Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 139.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Dunyoning geomаfkurаviy mаnzаrаsi vа uning bugungi kundаgi yoshlаr dunyoqаrаshidаgi tа’siri

Купить
Dunyoning geomаfkurаviy mаnzаrаsi vа uning bugungi kundаgi yoshlаr dunyoqаrаshidаgi tа’siri MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………................. 3 IBOB DUNYO GEOMAFKURAVIY MANZARASINI YOSHLAR DUNYOQARASHIGA TA’SIRINI TADQIQ ETISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI 7 1.1. Bugungi dunyoning g‘oyaviy- mafkuraviy manzarasi bilan bog‘liq tushunchalar talqini......................................................... 7 1.2. Mafkuraviy globallashuv dunyo geosiyosiy manzarasining rivojlantiruvchi asosiy omili sifatida........................................... 28 II BOB GLОBАLLАShUV VA GEOMARKAZLARNI YOSHLAR MА’NАVIY YUKSАLIShIGА TА’SIRI................................. 2.1. Mа’nаviy-mаfkurаviy muаmmоlаr: g‘оyaviy bo‘shliq vа zаrаrli g‘оyalаrning yoshlаr dunyoqаrishigа tа’siri................................ 49 2.2. Glоbаllаshuv shаrоitidа yoshlаrning mа’nаviy yuksаlishigа tа’sir etuvchi geomаfkurаviy tаhdidlаrni bаrtаrаf etish muаmmоlаri............................................................................. 66 III BOB BUGUNGI DUNYONING GEOMAFKURAVIY MANZARASIDA YOSHLAR TARBIYASINING AMALIY ASOSLARI............................................................... 73 3.1 Dunyoni hozirgi geosiyosiy, geoiqtisodiy holati va uning yoshlar ruhiyatiga ta’sirini tavsifi va tasnifi................................ 73 3.2 Ma’naviy-mafkuraviy tahdidlarga “g‘oyaga qarshi g‘oya” usulida qarshi kurashish: shakli, vositasi va metodlari..................................................................................... 85 XULOSA........................................................................................................ . 93 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR....................................................... 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . Zamonaviy jamiyatda, jumladan, yoshlar orasida mafkura va ideallar masalasi juda keskin. XXI asrni “Infomasiya asri” desa, kimdir uni “Aql tafakkur”, yana boshqasi “Yuksak texnologiya”lar, yana kimdir esa “Integratsiya asri” deb atashmoqda. Tabiiyki ushbu fikrlarning kelib chiqishi uchun barcha asoslar mavjud. Mamlakatimiz Birinchi Prezidenti Islom Karimov esa XXI asrni “Globallashuv davri” deb atashlari bejiz emas. “...glоbаllаshuv fеnоmеni hаqidа gапirgаndа, bu аtаmа bugungi kundа ilmiy-fаlsаfiy, hаyotiy tushunchа sifаtidа judа kеng mа’nоni аnglаtishini tа’kidlаsh lоzim. Umumiy nuqtаi nаzаrdаn qаrаgаndа, bu jаrаyon mutlаqо yangichа mа’nо-mаzmundаgi хo’jаlik, ijtimоiy-siyosiy, tаbiiy-biоlоgik glоbаl muhitning shаkllаnishini vа shu bilаn birgа, mаvjud milliy vа mintаqаviy muаmmоlаrning jаhоn miqyosidаgi muаmmоlаrgа аylаnib bоrishini ifоdа etmоqdа” 1 . Globallashuvning ijobiy tomoni shundan iboratki, u xalqlar, davlatlarning moddiy madaniyati, iqtisodiyotlarining yaqinlashuvini tezlashtiradi, ularning rivojlanish uchun yangi imkoniyatlar ochadi. Globallashuvning salbiy tomoni esa mayda etnik guruhlar va millatlarning madaniyati, tili, rasm-rusumlari jahon bo‘ylab kuchayib borayotgan globallashuv jarayonlarida katta millatlar, yirik milliy madaniyatlar, boy tillar bilan raqobatlasha olmay, o‘z-o‘zidan faol ijtimoiy- iqtisodiy, insoniy-zaboniy hayotdan chetga chiqib qolmoqda. Mamlakatimiz ijtimoiy hayotining hozirgi davrida yoshlar tarbiyasiga e’tibor tobora kuchayib bormoqda. Buning qator sabablari borki, ularni ma’naviy- ma’naviy axloqiy mafkuraviy ishda e’tiborga olmaslik mumkin emas. Har bir inson jamiyatga va umumiy ideallarga moslashishni xohlaydi. Ammo har birining o‘ziga xosligi kuchli va sizni o‘zgacha his qiladi, keyin esa, inson jamiyat bilan qo‘shilish yoki individuallikka ega bo‘lish tanloviga duch kelganida, g‘oyalar va o‘zini o‘zi amalga oshirish g‘oyalari o‘rtasida ideallarni buzish bilan tahdid qiladigan ichki ziddiyat mavjud. Ko‘p jihatdan, bu to‘qnashuv xayoliydir, chunki o‘zlarining shaxsiy qobiliyatlari va ularni amalga oshirishlari tufayli dunyoda 1 Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. –Т.: “Маънавият”, 2008. 111-б. 2 o‘zlarini yutuq sifatida ko‘rsatgan eng ko‘zga ko‘ringan shaxslar jamiyat tomonidan demiurjlar sifatida tan olinishi isbotlangan. Shu nuqtai nazardan, umumiy va shaxs, shaxsiy va ijtimoiy o‘rtasidagi yuzaga kelayotgan muammolarni ideallarni buzmasdan, mafkurani buzmasdan sivilizatsiyali tarzda hal etish uchun ularni dolzarblashtirish zarur. Buning uchun o‘qituvchilar samarali “asbob” yaratishlari kerak. Bu borada tadqiqot o‘tkazildi, bu shuni ko‘rsatdiki, talabalarning 5-7 foizi mustaqil ravishda ideallardan voz kechish imkoniyatidan xabardor. Bular, qoida tariqasida, kundalik hayotda tashabbuskor, mustahkam oila poydevoriga ega, azaliy qadriyatlarga yo‘naltirilgan va o‘z faoliyatida oilaviy tarbiyaga asoslangan o‘smirlar va yigitlardir. Qoidaga ko‘ra, bu talabalar yaxshi o‘quv ko‘rsatkichlariga ega va ularning shaxsiyatini shakllantirishga o‘qituvchilarning katta e'tibori mavjud. Xalqaro munosabatlar tarixining turli davrlarida xalqaro siyosatning mafkuraviy jihati turli darajadagi aniqlik bilan ochib beriladi. Va bu erda muammo nafaqat tarixiy davrlar yoki alohida hududlarning o‘ziga xos xususiyatlarida, balki "siyosiy mafkura" toifasining murakkab evolyutsiyasida, uning ongni egallab olgan ideal siyosiy tuzilmalar ta’sirini aks ettirishda etarliligidadir. Ma’lumki, mafkura atamasi zamonaviyga yaqin ma’noda Fransiya inqilobi davridan boshlab qo‘llanila boshlandi. Aynan o‘sha paytda G‘arbiy Evropa siyosiy nutqi doirasida jamiyat va davlat haqidagi turli qarashlar tarafdorlari o‘rtasida nafaqat mafkuraviy chegaralanish, balki g‘oyalar va his-tuyg‘ularni haqiqiy siyosiy resursga va o‘ziga xos siyosiy institutlarga aylantira oladigan vositalar paydo bo‘ldi. Darhaqiqat, siyosatda G‘arb mafkuraviy paradigmalarining raqobatbardosh birga yashashining klassik davri 1789-1799 yillardagi Frantsiya siyosiy tarixining keskin va jadal rivojlanayotgan voqealari sharoitida liberal, mo‘'tadil konservativ va reaktsion monarxistik dasturlar o‘rtasidagi qarama-qarshilik bilan boshlanadi. Inqilobiy Frantsiyaning mafkuraviy merosi va siyosiy kurash tajribasi mafkuraviy tamoyil bo‘yicha va Evropa davlatlararo munosabatlar tizimi darajasida chegaralanishning boshlanishi edi. Ma’lumki, Angliya, Rossiya, 3 Avstriya, Prussiya, Ispaniya va boshqa davlatlardan iborat 1793 yildagi antifransuz koalitsiyasining asosiy vazifasi Yevropada inqilobiy g‘oyalar va antimonarxistik kayfiyatlarning tarqalishiga yo‘l qo‘ymaslik edi. XIX-asrda liberal va konservativ millatchilikning turli shakllari bilan ifodalangan mafkuraviy komponent davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarga tobora ko‘proq ta’sir ko‘rsatib, tobora takomillashtirilgan kontseptual va tashviqot shakllariga ega bo‘ldi. Bitiruv malakaviy ishi mavzusining ob’ekti va predmeti. Dunyoning geomаfkurаviy mаnzаrаsi va yoshlаr dunyoqаrаshi ushbu bitiruv malakaviy ishi mavzusining ob’ekti sanaladi. Bitiruv malakaviy ishi mavzusining predmeti sifatida esa dunyoning geomаfkurаviy mаnzаrаsi vа uning bugungi kundаgi yoshlаr dunyoqаrаshini shakllanishiga tа’sir etuvchi omillar o‘rganiladi. Bitiruv malakaviy ishi mavzusining maqsadi . Ushbu BMIning asosiy maqsadi dunyoning geomаfkurаviy mаnzаrаsi vа uning bugungi kundаgi yoshlаr dunyoqаrаshini shakllanishiga tа’sirini o‘rganish hamda xulosa va takliflar ishlab chiqishdan iborat. Bitiruv malakaviy ishi mavzusining vazifalari. Yuqoridagi maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilandi.  Bugungi dunyoning g‘oyaviy- mafkuraviy manzarasi bilan bog‘liq tushunchalar talqini nazariy jihatdan o‘rganish va tahlil qilish  Mafkuraviy globallashuv dunyo geosiyosiy manzarasining rivojlantiruvchi asosiy omili sifatida o‘rganish va tahlil qilish  Mа’nаviy-mаfkurаviy muаmmоlаr, g‘оyaviy bo‘shliq vа zаrаrli g‘оyalаrning yoshlаr dunyoqаrishigа tа’sirini o‘rganish va tahlil qilish  Glоbаllаshuv shаrоitidа yoshlаrning mа’nаviy yuksаlishigа tа’sir etuvchi geomаfkurаviy tаhdidlаrni bаrtаrаf etish muаmmоlаrini o‘rganish va tahlil qilish  Dunyoni hozirgi geosiyosiy, geoiqtisodiy holati va uning yoshlar ruhiyatiga ta’sirini o‘rganish va tahlil qilish 4  Ma’naviy-mafkuraviy tahdidlarga “g‘oyaga qarshi g‘oya” usulida qarshi kurashish shakli, vositasi va metodlarini tadqiq qilish Mаvzuning o’rgаnilish dаrаjаsining qiyosiy tаhlili: O’zbеkistоndа glоbаllаshuv vа uning milliy mа’nаviy qаdriyatlаrimizgа tа’siri bilаn bоg’liqlik jihаtlаrini so’nggi yillаrdа glоbаllаshuv vа milliy mаfkurаning mоhiyatini yoritib bеrishgа bаg’ishlаngаn bir qаtоr аsаrlаr chоп etildi. Jumlаdаn, S.Оtаmurоdоv, S.Mаmаshоkirоv, А.Оchildiеv, O’.M.Аbilоv, B.T.To’ychiеv, SH.To’rаеv, M.Qirg’izbоеv, А.E.Аbdusаmеdоv, M.M.Gаfаrli, А.CH.Kаsаеv, А.Muхtаrоv, D.Sа’dullаеv kаbi оlimlаrning ilmiy ishlаri tаdqiqоtimiz оldigа qo’yilgаn vаzifаlаrni bаjаrishdа muhim аhаmiyatgа egа 1 . CHеt ellik оlimlаrdаn T.Lеvit, T.Fridmаn, R.Kоbdеn, J.Brаyt, L.Grinin, А.Kоsichеnkо, S. Хаntingtоn, F. SHlеzingеr, Z. Bаumаn, U. Bеk, G.Kissindjеr, Z.Bjеzinskiy, А.Dugin, V.Ilьin, А. Pаnаrin, А. Dmitriеv, M. Kаstеlьs, I. Vаllеrstаyn, E. Giddеns, П. Drаkеr, D. Fеld, V.Inоzеmsеv, M. Dеlyagin, V. Dаnilоv-Dаnilьyan, L. Аbаlkin, Е. YAsin, F. Brоdеl, N. Lumаn, M. Fukо, T. Rоkmоr, B. YUdin, V. Хоrоs, V. Fеdоtоvоy, А. Ахiеzеr, D. Bеll, А. Tоfflеr, F. Uebstеr, K. Mеdоuz, M. Mаklyuen, N. Mоisееv, А. CHumаkоv, N. Kоndrаtьеv, V. Tоlstых, N. Brоdskiy, А. Nеklеssы, P. Grеchkо vа bоshkаlаr ish оlib bоrishgаn. Birоq shuni аlохidа kаyd etish kеrаkki, mаvjud tаdqiqоt ishlаridа glоbаllаshuv jаrаyonining fаlsаfiy-mеtоdоlоgik tаhlili yaхlit hоldа fаlsаfiy nuqtаi nаzаrdаn kеng tаdqiq qilinmаgаnligi sаbаbli mаvzu dоlzаrbligichа qоlmоqdа. 1 Отамуродов С. Глобаллашув ва миллат. – Т.: Янги аср авлоди, 2008. – 201 б.; Отамуродов С., Мамашокиров С., Холбеков А. Марказий Осиё: ғоявий жараён ва мафкуравий таҳдидлар. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2001. – 344 б.; Мамашокиров С., Тоғаев Ш. Эркин ва фаровон ҳаёт қурилишининг ғоявий-мафкуравий масалалари. – Тошкент: Маънавият, 2007. – 80 б.; Мамашокиров С.Ўзбекистонда янги жамият қурилишининг ғоявий-мафкуравий масалалари. Ўқув-услубий қўлланма. – Тошкент: ЎзМУ, 2004. – 245 б.; Очилдиев А.С. Бугунги дунёнинг мафкуравий манзараси. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2001. – 32 б.; Ўша муаллиф. Миллий ғоя ва миллатлараро муносабатлар. – Тошкент: Ўзбекистон, 2004. – 134 б.; Ўша муаллиф. Глобаллашув ва мафкуравий жараёнлар. – Тошкент: Муҳаррир, 2009. – 96 б.; Абилов Ў.М. Миллий ғоя: маънавий омиллар. – Тошкент: Маънавият, 1999. – 62 б.; Туйчиев Б.Т. Политическая культура и демократизация общества. – Тошкент: Шарк, 2009. – 219 с.; Қирғизбоев М. Фуқаролик жамияти: сиёсий партиялар, мафкуралар, маданиятлар. – Тошкент: Шарқ, 1998. – 221 б.; Абдусамедов А.Э. Ислом дини асослари ва маънавияти. – Тошкент: Университет, 2007. – 165 б.; Гафарли М.М., Касаев А.Ч. Ривожланишнинг ўзбек модели: тинчлик ва барқарорлик - тараққиёт асоси. – Тошкент: Ўзбекистон, 2000. – 288 б.; Мухтаров А. Шахс тарбиясида миллий ғоя, эҳтиёж ва манфаатлар уйғунлиги. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2003. – 260 б.; Саъдуллаев Д. СМИ: язык, стиль, толерантность. – Тошкент: Фан, 2005. – 188 с. 5 Tadqiqotning metodlari . ilmiy abstraksiyalash, induksiya va de-duksiya, qiyosiy tahlil, tarkibiy tahlil, matematik tahlil. Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati . Ushbu mavzu doirasidagi tadqiqot ishlari respublikamiz va dunyo tadqiqotchilari tomonidan atroflicha o‘rganilmaganligi, hali bu mavzudagi tadqiqot ishlari va natijalari yetarli emasligi ushbu sohada ba’zi o‘rganilmagan masala va muammolarning mavjudligini ko‘rsatmoqda. Biz tadqiqotimiz davomida dunyoning geomаfkurаviy mаnzаrаsi vа uning bugungi kundаgi yoshlаr dunyoqаrаshini shakllanishiga tа’sirni o‘rgandik, va ushbu mavzu yuzasidan ilmiy asoslangan xulosa va takliflarni ishlab chiqdik. Bitiruv ishining tuzilishi. Kirish, uch bоb, оlti pаrаgrаf, хulоsа vа fоydаlаnilgаn аdаbiyotlаr ro’yхаtidаn ibоrаt. 6 I BOB. DUNYO GEOMAFKURAVIY MANZARASINI YOSHLAR DUNYOQARASHIGA TA’SIRINI TADQIQ ETISHNING NAZARIY- METODOLOGIK ASOSLARI 1.1. Bugungi dunyoning g‘oyaviy- mafkuraviy manzarasi bilan bog‘liq tushunchalar talqini Dunyoning mafkuraviy manzarasi – jahonda ro‘y berayotgan g‘oyaviy jarayonlar, mavjud mafkura shakllari, ularning mohiyati, maqsadlari va o‘zaro munosabatlari bilan bog‘liq holat, xususiyat va faoliyatini yaxlit tarzda aks ettiruvchi tushuncha. Bugungi dunyo muayyan yaxlitlikni tashkil etsada, undagi mintaqa va davlatlar, millat va xalqlar tarixiy shart-sharoit, jo‘g‘rofiy joylashuvi, geostrategik holatiga ko‘ra turli mavqega ega. Hozirgi davr – dunyoda g‘oyaviy qarama-qarshiliklar murakkab tus olgan, mafkura poligonlari yadro poligonlridan ham kuchli bo‘lib borayotgan davr. Shunday ekan, ularning o‘ziga xos manfaatlarini ifodalaydigan mafkuraviy ta’sir usullari bo‘lishi shubhasiz. Jahon siyosiy xaritasida ko‘plab davlatlar mavjud bo‘lib, ularda turli siyosiy kuchlar, partiyalar, din va diniy oqimlar, mazhablar, guruh va qatlamlar faoliyat ko‘rsatmoqda. Ular o‘zaro farqlanadigan, ba’zan bir-biriga zid bo‘lgan manfaatlarga ega. Aynan mana shu manfaatlar o‘zga xalqlar, turli mintaqalar, davlatlarning aholisi yoki ijtimoiy guruhlar ongiga, turmush tarziga ta’sir o‘tkazish, ularni bo‘ysundirish uchun yo‘naltirilgan maqsadlarni shakllantiradi. Bundan ko‘zlangan asosiy muddao esa muayyan joydagi kishilarga iqtisodiy, siyosiy, huquqiy va diniy qarashlarni singdirish orqali o‘z manfaatlarini ta’minlashga intilishdir. Bunday ta’sir o‘tkazishning tinch yo‘li ko‘zlangan maqsadga olib kelmaganda boshqa mamlakatlarning ichki ishlariga aralashish, mavjud vaziyatni ataylab keskinlashtirish, kuch ishlatish yo‘li bilan bo‘lsa ham ijtimoiy beqarorlikni yuzaga keltirishga harakat qilinadi. Bugungi dunyoning mafkuraviy manzarasiga nazar tashlansa, aksariyat ilg‘or davlatlarda umuminsoniy qadriyatlar va demokratik tamoyillarga asoslangan mafkuralar amal qilmoqda. Ularda tinchlik va taraqqiyot, inson va jamiyat kamolotiga xizmat qiladigan umuminsoniy g‘oyalar ustuvordir. Shu bilan birga, 7 inson ongida yangicha dunyoqarash va tafakkur tarzi shakllanayotgan hozirgi davrda muayyan kuchlarning mafkura maydonida hukmronlik qilishga, o‘z ta’sir doirasini kengaytirishga qaratilgan intilishi kuchayib bormoqda. Tajovuzkor millatchilik va shovinizm, neofashizm va terrorizm, irqchilik va ekstremizm mafkuralari shular jumlasidandir. Xususan, turli shakllarda namoyon bo‘layotgan terrorchilik kuchli moddiy asosga ega bo‘lib, mafkuraviy xavfi ham ortib bormoqda. Bundan tashqari, e’tiqod umumiyligiga asoslanish, etnik birlikka urg‘u berish va yagona ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy makonda yashash natijasida yuzaga kelgan bog‘liqlik asosida yakka mafkuralar hukmronligini ta’minlash va shu yo‘l bilan jahon maydonlarini mafkuraviy jihatdan bo‘lib olishga urinishlar ham ko‘zga tashlanmoqda. Lekin bular bugungi dunyodagi mafkuraviy jarayonlarni to‘la-to‘kis aks ettira olmaydi. Chunki globallashuv sharoitida bu jarayonlar yangicha tus va shakllarda namoyon bo‘lib, g‘oyaviy-mafkuraviy ta’sir o‘tkazishning nihoyatda o‘tkir quroliga aylanib bormoqda. Insoniyat taraqqiyotining ilk davrlarida deyarli barcha xalqlarda mifologiya universal xarakterga ega bo‘lgan bo‘lsada, bir tomondan, o‘ziga xos xususiyatlarga ega ijtimoiy guruhlar va ularning ayricha manfaatlari ifodasi bo‘lgan mafkuraviy tizimlar shakllanmagani, ikkinchi tomondan, Yer yuzining turli nuqtalari o‘rtasidagi aloqalar rivojlanmagani, kishilik jamiyati yagona organizmni tashkil etmagani uchun duyoning yaxlit mafkuraviy manzarasi haqida gapirish mumkin emas. Xalqlar, davlatlar o‘rtasidagi ijtimoiy aloqalar kuchsiz bo‘lgan bir davrda monoteistik dinlarning yuzaga kelishi, ularning o‘z hukmronligini o‘rnatish yo‘lida olib borgan kurashi