Dunyoning transmilliy kompaniyalari geografiyasi - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	345.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Dunyoning transmilliy kompaniyalari geografiyasi

Купить

Dunyoning transmilliy kompaniyalari
geografiyasi
REJA:
KIRISH
I BOB JAHON XO’JALIGIDA TRANS MILLIY KOMPANIYALARNING
SHAKILLANISHI VA RIVOJLANISHINING ASOSIY XUSUSIYATLARI
1.1 Jahon xo‘jaligida transmilliy korporatsiyalarning (TMK) vujudga kelishi
va rivojlanishi
1.2 Jahon xo‘jaligida TMK lar faoliyatining asosiy xususiyatlari
II BOB XALQARO IQTISODIY MUNOSABATLARDA TMKLARNING
AHAMIYATI VA GLOBALLASHUV JARAYONLARIDA ULARNING
O’RNI
2.1 TMKlaming jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlarda
tutgan o‘rni
2.2 TMKlar globallashuv jarayonlarini harakatga keltiruvchi omili sifatida
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
ILOVALAR
1

KIRISH
Bugungi kunda transmilliy kompaniyalar (TMK) jahon iqtisodiyotining eng
muhim va ta'sirchan sub'ektlaridan biri hisoblanadi. Ularning shakllanishi,
rivojlanishi va xalqaro iqtisodiy munosabatlardagi o‘rni dunyo miqyosida katta
ahamiyat kasb etadi. TMKlar nafaqat iqtisodiy jarayonlarga, balki siyosiy, ijtimoiy
va madaniy munosabatlarga ham ta'sir ko‘rsatib, globallashuv jarayonlarini
harakatga keltiruvchi asosiy omillaridan biri sifatida namoyon bo‘ladilar.
Bugungi kunda dunyoning iqtisodiy va ijtimoiy hayotida transmilliy
kompaniyalar (TMK) muhim rol o'ynamoqda. Ular global iqtisodiyotning asosiy
drayverlaridan biri bo'lib, xalqaro savdo, investitsiyalar va texnologiyalar
transferida katta ahamiyatga ega. TMKlar nafaqat o'zlari joylashgan mamlakatlar,
balki butun dunyo bo'ylab iqtisodiy va siyosiy jarayonlarga ta'sir ko'rsatadi. Shu
sababli, transmilliy kompaniyalar geografiyasi mavzusi nafaqat iqtisodchilar, balki
siyosatshunoslar, geografiya va xalqaro munosabatlar mutaxassislari uchun ham
dolzarb masalalardan biridir.
Jahon xo‘jaligida TMKlarning roli va ularning xalqaro maydondagi ta'siri
haqida tushunchaga ega bo‘lish uchun, avvalo, ularning tarixiy shakllanishi va
rivojlanish jarayonlarini o‘rganish lozim. Buning uchun birinchi bobda
TMKlarning paydo bo‘lishi va rivojlanishi, hamda ularning jahon iqtisodiyotidagi
asosiy xususiyatlari tahlil qilinadi. Bu orqali TMKlarning shakllanishiga ta'sir
etuvchi omillar, ularning rivojlanish bosqichlari va bugungi kundagi o‘rni haqida
chuqurroq tushunchaga ega bo‘lish mumkin.
Ikkinchi bobda esa, TMKlarning xalqaro iqtisodiy munosabatlardagi
ahamiyati va globallashuv jarayonlaridagi roli ko‘rib chiqiladi. Globallashuvning
zamonaviy dunyoda qanday jarayonlar bilan bog‘liqligi, TMKlarning bu
jarayonlardagi faoliyati va ularning jahon iqtisodiyoti rivojlanishiga qo‘shgan
hissasi o‘rganiladi. Shu orqali TMKlarning iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy
sohalardagi o‘rni va ta'siri haqida kengroq tasavvur hosil qilinadi.
Kurs ishi obyekti. Ushbu kurs ishining obyekti transmilliy kompaniyalar
faoliyatini global miqyosda o'rganishdir. Ayniqsa, ularning joylashuvi, ishlab
3

