahon iqtisodiyotida katta
va progressiv tarkibiy o‘zgarishlarga olib keldi.

29

Foydalanilgan adabiyotlar.
1.Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom
ettirib yangi bosqichga ko‘taramiz: O‘zbekiston NMIU, 2017 ‖ ‖
2.Mirziyoyev Sh. Ilm-fan yutuqlari-taraqqiyotning muhim omili//Xalq so‘zi
gazetasi, 2017
3.Mirziyoyev Sh. Erkin va farofon, demokratik O‘zbekiston davlatini mard
va oliyjanob xalqimiz bilan quramoz. Sh. Mirziyoevning O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis
palatalarining qo‘shma majlisidagi nutqi. « Xalq so‘zi », 2017 y.16 yanvar.
4. Karimov I.A.O‘zbekiston bozor munosabarlariga o‘tishning o‘ziga xos yo‘li.
T.: O‘zbekiston. 1998
5. Grinin L. Retrospektivda global inqiroz: Likurgdan Alan Greenspangacha
[Elektron resurs] / L. Grinin.
6. Kondratyev N.D. Iqtisodiy dinamika muammolari: darslik. qo‘llanma / N.D.
Kondratyev. - M .:
7. V.P.Kuznetsov Rossiya inqirozini tushuntirishga urinish / V.P. Kuznetsov. -
9-nashr. M .: Jahon iqtisodiyoti va halqaro munosabat
8. Malaxin M.P. 70-yillardagi energiya inqirozining jahon va ichki iqtisodiyot
uchun uzoq oqibatlari haqida / M.P. Malaxin. - M.
9. Karimov I.A. O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida.
Toshkent, 1995
10. Shodmonov Sh/, G‘afurov U. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik.
T.:Iqtisodiyot, 2017
11. Hasanov R. Demokratik bozor islohotlarini chuquqrlshtirish. Monografiya.
Moliya, 2017
30

12. Yuldoshev Yu. Iqtisodiyot nazariyasi. Toshkent, 2015
13. Yusupov E. va bosh… Ijtimoiy boshqaruv tizimini tadriji va va
davlatning shakllanishi. T.: 2014
14. Berkinov B.B. O‘zbekiston iqtisodiyotini institutsional rivojlantirish
yo‘nalishlari. T.: TDIU, 2016.
15. Xajiev B.D., Mamaraximov B.E., Mambetjanov Q.Q. Iqtisodiyot
nazariyasi. Darslik.T.: “Iqtisodiyot”,2019.- 548 bet
16. Economics. (Irwin Economiks) Campbell R. McConnel, Stanley L.Brue,
Sean M Flyn 21- edition.2018
17. Ataniyazov J., Mannonov N. O‘zbekistonning xalqaro moliya tizimiga
integratsiyalashuvini kuchaytirish masalalari: Monografiya. – Т .: “Iqtisod-Moliya”,
2021 y.
18. O‘lmasov A., Vaxobov A.V. Iktisodiyot nazariyasi. Darslik. - T.
«Iqtisod -moliya», 2014. -4 8 0 bet
19. 2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha “Harakatlar Strategiyasi”
20. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo`mitasi ma`lumotlari asosida
muallif tomonidan tuzilgan.
Internet saytlari:
1. http://www.gov.uz
2. http://www.mfa.uz
3. http://www.worldbank.org
4. http://www.imf.org
5. http://www.lex.uz
6. http://library.ziyonet.uz
7. http://erohovastitch.ru

31

Dunyo mamlakatlarining jaxon moliyaviy iqtisodiy inqiroziga qarshi

Купить