natijasida esa dunyoning diniy qarashlar ustivor bo‘lgan ilk mafkuraviy manzarasi shakllandi. Jahon dinlari tarqalgan hududlar nisbatan barqarorlashgan (to‘g`rirog`i muayyan diniy ta’limotlarni yoyish uchun olib borilgan urushlar asosan to‘xtagan) bir sharoitda dunyoda iqtisodiy hikmronlik uchun kurashning boshlanishi, ilmiy bilimlarning rivojlanishi, xalqlar, davlatlar o‘rtasidagi aloqalar qamrovining 8 kengayishi dinning g`oyaviy regulyatorlik rolining asta-sekin pasayishiga olib keladi. Qisqa vaqt davomida alohida mavqega talabgorlik qilgan natsizmni inobatga olmaganda, asosan sotsialistik va burjua mafkuralari orasida borgan kurash esa ("uchinchi yo‘l”ga da’vogarlik qilganlar ham aslida u yoki bu darajada ularning ta’siri ostida edi) dunyoviy mafkuraviy manzarasi rivojidagi yangi bosqichni boshlab berdi. U hukmronlik uchun kurashda g`oyaviy omilning o‘rni va ahamiyati yanada oshganini ko‘rsatish barobarida global konfrontatsiya asosiga qurilgan mafkuraviy manzaraning shakllanishiga olib keldi. Ushbu ideologiyalar o‘rtasidagi kurash barham topgan hozirgi davrda esa o‘ziga xos xususiyatlarga ega dunyoning yangi mafkuraviy manzarasi qaror topib bormoqda. Bugungi kunda aksariyat davlatlarning mafkurasi umuminsoniy qadryatlar va demokratik tamoyillarga asoslanadi. Ularda tinchlik va taraqqiyot, inson haq – huquqlari, va erkinligi, ijtimoiy, siyosiy, etnik, konfessional totuvlik va bag`rikenglik g`oyalar ustivordir. Shunday bo‘lsada, insoniyat istiqbolini belgilashda unversallikka da’vogarlik qilayotgan va transmilliy xarakterga ega g`oyaviy qarashlar dunyoning mafkuraviy manzarasi mazmunini belgilab berishda ustivorlikka intilayotganini ham ta’kidlash zarur. Inson ongi va qalbi uchun kurash yangi sifatiy xususiyat kasb etgan bir davrda , e`tiqod umumiyligiga asoslanish (masalan, panislomizm), etnik birlikka urg`u berish(masalan, panslavizm, panturkizm) va yagona ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy makonda yashash natijasida yuzaga kelgan bog`liqlikni ro‘kach qilish asosida (masalan, pansovetizm) yakka mafkuralar hukmronligini ta’minlash orqali jahon maydonlarini mafkuraviy jihatdan bo‘lib olishga urinishlar kuzatilayotganini ta’kidlash zarur. Hozirgi davr dunyoda g‘oyaviy qarama qarshiliklar keskin tus olgan, mafkura poligonlari yadro poligonlaridan ham kuchliroq bo‘lib borayotgan davrdir. Dunyoning hududiy jihatdan turli mintaqa va qit'alrga bo‘linishini geografiya darslaridan yaxshi bilamiz.Jahonning siyosiy xaritasiga qarab va 9 mavjud davlatlarning chegaralarini hisobga olgan holda ham Yer yuzining hududiy bo‘linishini bemalol tasavvur qila olamiz. Insonning XX asr oxiriga kelib bir qator chegara bilmaydigan muammolariga duch keldi.Urush va tinchlik, ekologik halokatlar , ma’naviy qashshoqlik, narkobiznes, terrorizm kabi muammolar ana shular jumlasidandir.Shu bilan birga, dunyoda globallashuv, axborot oqimining tezlashuvi va intensivlashuvi, universal texnologiyalr bilan bog‘liq umumbashariy jarayonlar ham tobora chuqurlashib bormoqda.Butun Yer yuzi odam zot uchun yagona makon ekanligiga shubha yo‘q ,albatta.Ammo tarixda mavjud chegaralarni o‘zgartirish, muayyan hududlarni bosib olish uchun son-sanoqsiz urushlar bo‘lgani ma’lum. Bu jarayonda esa urush qurollari muntazam takomillashib borgn. Mazkur urushlar to XX asrgacha asosan ko‘proq bir davlat ichida , ikki davlat o‘rtasida yoki nari borganda bir mintaqa doirasida bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri,aytaylik, Aleksandr Makedonskiy, Chingizxonning ulkan davlat barpo etish yo‘lidagi yoki o‘rta asrlardan boshlab yevropallk istilochilarning boshqa qit'alarni bosib olish uchun olib borgan urushlari ko‘lami jihatdan ajralib turadi. Ammo bunday holalatlar istisno hodisalr sifatida baholonmog‘i kerak chog‘i. Ayni paytda hayot haqiqati shuni ko‘rsatadiki, har qanday taraqqiyot mahsulidan ikki xil maqsadda-ezgulik va yovuzlik yo‘lida foydalanish mumkin. Agarki bashariyat tarixini, uning tafakkur rivojini tadrijiy ravishda ko‘zdan kechiradigan bo‘lsak, hayotda insonni kamolotga, yuksak marralarga chorlaydigan ezgu g‘oya va ta’limotlar bilan yovuz va zararli g‘oyalar o‘rtasida azaldan kurash mavjud bo‘lib kelganini va bu kurash bugun ham davom etayotganini ko‘ramiz 1 . XX asrdagi ro‘y bergan ikkita jahon urushida o‘nlab davlatlar , bir necha qit'a mamlakatlari ishrirok etganini eslasak, bunday xulosa muayyan darajada o‘rinli ekanligaga ishonch hosil qilish mumkin. Urush qurollari takomillashib boraveradi. Bugungi kunda ular boshqa hududni bosib olish uyoqda tursin , balki butun Yer sayyorasidagi hayotni bor necha marta yo‘q qilib tashalshga yetadi. 1 Karimov I.A.Yuksak ma’naviyat- Yengilmas kuch. Toshkent. O’zbekiston. 2008-y. b-33. 10 Shu bilan birga ,hozirgi vaqtda mafkuraviy vositalar orqali o‘z ta’sir doirasini kengaytirishga intilayotgan siyosiy kuchlar va harakatlar ham yo‘q emas. Tajavuzkor millatchilik va shovinizm,komunizm va diniy ektremizm madkuralari shular jumlasidandir. Shuningdek, bir qarashda tarix sahnasidan tushib ketganday tuyulgan g‘ayriinsoniy harakterga ega bo‘lgan neofashizm va irqchilikdek mafkuralar ham yangidan bosh ko‘tara boshlaganini takidlash zarur. Xususan, bugungi kunda Sharqiy Germaniya hududida yashayotgan har 2 yoshning biri , G‘arbiy nemis yoshalrning esa 35 foizi, nasizm o‘zining ijobiy tomonlariga ega edi deb hisoblayotgani fikrimizga dalil bo‘la oladi. Ayni paytda jahonning turli nuqtalaridan rivojlangan mamlakatlarga ko‘chib kelishning kuchayib borishi sharoitida bu davlatlarning tub aholisi , ayniqsa, yoshalari orasida irqchilik g‘oyalarining yoyilishi tezlashayotganini ham takidlash zarur. Sharqiy germaniyaliklarning 46 foizi, g‘arbiy germaniyalklarning 40 foizining Germaniyada chet elliklar haddan tashqari ko‘p deb hisoblashi ham bunday g‘oyalar tarqalishi uchun yetarli zamin mavjudligini anglatadi. Bir so‘z bilan aytganda, dunyoning turli burchaklarida inson qalbi va ongini egallash uchun kurash tobora kuchayib bormoqda. Bu hol bugungi kunda dunyoning mafkuraviy manzarasini belgilab bermoqada. Kishilik jamiyati tarixi insonda oliyjanob fazilatlarning shakllanishi va rivojlanishiga ham, ayni paytda g‘ayriinsoniylikning xilma-xil ko‘rinishlari ildiz otib o‘zining mudxish qiyofasini namoyon qilishga ham ko‘p bor guvoh bo‘lgan. Afsuski , inoniyatning butun tarixi davomida bunday illatlar unga hamrohlik qilib keldi, turli davrlarda yangi shakl-shamoyil, xususiyat kasb etdi. Bugungi kunda ularning eng yovuzlari Yer yuzidagi tinchlik va totuvlik, hamkorlik hamda hamjihatlikka va oxir-oqibatda insoniyatning yagona birlik sifatida erkin taraqqiy qilishiga katta xavf tug‘dirmoqda. 11 1.2. Mafkuraviy globallashuv dunyo geosiyosiy manzarasining rivojlantiruvchi asosiy omili sifatida Globallashuv - bu butun dunyo bo‘ylab odamlarning imkoniyatlarini kengaytirishni va'da qiladigan mafkura, chunki insoniyat iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy sohalarda umumiy muammolarga duch kelgan. Globallashuvning asosiy mafkurasi savdoni liberallashtirish va xizmatlar, tovarlar va kapitalning chegaralar orqali erkin harakatlanishi uchun erkin bozorlarni integratsiyalashuvi orqali global bozorlarni kengaytirishdan iborat. Rivojlanayotgan va rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiy tengsizlik muammosi tufayli savdoni liberallashtirish va erkin bozorlarni integratsiyalashuvi takomillashtirilgan iqtisodiy yechimlarni taklif etadi. Bu shuni anglatadiki, globallashuv iqtisodiy resurslarning taqsimlanishini kuchaytiradi, chunki erkin bozorlar xizmatlar, tovarlar va kapitalning erkin harakatlanishiga imkon beradi. Kommunizmning iqtisodiy mafkuralari savdoni cheklashi va nazorat qilishini hisobga olsak, globallashuv kapitalizmning hozirgi iqtisodiy mafkurasi bilan mos keladi, bu esa jahon bozorlarini liberallashtirish va integratsiyalashuviga imkon beradi, shuning uchun iqtisodiy erkinlik uchun eshikdir. Shoulning fikricha, globallashuv mafkurasi siyosiy imperializm emas, balki iqtisodiy erkinlik insoniyat voqealari va taqdirini belgilovchi omil ekanligini va'da qiladi 1 . Bu nuqtai nazardan, globallashuv kuchlari hech qanday inson aralashuvisiz o‘z-o‘zini tartibga soluvchi iqtisodiy omillardan kelib chiqadi; shuning uchun hech kim globallashuvga mas'ul deb da'vo qila olmaydi. Biroq, insoniyatni iqtisodiy va siyosiy imperializmdan ozod qilish uchun globallashuv mafkurasini zo‘rlashiga qaramay, u o‘z yo‘nalishini bozor globalizmidan imperial globalizmga o‘zgartirdi. Globallashuvning asosiy mafkurasi butun dunyoda ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy barqarorlikni mustahkamlash uchun savdoni liberallashtirish va erkin bozorlarni integratsiya qilishdir. Yuqorida aytib o‘tilganidek, globallashuv xizmatlar, tovarlar va kapitalning barcha xalqaro chegaralardan erkin 1 12 harakatlanishini ta'minlaydigan daromadli va erkin bozorlarni yaratishga, shu bilan iqtisodiy resurslarni teng taqsimlashga qaratilgan. Globallashuv dunyoning deyarli barcha mamlakatlarini qamrab olgan kapitalizm iqtisodiyotlarida savdo va savdoning o‘sishiga yordam beradigan barqaror iqtisodiy muhitni ta'minlaydi. Shu sababli, erkinlashtirilgan savdo va bozorlarning globallashuv maqsadlariga erishish uchun mamlakatlar kapitalizmning bozor kuchlarini o‘z-o‘zini tartibga solishga imkon berishlari kerak. Afsuski, Qo‘shma Shtatlar super kuch ekanligini va o‘z ustunligini saqlab qolish va dunyo taqdirini shakllantirishni xohlayotganini hisobga olsak, u globallashuvni siyosiy va iqtisodiy hukmronlikka erishish vositasi sifatida o‘zlashtirdi. Stegerning ta'kidlashicha, 2001 yil 11 sentyabr xurujlaridan so‘ng globallashuv mafkurasi bozor globalizmidan imperial globalizmga o‘tdi . 1 . Qo‘shma Shtatlar liberallashtirilgan savdo va erkin bozorlar milliy xavfsizlik uchun ajralmas, chunki ular terrorizmga qarshi kurashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi, deb hisoblaydi. Yaqin Sharq mamlakatlari globallashuvga qarshilik ko‘rsatgan va go‘yoki terrorchilik tarmoqlariga mezbonlik qilganini hisobga olib, Qo‘shma Shtatlar "arab" dunyosini ochish va terrorizmga qarshi kurash vositasi sifatida erkin bozorlarni yaratish uchun "tajovuzkor" kuchlardan foydalanishga qaror qildi va shu bilan globallashuv mohiyatini imperializmga aylantirdi. globalizm. Erkinlashtirilgan savdo va erkin bozorlar globallashuvga erishishning asosiy tamoyillaridir; Shunga qaramay, globallashuv bozor omillariga bog'liq bo‘lgan tabiiy jarayon bo‘lgani uchun ularga erishish yo‘llari ko‘pchilikni chalkashtirib yubordi. Globallashuv tarafdorlari global bozorlar har qanday inson aralashuvidan xoli bo‘lgan o‘z-o‘zini tartibga soluvchi savdo mexanizmlari ekanligini va shu bilan hech kimga foyda keltirmaydigan barqaror bozor muhitini ta'minlashini nazarda tutadi. Globallashuv tarafdorlari globallashuvni "rahbarsiz" deb ta'riflaydilar, ya'ni bozor va texnologiya savdo omillaridan tashqari hech bir shaxs, muassasa yoki 1 Saul, John. “The Collapse of Globalism and the Rebirth of Nationalism.” Harper’s Magazine. 2004: 33-43 13 davlat unga ta'sir o‘tkazish imkoniyatiga ega emas. Biroq, 21-asrdan so‘ng, "rahbarsiz" globallashuv mafkurasi etakchilik asosidagi globallashuvga o‘tdi. Stegerning so‘zlariga ko‘ra, Jorj Bush o‘z prezidentligi davrida insoniyat liberallashtirish orqali iqtisodiy va siyosiy erkinlikka erishish qobiliyatiga ega, Qo‘shma Shtatlar esa liderlik ko‘rsatish uchun ma'naviy mas'uliyat va salohiyatga ega 1 . Ta'kidlanishicha, "rahbarsiz" globallashuv mafkurasiga zid bo‘lib, Qo‘shma Shtatlar globallashuvni bozor nuqtai nazaridan imperatorlik nuqtai nazariga o‘tkazganini anglatadi. Resurslarning tengsiz taqsimlanishi va cheklangan bozorlar iqtisodiy o‘sish va rivojlanishga to‘sqinlik qiladigan kapitalizmning hozirgi dunyosida globallashuv resurslarning erkin harakatlanishini ta'minlash uchun erkin bozorlarni yaratishga intiladi. Demak, globallashuv tufayli erkin bozorlarning yaratilishi va xalqaro chegaralarning ochilishi butun dunyodagi har bir inson va davlat uchun manfaat keltiradi. Globallashuvning taxminiy afzalliklari orasida katta bozorlarni yaratish, investitsiyalar va savdoni ko‘paytirish, resurslarni taqsimlash, ish o‘rinlarining ko‘payishi, texnologik innovatsiyalar va tezkor axborot oqimi kiradi. Yuqoridagi imtiyozlar rivojlanayotgan mamlakatlar uchun sarobdir, chunki bunday mamlakatlar doimiy ravishda iqtisodiy inqirozlarga duch kelayotgan jahon bozorida samarali raqobatlasha olmaydi. Qolaversa, resurslar bozor talablaridan kelib chiqqanligi sababli, erkin savdo va bozorlar rivojlangan mamlakatlarga foyda keltiradigan resurslarning tengsiz taqsimlanishiga olib keldi va rivojlanayotgan mamlakatlarni iqtisodiy inqirozlarning injiqliklariga duchor qildi. Shoulning so‘zlariga ko‘ra, erkin savdo va bozorlar rivojlangan mamlakatlarni iqtisodiy inqirozlardan himoya qiladi va rivojlanayotgan mamlakatlarni ayniqsa sezgir qiladi (38). Globallashuvdan ko‘proq iqtisodiy va siyosiy manfaatlar borligini anglagan AQSH kabi rivojlangan davlatlar globallashuvni kuchaytirish va jamiyatga iqtisodiy foyda keltirish vositasi sifatida imperial globalizmga kirishdilar. 1 Saul, John. “The Collapse of Globalism and the Rebirth of Nationalism.” Harper’s Magazine. 2004: 33-43 14 Globallashuv butun dunyo bo‘ylab odamlarning imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan iqtisodiy mafkura sifatida boshlangan bo‘lsa-da, endi u o‘zgarib, demokratiyani ham anglatuvchi kuchli siyosiy mafkuraga aylandi. Iqtisodiy ekspertlarning ta'kidlashicha, mamlakatdagi iqtisodiy rivojlanish mamlakatning siyosiy barqarorligi bilan bog'liq bo‘lib, unda demokratiya siyosiy muhitning eng yaxshi shaklini taqdim etadi. Ilgari globallashuv dunyoning iqtisodiy yo‘naltirilgan taqdirini nazarda tutgan bo‘lsa, globallashuvga bo‘lgan qarashning o‘zgarishi tufayli u siyosiy taqdirga, shuning uchun imperial globalizmning paydo bo‘lishiga olib keldi. Stegerning ta'kidlashicha, siyosiy erkinlik va demokratiya bozorni liberallashtirishning ajralmas tarkibiy qismlari bo‘lib, Qo‘shma Shtatlar dunyoda siyosiy hukmronlikni qo‘lga kiritish uchun imperator kuchlaridan foydalanishga majbur qildi (39). Shunday qilib, globallashuv imperiya vositalari orqali demokratiyani kengaytirish va bozorlarni erkinlashtirishning siyosiy mafkurasiga aylandi. Globallashuv rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiy o‘sish va rivojlanish uchun sezilarli foyda keltirganligi sababli, u har bir mamlakat amal qilishi yoki iqtisodiy cheklovlarga duch kelishi kerak bo‘lgan majburiy mafkuraga aylandi. Qo‘shma Shtatlar va Buyuk Britaniya kabi qudratli davlatlar globallashuv tendentsiyalariga mos kelmaydigan ko‘rinadigan mamlakatlarga har qanday iqtisodiy cheklovlarni qo‘yishga tayyor. Terrorizm va yakkalanib qolgan mamlakatlar kabi globallashuvga qarshi kuchlar, ularni bo‘ysunishga majbur qiladigan tahdidlarga duch kelmoqdalar, ya'ni imperial globalizm. Saulning ta'kidlashicha, globallashuv asta-sekin Qo‘shma Shtatlarning imperator kuchiga aylanib bormoqda, chunki sobiq davlat kotibi Kollin Pauell, agar boshqa davlatlar qo‘llab-quvvatlashga tayyor bo‘lmasa, AQSh terrorizmga qarshi yolg'iz kurashadi, deb tasdiqladi 1 . Shu sababli, Qo‘shma Shtatlar yopiq bozorlarni parchalash, erkin bozorlar yaratish va o‘z iqtisodiyotini 1 Steger, Manfred. “From market globalism to imperialism: Ideology and American power after 9/11.” Globalization 2.1 (2005): 31-46. 15 kengaytirish orqali globallashuvni joriy qilish uchun imperatorlik vakolatlariga ega. Xulosa qilib aytganda, Globallashuv odamlar va davlatlarni hamkorlikda ishlash imkoniyatini beruvchi iqtisodiy mafkura sifatida boshlangan bo‘lsa-da, u kuch va ta'sirga intiladigan siyosiy mafkuraga aylandi. Globallashuvning mohiyati rivojlanayotgan mamlakatlarga yopiq bozorlarga kirish imkoniyatini berish, resurslarni teng taqsimlashni kuchaytirish, erkin bozorlarni yaratish va bandlik imkoniyatlarini ko‘paytirishga imkon berish edi. Biroq, Amerika Qo‘shma Shtatlari va Buyuk Britaniya kabi qudratli davlatlar globallashuv maqsadini o‘zgartirib, uni siyosiy va iqtisodiy dushmanlarga qarshi imperator kuchlarini qo‘llaydigan kuchli siyosiy vositaga aylantirdilar. Demak, zamonaviy qudratli davlatlar imperial globalizmdan foydalanib, insoniyatning barcha jabhalariga kirib borishi uchun boshqa mamlakatlarga bostirib kirish, hujum qilish yoki ularga cheklovlar qo‘yish imtiyoziga ega. 16 II BOB. GLОBАLLАShUV VA GEOMARKAZLARNI YOSHLAR MА’NАVIY YUKSАLIShIGА TА’SIRI 2.1. Mа’nаviy-mаfkurаviy muаmmоlаr: g‘оyaviy bo‘shliq vа zаrаrli g‘оyalаrning yoshlаr dunyoqаrishigа tа’siri Insoniyat tarixi shundan dalolat beradiki, muayyan jamiyat taraqqiyoti jarayonida, bir bosqichdan ikkinchi bosqichga o‘tishida turmushning barcha sohalarida, xususan, iqtisodiyot, ijtimoiyot va siyosatida bo‘lgani kabi, g‘oyaviy- mafkuraviy sohada ham muayyan muammolarni hal qilishi zarurati paydo bo‘ladi. Chunki o‘ziga xos yangi davr, sharoit, vaziyat an’anaga aylanib qolgan g‘oyalar, qarashlar, munosabatlarni o‘zgartirmasdan, ma’lum mafkuraga asoslanmasdan yangi maqsadlar sari qadam tashlay olmaydi. Bu esa yangi g‘oya, qarash, munosabat, mafkurani ishlab chiqishni talab etadi. Hоzirgi dаvrdа g’оyaviy-mаfkurаviy jаrаyonlаr glоbаllаshib, еr yuzidаgi bаrchа mintаqа vа mаmlаkаtlаrni qаmrаb оlib, quyidаgi хususiyatlаrini nаmоyon qilmоqdа, ya’ni: Birinchidаn, хаlqаrо miqyosdа integratsiyalаshish ijtimоiy- iqtisоdiy, siyosiy-mа’nаviy hаyotning bаrchа sоhаlаrini qаmrаb оlib, milliy chеgаrаlаrni shаrtli qilib qo’ymоqdа. Ikkinchidаn, хоzirgi dаvrdа ijtimоiy-siyosiy munоsаbаtlаrning glоbаllаshish хususiyati оb’еktiv jаrаyon bo’lib, jаmiyat hаyotining hаmmа sоhаlаrigа istisnоsiz tа’sir ko’rsаtishi bilаn хаrаktеrlаnаdi. Uchinchidаn, jаmiyat tаrаqqiyotining umumiy qоnuniyatlаri milliy rivоjlаnishning mоdеllаridа diffеrеsiyalаshish jаrаyonlаrini nаmоyon qilib, insоniyat tаrаqqiyotidа umumiy qоnuniyatlаrni milliy dаrаjаdа kоnkrеtlаshtirmоqdа. To’rtinchidаn, хаlqаrо ijtimоiy, iqtisоdiy, siyosiy, mа’nаviy-mаdаniy munоsаbаtlаrning tехnik-tехnоlоgik, intеllеktuаl аsоslаri, аlоqа kоmmunikаsiya vоsitаlаri rivоjlаnishi nаtijаsidа g’оyaviy-mаfkurаviy munоsаbаtlаrning intеnsivlаshuvi bilаn хаrаktеrlаnаdi. XX аsrning охiri - XXI аsr bоshlаridа dunyodа аnа shu jаrаyonlаr bilаn bоg’liq jiddiy o’zgаrishlаr ro’y bеrа bоshlаdi. Ilgаri оddiy fuqаrоlаr, hаttо mutахаssislаr tаsаvvur etоlmаgаn hоdisаlаr sоdir bo’lishi tufаyli dunyoning siyosiy qiyofаsi o’zgаrib, bаrchа dаvlаtlаrdа ijtimоiy-iqtisоdiy, mа’nаviy- 17 mаfkurаviy sоhаlаrdа yangi sifаt o’zgаrishlаrigа sаbаb bo’ldi. Хususаn, аlоqа vоsitаlаrining rivоjlаnishi, ulаrning kоmпьyutеrlаshtirilishi, elеktrоn поchtа, intеrnеt, kоsmik tеlеrаdiоаlоqа tizimlаrining tехnik-tехnоlоgik vоsitаlаri kuchаyib kеtishi bilаn ахbоrоt аlmаshuvi, binоbаrin g’оyaviy tа’sir o’tkаzish imkоniyatlаri hаm tоbоrа kеngаymоqdа. Ikkinchidan, bu mafkura zo‘ravonlikka asoslangan bo‘lib, «majbur qilamiz» qabilida ish tutar, uning g‘oyalari hamma joyda, hamma vaqt hech istisno va to‘xtovsiz targ‘ib qilinar, xalqning erkin yashashi va fikr yuritishiga yo‘l qo‘yilmas edi. Kimki bu tartibga (aslida tartibsizlik va vahshiylikka) qarshi chiqsa, shafqatsiz jazolanar, butun davlat mexanizmi ana shu jazoni turli shakllarda amalga oshirishga qaratilgan edi. Uchinchidan, bu mafkura nomigagina ijtimoiy guruhlar mafkurasi edi. Aslida sobiq Ittifoq davrida ziyolilar, dexqonlar, xizmatchilar, qolaversa, «yo‘lboshchi sinf» bo‘lgan ishchilarning orasida ham bu mafkuradan norozi bo‘lganlar bor edi. Lekin metin mafkuraviy devor ortidan ularning ovozi chiqmas edi. To‘rtinchidan, bu mafkura hech kimga vijdon erkinligi, o‘z fikrini ochiq bayon etish, jumladan, xorij fuqarolari bilan xolisona muloqotda bo‘lishga ham yo‘l qo‘ymas edi. Bordi-yu kimdir shunga jur’at etsa, «xalq dushmani», «burjuaziya malayi»ga aylanar edi. Beshinchidan, u milliylikdan butunlay xoli edi. Unda mavhum baynalmilallik zo‘r berib kuylanardi. Kimki milliy qadriyatlar to‘g‘risida gap ochsa, darhol «millatchi»ga chiqarib qo‘yilardi. Milliy tafakkurga ega bo‘lgan shaxs, mutaxassis, ziyoli, olim va boshqalar «qoloq, «shubhali kishi» hisoblanardi. Oltinchidan, unda milliy tarix, xususan, O‘zbekiston tarixi, uning o‘tmish merosi mutlaqotan olinmas edi. Nari borsa, ular ko‘pincha umumiy tarzda qayd etilardi, xolos. Yettinchidan, xalqlarning diniga, diniy merosiga, diniy qadriyatlariga nisbatan mutlaqo noto‘g‘ri munosabat o‘rnatilgan edi. Jumladan, xalqimizning ulug‘ siymolari Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Ahmad Yassaviy, Najmiddin 18 Kubro, Bahouddin Naqshband,Mahmud Zamaxshariy, Imom Moturidiy, So‘fi Olloyor kabi allomalarning boy ilmiy merosini o‘rganish, ulardan foydalanish taqiqlangan edi. Bularning barchasi bolshevistik-kommunistik mafkuraning taraqqiyot talablariga mutlaqo zid ekanini yakqol namoyon etdi. Shu bois u yangi zamonaviy talablarga dosh berolmay, o‘z davlati bilan birga tarixga aylandi. Sobiq mustabid tuzum o‘rnida yangi mustaqil davlatlar shakllandi. Hukmron mafkura barham topgach, uning hududida ma’lum muddat g‘oyaviy-mafkuraviy bo‘shliq (vakuum) holati vujudga keldi. Internet keng imkoniyatlar eshigini ochdi. Uydan ko‘chaga chiqmay turib global tarmoq orqali dunyo kutubxonalari bo‘ylab sayr qilib, kurrai zaminning narigi chekkasida joylashgan oliy ta’lim muassasasining masofaviy (virtual) talabasi bo‘lish, hatto elektron xizmatlarni (matnlarni tarjima qilish, video va audiomahsulotlarni tayyorlab berish, kitob va risolalarni sahifalash va hokazo) shartnoma orqali bajarish, pul ishlab topish mumkin. Xullas, internetning ijobiy jihatlari bisyor. Ijtimoiy tarmoqlar yoki messennjerlarning qulayligi-chi? Onlayn konferensiyalar o‘tkazish, onlayn malaka oshirish, yaqinlar va tanish-bilishlar bilan tez, arzon video yoki audiomuloqot qilish. Mana shu jihatlari bilan internet keyingi paytlarda jozibadorlikda televideniye, radio va boshqa axborot vositalarini ortda qoldirmoqda. Lekin internet ko‘plab foydali jihatlari bilan birga salbiy oqibatlarini ham namoyon qilmoqda. Aholida ayniqsa yoshlarda axborot iste’moli madaniyatining sustligi, turli xabarlar oqimidan kerakligini ajratib olishda bilim, malaka va ko‘nikmaning yetishmasligi ba’zilarning g‘arazli kimsa va oqimlar ta’siriga tushib qolishlariga, internet qaramligi kasalligiga yo‘liqishlariga sabab bo‘lmoqda. Xitoy Xalq Repspublikasida internetga qaramlik kasallik sifatida e’tirof etilib, uni davolovchi maxsus shifoxonalar tashkil etilgani so‘zimizning isbotidir. Global tarmoq natijasida yuzaga kelgan eng katta muammo, bu, albatta, qaramlik, tobelik kasalligidir. Yoshlarning ko‘p vaqtini inernetda o‘tkazishlari global muammoga aylanib ulgurgan. Bugun internet ayrim yoshlar uchun mashhur 19 yozuvchi Xudoyberdi To‘xtaboyevning “Sariq devni minib” asari qahramoni Hoshimjon topib olgan sehrli qalpoqchadir. Umuman, internetga qaramlikning eng og‘ir jihati real olamni, insoniylik burchi va vazifalarini unutishdir. Inson haqiqiy hayotda yashashi, halol mehnat qilishi, ilm olishi, zimmasidagi vazifalarini sidqidildan bajarishi, elu yurtiga fidoyilik bilan xizmat qilishi, atrofdagilarga foyda keltirishi zarur. Internetda ko‘p vaqtini o‘tkazadigan insonning ruhiyatida mavhumlik va o‘z qobig‘iga o‘ralib olish holati kuzatiladi. Bu esa uni kelajakda “uchinchi kuchlar” tomonidan manqurtlashishi, zombilashtirilishi uchun zamiin yaratadi. Bugungi kunda buzg‘unchi guruhlar yoshlar ongiga ta’sir qilishda asosan internetdan foydalanayotganlari bejiz emas. Internetning yana bir salbiy jihati-kishilardagi xudbinlik, manmanlik, zamonaviy tilda ifoda etganda, egosentrizm illatining kuchayishiga sabab bo‘lishidir. Bugungi dunyo yoshlari-son jihatidan butun insoniyat tarixidagi eng yirik avloddir, chunki ular 2 milliard kishini tashkil etmoqda. Bugun internet madaniyati, virtual madaniyat, axborot madaniyati, ma’lumotlardan to‘g‘ri foydalanish madaniyati kabi tushunchalar hayotimizdan o‘rin egalladi. Yoshlarda internet olamida o‘z o‘rnini to‘g‘ri belgilash va foydalanuvchilar bilan to‘g‘ri muomala qilish, virtual olamdagi axborotlarni to‘g‘ri tahlil qilish malakasini shakllantirish davr talabidir. Hozirgi davrda Internet tarmog‘iga ulangan kompyuter, mobil telefonlari deyarli ko‘plab xonadonlarda mavjud. Bundan tashqari, yoshlar internet kafelarda ham tarmoqdan foydalana oladilar. Bugungi kunda axborot texnologiyalari jadal taraqqiy etishi va ijtimoiyiqtisodiy hayotning barcha jabhalariga joriy etilishi sababli barcha uchun kompyuter savodxonligi dolzarb masalalardan biridir. Yoshlar ijtimoiy tarmoqlar kengayib borayotgan davrda o‘sib ulg‘aymoqda. Bu quvonarli hol albatta. Biroq har narsaning me’yori bo‘lmog‘i zarur. Yoshlar virtual olamning haqiqiy olam emasligini bilib borishlari shart. Ba’zan bolalar kattalar tomonidan nazoratsiz va ularning ruxsatisiz tarmoqqa tashrif buyurish imkoniga ega bo‘lib 20 qoladilar. Bolalar va o‘smirlar Internet tarmog‘ida sayr qilarkan, ularga umuman kirish mumkin bo‘lmagan saytlarga duch kelishlari mumkin. Tabiiyki, bunday axborotlar qiziquvchan yoshlarni o‘ziga ko‘proq jalb etadi. Biror harakatni amalga oshirishda bolalarga qanchalik ruxsat etilmasa, ularda shunchalik yuqori darajada qiziqish uyg‘onishi barchaga ma’lum. Yoshlar tarmoqdagi nosog‘lom turmush tarzidan axborot beruvchi ayrim manbalarga duch kelsalar, yanada qiziqib, mazkur axborotlarga alohida e’tibor qaratishlari ehtimoldan xoli emas. Shu sababdan kattalar farzand tug‘ilgan kundan boshlab ulariga issiq choynak, qozonlarga yaqinlashish, pichoq, qaychi kabi o‘tkir uchli narsalarga tegish mumkin emasligini onglariga singdirganlari kabi, tarmoqdagi axborotlar ham xavfli ekanligini tushuntirishlari, ularda axborotlardan to‘g‘ri foydalanish salohiyatlarini shakllantirishlari zarur. Albatta, Internet tarmog‘i manbalari zamonamiz o‘smirlari bilim doirasini, dunyoqarashini kengaytirishi bilan ayrim jihatlariga ko‘ra ularning tarbiyasiga nafaqat salbiy, balki xavfli ta’sir ko‘rsatishi ham mumkinligini unutmasligimiz zarur. Yaqindagina ota-onalar yoshlarning kompyuter o‘yinlariga berilib, ularga bog‘lanib qolishlari xavfidan cho‘chib, oldini olishga harakat qilgan bo‘lsalar, hozirgi vaqtda esa bu xavfga yana ijtimoiy tarmoqlar xavfi ham qo‘shildi. Internet — bu deyarli barcha qiziqishlarni qondirish makonidir. Ba’zan tarmoqda ayrim axborotlarni izlab o‘tirishning ham hojati bo‘lmaydi, ular har yerda o‘zlari taqdim etilaverishi sababli osongina erishish mumkin. Axborot xurujlari ta’siriga eng ko‘p beriladigan aholi qatlami bu yoshlardir. Afsuski, axborot-kommunikasiya texnologiyalarining jadal sur`atlar bilan rivojlanishi axborot tahdidlarining ham kuchayishiga olib kelmoqda. Internet vositasida ishlaydigan dasturlar, ijtimoiy tarmoqlar orqali juda katta oqimda ma’lumotlar almashishi ro‘y bermoqda. Ular asosan qiziqarli voqealar, gap-so‘zlar, shou-biznes, sport xabarlari, yangiliklardan iborat. Biroq hech kim tashqi kuchlar tomonidan ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlardan o‘z maqsadi yo‘lida foydalanmaydi, deb kafolat bera olmaydi. 21 Misol uchun, Telegram messendjerida ba’zi bir guruhlarning ishtirokchilari soni 50 000 dan oshadi. Shunday guruhlar borki, unda asosan fahsh fotorasmlar, video lavhalar joylashtirilmoqda. Bu ma’naviyati, madaniyatida qusr bo‘lgan shaxslarni o‘ziga jalb qilish uchundir. Aynan shunday toifa kishilar o‘zlariga javob berisha olmaydi. Keyinchalik bunday kanallarda siyosiy mavzuga taalluqli ma’lumotlar tarqatilishi va guruh a’zolarining fikrini o‘zgartirishga, ma’lum bir yo‘nalishga solishga harakat qilinishi mumkin. Respublikamizning birinchi prezidenti muhtaram Islom Karimov “...bugungi zamonda mafkura poligonlari yadro poligonlaridan ham ko‘proq kuchga ega” ekanligini ta’kidlagan edi. Mafkura poligonlarida kuchlar nisbati esa axborot, axborot xuruji vositasida hal etilmoqda. Mamlakatimizga nisbatan qilinayotgan axborot xurujlariga qarshi kurashda ba’zan “It huradi, karvon o‘tadi” qabilida ishlash o‘rinlidek ko‘rinadi. Biroq, fikrimcha axborot xurujlari kimlar, qaysi tuzilmalar tomonidan, nima maqsadda tashkil qilinayotganligi ma’lum bo‘lganda, ularga qarshi kurashda eng yaxshi himoya hujum ekanligidan kelib chiqishimiz kerak. Axborot xurujlariga qarshi kurashda kurashning tizimli bo‘lishligi, uning zarur huquqiy bazasi shakllantirilganligi o‘ta muhim. Shu bois axborot xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan alohida qonun hujjati qabul qilish masalasi ko‘rib chiqilishi kerak. Ekspertlarning xulosalariga ko‘ra hozir 35 yoshgacha bo‘lgan aholining 60 foizi axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, internet tizimidan keng foydalanmoqda, ularning eng faol qismini 18-24 yoshgacha bo‘lgan yoshlar tashkil etadi. OAV va internetdan olingan axborotlar yoshlarning umumiy, shu jumladan, siyosiy madaniyatini, ogohlik darajasini yuksaltirishga ham ma’lum darajada xizmat qilayotir. Bu esa hokimiyat tuzilmalari va ijtimoiy institutlar, qolaversa, aholining o‘zi uchun ham ma’lum qulayliklar yaratadi, o‘zaro muloqotni rivojlantiradi. Internetning ijtimoiy tarmoqlarini kuzatish bilan yoshlarning istaklari, ehtiyojlari haqida aniqroq tasavvurga ega bo‘lish, ularning axborotlarini o‘rganish orqali 22 muayyan ijtimoiy muammolarni bartaraf etish yuzasidan tadbirlar belgilash mumkin. Bu esa yoshlar bilan muloqotning yangi turi bo‘lishi bilan birga, o‘zaro hamkorlikni mustahkamlash, boshqaruv organlari diqqat-e’tiborini yoshlar muammosiga kengroq jalb qilish imkoniyatidir. Bu imkoniyatlar yoshlarga yaratiladigan shart-sharoitlar amalda o‘z natijalarini namoyon qiladi. Bugun barkamol avlodni ma’naviy kamol toptirish, mustaqil fikrlaydigan, o‘zini qat’iy hayotiy e’tiqod va qarashlariga ega bo‘lgan yoshlarni tarbiyalash, ularni huquqiy va siyosiy madaniyatini yanada yuksaltirishda ko‘p sonli jonkuyar va fidoiy yoshlarimizning o‘rni beqiyos. Yuqoridagi fikr-mulohazalardan kelib chiqqan holda, yoshlar ma’naviyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan axborot xurujlarini bartaraf etishga qaratilgan quyidagi taklif va tavsiyalar beriladi: Birinchidan, avvalo, global muammolar va axborot xurujlarining yoshlar ma’naviyatiga ta’sirini o‘rganishda, milliy qadriyatlar hamda xulq-atvor me’yorlarini, umumiy qoidalarini zamon talablariga mos holda ishlab chiqishga jiddiy e’tibor qaratishimiz zarur. Ikkinchidan, globallashuv bilan bog‘liq xavflar va tahdidlarning nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy, ma’naviy-mafkuraviy tomonlariga bo‘lgan e’tiborni yanada kuchaytirish maqsadga muvofiqdir. Uchinchidan, mamlakatimiz hududiga kirib kelayotgan, axborot xurujlaridan har doim ogoh bo‘lib, yoshlar ongi va ichki dunyosida kuchli mafkuraviy immunitetni shakllantirish lozim. To‘rtinchidan, yoshlarni axborot xurujlari, hozirgi kunning global muammolaridan biri bo‘lib kelayotgan, “Ommaviy madaniyat” ta’siridan himoya qilishda ijtimoiy-gumanitar fanlarning ahamiyatini oshirish, zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida yoshlarda milliy qadriyatlarga bo‘lgan yangicha munosabatni qaror toptirish kerak. Beshinchidan, yoshlar ongiga salbiy ta’sir etadigan, milliy urf-odatlarimizni, ma’naviy qadriyatlarimizni buzuvchi harakatlarga qarshi kurash mexanizmini 23 ishlab chiqish hamda uni ijtimoiy hayotga tadbiq etish orqali yoshlar ma’naviyatini yanada yuksaltirish zarur. Oltinchidan, yoshlarning axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, internet tarmoqlaridan unumli foydalanish tizimini, zamon talablariga mos holda ishlab chiqish hamda kerakli ma’lumotlarni olishlariga ko‘maklashish, dunyoviy ilmlarni egallashlari uchun zarur shart-sharoitlar yaratib berish kerak. Bu borada mamlakat Prezidenti Sh.Mirziyoyevning quyidagi fikrlarini aytib o‘tish zarur: “Bugungi tez o‘zgarayotgan dunyo insoniyat oldida, yoshlar oldida yangi yangi, buyuk imkoniyatlar ochmoqda. Shu bilan birga, ularni ilgari ko‘rilmagan turli yovuz xavf-xatarlarga ham duchor qilmoqda. G‘arazli kuchlar sodda, g‘o‘r bolalarni o‘z ota-onasiga, o‘z yurtiga qarshi qayrab, ularning hayotiga, umriga zomin bo‘lmoqda. Bunday keskin, tahlikali sharoitda biz ota-onalar, ustoz-murabbiylar, jamoatchilik, mahalla ko‘y bu masalada hushyorlik va ogohlikni yanada oshirishimiz kerak. Bolalarimizni birovlarning qo‘liga berib qo‘ymasdan, ularni o‘zimiz tarbiyalashimiz lozim”. To‘g‘ri, haqiqatni rad etmagan holda, shuni alohida ta’kidlab o‘tishimiz kerakki, internet tarmoqlari ta’lim olish, dam olish yoki do‘stlar bilan muloqot qilishning ajoyib vositasidir. Shu boisdan ham, internet tarmoqlaridan foydalanuvchilar soni yildan yilga oshib borayotganligini inobatga olsak, axborot manbai sifatida OAV, internetdan axborotlar izlash kundan kunga jadallashmoqda. Bu esa qaysi sohaga oid bo‘lishidan qat’iy nazar internetning milliy segmentida o‘z axborotlarimizni tobora ko‘paytirib borishni taqozo etadi. Albatta, yoshlarni ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishda internet tarmog‘idan foydalanish o‘zining samarasini berishi tabiiy. Ayni vaqtda, ijtimoiy tarmoqlar bilim va kerakli axborotni olish uchun ulkan imkoniyatlar yaratish bilan birgalikda, inson hayotining deyarli barcha jihatlariga dahl qilmoqda. U shaxsga o‘z bilimlarini oshirish, professionalizmini yuksaltirish, ehtiyoj va mayllaridan kelib chiqqan holda hordiq chiqarish, xalqaro va ichki siyosatda sodir bo‘layotgan voqealarni kuzatib borish, siyosiy va iqtisodiy munosabatlarning 24 faol subyekti bo‘lish, birja o‘yinlarida qatnashish, badiiy asarlar yaratish, ko‘rgazmalar uyushtirish, taqdimotlar o‘tkazish, zarur narsalarni xarid qilish imkonini beradi. Aynan axborotkommunikatsiya texnologiyalari, internet tarmoqlar tufayli kutubxona, muzeylar, kartina ko‘rgazmalari kabi madaniyatning an’anaviy institutlari tub o‘zgarishlarga duchor bo‘ldi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, internet tarmoqlarning sharofati bilan virtual kutubxonalar, virtual muzeylar, virtual ko‘rgazmalar, virtual munozara klublari, electron do‘konlar, elektron axborot agentliklari, ta’lim portallari paydo bo‘ldi. Internet hukumatlar, davlat rahbarlari, turli vazirliklar va tashkilotlar, siyosiy partiyalar va jamoat tashkilotlari faoliyatining fuqarolar uchun shaffof bo‘lishiga xizmat qildi. Internet millionlab kishilarga o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish imkonini berdi, uning erkinligini kengaytirishga xizmat qildi. Ayni paytda bu yo‘nalishdagi ishlarni yanada samarali tashkil etish, davlat va jamoat birlashmalari axborot xizmatlari, mediatuzilmalar ishini faollashtirish, soha mutaxassislarini esa bilim va ko‘nikmalarini muttasil oshirib borish hozirgi axborot va kommunikatsiya texnologiyalari shiddat bilan rivojlanib borayotgan bir davrda internetdan foydalanuvchilar soni yildan yilga ortib borishi oqibatida, internet so‘nggi yillar mobaynida global tarmoqqa aylanib ulgurdi. Buning natijasida dunyoda nafaqat axborotlashgan jamiyat yuzaga keldi, balki jahon hamjamiyatida globallashuv jarayonlari tezlashib ham ketdi. Aslida, axborot va kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi bu-ijobiy ko‘rsatkichdir. Kompyuter o‘yinlariga mukkasidan ketishning jamiyatga zararlari ko‘p. Avvalo bu ma’naviy zarar bo‘lib, kompyuter o‘yinlari jamiyatimizni ma’naviy buzuqlik botqog‘iga botirib, insonni o‘zlikni anglash baxtidan mosuvo qilmoqda. Islom dinimiz ta’limotlarida ham bu kabi amallar qattiq qoralangan: ”Axir, (qilgan) yomon ishi o‘ziga chiroyli ko‘rsatilib, uni go‘zal (ish) deb o‘ylagan kimsa (hidoyat topgan zot kabi bo‘larmidi )?!. Zotan, Alloh O‘zi xohlagan kimsalarni 25 yo‘ldan ozdirur va O‘zi xohlagan kishilarni hidoyat qilur. Bas, (Ey Muhammad!) Ularga hasratlar chekib joninggiz (chiqib) ketmasin. Albatta, Alloh ularning qilayotgan sir sinoatlarini biluvchidir.” (Fotir, 8 ). Shayton vasvasasiga uchragan ayrim yoshlarning virtual o‘yinlariga xattiharakatlari o‘zlariga ziynatli ko‘rinadi. O‘yinlar quliga aylangan bola o‘z-o‘zidan ajablanib, qilgan ishi ko‘zini quvontirib, borgan sari haddidan oshaveradi. Kompuyuter o‘yinlari yoshlarning vaqtini o‘g‘irlamoqda. Internet – klublarda yoshlar ayni o‘qib, ilm hosil qiladigan paytlarida vaqtlarini bekorchi o‘yinlarga, ijtimoiy tarmoqlarda mutlaqo notanish shaxslar bilan qimmatli vaqtini tanishishga sarflayotgani tashvishli holat. Chunki internet va kompyuter o‘yinlari asriga aylangan o‘smirlar hayotdan, ilm olish, kasb o‘rganishdan va ma’naviy qadriyatlardan tamoman uzilib, butunlay manqurtlashib boradi. Hozir kompyuter o‘yinlari orqali o‘smir yoshlarga salbiy ta’sir qilib, ular ongiga o‘z buzg‘unchi g‘oyalarini singdirish yoki ularni to‘g‘ri yo‘ldan ozdirishga urinadigan yashirin kuchlar juda ko‘p. Kompyuter o‘yinlariga mukkasidan ketgan o‘smirlar o‘zlari bilmagan holda yashirin kuchlarning qo‘g‘irchog‘iga aylanadi. Kompyuterga mute` bo‘lgan yoshlarning fikri-xayoli, butun vaqti, hatto uyqusi ham bemani o‘yinlar bilan band bo‘ladi. Oxir-oqibat bunday manqurt yoshlar tengdoshlari, yaqinlari va hatto ota- onasiga ham qo‘l ko‘tarishgacha agar mubolag‘a bo‘lmasa qurol o‘qtalishgacha borib yetadi. Bu esa jamiyatda ilimsizlik, johillikning tomir yoyishiga alal oqibat yurt parokanda bo‘lishiga olib keladi. Yoshlarning bunday g‘oyalarga aldanmasligi, zalolat botqog‘iga botmasligini ta’minlash niyatida zarur tavsiyalarni bayon qilamiz. Maqsadimiz yoshlarni internetga in qurib, o‘zlarining vayronkor g‘oyalarini virus kabi butun dunyoga tarqatayotgan jinoyatchilarning asl basharasidan ogoh etishdir. Sog‘lom aql egalari internet qulayliklaridan o‘z bilimlarini oshirish yo‘lida oqilona foydalanadi. Lekin ba’zi yoshlar esa ushbu tarmoqdagi yovuzlikka, ma’naviy tanazzulga sabab bo‘ladigan saytlarda “sayir qilib”, o‘zlari va atrofdagilarning ongini zaharlayotganlari aniq. 26 Internet bozorida har kim o‘ziga kerakli narsani oladi, deb tarbiyani o‘z holiga tashlab qo‘yish yaramaydi. Shuning uchun ham yoshlarda xabar va ma’lumotlarni tahlil eta olish malakasini hosil qilish zarur. Zero har qanday xabar ham to‘g‘ri va xolis bo‘lavermaydi. Har bir ma’lumotni tekshirish haqida Alloh taolo shunday deydi: “Ey mo‘minlar! Agar sizlarga biror fosiq kimsa xabar keltirsa, sizlar (haqiqiy ahvolni) bilmagan holingizda biror qavmga aziyat yetkazib qo‘yib, (keyin) qilgan ishlaringizga pushaymon bo‘lmasligingiz uchun (u xabarni) aniqlab (tekshirib) ko‘ringiz!’’ (Hujurot, 6). Xalqimizda “ogoh bo‘lgan abgor bo‘lmas!’’ degan naql bor. “O‘rgimchak to‘rida aqidaparastlikni targ‘ib qiluvchi saytlar tobora ko‘payib bormoqda. Bunday tahlikali zamonda yoshlarga faqat ‘’uz’’ domenidagi saytlardan foydalanish tavsiya qilinadi. Zero, ehtiyotsizlik bilan ko‘r-ko‘rona olingan ma’lumotlar kishini adashtirib qo‘yishi aniq. Diniy ehtiyojini e`tiqod va mazhabga yot veb-saytlardan qondirayotgan kishilar boshqa manbalar orqali boshqalar, ya’ni g‘animlar qo‘lida tarbiyalanoyatganini unutmasin! Inson bolasi zoye` qilgan vaqti, ya’ni umrini nimaga sarflagani xususida olamlar Parvardigori oldida javob berishini bilsin. Muoz ibn Jabal r.adan rivoyat qilinadi: Payg‘ambar s.a.v aytdilar: “Banda qiyomat kuni to‘rt narsadan so‘ralmaguncha, bir qadam ham oldinga siljiy olmaydi. Bu savollardan birinchisi - umrini nima bilan o‘tkazgani; ikkinchisi – yoshlik davrida nima bilan mashg‘ul bo‘lgani; uchinchisi – mol-dunyoni qay yo‘sinda (qaysi kasb orqali) topgani va nimalarga sarflagani; to‘rtinchisi – o‘rgangan ilmiga qanday amal qilgani haqida bo‘ladi“. Shunday ekan yoshlarimiz bu muborak hadisni hech qachon ham xotiralaridan chiqarmasliklari kerak va hayot davomida ushbu hadisni mahkam ushlab unga amal qilmog‘i lozim, aks holda kompuyuter o‘yinlariga mukkasidan ketgan bola Islom dini buyurganidek kasb–hunar egallash, ilm olish, ota-onaga yaxshilik qilish, qarindosh-urug‘chilikni bog‘lash va boshqa muhim ko‘rsatmalarni bajarish uchun, “band bo‘lgani” bois vaqt topa olmay, ushbu hadisning savobiga doxil bo‘la olmaydi. 27 Agar yoshlar Alloh taolloning tavsiyalariga rioya qilsa, uning ikki dunyoda hayoti namunali kechadi va jamiyat oldida inson degan ulug‘ nomni e`zozlagan bo‘ladi. Agar inson bu boradagi muvozanatning buzulishiga sabab bo‘ladigan yomon yo‘llarga qadam qo‘ysa, omonat qilib topshirilgan umr va aql nematiga xiyonat qilgan bo‘ladi va o‘zini halokat chog‘iga otgan bo‘ladi. Kompuyter o‘yinlari kabi behuda va talofatli ishlarga sho‘ng‘ishni islom dini qoralaydi. Chunki buning natijasida bolaning iymon-e’tiqodi zaiflashib, shaytonning quliga aylanadi va uning nayranglari bo‘yicha ish qiladi. Oqibatda o‘zi ham halok bo‘ladi. Bu borada bir qancha hayotiy misollar keltirishimiz mumkin shuning uchun yoshlarning iymone’tiqodi, irodasi mustahkam bo‘lsa, turli bema’ni ishlarga chalg‘imaydi. Ammo kompyuter va internet tutquniga aylangan inson butun umrini tubanlikka sarflaydi. Go‘yoki yaratilishdan maqsad yo‘qdek. Axir Alloh taoloning: ’’Yoki sizlarning gumoningizcha, Biz sizlarni behuda yaratdik-u, sizlar bizning huzurimizga qaytarilmaysizmi?!’’ (Mu’minun, 115), - degan oyatishunchaki dunyoga keltirilmaganimizni aytib turibdi. Doimo shuni esdan chiqarmasligimiz shart va ushbu oyati karima ila umr guzaronlik qilsak, shundagina ikki dunyoda ham baxtli va saodatli bo‘lish sharafiga erishamiz. Bir hafta davomida 110 dan ortiq ishtirokchi "Internetdagi ijtimoiy tarmoqlar yoshlar hayotida qanday o‘rin tutadi?" so‘rovnomasiga o‘z munosabatlarini bildirishdi. Qizig‘i shundaki, o‘quvchilarning 32 foizi ushbu tarmoqlar do‘stlar orttirish, manfaatli tanishuvlar uchun kerak degan fikrni ma’qullagan bo‘lsa, yana shuncha foydalanuvchi tarmoqlarning yoshlar tarbiyasi va odob-axloqiga salbiy ta’sir ko‘rsatayotganini tan olgan. Demak, bugun ijtimoiy tarmoqlar qanchalik ommalashmasin, uning salbiy oqibatlarini ko‘ra bilayotganlar safi ham oshib bormoqda. So‘rovnomaning to‘liq natijasi bilan tanishing: Savol: Internetdagi ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar hayotida qanday o‘rin tutadi?. 1. Do‘stlar orttirish va manfaatli tanishuvlarga yordam beradi - 32 (26.9%); 28 2. O‘z fikrini erkin bildirish imkoniyatini beradi - 24 (20.2%); 3. Yoshlar tarbiyasi va odob- axloqiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi - 32 (26.9%); 4.G‘araz niyatli shaxslarning o‘z manfaati yo‘lida foydalanishi uchun bir vosita - 10 (8.4%); 5. Bekorchilikdan boshqa narsa emas - 21 (17.6%). Ijtimoiy tarmoqlar va jamiyat Hozirgi globallashuv jarayonida va jahonda olamshumul o‘zgarishlar sodir bo‘layotgan bir paytda biz nafaqat aniq bir inson, balki butun jamiyat hayotiga o‘z ta’sirini o‘tkazib kelayotgan axborot texnologiyalarining ajoyib ixtirolaridan biri bo‘lmish sotsial tarmoqlarni chetlab o‘tolmaymiz. Joriy vaqtda sotsial tarmoqlar deyarli butun dunyoni qamrab olgan. Ayniqsa, yosh avlod juda ham sotsial tarmoqlarni yaxshi ko‘radi. Kimga internetda o‘z rasmlarini qo‘yish, olis masofadagi do‘stlar va qarindoshlar bilan gaplashish, o‘yinlar o‘ynash, musiqa tinglash va so‘nggi yangiliklardan xabardor bo‘lish, statuslarni tinmay o‘zgartirish yoqmaydi deysiz? Agar biz sotsial tarmoqlar soniga va ularning turlariga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, ularning hammasini yoritishda bu maqola ojizlik qiladi. Keling biz eng mashhur sotsial tarmoqlar va ularga qancha foydalanuvchi a’zo bo‘lganligiga bir nazar tashlaylik: Facebook – 750 million, Twitter – 200 million, Qzone – 480 million, Odnoklassniki.ru – 100 million, V kontakte – 135 million va hokazo130 . Mana ko‘rib turganingizdek, shu raqamlar insoniyatning qanchalik sotsial tarmoqlar ichiga kirib ketayotganligidan dalolat bermoqda. Tabiiyki, sizda savol paydo bo‘lishi mumkin: bu yaxshimi yoki aksinchami? Albatta, ko‘pchilik bu tarmoqlarni ma’qullaydi va unga ijobiy baho beradi. Chunki, hozir sotsial tarmoqlar bo‘sh vaqtni o‘tkazishning eng yaxshi vositasi hisoblanadi. Endi esa, keling, sotsial tarmoqlarnig bizning hayotimizga, dunyoqarashimizga, ongimizga, aql-u shuurimizga va sog‘lig‘imizga qanday ta’sir etishi haqida fikr yuritaylik. Internetning zo‘r berib rivojlanishi bilan odamzod borgan sari me’yorni unutib, uning girdobiga bexosdan tortilmoqda. Axir biz bir muhim narsani esdan chiqarmasligimiz darkor: real hayot boshqa, virtual hayot boshqa. Biz sotsial tarmoqlarga qarshi emasmiz, biz 29 faqatgina ularni real hayotimiz bilan farqi, ularni o‘zaro chalkashtirmaslik lozimligini aytib o‘tdik. Albatta, ulg‘ayib kelayotgan yosh avlod fan – texnika yutuqlaridan va axborot texnologiyalarining muvaffaqiyatlaridan foydalanishi kerak. Lekin dunyoda har narsa bilan foydalanishning o‘ziga yarasha me’yori mavjud va ularni suiste’mol qilmaslik lozim. O‘ylashimizcha, yoshlar bo‘sh vaqtini faqat sotsial tarmoqlarda o‘tirish bilan o‘tkazishlari noto‘g‘ri. Chunki, jonli, haqiqiy va real muloqot o‘rnini hech narsa bosa olmaydi. Yoshlar kitob o‘qishlari, o‘z ustilarida ishlashlari hamda ijtimoiy faollikni oshirishlari lozim. Tarmoqdagi faollik hyech narsani belgilamaydi va inson to‘g‘risida haqqoniy bo‘lmagan ma’lumotlarni saqlashi mumkin. Maqolamizga yakun yasar ekanmiz, biz sotsial tarmoqlarning hayotimizga bo‘lgan ta’sirini rad etolmaymiz. Biz ongli ravishda sotsial tarmoq a’zosi bo‘la turib, real hayot va virtual hayotni farqlay bilishimiz lozim. Shafqatsiz ekstremizm va terrorizmning tarqalishi butun dunyoda xavfsizlikka raxna solmoqda. U jamiyat asoslarini vayron etadi, inson huquqlarining bosh tamoyillarini oyog‘osti qiladi. Ushbu hodisalarga qarshi turish O‘zbekistonning davlat xavfsizligi hamda tashqi siyosat strategiyasining eng muhim ustuvor yo‘nalishidir. Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish, xalq farovonligi uchun tinchlik va barqarorlikning ulkan ahamiyatini anglab yetgan mamlakatimiz ekstremizm hamda terrorizmga qarshi kurash bo‘yicha munosib va samarali qarorlar ishlab chiqishga qaratilgan konstruktiv tashabbuslarni izchillik bilan ilgari surmoqda. O‘tgan yilning noyabr oyida Samarqandda bo‘lib o‘tgan “Markaziy Osiyo: yagona tarix va umumiy kelajak, barqaror rivojlanish va taraqqiyot yo‘lidagi hamkorlik” mavzuidagi xalqaro konferensiyada Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev forum qatnashchilari hamda dunyo jamoatchiligini xavfsizlikka tahdidlarni “o‘ziniki va o‘zgalarniki” deb ajratishdan voz kechish, “yaxlit xavfsizlik” tamoyiliga amalda rioya qilish, bu sohadagi amaliy hamkorlikni chuqurlashtirish zarurligini ta’kidlagan edi. Zotan, mintaqa davlatlari terrorizm hamda diniy ekstremizm tahdidlariga birdek duch kelmoqda. 30 Davlatimiz rahbari xalqaro terrorchilik va ekstremizm asosida, boshqa omillar bilan bir qatorda, johillik hamda toqatsizlik ham yotganini BMT Bosh Assambleyasi 72-sessiyasining yuksak minbaridan turib alohida aytib o‘tdi. Shu bois insonlar ongi uchun kurash asosiy vazifadir. Birinchi navbatda, yoshlar tafakkurini egallab olish talab qilinadi. Chunki ekstremistik faoliyat va zo‘ravonlik bilan bog‘liq jinoyatlarning aksariyati 30 yoshga yetmagan yoshlar tomonidan sodir etilmoqda. “Sayyoramizning ertangi kuni, farovonligi farzandlarimiz qanday inson bo‘lib kamolga yetishi bilan bog‘liq”, degan edi Shavkat Mirziyoyev. BMTga a’zo mamlakatlar vakillari O‘zbekistonning Yoshlar huquqlari to‘g‘risidagi xalqaro konvensiyasini ishlab chiqish, jahon jamoatchiligiga islom dinining asl insonparvarlik mohiyatini yetkazish, Bosh Assambleyaning “Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik” deb nomlangan maxsus rezolyutsiyasini qabul qilish bo‘yicha tashabbuslarni qo‘llab-quvvatladi. Aholisining 60 foizini yoshlar tashkil qiluvchi Markaziy Osiyo — eng yosh mintaqalardan biri. So‘nggi bir yarim yil ichida mutlaqo yangi siyosiy muhit shakllanib ulgurgan bugungi kunga kelib, bu qadar hayotiy ahamiyatga molik masalalarni faqatgina birgalikdagi intilishlar, hamkorlikni kengaytirish hamda kuchaytirish orqali hal etish mumkinligini mintaqadagi barcha anglab yetdi. Yoshlarda mustahkam fuqarolik pozitsiyasi, kuchli mafkuraviy immunitetni shakllantirish borasida yagona strategiyani ilgari surish ertamiz egalarining terrorizm va ekstremizm g‘oyalariga samarali qarshi turishiga xizmat qiladi. Bu yerda yoshlarni ijtimoiy himoyalashni kuchaytirish bo‘yicha vazifalar birinchi o‘ringa chiqadi. Yoshlar migratsiyasiga turtki bo‘layotgan ishsizlik, sifatli ta’lim olish imkoniyatining cheklanganligi hamda o‘z navbatida, madaniyat va bilim darajasining pastligi ekstremistlarga qo‘l kelayotgan salbiy omillar bo‘lib, aynan shu holatlar yoshlarni himoyasiz ahvolga solib qo‘ymoqda. Aniqki, yosh yigit-qizlar internet manbalaridan eng ko‘p ma’lumot oluvchi qatlamdir hamda bundan terrorchilik tuzilmalari imkon qadar foydalanmoqda. Faol internet auditoriyasining tafakkuri va kayfiyatini o‘z g‘oyalariga bo‘ysundiryapti, yoshlarning qalbiga qo‘rquv, nafrat hamda zo‘ravonlik urug‘ini sochmoqda. 31 Globallashuv sharoitida internet terrorchilar uchun yangi a’zolarni aniqlash, miyasini zaharlash va o‘z tashkilotiga tayyorlashda, mablag‘ yig‘ish hamda ularni o‘tkazishda, terrorchilik harakatlarini amalga oshirish va o‘z maqsadlarini ommalashtirishda bosh qurolga aylandi. Zo‘ravonlikka tayangan ekstremizm hamda terrorizmning oldini olish va unga qarshi kurashishning dolzarb muammolari yosh avlodni buzg‘unchi g‘oyalar, ekstremizm hamda terrorizm ta’sirlaridan himoyalash bo‘yicha siyosiy-huquqiy, ijtimoiy va tashkiliy-profilaktik vositalarni yanada takomillashtirishni taqozo qilyapti. Bugungi kunda “Markaziy Osiyo beshtaligi” davlat hokimiyati organlari bilan yoshlar siyosatini ishlab chiqish hamda uni amalga oshirish jarayoniga jalb etilgan jamoat tashkilotlari o‘rtasidagi hamkorlikni kengaytirishga asoslangan profilaktik tadbirlarning yagona majmuasini yaratishi lozim. Yoshlar orasida ekstremistik qarashlar tarqalishiga qarshi kurash tizimida yoshlar tashkilotlari salohiyatidan faol foydalanish masalasi muhimdir. 11-12 iyunda poytaxtimizda zo‘ravonlikka tayangan ekstremizm va terrorchilikka olib boruvchi mutaassiblikka qarshi kurashda yoshlarning o‘rnini muhokama qilishga bag‘ishlangan xalqaro anjuman bo‘lib o‘tadi. Unda YEXHT Bosh kotibi, BMT Bosh kotibining yoshlar ishlari bo‘yicha vakili, BMT aksilterror boshqarmasi boshlig‘i, YEXHTning maxsus vakili, shuningdek, Yevropa hamda Osiyoning qator mamlakatlaridan, xalqaro tashkilotlardan vakillar qatnashishi kutilmoqda. O‘zbekiston yoshlar ittifoqi ham tadbir tashkilotchilaridan biri bo‘lib, anjuman ishi va uning natijalari haqidagi ma’lumotlar dunyo jamoatchiligiga yetib borishini ham ta’minlaydi. Ma’lumotlar, fikrlar hamda tajribalar almashish, muammoli masalalarni ekspertlar darajasida muhokama etish zo‘ravonlikka asoslangan, buzg‘unchi ekstremistik g‘oyalarning yoshlarga ta’sirini bartaraf qilish bo‘yicha umumiy pozitsiyani ishlab chiqishda ustuvor ahamiyat kasb etadi. 32 2.2. Glоbаllаshuv shаrоitidа yoshlаrning mа’nаviy yuksаlishigа tа’sir etuvchi geomаfkurаviy tаhdidlаrni bаrtаrаf etish muаmmоlаri Mаmlаkаtimizdа mа’nаviy sоhаdа аmаlgа оshirilаyotgаn islоhоtlаr nеgizidа insоn hаyotining аjrаlmаs qismini tаshkil etаdigаn estеtik bilimlаrni egаllаsh hаr birimizning jаmiyat оldidаgi dоlzаrb vаzifаmizdir. Hаr bir fаndа bo‘lаyotgаn o‘zgаrishlаr, yangilik vа kаshfiyotlаr yarаtilishining аsоsidа fаrоvоn hаyotni bаrpо etish turаdi. Shu bilаn birgа, estеtikа fаnidа yuz bеrаyotgаn jаrаyonlаr insоn mа’nаviy оlаmining bоyishigа, yangichа tаfаkkurlаshgа, vоqеlikkа bo‘lgаn munоsаbаtlаrning estеtik vа ахlоqiy jihаtdаn go‘zаl bo‘lishigа оlib kеlmоqdа. Estеtik tаfаkkurni shаkllаntirish hаmdа insоnlаrdаgi go‘zаllikkа nisbаtаn ishtiyoqlаrining dоimо yuksаklik sаri ko‘tаrilishi uchun zаmоnаviy ilm-fаn yutuqlаrini egаllаgаn yoshlаrni kаmоl tоptirish dаvr tаlаbi bo‘lib qоldi. Mаnа shu mаqsаddа bugungi kundа оldimizdа turgаn аsоsiy vаzifаmiz yoshlаrning kundаlik turmush tаrzi bilаn bоg‘lаnib kеtgаn estеtik g‘оyalаrni to‘g‘ri аnglаb еtishi, o‘zlаrining mustаqil tаfаkkur yuritishlаrigа хizmаt qilаdigаn dunyoqаrаshlаrini kаmоl tоptirib bоrishlаri nаfаqаt ulаrning, bаlki butun o‘zbеk хаlqining kеlаjаkkа qаrаtilgаn оrzu-umidlаri sаnаlаdi. Insоn go‘zаlligi dоimо bаrchа dаvrlаrdа ulug‘lаnib kеlingаn, insоnlаr o‘zlаrining go‘zаllikkа shаydо qаlblаri bilаn hаyotlаrini munаvvаr vа rаvshаn qilib bоrishgа dоimо urinib kеlgаnlаr. Fuqаrоlаrning o‘z mеhnаt fаоliyatigа ijоdiy tаrzdа yondаshishi, o‘z mеhnаti nаtijаlаridаn lаzzаtlаnishi, fаrоvоn vа bоy- bаdаvlаt yashаshi hаm mеhnаt estеtikаsigа, turmush estеtikаsigа bo‘lgаn munоsаbаtni o‘zgаrtirdi. Yoshlаrimizni sоg‘lоm vа bаrkаmоl etib tаrbiyalаsh mаsаlаsidа Prеzidеntimiz Shаvkаt Mirziyoyеv fikr bildirаr ekаnlаr: “Bu bоrаdа fаrzаndlаrimiz uchun zаrur shаrоitlаr yarаtish, yangi-yangi tа’lim-tаrbiya, mаdаniyat, sаn’аt vа spоrt mаskаnlаrini bаrpо etish, yosh оilаlаr uchun uy-jоylаr qurish, yoshlаrni ish bilаn tа’minlаsh, ulаrni tаdbirkоrlik sоhаsigа kеng jаlb etish bo‘yichа bоshlаgаn ishlаrimizni yangi, yuksаk bоsqichgа ko‘tаrаmiz” 1 , – dеydi. 1 Мирзиёев Ш . М . Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини таъминлаш – юрт тараққиёти ва халқ фаровонлигининг гарови // Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб , янги босқичга 33 Hozirgi davr - dunyoda g oyaviy qarama-qarshiliklar murakkab tus olgan,ʼ mafkura poligonlari yadro poligonlaridan ham kuchliroq bo lib borayotgan davrdir. ʼ Bugungi kunda halqaro munosabatlarda eng dolzarb va olamshumul muammolardan hisoblangan xavfsizlik, barqarorlik va tinchlik masalalariga e tibor ʼ tobora kuchayib bormoqda. Dunyo xalqlarining iqtisodiy, siyosiy-ijtimoiy, ma naviy taraqqiyoti va rivojlanishi aynan shu muammolarning qay darajada ʼ yechilishiga bog liqdir. Hozirgi globallashuv jarayonlari chuqurlashib borayotgan ʼ bir davrda Markaziy Osiyoda tinchlik va xavfsizlikning, shuningdek, yoshlarning ma naviy xavfsizligini ta minlanishi va ularni milliy qadriyatlarga sodiqlik ruhida ʼ ʼ tarbiyalash, hayotda o zlarini munosib o rinlarini topish uchun zarur shart- ʼ ʼ sharoitlarini yaratish berish mintaqa davlatlari oldida turgan dolzarb masala bo lib, ʼ bu borada amalga oshirilayotgan ishlar samaradorligini kuchaytirishni taqozo etadi. O‘zbekistonning jadal rivojlanishi, keng qamrovli islohotlar istiqboli, xalqning farovon bo‘lishi yoshlar ta’lim-tarbiyasi va kelajagiga beriladigan e‘tibor darajasiga chambarchas bog‘liq. Shu ma’noda, O‘zbekistonda yoshlar masalasi davlat siyosatining eng ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. 2022-yil 28- yanvarda O‘zbekiston Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev “2022–2026 yillarga mo„ljallangan Yangi O„zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to„g„risida”gi farmonni imzoladi.Taraqqiyot strategiyasi va uni 2022-yilda amalga oshirish bo‘yicha «yo‘l xaritasi»da mamlakatimizni rivojlantirishning 7 ta ustuvor yo‘nalishi doirasida qariyb 100 ta maqsadlarga erishish nazarda tutilmoqda. To‘rtinchi ustuvor yo‘nalish-adolatli ijtimoiy siyosat yuritish, inson kapitalini rivojlantirishning 70-maqsadi: Yoshlarga oid davlat siyosatini takomillashtirish deb nomlanib, unda: Yoshlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ta’minlash; Yoshlarning hayoti va sog‘lig‘ini saqlash, ular uchun malakali tibbiy xizmatdan foydalanish shart-sharoitlarini yaxshilash, yoshlar o‘rtasida tibbiy savodxonlikni oshirish va sog‘lom turmush tarzini mustahkamlash; кўтарамиз . – Тошкент , “ Ўзбекистон ”, 1- жилд , 2018. 124- бет 34 Yoshlarning ma’naviy, intellektual, jismoniy va axloqiy jihatdan kamol topishiga ko‘maklashish; Yoshlar uchun ochiq va sifatli ta’limni ta’minlash, ta’limning barcha bosqichlarida yoshlarning mukammal ta’lim olishini ta’minlash, hududlarda inklyuziv ta’lim rivojlanishi uchun shart-sharoit yaratish; Yoshlarni ishga joylashtirish va ularning bandligi uchun shart-sharoitlar yaratish; Yoshlarni vatanparvarlik, fuqarolik tuyg‘usi, bag‘rikenglik, qonunlarga, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhida, zararli ta’sirlar va oqimlarga qarshi tura oladigan, hayotga bo‘lgan qat‘iy ishonch va qarashlarga ega shaxs sifatida tarbiyalash; Yoshlarni axloqiy negizlarni buzishga olib keladigan xatti-harakatlardan, terrorizm va diniy ekstremizm, separatizm, fundamentalizm, zo‘ravonlik va shafqatsizlik g‘oyalaridan himoya qilish; Yoshlarning huquqiy ongi va huquqiy madaniyati darajasini yuksaltirish; Iqtidorli va iste‘dodli yoshlarni qo‘llab-quvvatlash hamda rag‘batlantirish; Yoshlar tadbirkorligini rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratish; Yoshlarda sog‘lom turmush tarziga intilishni shakllantirish, shuningdek, yoshlarning bo‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etish va yoshlar sportini ommaviy rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratish; Yosh oilalarni ma’naviy va moddiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash, ular uchun munosib uy-joy va ijtimoiy-maishiy sharoitlarni yaratish bo‘yicha kompleks choratadbirlar tizimini amalga oshirish; Yoshlarning huquqlari va erkinliklarini ro‘yobga chiqarish sohasida faoliyat olib boruvchi xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni rivojlantirish kabi vazifalar qo‘yilgan 1 . Shu nuqtai nazardan qaraganda, mavzuning dolzarbligini quyidagicha asoslash mumkin: 1 “2022 — 2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида ” ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони , 28.01.2022 йилдаги ПФ -60- сон .Lex.uz, 29.01.2022 35 Birinchidan, globallashuv sharoitida mafkuraviy tajovuzlardan himoya qilishda, Markaziy Osiyo xalqlari ma naviy va ijtimoiy hayotini ana shu xatarliʼ tahdidlardan himoyalanishi, har bir davlat va har bir halqning turli tahdidlarga bardosh bera olish xususiyatlarini namoyon bo lishi bugungi kunning dolzarb ʼ xususiyatlaridan biridir; Ikkinchidan, xalqlar hayotiga salbiy ta sir ko rsatib kelayotgan nomaqbul ʼ ʼ ko rinishlarni va odatlarni anglash, ularni bartaraf etish yoki ular keltiradigan ʼ noxush holatlarning oldini olish bugunning zarurati hisoblanadi, chunki ular millat va jamiyatni ichdan kemiruvchi illatlardir; Uchinchidan, globallashuv jarayonining mintaqaviy muammolarga ta siri, ʼ uning o zgartiruvchilik kuchi hozirgi dunyoning dolzarb muammosiga aylandi. Bu ʼ jarayon turli mamlakatlar, xalqlar hayotida ularning bir-biriga bog liqligini, o zaro ʼ ʼ ta sirini oshiradi, milliy-ma naviy va g oyaviy hayotida aks etmasdan qolmaydi; ʼ ʼ ʼ To rtichidan, bugun nafaqat ma naviy-mafkuraviy hayotimizdagi, balki ʼ ʼ kishilik jamiyatining barcha sohalaridagi o zgarish va yangilanishlar ʼ turmushimizga goh ijobiy, goh salbiy ta sir ko rsatmoqda ʼ ʼ 1 . Yuqorida qayd etilganlardan kelib chiqqani holda, globallashuv jarayonlari kuchayib borayotgan bir paytda yoshlarning ma naviy xavfsizligini ta minlash ʼ ʼ masalalari alohida tadqiqot ob ekti sifatida o rganish dolzarb ahamiyatga ega. ʼ ʼ Bugun biz tez o zgaruvchan, o ta shiddatkor va murakkab bir zamonda ʼ ʼ yashayapmiz. Davlat va siyosat arboblari, faylasuflar v jamiyatshunos olimlar, sharhlovchi va jurnalistlar bu davrni turlicha ta riflab, har xil nomlar bilan ʼ atamoqda. Kimdir uni yuksak texnologiyalar asri desa, kimdir tafakkur asri, yana birov yalpi axborotlashuv davri sifatida izohlamoqda. “Globallashuv” iborasi 1983 yilda amerikalik siyosatshunos olim T.Levitta tomonidan “Garvard biznes revyu” jurnalida e lon qilgan maqolasida qo llanilgan ʼ ʼ edi. Unda aytilishicha, «globallashuv – transmilliy korporatsiyalar ishlab chiqaradigan turli – tuman mahsulot bozorlarining birlashuv jarayoni». 1 Мирзиёев Ш . Янги Ўзбекистон Стратегияси . Тошкент , “ Ўзбекистон ”, 2021. Б -457. 36 Globallashuvga BMTning «Inson taraqqiyoti to g risidagi ma ruza»ʼ ʼ ʼ hisobotida quyidagicha ta rif berilgan: “Globallashuv – jahon iqtisodiyotining ʼ tovarlar, xizmatlar, sarmoya, ishchi kuchi va fikr-kashfiyotlar oqimining kengayishi, shuningdek, mamlakatlarning jahon miqyosidagi iqtisodiy muammolarni hal qilishga qaratilgan birgalikdagi harakatlari tufayli davom etayotgan integratsiyasi”, deb qayd etilgan. Globallashuv – turli mamlakatlar iqtisodi, madaniyati, ma naviyati, odamlari ʼ o rtasidagi o zaro ta sir va bog liqlikning kuchayishidir. ʼ ʼ ʼ ʼ Globallashuvga berilgan ta riflar juda ko p. Lekin, uning xususiyatlarini ʼ ʼ to laroq qamrab olgani, bizningcha, frantsuz tadqiqotchisi B.Bandi bergan ta rif. ʼ ʼ Unda globallashuv jarayonining uch o lchovli ekaniga urg u beriladi: ʼ ʼ -globallashuv–muttasil davom etadigan tarixiy jarayon; -globallashuv–jahonning gomogenlashuvi va universallashuvi jarayoni; -globallashuv–milliy chegaralarning “yuvilib ketish” jarayoni . B.Bandi ta rifida keltirilgan globallashuv o lchovlarining har uchalasiga ʼ ʼ nisbatan ham muayyan e tirozlar bildirish mumkin. Lekin jahonda yuz berayotgan ʼ jarayonlarni kuzatsak, ularning har uchovi ham unda mavjud ekanini ko rishimiz ʼ mumkin. Globallashuvning mamlakatlar iqtisodiy siyosati va ma naviyatiga o tkazishi ʼ ʼ mumkin bo lgan ijobiy va salbiy ta siri Hindistonning mashhur davlat arbobi ʼ ʼ Mahatma Gandining quyidagi so zlarida yaxshi ifodalangan: “Men uyimning ʼ darvoza va eshiklarini doim mahkam berkitib o tira olmayman, chunki uyimga ʼ toza havo kirib turishi kerak. Shu bilan birga, ochilgan eshik va derazalarimdan kirayotgan havo dovul bo lib uyimni ag dar-to ntar qilib tashlashi, o zimni esa ʼ ʼ ʼ ʼ yiqitib yuborishini ham istamayman”. Globallashuv tushunchasi haqida mamlakatimiz olim va siyosatchilari ham o‘zlarining fikr-mulohazalarini bildirmoqdalar. Shu ma’noda, faylasuf va siyosatshunos olim S.Otamurodovning fikricha, “Globallashuv davlatlar va xalqlar hayotining barcha sohalarida yalpi umumlashuv jarayonni anglatmoqda”. 37 Professor E.Gulmetov ushbu tushunchani quyidagicha ta’riflaydi: «Globallashuv - ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy-huquqiy, madaniy-ma’naviy rivojlanishning XX asrga xos hodisasi-jamiyatni barcha jabhalarida «umumiy belgilar», «universallashuvning» kuchayishi va tig‘izlanishidir. Globallashuv jarayoni – iqtisodiy- texnik taraqqiyot, boshqaruv tizimi, siyosiy-huquqiy qadriyatlar, turmush tarzining barcha jabhalarini qamrab olayotgan texnologik jarayongina emas, turli kuch, guruhlar manfaati nazaridan, xilma xil vositalar yordamida ma’naviy-axloqiy ta’sir, g‘oyaviy ustuvorlikka erishishga intilish hamdir. Faylasuf olimlarimizdan yana biri Abdurahim Erkayev globallashuv va uning yuzaga kelishi haqida quyidagi fikrni ilgari suradi: «Globallashuv – jahon taraqqiyotining asosiy tendentsiyalaridan biridir. Savdo va ishlab chiqarish, iqtisodiy, moliyaviy aloqalarning dunyo miqyosida g‘oyat kuchayishi, tezlashishi globallashuvning vujudga kelishiga zamin yaratdi. Globallashuv – iqtisodiy, siyosiy, madaniy aloqalarning haddan tashqari intensivlashuvi, eng yangi axborot texnologiyalari va umuman axborotning jahon miqyosida shiddat bilan tarqalishi, xalqaro standartlashuv va maishiy turmushda, iste'molda, shu jumladan, nomoddiy iste'molda umumiy qolip hamda andozalarning paydo bo‘lishidir». Hozirgi paytda uning g‘oyat o‘tkir va keng qamrovli ta’sirini deyarli barcha sohalarda ko‘rish, his etish mumkin. Ayniqsa, davlatlar va xalqlar o‘rtasidagi integratsiya va hamkorlik aloqalarining kuchayishi, xorijiy investitsiyalar, kapital tovarlar zamonaviy kommunikatsiya va axborot texnologiyalarining, ilm-fan yutuqlarining tezlik bilan tarqalishi, turli madaniyat, qadriyatlarning umuminsoniy negizida uyg‘unlashuvi sivilizatsiyalararo muloqotning yangicha sifat kasb etishi va bular borasidagi imkoniyatlarning ortishi – tabiiyki, bularning barchasi globallashuvning natijasidir». Globallashuv dunyo hamjamiyati hayotini, jahon siyosati va halqaro munosabatlarni belgilab beruvchi yetakchi omilga aylanmoqda va alohida olingan davlat va hududlar ichki siyosatidan tarkib topgan umumdunyoviy sharoit bilan muvofiqlashtirish zaruratini keltirib chiqarmoqda. 38 Xullas, globallashuv tushunchasi haqidagi qarashlar turli-tumanligicha davom etib kelmoqda. Bu tabiiy hol. Chunki uning makon va zamonda sodir bo‘lish xususiyatlari turlicha bo‘lib dunyoning o‘zgarishiga o‘tkazayotgan ta’sirida ham yangi - yangi imkoniyatlari namoyon bo‘lmoqda. «Globallashuv» tushunchasiga mualliflar tomonidan yuqorida ilgari surilayotgan turli fikrlarga qo‘shilish mumkin. Chunki har bir muallif uning turli sohalariga o‘tkazayotgan ta’sirini turlicha tafakkur qiladi va uni turlicha talqin etadi. Shu ma’noda mualliflar tomonidan ilgari surilayotgan fikrlar qanchalik turli-tuman bo‘lsa, uning turli xususiyatlari va insoniyat, millat, mamlakat, jahon miqyosida o‘tkazayotgan ta’sirini o‘rganishning imkoniyatlari shunchalik kengayib boradi. Umumiy nuqtai nazardan qaraganda, globallashuv jarayoni mutlaqo yangicha ma’nomazmundagi xo‘jalik, ijtimoiy- siyosiy, tabiiy-biologik global muhitning shakllanishini va shu bilan birga, mavjud milliy va mintaqaviy muammolarning jahon miqyosidagi muammolarga aylanib borishini ifoda etmoqda. 39 III BOB. BUGUNGI DUNYONING GEOMAFKURAVIY MANZARASIDA YOSHLAR TARBIYASINING AMALIY ASOSLARI 3.1. Dunyoni hozirgi geosiyosiy, geoiqtisodiy holati va uning yoshlar ruhiyatiga ta’sirini tavsifi va tasnifi Jahon taraqqiyotining bugungi bosqichi bioqutbli qurilishdan dunyoning yangicha tartibiga o‘tish hisoblanadi, hozirgizamon uchun quyidagilar xarakterlidir: - mamlakatlar o‘zaro bog‘liqligining o‘sishi, integratsiya jarayonidagi kelishuvlarni hayotiy faoliyat davomida har tomonlama qamrab olishi, jahon xo‘jalik aloqalarni kengayishi, xavfsizlik muammoalarining globallashuvi. - milliy o‘zlikni anglashning o‘sishi va milliy xoslikka intilishi. - ko‘p qutbli dunyoning shakllanishi. - texnologik va axborot jarayonlarini rivojlantirishga intilish, davlatning raqobatbardoshli darajasini belgilab, uni yangi texnologiyalarga egaligi va ularni ishlab. - mineral xom ashyo, yonilg‘i energetik va suv resurslarining cheklanganligi, ichki va xalqaro mintaqaviy va global mojarolar o‘rtasida qolish. - diniy ekstremizm, agressiv millatchilik, etnik nizolar, qurol-yarog‘ini tarqalishi shu bilan birga yadro qurollari ham, xalqaro terrorizm, uyushgan jinoyatchilik, narkotiklarning tarqalishi, ekologik inqiroz va shu kabi mintaqaviy va global xavfsizlikka tahdid soluvchi faktorlarning majudligi. - jahon hamjamiyati a’zolarining o‘zaro kelishgan holda, harakat qilishlarining roli.Xalqaro tashkilotlarni bu aloqalardagi o‘rnini oshib borishi va ular faoliyatini isloh qilishning dolzarbligi. Hozirgi davr O‘zbekistondan yangi jahon aloqalar tizimi shakllanish jarayonida faol ishtirok etishni talab etmoqda shu orqali O‘zbekistonning jahon hamjamiyatida yaxshi o‘rin egallashini ta’minlaydi. O‘zbekistonning geosiyosiy holati quyidagi holatlar bilan tavsiflanadi: Transport va avtonom energetik tizimlar markazida geografik joylashuvi. Hali ishlab chiqarilmagan mineral xom-ashyo resurslariga boy zahiralarga ega ekanligi. 40 - Yuqori darajadagi ilmiy-texnologik, ishlab chiqaruvchi va iqtisodiy potensial. - Demografik vaziyatlar tug‘ilishning yuqoriligi, aholining tabiiy o‘sishi. - Boy ma’naviy va madaniy-tarixiy meros. - O‘zbekistonning Markaziy Osiyo mintaqasidagi faol roli. Ko‘pgina davlat va siyosiy kuchlarning manfaatlari esishadigan ob’ekt hisoblanishi - Mintaqada tangliklar o‘chog‘i mavjudligi. - O‘zbekistonning Yevropa va Osiyo xavfsizligi yangi arxitekturasining shakllanish jarayonida ishtiroki. - Suv va qishloq xo‘jaligidagi ishlab chiqarishi uchun ularning cheklanganlgi. - Dengiz-transport yo‘lidagi uzoqligi. - Noqulay ekologik vaziyat (Orol dengiz muommasi). O‘zbekiston hududida barqaror va geosiyosiy muvozanatni saqlagan holda mustahkam jadal rivojlanish shart-sharoitlari va potensialiga ega. Jahon xo‘jalik aloqalar tizimida o‘ziga xos sherik bo‘lishi mumkin. O‘zbekiston va Markaziy Osiyo. Markaziy Osiyo hududidagi davlatlar quyidagiga ega: - Ma’naviy va madaniy tarixiy tarixiy merosi, e’tiqod birligining yagonaligi hamda insonlarning til va mentalitetining yaqinligi. - Suv arteriyalari energetik kommunikatsiya resurslarining umumiyligi. - Iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish darajasini boshlanishining bir-biriga yaqinligi. - Aholining yashash sharoiti. Mamlakat taraqqiyotining hozirgi bosqichida strategik vazifalar va eng muhim islohotlarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi nafaqat davlat va xo‘jalik boshqaruvi organlari, balki huquqni muhofaza qiluvchi tuzilmalar faoliyatini ham takomillashtirishni talab etadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyev 2017-yil 22-dekabrda Oliy Majlisga Murojaatnomasida O‘zbekiston Respublikasi Milliy xavfsizlik 41 xizmatini isloh qilish zarurligini ko‘rsatib berdi. Davlat rahbari tomonidan Konstitutsiya va qonun normalariga og‘ishmay rioya etilishini ta’minlash, huquqni muhofaza qiluvchi organlar tizimida o‘zaro tiyib turish va manfaatlar muvozanati tamoyilini so‘zsiz amalga oshirish, boshqa organlarning funksiyalarini bajarish va takrorlash holatlariga yo‘l qo‘ymaslik vazifalari qo‘yilgan edi. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan qabul qilingan “O‘zbekiston Respublikasining davlat xavfsizligi tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmon 1 xavf-xatar va tahdidlarga samarali tarzda qarshi kurashishga qodir maxsus xizmatning zamonaviy qiyofasini belgilagan holda, davlat xavfsizligini ta’minlashning sifat jihatidan yangi tizimiga asos soldi. Farmonga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Milliy xavfsizlik xizmati O‘zbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati etib qayta tashkil qilindi. Idoraning nomidan “milliy xavfsizlik” tushunchasining chiqarilishi uning vakolatlari asossiz tarzda kengayishiga shart- sharoit yaratgan omillarni bartaraf etish zarurati bilan bog‘liq. Chunki lokal miqyosdagi har qanday muammo milliy xavfsizlikka tahdid sifatida ko‘rilishi mumkin edi. Mazkur o‘zgartirish ushbu idoraning diqqat-e’tiborini davlat ahamiyatiga ega real tahdidlarga qaratadi. “Davlat xavfsizligi” atamasi xavfsizlikni ta’minlash doirasini aniq belgilaydi va mazkur sohadagi faoliyat yo‘nalishlarini ajratib beradi. Farmon bilan Davlat xavfsizlik xizmati O‘zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy tuzumini, suverenitetini, hududiy yaxlitligini va manfaatlarini tashqi va ichki tahdidlardan himoya qiluvchi maxsus vakolatli organ etib belgilandi. Davlat xavfsizlik xizmati faoliyatini tashkil etishning ustuvor yo‘nalishlari belgilandi. Birinchidan, mazkur idoraning maqomi, vakolatlari va faoliyat yo‘nalishlarini belgilagan holda “O‘zbekiston Respublikasining Davlat xavfsizlik xizmati to‘g‘risida”gi qonunni ishlab chiqish va qabul qilish nazarda tutilmoqda. 26 yil oldin qabul qilingan Milliy xavfsizlik xizmati to‘g‘risidagi amaldagi nizom faoliyatni samarali tashkil etishga imkon bermaydi hamda mamlakatning ijtimoiy- 1 https://uza.uz/oz/posts/o-zbekiston-respublikasining-davlat-xavfsizligi-tizimini-tak-14-03-2018 42 siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy hayotida yuz bergan muhim o‘zgarishlarni aks ettirmaydi. Ikkinchidan, bugungi kundagi xavf-xatar va tahdidlarga qarshi kurashishning ta’sirchan shakllari hamda uslublarini joriy etish, shu maqsadda idoraning samarali tashkiliy tuzilmasini shakllantirish zarurligi belgilandi. Uchinchidan, fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga og‘ishmay rioya etishning alohida muhim ahamiyati ta’kidlandi. Shundan kelib chiqqan holda, Davlat xavfsizlik xizmati tomonidan inson huquqlari qonuniy kafolatlarining qat’iy ta’minlanishiga ustuvor ahamiyat beriladi. To‘rtinchidan, kadrlarni tanlash va tayyorlashning mutlaqo yangi tizimi tashkil etiladi, harbiy xizmatchilarning ijtimoiy himoyasi kuchaytiriladi. Mazkur choralar Davlat xavfsizlik xizmatiga har tomonlama rivojlangan va vatanparvar yoshlarni jalb etishga imkon beradi. Shu o‘rinda idora vakillarining harbiy xizmatchi sifatidagi maqomi ko‘rsatib o‘tildi, mazkur holat ularga nisbatan harbiy xizmatni o‘tash bilan bog‘liq barcha cheklov va majburiyatlar tatbiq etilishini anglatadi. Beshinchidan, Davlat xavfsizlik xizmati o‘z faoliyatini idora ishining shakllari va uslublari hamda harbiy xizmatchilarning idoraviy mansubligi haqidagi ma’lumotlar oshkor bo‘lishini istisno etadigan konspiratsiya tamoyillari asosida tashkil etishi belgilandi. Bu davlat xavfsizligini ta’minlash vazifalarini bajarishda mavjud kuch va vositalardan samarali foydalanishni ta’minlaydi. O‘ziga xos bo‘lmagan vazifa va funksiyalarni istisno qilish maqsadida Milliy xavfsizlik xizmati vakolatida bo‘lgan ayrim ruxsat beruvchi vakolatlar 2018-yil 1-apreldan boshqa idoralarga o‘tkaziladi yoki tugatiladi. Xizmatning asosiy vazifalari va faoliyat yo‘nalishlari etib esa quyidagilar belgilandi: • O‘zbekistonning davlat xavfsizligi va manfaatlarini tashqi va ichki tahdidlardan himoya qilishni ta’minlash, mazkur sohada qonuniylik va qonun ustuvorligini mustahkamlash, huquqbuzarliklarning oldini olish, ularni aniqlash va ularga barham berish; 43 • O‘zbekistonning konstitutsiyaviy tuzumi, suvereniteti va hududiy yaxlitligiga tajovuzlarning oldini olish, ularni aniqlash hamda ularga barham berish bo‘yicha razvedka va kontrrazvedka faoliyatini amalga oshirish; • O‘zbekistonning davlat chegaralarini qo‘riqlash va himoya qilish; • O‘zbekistonning Qurolli Kuchlari va mudofaa-sanoat majmuasini davlat xavfsizligiga xavf-xatarlar hamda tahdidlardan himoya qilish, mamlakat mudofaa qobiliyatini mustahkamlash bo‘yicha strategik tashabbuslarni amalga oshirishda ishtirok etish; • terrorizm, ekstremizm, uyushgan jinoyatchilikka, qurol-yarog‘, giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarning noqonuniy muomalasiga qarshi kurashish; • davlat manfaatlari va xavfsizligiga tahdid soluvchi milliy, irqiy, a diniy adovatni targ‘ib etishga qaratilgan buzg‘unchilik faoliyatining oldini olish, uni aniqlash va unga barham berish; • iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy, ijtimoiy va axborot sohalarida davlat xavfsizligini ta’minlash, O‘zbekiston xalqining tarixiy-madaniy va boy ma’naviy merosini himoya qilish; • davlat organlari va boshqa tashkilotlarda davlat manfaatlari va xavfsizligiga tahdid soluvchi korrupsiya holatlariga qarshi kurashish; • telekommunikatsiya va transport sohasida davlat xavfsizligini ta’minlash, favqulodda holatlarni yuzaga keltiruvchi omillarning oldini olish, aniqlash va ularga barham berish; • Xizmat tergov qilish vakolatiga kiruvchi jinoyat ishlari bo‘yicha tergovga qadar tekshiruv va dastlabki tergovni olib borish va tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshirish; • davlat organlari va boshqa tashkilotlarda davlat sirlari saqlanishi, maxsus aloqa xavfsizligining ta’minlanishi hamda axborotlarni kriptografik himoya qilishni tashkil etish ustidan nazoratni amalga oshirish; 44 • davlat manfaatlari va xavfsizligiga tahdid soluvchi huquqbuzarliklar sodir etilishiga imkon beradigan sabab va shart-sharoitlarni aniqlash hamda bartaraf etish. Markaziy Osiyoning barcha davlatlari bilan umumiy chegaraga ega O‘zbekiston, shubhasiz, mintaqani barqarorlik, izchil taraqqiyot va yaxshi qo‘shnichilik hududiga aylantirishdan manfaatdor. Mamlakatimiz taraqqiyotining chegaralarimiz xavfsizligidan tortib suv resurslarini oqilona taqsimlashgacha bo‘lgan barcha muhim hayotiy masalalarini hal etish mintaqamiz bilan chambarchas bog‘1iq. Iqtisodiy jihatdan taraqqiy etgan, xavfsizligi ta’minlangan Markaziy Osiyo O‘zbekiston uchun eng asosiy maqsaddir. Transport- kommunikatsiya va energetika sohalaridagi yirik mintaqaviy loyihalarni qo‘shni mamlakatlar bilan faol hamkorlik qilmasdan, ularning yuksak darajada integratsiyalashuvini ta’minlamasdan amalga oshirib bo‘lmaydi. Bundan tashqari, Markaziy Osiyo nafaqat geografik va geosiyosiy, balki qadriyatlari mushtarak yagona madaniy makondir. Mintaqada istiqomat qilayotgan xalqlarni umumiy ma’naviy qadriyatlar va o‘tmish, o‘xshash milliy an’ana va urf-odatlar, asrlar davomida shakllangan mentalitet birlashtirib turadi. Ushbu mushtaraklik mintaqaviy hamkorlik uchun mustahkam va ishonchli poydevordir. O‘zbekistonning mikroiqtisodiy geografik o‘rni (hududning o‘ziga qo‘shni bo‘lgan davlatlarga nisbatan tutgan o‘rni) ancha qulayligi bilan xarakterlanadi. Bu holat, avvalo, uning Markaziy Osiyo respublikalarining qoq o‘rtasida joylashganligi va barcha mintaqa davlatlari bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri chegaradoshligi tufayli kelib chiqadi. O‘zbekistonning mikro IGO‘ qulayligi qo‘shni respublikalar bilan barcha turdagi quruqlik transport (avtomobil, temiryo‘l, quvur) tuzilmalari bilan nisbatan yaxshi bog‘langanligida ham o‘z ifodasini topadi. Mikro IGO‘dagi bunday qulayliklar tarixiy davrlardan hozirgacha O‘zbekistonni mintaqa davlatlari orasida aholisi eng zich, yirik shaharlarga boy, iqtisodiyoti nisbatan rivojlangan darajaga olib chiqqan. O‘zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti I.A.Karimov «O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot 45 kafolatlari» kitobida bu borada quyidagi fikmi keltirgan: «O‘zbekistonning hududiy makon xususiyatlari, uning geografik o‘rni bizning ichki va tashqi siyosatimizni tanlash va amalga oshirishda katta ahamiyatga ega... O‘zbekiston bugungi kunda qo‘shni davlatlar Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va Afg‘oniston o‘rtasida bog‘lovchi halqa vazifasini o‘taydi. Bulaming barchasi respublikaning jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi, diet el investitsiyalarini jalb qilish, O‘zbekistonni davlatlar o‘rtasida o‘zaro foydali hamkorlikning, tovarlar va kapital tranzitining o‘zida xos mintaqaviy markaziga aylantiradi». O‘zbekistonning bunday qulay iqtisodiy-ijtimoiy imkoniyatlari har bir qo‘shnilari tomonidan aholisi zich joylashgan tutash (kontakt) hududlarda (Farg‘ona vodiysi, Zarafshon, Quyi Amudaryo mintaqalari, Surxondaryo viloyati) hozirgi davrda ko‘plab turli ixlisosdagi respublikalararo hududiy ishlab ehiqarish majmualari, qo‘shma korxonalardan tortib erkin iqtisodiy hudularni tashkil qilishgacha keng imkoniyatlar beradi. Markaziy Osiyo mintaqasida mavjud bo‘lgan transchegaraviy daryolar va yo‘llar muammolari hal etilishi respublika mikrogeografik o‘rnining yanada qulaylashuviga olib keladi 1 . Yaqin atrofida joylashgan davlatlar (Rossiya Federatsiyasi, Afg‘oniston, Eron, Kavkaz respublikalarijga nisbatan O‘zbekistonning mezoiqtisodiy geografik o‘rni (yaqin mintaqalarga nisbatan tutgan o‘rni) o‘rtacha qulayliklarga egaligi bilan tavsillanadi. Mezo IGO‘ni bunday baholanishining sababi shundaki, O‘zbekiston bir tomondan, Kavkaz respublikalari, ayniqsa, Rossiya Federatsiyasi bilan, asosan, zamonaviy transport vositalari orqali samarali bog‘langan va bu davlatlar bilan an’anaviy ravishda ko‘p tomonlama yaqin aloqalar olib boradi. Jahon davlatlari orasida eksport-import aloqalari hajmiga ko‘ra, Rossiyaning yetakchilik qilib kelayotganligi buning isbotidir. Ikkinchi tomondan, janubda joylashgan va O‘zbekistonning mezo IGO‘ guruh davlatlari toifasiga kiruvchi Afg‘oniston, Eron davlatlari butun o‘tgan tarixiy davrlar davomida respublikamiz bilan har tomonlama keng ijtimoiy aloqada bo‘lib kelgan bo‘lsa-da, hozirgi vaqtda bunday 1 http://geografiya.uz/10-sinf-geografiya/ll248-ozbekistonning-geosiyosiy-orni-va-munosabatlari.html 46 aloqalarni olib borishga mavjud texnik va siyosiy qiyinchiliklar to‘siq bo‘lib turibdi. O‘zbekiston Respublikasining siyosiy geografik o‘rni klassik geosiyosatchilar tomonidan ajratilgan Yevrosiyoning ichki kontinental qismi, ya’ni Xartlend (ingl. Heartland - "dunyoning yuragi”), hamda Yevrosiyoning janubi- g‘arbiy dengizga yaqin mintaqasi Rimlend (Rimland "ichki yarim oy”)ning o‘zaro tutashgan hududda joylashganligi bilan tavsiflanadi. Bu holat esa jahonda yetakchilikni qo‘lga kiritishni rejalashtirayotgan ko‘plab davlatlarning respublikamizga nisbatan geosiyosiy qiziqishlarining yuzaga kelishiga sabab bo‘lmoqda. Markaziy Osiyo davlatlari aynan yaxshi qo‘shnichilik va o‘zaro manfaatli hamkorlik tamoyillari asosida eng dolzarb va muhim masalalarda o‘z salohiyatini yanada samarali amalga oshira oladi. Ishonchim komil, bundan barcha Markaziy Osiyo davlatlari qatorida boshqa mamlakatlar ham birdek manfaat ko‘radi, dedi Samarqanddagi 2017-yil 10-noyabrda “Markaziy Osiyo: yagona tarix va umumiy kelajak, barqaror rivojlanish va taraqqiyot yo ‘lidagi hamkorlik” deb nomlangan xalqaro anjumanda O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev. Markaziy Osiyoni yaqin kelajakda barqaror, iqtisodiy rivojlangan va yuksak taraqqiy etgan mintaqaga aylantirishga xizmat qiladigan olti taklifni ilgari surdi. Bugungi kunda dunyoning geosiyosiy manzarasidagi voqealar kaleydoskopi shu qadar tez o‘zgarmoqdaki, hatto olimlar ham ularni yagona talqin qila olmaydilar, ba’zan ular ta’riflar, terminologiya va sabab-oqibat munosabatlarini aniqlashda chalkashib ketishadi. Tadqiqotchilar tomonidan ikki yil davomida 11 yoshdan 24 yoshgacha bo‘lgan 500 nafar yoshni kuzatgan tadqiqotda 2022 yilda pul bilan bog‘liq muammolar har yili 16 foizga oshganini ko‘rdi. "Biz pul tashvishlari 11 yoshgacha bo'lgan bolalarning ruhiy salomatligiga ta'sir qilishini aniqladik: 11 yoshli bolalarning ikki foizi so'nggi uch oy ichida pul tashvishlari ularni g'azablangan, baxtsiz, salbiy, tashvishli yoki stressli his 47 qilganini aytdi va har 10 kishidan to‘rttasi pul tashvishlari bilan kurashishga qiynalganini aytdi”, deydi YoungMinds tashqi ishlar bo‘limi rahbari Olli Parker. Mamlakatdagi iqtisodiy muammolar yoslar ruhiyatiga ta’sir qiladi. Kam ta'minlangan oilalardan kelgan va ruhiy salomatlik bilan bog'liq muammolari bo'lgan g'amxo'rlik mas'uliyati bo'lganlar eng ko'p zarar ko'rmoqda. Malkat ijtimoiy qatlamlaridan yana biri talabalarning ruhiy salomatligi va farovonligiga salbiy ta'sir ko'rsatishadi, ularning yarmidan ko'pi yoz boshida inqiroz ularning ruhiy salomatligiga ta'sir qiluvchi birinchi raqamli omil hisoblanadi. 48 3.2. Ma’naviy-mafkuraviy tahdidlarga “g‘oyaga qarshi g‘oya” usulida qarshi kurashish: shakli, vositasi va metodlari Jamiyat hayoti turli-xil g‘oya va mafkuralar bilan bog‘liq holda rivojlanib, o‘zgarib kelgan. Bu holat hozirgi globallashuv davrida ham o‘ziga xos namoyon bo‘lmoqda. G‘oya va mafkuralar maydoni keng jamoatchilik xususan yoshlar ongiga, ishonch va mayillariga o‘zining turli-xil ta’sirini ko‘rsatmoqda. Uning natijasi g‘oya va mafkuralarning maqsadi, mo‘ljallariga hamda insonning ma’naviy dunyosi, ishonchiga bog‘liq. SHuning uchun ham O‘zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti I.A.Karimov: “Biz xalqimizning dunyoda hech kimdan kam bo‘lmasligi, farzandlarimizning bizdan ko‘ra kuchli, bilimli, dono va albatta baxtli bo‘lib yashashi uchun bor kuch va imoniyatlarimizni safarbar etayotgan ekanmiz, bu borada ma’naviy tarbiya masalasi, hech shubhasiz, beqiyos ahamiyat kasb etadi. Agar biz bu masalada hushyorlik va sezgirligimizni, qat’iyat va mas’uliyatimizni yo‘qotsak, bu o‘ta muhim ishni o‘z holiga, o‘zibo‘larchilikka tashlab qo‘yadigan bo‘lsak, muqaddas qadriyatlarimizga yo‘g‘rilgan va ulardan ozuqlangan ma’naviyatimizdan, tarixiy xotiramizdan ayrilib, oxir-oqibatda o‘zimiz intilgan umumbashariy taraqqiyot yo‘lidan chetga chiqib qolishimiz mumkin” 1 ligini alohida ta’kidlaydi. Hozirgi zamonda mafkura targ‘iboti sohasida yangi texnologiyalar tobora takomillashib bormoqda, Undan turli-xil nosog‘lom maqsadlarda foydalanishga urinishlar kuchaymoqda. Bu, O‘zbekiston jamiyatini milliy g‘oya va ma’naviy- ma’rifiy ishlarning samaradorligini oshirish uchun yangi texnologiyalarga tayanib ish ko‘rishga undaydi. Uni hisobga olish ta’lim jarayonida muhim o‘rin tutadi. Hamda O‘zbekistonning mustaqil tarraqqiyot yo‘lidan rivojlanishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Milliy g‘oya tarig‘boti texnologiyalari fanining maqsadi – yoshlarga milliy g‘oya targ‘iboti texnologiyalari, uni amalga oshirish yo‘llari va sohalari bo‘yicha tushunchalar berish orqali globallashuv jarayonlarida g‘oyaviy mafkuraviy kurash va ma’naviy tahdidlarning oldini olishda milliy g‘oya 1 Қаранг : Каримов И . А . Юксак маънавият – енгилмас куч . – Т .: “ Маънавият ”, 2008, Б -4. 49 negizlari va umuminsoniy qadriyatlarga sadoqat, ishonch va e’tiqodni mustahkam bo‘lishini targ‘ibot texnologiyalariga, targ‘ibotchining faolligiga bog‘liqligini ko‘rsatishdan iborat. U milliy g‘oyani targ‘ibot qilishning yangi texnologiyalaridan foydalanishni nazarda tutadi. Amaliy mashg‘ulotlarni joylarda va interfaol, zamonaviy uslublarda tashkil etishga e’tiborni qaratgan holda, yoshlarning Vatanga mehr-muhabbatlarini, tarixiy-madaniy xotiralarini, milliy-madaniy meros, urf-odatlar va an’analarimizga tayanib, turli xalqlar madaniyatiga xurmat bilan qarash madaniyatini shakllantirishga, o‘zlikni anglashiga alohida e’tibor berishni taqazo etadi. Mafkuraviy kurashlar davom etayotgan hozirgi sharoitda, milliy g‘oya targ‘ibotida zamonaviy texnologiyalaridan foydalanish va uni takomillashtirish milliy g‘oya targ‘iboti va ma’naviy-ma’rifiy ishlar samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Mazkur fanni o‘rganish milliy g‘oya, ma’naviyat va huquq ta’limi yo‘nalishi bo‘yicha o‘qiyotgan mutaxassis kadrlarga mo‘ljallangan. CHunki, bu sohadagi mutaxassis kadrlar sifatida, ulardan milliy g‘oya targ‘iboti texnologiyalarini bilishlarini, undan to‘g‘ri foydalanish ko‘nikma va malakasiga ega bo‘lishlarini taqozo etadi. SHuningdek, milliy g‘oya va mafkura targ‘iboti texnologiyalari sohasidagi yangiliklar va o‘zgarishlar ta’lim-tarbiya hamda ma’naviy-ma’rifiy sohaning takomiliga xizmat qiladi. Mustaqillikka erishgan mamlakatlar, jumladan O‘zbekiston uchun ham bunday xavflarni bartaraf etish masalasi jiddiy g‘oyaviy muammolar doirasiga kiradi. G‘oyaviy-mafkuraviy jarayonlar murakablashib borayotgan, uning yangi usullari o‘ylab topilayotgan hozirgi kunda ushbu tahdid va ta’sirlarga faqat kuchli g‘oya, o‘zlikni anglash, sog‘lom g‘oyalardan iborat mafkuragina qarshi tura oladi. SHuning uchun ham sobiq prezident I.A.Karimov tomonidan yuksak mafkuraviy madaniyatni mujassam etgan “fikrga qarshi fikr, g‘oyaga qarshi g‘oya, jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashish” tamoyili nazariy jihatdan asoslab berildi va mamlakatimizda faoliyat ko‘rsatayotgan ommaviy axborot vositalarining faoliyat dasturlarida keng amaliyotga joriy qilinmoqda. O‘zbekistonda senzuraning 50 man qilinishi bilan ommaviy axborot vositalarining erkin faoliyati uchun zarur shart-sharoitlar shakllandi. Bugungi kunda ham g‘oyaga qarshi g‘oya usulida kurashishning bir qancha usullari mavjud bo‘lib uni quyida muhokama qilamiz. OAV va milliy g‘oya targ‘ibotining amalga oshirishning zamonaviy ko‘rinishlari. Xalq bilan muloqat. Mustaqillikning ilk yillaridan boshlab Konstitutsiyamiz va unga asosan qabul qilinayotgan qonunlar aholi turmush farovonligini tobora yuksaltirish, mamlakatimiz iqtisodiyotini barqaror rivojlantirish, fuqarolarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bosh qomusimizdagi ezgu g‘oyalar bugun jamiyatimizning, davlatimizning asosiy maqsadiga aylanib, yildan-yilga o‘zining hayotiy ifodasini topib borayotir. Konstitutsiyamizning 2-moddasida “Davlat xalq irodasini ifoda etib, uning manfaatlariga xizmat qiladi. Davlat organlari va mansabdor shaxslar jamiyat va fuqarolar oldida mas’uldirlar” deb belgilab quyilgan. Mazkur modda vositasida Konstitutsiyamizda inson va uning qadrqimmati bosh maqsad sifatida belgilangan. Bu borada erishilgan yutuqlar, yo‘l qo‘yilgan kamchiliklar, e’tibor qaratilishi lozim bo‘lgan sohalarni 2016 yilning 7 dekabr kuni bo‘lib o‘tgan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SHavkat Mirziyoev “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash - yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovidir” mavzusidagi ma’ruzasida ko‘rsatib berdilar. Ushbu tantanali marosimda O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti SHavkat Mirziyoev Bosh qomusimiz turmushimiz, mamlakatimiz ijtimoiyiqtisodiy, siyosiy va harbiy salohiyati yuksalishida, barcha sohada amalga oshirilgan samarali islohotlarga asos bo‘lganini ta’kidlab, haqiqatan ham Konstitutsiya har tomonlama rivojlanishimiz, oldimizga qo‘ygan yuksak maqsadlarga erishishimizda, mamlakatimizda huquqiy demokratik davlat va kuchli fuqarolik jamiyati qurish, xalqimiz uchun tinch, obod va farovon hayot barpo etishda muhim ahamiyat kasb etmoqda degan fikrni bildirdilar. 51 2017 yildagi Tantanali marosimda 2017 yil “Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili”, deb e’lon qilindi. Bu Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov boshlab bergan inson, uning hayoti, ozodligi, sha’ni, qadr-qimmati va boshqa ajralmas huquq hamda erkinliklari muqaddas sanalishi kabi ezgu g‘oyaning mantiqiy davomi bo‘ldi. Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari tushunchasini bir-biridan ayro tasavvur qilib bo‘lmaydi. Bu esa yurt taraqqiyotiga, xalq farovonligi yuksalishiga olib keladi. Ya’ni, muloqot va manfaat tushunchasi xalq davlat idoralariga emas, davlat idoralari xalqimizga xizmat qilishi kerak, degan tamoyilga asoslanadi. Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yilidagi asosiy vazifalar davlat organlarining fuqarolar bilan o‘zaro munosabatlari tubdan takomillashishiga zamin bo‘lib, aholi bilan doimiy muloqot qilish, ularni qiynayotgan muammolarni hal etishning yangi mexanizmlari va samarali usullarini topish uchun imkoniyat yaratadi. Bu esa, xalqning davlat va jamiyatga bo‘lgan ishonchini mustahkamlashga xizmat qiladi. SHu munosabat bilan O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016 yil 28 dekabrdagi “Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari bilan ishlash tizimini tubdan takomillashtirishga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni qabul qilindi. Ushbu farmonga asosan O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining kuyidagi qabulxonalari tuzildi. Xalq og‘zaki ijodi va uning ko‘rinishlari orqali g‘oyaga qarshi g‘oya usulida kurashish. Xalq og‘zaki ijodi, xalq dostonlari millatning o‘zi kabi qadimiy ildizga ega bo‘lishi barobarida, millat g‘oyasini ajdoddan-avlodga etkazishdek o‘ta muhim vazifani ado etib kelgan. Boshqacha aytganda, xalq og‘zaki ijodi, xalq dostonlari, xalq ruhidagi ezgu g‘oyalarni, orzularni ro‘yobga chiqishida, kelajakka bo‘lgan ishonchni mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etib kelgan. Turkiy xalqlar o‘z yozma adabiyotlarini vujudga keltirmasdan oldin mazmunan boy, shaklan rang-barang bo‘lgan og‘zaki adabiyot – qo‘shiqlar, ertaklar, dostonlarni yaratganlar. To‘y-hashamlarda, xalq yig‘inlarida, bayramlarda, safarlarda xalq shoirlari – baxshilar ovozi yangrar, - qo‘biz, do‘mbira ovozi jaranglar edi. Baxshilar o‘zlarining sodda va samimiy kuylarida sof 52 muhabbat, vatanparvarlik, mehnatsevarlik, adolatparvarlik, ma’rifatparvarlikni tarannum etganlar. Baxshilar do‘mbirani sayratib, ovozlarini baralla qo‘yib, to‘y va bayramlarga shodlik, quvonch kiritib, xalq yig‘inlarini tantanali qilar, safarlarda xalqni birdamlikka, qahramonlikka, vatanparvarlikka da’vat etar edilar. Ko‘rinadiki, xalq og‘zaki ijodi, xalq dostonlari nafaqat millat ruhidagi g‘oyani o‘zida ifodalaydi, balki shu g‘oyani millatning mafkurasiga aylanishida qanoat bo‘ladi. Xalq og‘zaki ijodi o‘zida taraqqiyparvar, bunyodkor, ma’rifatparvar ilg‘or g‘oyalarni obrazli tarzda ifodalash, tashish va uzoq kelajakka etkazishdek ezgulikka hamisha xizmat qilib kelgan. Badiiy adabiyot orqali ifodalanib kelingan xalq og‘zaki ijodi, xalq dostonlarining ulkan kuch - qudratini va imkoniyatlarini yaxshi anglagan ajdodlarimiz o‘z hayot sinovlaridan o‘tkazgan ezgu fikr, g‘oyalarini, kelajak ideallarini kelgusi avlodlarga foydali jihatlarini so‘z san’atining rang-barang tur va janrlari qatoriga joylab kelganlar. Bunga ko‘p ming yillik tarixga ega donishmand xalqimizning nihoyatda boy og‘zaki va yozma badiiy adabiyot sahifalaridan mustahkam joy olgan va milliy g‘oyada o‘z mujassamini topgan jamiki milliy va umumbashariy qadryatlar dunyosi guvohlik beradi. O‘zbek xalq og‘zaki ijodiyoti namunalarida xususan, qaxramonlik eposlarida vatanparvarlik, yurtsevarlik, zulmatga va yovuzlikka qarshi kurash g‘oyalari ilgari surilgan bo‘lib, bular sirasiga “Kayumars”, “Alp Erto‘nga”, “Alpomish”, “Kuntug‘mish”, “Go‘ro‘g‘li”, “SHirin bilan SHakar”, “Orzigul”, “YOdgor”, “Xoldorbek”, “Altbek va Bolibek”, “YUsuf va Ahmad”, “Ravshan”, “YUsuf va Zulayho”, “Tohir va Zuhro” kabilarni keltirishimiz mumkin. Xalq og‘zaki ijodi, xalq dostonlari millatning kechmishi, tarixi, tabiati, sevinchu iztiroblaridan so‘zlovchi go‘zal qissalardir. Badiiy adabiyotning ilk va betakror namunalari ham aynan xalq og‘zaki ijodi, dostonlaridir. Ularning har birida muayyan tarixiy haqiqat nafasi, millatning ruhi ufuradi. Bunda xalqning barcha qatlamlari o‘z so‘zlarini, ijtimoiy va maishiy muammolarini yuksak badiiy ijod bilan tarannum etadilar. SHu nuqtai nazardan qaraganda, xalq og‘zaki ijodi uzoq tarixiy davrda yaratiladi. Xalq og‘zaki ijodi, 53 dostonlar avvalo, baxshilar, darveshlar, kayvonilar qalbidan otilib chiqadi va xalqning boshqa vakillari uni to‘ldiradilar. Xalq dostonlari qahramonlik, jangnoma, ishqiy sarguzasht, tarixiy va kitobiy turlarga bo‘linadi. Eng muhimi va e’tiborlisi, barcha dostonlarda vatanparvarlik, millatparvarlik markaziy o‘rinni egallaydi. Bu hol, hattoki, ishqiy sarguzashtlarda ham yaqqol ko‘zga tashlanadi. Dostonlarda botirning botirligi kimni yoki qancha lashkarni tor mor keltirgani bilan emas, vatanning ravnaqi uchun nechog‘lik xizmat qilgani bilan belgilanadi. Har qaysi elning o‘z afsonaviy bahodiri, suygan pahlavoni bor. Parokanda elni birlashtirgan Alpomish nomi ham bizning shuurimizga munis onalarimiz aytgan allalar bilan kirgan. Ajdodlar yodi, faxru g‘ururi bizning xotiramizga Alpomish timsolida jo bo‘lgan. Alpomish o‘zbekning o‘zligini namoyon etadigan, mard va tanti xalqimizning yurak-yuragidan chiqqan, ota- bobolarimiz, ajdodlaridan avlodlarga o‘tib kelayotgan qahramonlik qo‘shig‘idir. Dostonda hayot bir butunlik kasb etgan va biz bugun milliy qadriyat deb e’zozlayotgan oliyjanob xislatlar beadad ulug‘langan. “Alpomish” dostonining qadimiyligi – millat jipsligi, el va elatlar qadimiyligining ramzidir. Xalqimiz azaldan o‘z vujudi, o‘z tomirida mavjud ilohiy qudratga munosib bo‘lmoqqa intilib yashadi. O‘z o‘g‘lonlarini mardlik va halollik, jasurlik ruhida, elyurt uchun jonini ham ayamaydigan pahlovonlar etib tarbiyalab keldi. “Alpomish” dostoni yoshlarda insonparvarlik, oilaparvarlik, adolatparvarlik, vatanparvarlik, ornomuslilik kabi fazilatlarni kamol toptirishda beqiyos ahamiyatga egadir. Masalan, asardagi kichik bir dalilda, katta bir g‘oya mujassasligini ko‘ramiz. Elning qadimiy tasavvurlariga ko‘ra, o‘q-yoy – hokimiyat nishoni hisoblangan. Alpomish etti yoshidan o‘n to‘rt botmon jez-bronzadan yasalgan yoydan o‘q otib, “alp” degan unvonga sazovor bo‘lgan. Alp degani – hokimiyat egasi ekanligini inobatga olsak, bu doston uch ming yildan ziyod tarixga ega milliy davlatchiligimizning badiiy ifodasi ekanligiga ishonch hosil qilamiz. Ushbu asarda tarix to‘fonlaridan, hayot mamot sinovlaridan eson-omon chiqib, o‘zligini 54 yo‘qotmagan xalqimizning bag‘rikenglik, matonat, oliyjanoblik kabi ezgu fazilatlari o‘z ifodasini topgan. Milliy g‘oya targ‘ibotida milliy-madaniy markazlarning o‘rni va roli. Millatlararo munosabatlar sohasida faoliyatni muvofiqlashtirishni yanada takomillashtirish, o‘sib kelayotgan avlodni milliy mustaqillik g‘oyalariga sodiqlik ruhida tarbiyalash, xalqlar o‘rtasida do‘stlikni mustahkamlash, O‘zbekistonda yashovchi har xil millatlar va elatlar vakillarining madaniy va ma’naviy ehtiyojlari qondirilishiga ko‘maklashish, milliy madaniyat markazlarini rivojlantirish maqsadida Vazirlar Mahkamasining 2003 yil 8 aprelda “Respublika baynalmilal madaniyat markazining faoliyati masalalari to‘g‘risida”gi 180-son qarori qabul qilindi. Yurtimizda hukm surayotgan do‘stlik va birdamlik muhiti – tinchlik va barqarorlik, amalga oshirilayotgan islohotlar samaradorligini oshirish, O‘zbekistonning xalqaro maydondagi obro‘-e’tiborini yanada yuksaltirishning eng muhim omilidir. Biz barchamiz mamlakatimizning Birinchi Prezidenti Islom Abdug‘anievich Karimovning ana shu tom ma’nodagi bebaho boyligimizni asrabavaylash va mustahkamlash borasidagi xizmatlarini yaxshi bilamiz va yuksak qadrlaymiz. Bugun mamlakatimizda 130 dan ortiq millat va elat vakillari bir oila farzandlaridek ahil va inoq yashamoqda. Ular umumiy uyimiz – O‘zbekistonimiz ravnaqi yo‘lida birlashib, barcha soha va tarmoqlarda fidokorona mehnat qilmoqda, rivojlangan bozor iqtisodiyoti va kuchli fuqarolik jamiyatiga asoslangan huquqiy demokratik davlat qurishga munosib hissa qo‘shmoqda. Konstitutsiyamiz va qonunlarimizda O‘zbekiston Respublikasining barcha fuqarolari millati, tili va dinidan qat’i nazar, teng huquq va erkinliklarga ega ekani mustahkamlab qo‘yilgan. Ularga o‘z milliy madaniyati, an’ana va urf-odatlarini saqlash hamda har tomonlama rivojlantirish uchun barcha imkoniyatlar yaratilgan. Mamlakatimizda 16 ta konfessiyaga mansub diniy tashkilotlar erkin faoliyat yuritmoqda. Davlat ta’lim muassasalarida o‘qitish 7 tilda olib borilmoqda. O‘zbekiston Milliy 55 teleradiokompaniyasi o‘z ko‘rsatuvlarini 12 tilda namoyish etmoqda, o‘ndan ortiq tilda gazeta va jurnallar nashr etilmoqda. Mamlakatimizda etnik o‘ziga xoslikni rivojlantirish va millatlararo munosabatlarni yanada uyg‘unlashtirishda 137 ta milliy madaniy markaz etakchi rol o‘ynamoqda. Ular o‘zlarining o‘ziga xos madaniyati, tili, xalq hunarmandligini rivojlantirib, turli madaniyatlarning bir-birini o‘zaro boyitishiga, har birimizda ko‘p millatli yagona oila tuyg‘usini mustahkamlashga salmoqli hissa qo‘shmoqda. Respublika baynalmilal madaniyat markazi ularning faoliyatini muvofiqlashtirib, amaliy va uslubiy yordam berayotgani alohida diqqatga sazovordir. Markaz mamlakatimizning barcha hududlarida o‘tkazilayotgan yorqin tadbirlari asosida madaniy va ijtimoiy hayotimizni yanada teran ma’no-mazmun bilan boyitmoqda, O‘zbekistonda yashayotgan turli millat va elat vakillari o‘rtasida do‘stlik va bag‘rikenglik munosabatlarini mustahkamlamoqda. MDH davlatlari o‘rtasida faqat O‘zbekistonda shunday tuzilma tashkil etilgani e’tiborga loyiqdir. Bularning barchasi mamlakatimizda millatlararo munosabatlar sohasida nodavlat tashkilotlarning noyob tizimi shakllanganidan dalolat beradi. Ushbu tashkilotlarning serqirra faoliyati mamlakatimizda tinch va farovon hayotni ta’minlash, muhim madaniy-ma’rifiy vazifalarni hal etish, shuningdek, xorijiy davlatlar bilan hamkorlikni rivojlantirishga xizmat qilmoqda. 56 XULOSA Xulosa qilib aytganda, hozirgi paytda globallashuvning o‘tkir va keng qamrovli ta'sirini barcha sohalarda namoyon bo‘layotganligi, ayniqsa, bu davlatlar va xalqlar o‘rtasidagi integratsiya va hamkorlik masalalarining kuchayishi, xorijiy investitsiyalarning tez kirib kelishi, kapital va tovarlar, ishchi o‘rinlarining yaratilishi unda ishchi kuchining erkin qulayliklarning vujudga kelishi, turli qadriyatlarning umuminsoniy negizida uyg'unlashuvi, bu imkoniyatlarning ortishi – tabiiyki, bularning barchasiga globallashuv ta'siri natijasida erishilmokda. Globallashuv jarayonining yana bir o‘ziga xos jihati shundaki, zamonaviy axborot texnologiya va kommunikatsiyaning, ilm-fan yutuqlarining tez tarqalishi ham taraqqiyotga xizmat qilmoqda, shu bilan birgalikda yovuz kuchlar o‘z g'arazli maqsadlariga erishishda internetda qulay mafkuraviy ta'sir o‘tkazishning o‘tkir quroliga aylanib, har xil siyosiy kuchlar va markazlar mafaatiga xizmat qilayotganini kuzatish mumkin. Bunday sharoitda yoshlarni ma'naviy xavfsizligini ta'minlashda axborot va kiberxavfsizlik xavfsizlik masalalariga alohida e'tibor qaratishni taqozo etadi. Markaziy Osiyo davlatlari orasida aholisining soni, iqtisodiy, ilmiy- texnikaviy va intellektual salohiyati jihatidan, hamda mintaqa havfsizligini ta'minlash, diniy ekstremizm, xalqaro terrorizm, narkobiznesga qarshi kurash jihatidan O‘zbekiston yetakchi o‘rinni egallaydi. Bugungi kunda barchamizga ma'lumki, katta boylikka ega bo‘lgan bu mintaqada diniy ekstremizm va xalqaro terrorizm havfi kundan-kunga kuchayib bormoqda. Hozirgi vaqtda globallashuv jarayonlarining rivojlanib borishi Markaziy Osiyo mintaqasida xavfsizlikni ta'minlash muammolarini yanada murakkablashtirmoqda. Buning asosiy sababi mintaqada yangi ko‘rinishdagi xavf va tahdidlar yuzaga kelmoqda va ular o‘zining ko‘lami jihatidan transchegaraviy ahamiyat kasb etmoqda. Bir so‘z bilan aytganda, Markaziy Osiyo mintaqasi xavfsizligiga nisbatan boshqa davlatlar tomonidan bo‘ladigan an'anaviy harbiy tahdidlar o‘z ahamiyatini yo‘qotib bormoqda va uning o‘rniga transchegaraviy 57 tahdidlar yuzaga kelmoqda. Markaziy Osiyoda tinchlik va barqarorlikni saqlash bugungi kunning eng muhim muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda. Zero xavfsizlikning ta'minlanishi har bir mamlakat taraqqiyotining asosiy sharti hisoblanadi. Markaziy Osiyoda xavfsizlikni ta'minlashga salbiy ta'sir ko‘rsatuvchi transchegaraviy tahdidlardan yana biri bu – mintaqada noqonuniy qurol-yarog' savdosi bilan bog'liq bo‘lgan muammolardir. Markaziy Osiyoda bu kabi tahdidlarning kelib chiqish sabablari mintaqada uzoq yillar davomida shakllangan siyosiy vaziyat bilan ko‘p jihatdan bog'liq. Umuman olganda, Markaziy Osiyoda noqonuniy qurol-yarog'larning tarqalishi mintaqa xavfsizligiga ta'sir ko‘rsatuvchi asosiy tahdidlardan biri bo‘lib qoladi. Bu omil mintaqadagi oddiy berqaror vaziyatni keng ko‘lamli qarama-qarshiliklarga o‘zgarishiga sababchi bo‘lishi mumkin. Markaziy Osiyo mintaqasidagi xavfsizlikka ta'sir ko‘rsatuvchi omillardan ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish bilan bog'liq bo‘lgan muammolar alohida ahamiyatga ega. Bugungi kunda Markaziy Osiyoda joylashgan mamlakatlarni, demokratik, huquqiy, dunyoviy taraqqiyot yo‘lidan qaytarishga urinayotgan turli xil ekstremistik kuchlar va markazlar bu yerdagi havfsizlikka raxna solmoqda. Bu yovuz kuchlar diniy ekstremizm va xalqaro terrorchilikni mintaqamizga yoyishga urinmoqda. Giyoxvand moddalar va qurol-yarog'larni noqonuniy yo‘llar bilan olib o‘tish va sotish nafaqat Markaziy Osiyo balki butun dunyo havfsizligiga jiddiy tahdid solmoqda. 58 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Prezident asarlari 1. Sh.M.Mirziyoev. “Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz” mavzusidagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutqi. – T.: “O‘zbekiston”. 2016. – 56 b. 2. Sh.M.Mirziyoev. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligi garovi” mavzusidagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasi. – T.: “O‘zbekiston”. 2017. – 48 b. 3. Sh.M.Mirziyoev Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. Toshkent: O‘zbekiston. – 2017. 4. Sh.M.Mirziyoev. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob halqimiz bilan birga quramiz. – T.: “O‘zbekiston”. 2017. – 488 b. 5. Sh.M.Mirziyoev. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. 1-jild. – T.: “O‘zbekiston”. 2017. – 592 b. 6. Sh.M.Mirziyoev. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy bahodir. 2-jild. – T.: “O‘zbekiston”. 2018. – 508 b. 7. Sh.M.Mirziyoev. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy bahodir. 2-jild. – T.: “O‘zbekiston”. 2018. – 508 b. 8. Sh.M.Mirziyoev. “Bilimli avlod – buyuk kelajakning, tadbirkor xalq – farovon hayotning, do‘stona hamkorlik esa taraqqiyotning kafolatidir” mavzusidagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 26 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasi. Xalq so‘zi. 2018 yil dekabr. 9. Sh.M.Mirziyoev. Oliy Majlisga Murojaatnomasi. Xalq so‘zi. 2018 yil 28 dekabr. 270-son. 59 10. Karimov I.A. Asarlar to‘plami. 1-24 jildlar. -T.:“O‘zbekiston”, 1996- 2016. 11 . Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.:“Ma’naviyat”, 2008. 12. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. – T.: “O‘zbekiston”, 2010. 13. Karimov I.A. O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida.-T.: “O‘zbekiston”, 2011. 14. Karimov I.A. Ona yurtimiz baxtu iqboli va buyuk kelajagi yo‘lida xizmat qilish – eng oliy saodatdir. –T.:”O‘zbekiston”, 2015 15. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz — jamiyatimizni isloh etish va demokratlashtirish, mamlakatimizni modernizatsiya qilish jarayonlarini yangi bosqichga ko‘tarishdan iborat. - T.: “O‘zbekiston”, 2016. 16. Karimov I.A. Ozodlik havosidan to‘yib nafas olgan xalq o‘z yo‘lidan hech qachon qaytmaydi. –T.:”O‘zbekiston”, 2016. 17.Karimov I.A. Hayot sinovlarida toblangan Qashqadaryo eli har qanday yuksak marrani egallashga qodir. –T.:”O‘zbekiston”, 2016. II. Normativ-huquqiy hujjatlar: 1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi –T.:“O‘zbekiston”, 2016. 2. “Ta’lim to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni. 1997 yil 29 avgust. // Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. –T.: “O‘zbekiston”, 1997. –B. 20-29. 3. O‘zbekiston Respublikasining “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonuni. // Xalq so‘zi. 11 fevral, 2004. 4. “Axborot texnologiyalari sohasida kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Qarori. // Xalq so‘zi, 2005 yil, 5 iyun. 5. “Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish, “Internet”ning xalqaro axborot tizimlariga keng kirib borishini ta’minlash dasturini ishlab chiqishni 60 tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori. Xalq so‘zi. 24 may, 2001. 6. “Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni (yangitahriri)// O‘zbekiston Respublikasining ommaviy axborot vositalari to‘g‘risidagi qonunchilik hujjatlari. – Toshkent.: “O‘zbekiston”, 2007. B-80. 7. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. // Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. –T.: “O‘zbekiston”, 1997. –B. 30-52. 8. “Milliy g‘oya targ‘iboti va ma’naviy-ma’rifiy ishlar samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. Xalq so‘zi. 2006 yil 26 avgust. 9. Respublika “Ma’naviyat va ma’rifat jamoatchilik markazini tuzush to‘g‘risida”. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1994 yil 23 apreldagi Farmoni. Internet sayt: www.lex.uz 10.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Ta’lim-tarbiya va kadrlar tayyorlash tizimini tubdan isloh qilish, barkamol avlodni voyaga yetkazish to‘g‘risida»gi Farmoni. 1997 yil 6 oktabr. / «Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori». –T.:«Sharq», 1998. 11.“Ma’naviyat va ma’rifat jamoatchilik markazi faoliyatini yanada takomillashtirish va samaradorligini oshirish to‘g‘risida”. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1998 yil 9 sentabrdagi Farmoni. Internet sayt: www.lex.uz 12.“Respublika Ma’naviyat va ma’rifat Kengashini qo‘llab-quvvatlash to‘g‘risida”. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1999 yil 3 oktabrdagi Farmoni. Internet sayt: www.lex.uz 13. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Milliy g‘oya targ‘iboti va ma’naviy-ma’rifiy ishlar samaradorligini oshirish to‘g‘risida”gi Qarori. Xalq so‘zi. 2006 yil 26 avgust. 14. «Milliy istiqlol g‘oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar» fani bo‘yicha o‘quv dasturini tayyorlash va ta’lim tizimiga joriy etish to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2001 yil 18 yanvardagi Farmoyishi. 61 III. Asosiy va qo‘shimcha adabiyotlar: 1. Abbosxujaev O., Umarova N., Qo‘chqarov R. Mafkura poligonlaridagi olishuv. – T.: “Akademiya”, 2007. 2. Abu Rayxon Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. –T.: 1968. 3. Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. —T.: Abdulla Qodiriy nomidagi «Xalq merosi» nashriyoti, 1993. 4. Abilov O‘. Milliy g‘oya, ma’naviy omillar. -T.: “Ma’naviyat”, 1999. 5. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub. – T.: 1987. 6. Alimova D. Insoniyat tarixi - g‘oya va mafkuralar tarixidir. -T.: “Yangi asr avlodi”, 2001. 7. Amir Temur. Temur tuzuklari. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1996. 8. Azizxo‘jaev A.A. Mustaqillik: kurashlar, iztiroblar, quvonchlar. —T.: «Sharq», «Akademiya», 2001. 9. Azizxo‘jaev A.A. Davlatchilik va ma’naviyat. -T.: “Sharq”, 1997. 10. Azizxo‘jaev A.A. Chin o‘zbek ishi. -T.:”Akademiya”, 2003. 11. Gafarli M.S., Kasaev A.Ch. Rivojlanishning O‘zbek modeli: tinchlik va barqarorlik-taraqqiyot asosi. –T.: O‘zbekiston, 2000. 12. Jakbarov M. Komil inson g‘oyasi: tarixiy-falsafiy tahlil. -T.: Abu Ali ibn Sino nashriyoti, 2000. 13. Jakbarov M. Komil inson g‘oyasi. -T.: “Yangi asr avlodi”, 2002. 14. Jo‘raev N. Mafkuraviy immunitet. -T.: “Ma’naviyat”, 2001. 15. Jalolov A., Xonazarov Q. umumiy tahririda. Mustaqillik: izohliilmiy ommabop lug‘at. T., «Sharq», 1998. 16. Jo‘raev T.A. Milliy davlatchilik: xavfsizlik va barqarorlik. – T.: “Akademiya”, 2007. 17. Islomov Z., Isoqov B., Yusupov O., Muhammadiev D., Minavarov S. Bunyodkor g‘oyalar. -T.: “Yangi asr avlodi”, 2001. 18. Karimova V. Targ‘ibotning psixologik uslublari. -T.: “Ma’naviyat”, 2001. 62 19. Karimova V., Umarov A., Quronov M. Milliy istiqlol g‘oyasini xalqimiz ongiga singdirish omillari va vositalari. -T.: “Yangi asr avlodi”, 2001. 20. Levitin L. O‘zbekiston tarixiy burilish pallasida. -T.: «O‘zbekiston», 2001. 21. Levitin L., Karlayl S. Islom Karimov — yangi O‘zbekiston Prezidenti. —T.: «O‘zbekiston», 1996. 22. Ma’naviyat: asosiy tushunchalar izohli lug‘ati – T: “G‘ofur G‘ulom”, 2009. 148 bet 23. Milliy istiqlol g‘oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. -T: “O‘zbekiston”, 2000. 24. Milliy istiqlol g‘oyasi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim bakalavriat bosqichi uchun darslik (mas’ul muharrir I.Ergashev), Toshkent, “Akademiya”, 2005 yil. 25. Milliy g‘oya: targ‘ibot texnologiyalari va atamalar lug‘ati. – T.: “Akademiya”, 2007. 26. Milliy g‘oya: nazariy manbalar (Xrestomatiya). – T.: “Akademiya”, 2007. 27. Milliy g‘oya-ilmiy tadqiqotlarning nazariy-metodologik asosi-ilmiy to‘plam.1-kitob. «Hayot nashryoti» Andijon-2008 y. 28. Mustaqil O‘zbekiston taraqqiyotining g‘oyaviy asoslari. –T.: “Sharq”, 2001. 29. Murtazo Qarshiboy. Bunyodkor xalq g‘oyasi. -T.: “Ma’naviyat”, 2001. 30. Murtazo Qarshiboy. Yangilanishdan buyuk o‘zgarish sari. -T.: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 2001. 31. Muminov A. O‘zbekiston axborotlashgan jamiyat sari. – T.: “Turon zamin ziyo”. 2013. B-164. 32. Mustaqillik. Izohli ilmiy-ommabop lug‘at. -T.: “Sharq”, 2000. 33. Nazarov Q., Ergashev I. Milliy g‘oya va rahbar mas’uliyati -T., “G‘afur G‘ulom”, 2008. 63 34. Otamurotov S., Mamashokirov S., Xolbekov A. Markaziy Osiyo: g‘oyaviy jarayonlar va mafkuraviy tahdidlar. -T.: “Yangi asr avlodi”, 2001. 35. Ochildiev A. Milliy g‘oya va millatlararo munosabatlar. –T.: “O‘zbekiston”, 2004. 36. Tarix, mustaqillik, milliy g‘oya. -T.: «Akademiya», 2001. 37. To‘raev Sh. Demokratik jarayonlar va milliy g‘oya. – T.: Ma’naviyat, 2008. B-96 38. To‘raev Sh. va b. Milliy g‘oyaning innovatsion targ‘ibot texnologiyalari va yoshlarning axborot-psixologik xurujlaridan himoya qilishning zamonaviy usullari. – T.: “Turon zamin ziyo”. 2016. B-96. 39. O‘zbekiston: siyosiy islohotlar strategiyasi, erishilgan natijalar va istiqbollar. - T.: “Akademiya”, 2010. 40. O‘zbekistonda ma’naviyat sohasidagi islohotlar: rivojlanish bosqichlari, erishilgan natijalar va istiqbollar. - T.: “Akademiya”, 2010. 41. O‘zbekistonda davlat qurilishi sohasidagi islohotlar va huquqiy siyosat: rivojlanish bosqichlari,erishilgan natijalar va istiqboli. - T.: “Akademiya”, 2010. 42. O‘zbekiston XXI asrga intilmoqda (Sharhlar). -T.: “O‘zbekiston”, 2000. 43. O‘zbekiston yuksalish yo‘lida. -T.: «O‘zbekiston», 2001. 44. Qadr-qimmatim, tayanchim va iftixorimsan, mustaqil O‘zbekiston. Uslubiy qo‘llanma. –T.:“Ma’naviyat”, 2013. 45. Qodirova M. Yoshlar ongida g‘oyaviy dunyoqarashni shakllantirish. –T.: “Yangi asr avlodi”, 2002. 46. Qoraboev U. O‘zbek xalqi bayramlari. -T.: «Sharq», 2002. 47. Sharafitdinov O. Cho‘lponni anglash. -T., «Yozuvchi», 1994. 48. Sharofuddin Ali Yazdiy. Zafarnoma. — T.:»Sharq», 1997. 49. Ergashev I. Aql va ilhom satirlari.-T.: “Jamiyat va boshqaruv”, 2008. №2,14-15 bet. 50. Ergashev I. Taraqqiyot falsafasi. -T.: “Akademiya”. 2000. 51. Ergashev I., M.Jakbarov, N.Nazarov. Jamiyatni demokratlashtirish va milliy g‘oya. – T., “Akademiya”, 2007. 64 52. Ergashev I. Milliy g‘oya va fuqarolik jamiyati. (Hammualliflikda). –T.: Akademiya, 2005. 53. Ergashev I. Hayotning har oni falsafa. —T.: «Akademiya», 2011. 54. Ergashev F., Ergashev I. Fidoyilik - hayot mazmuni. -T.: «O‘zbekiston», 2001. IV. Internet saytlar 1. www. Lex.uz 2. www. Ziyonet.uz 3. www. Edu.uz 4. www. Ma’naviyat.uz 5. www. Bilim.uz 6. www. Fikr.uz 7. www. Uza.uz 8. www. Senat.uz 9. www. Nauka.uz 10. www. Faylasuf.uz 11. www. Muloqot.uz 12. www. Xabardor.uz 13. www. Huquqburch.uz 65

Dunyoning geomаfkurаviy mаnzаrаsi vа uning bugungi kundаgi yoshlаr dunyoqаrаshidаgi tа’siri

Купить