chiqarish va boshqaruv tizimlari, hamda xalqaro bozorlar bilan o'zaro
munosabatlariga alohida e'tibor qaratiladi.
Kurs ishi predmeti. Kurs ishining predmeti transmilliy kompaniyalar
geografiyasi va ularning xalqaro iqtisodiy munosabatlar tizimida tutgan o'rni
hisoblanadi. Bu jarayonda TMKlarning iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy ta'sirlari, ular
olib boradigan strategiyalar va ularning joylashuv omillari tahlil qilinadi.
Kurs ishi maqsadi. Ushbu kurs ishining maqsadi transmilliy
kompaniyalarning global iqtisodiyotdagi rolini o'rganish va ularning geografik
joylashuvi qanday omillarga bog'liqligini aniqlashdir. Shuningdek, TMKlarning
rivojlanish strategiyalari va ularning xalqaro iqtisodiy munosabatlar tizimiga
qo'shgan hissasini tahlil qilish ham muhim vazifalardan biridir.
Kurs ishi vazifalari.
Kurs ishi doirasida quyidagi vazifalarni amalga oshirish ko'zda tutilgan:
 Transmilliy kompaniyalar tushunchasi va ularning rivojlanish tarixi bilan
tanishish.
 TMKlarning global iqtisodiyotdagi rolini o'rganish.
 Transmilliy kompaniyalar faoliyatining asosiy geografik omillarini aniqlash.
 TMKlarning xalqaro iqtisodiy munosabatlardagi o'rni va ularning
strategiyalarini tahlil qilish.
 Turli mintaqalarda transmilliy kompaniyalarning faoliyatini o'rganish va
ularning iqtisodiy ta'sirini baholash.
Mazkur kurs ishi transmilliy kompaniyalar geografiyasini o‘rganishga
qaratilgan bo‘lib, jahon xo‘jaligida ularning shakllanishi va rivojlanishi, xalqaro
iqtisodiy munosabatlardagi o‘rni va globallashuv jarayonlaridagi roli haqida keng
qamrovli tahlil taqdim etadi. Bu tahlil orqali TMKlarning zamonaviy jahon
iqtisodiyotidagi o‘rni va ahamiyati yanada yaqqolroq namoyon bo‘ladi.
Ushbu kurs ishi natijalari orqali transmilliy kompaniyalar faoliyatining
zamonaviy iqtisodiyotdagi o'rni haqida batafsil ma'lumot olish va ularning global
miqyosdagi ta'sirini chuqurroq anglash imkoniyatiga ega bo'lamiz. Bu esa, o'z
4

navbatida, xalqaro iqtisodiy munosabatlar va milliy iqtisodiyotlar uchun qanday
strategiyalarni ishlab chiqish kerakligini aniqlashga yordam beradi.
5

I BOB JAHON XO’JALIGIDA TRANS MILLIY KOMPANIYALARNING
SHAKILLANISHI VA RIVOJLANISHINING ASOSIY XUSUSIYATLARI
1.1 Jahon xo‘jaligida transmilliy korporatsiyalarning (TMK) vujudga kelishi
va rivojlanishi
O’z tarkibiga bosh boshqaruvchi markaz orqali rivojlanishning umumiy
strategiyasini ishlab chiqaruvchi va amalga oshiruvchi, ikki yoki undan ortiq
mamlakatda xo’jalik birliklariga ega bo’lgan xamda katta miqdorda xorijiy
aktivlarga ega xalqaro kompaniya mutaxassislar tomonidan transmilliy
korporatsiya (TMK) nomini olgan.
Jahon iqtisodiyotining o’ziga xos «umurtqa pog’onasi» bo’lgan zamonaviy
TMKlarning xarakterli belgilari quyidagilar hisoblanadi:
• Ishlab chiqarish, savdo va xizmat ko’rsatish faoliyatining katta
qismini bosh shtab-kvartira joylashgan mamlakat iqtisodiy makoni chegarasidan
tashqariga olib chiqish;
• Turli davlatlarda shahobchalar, shu’ba va assotsiatsiyalangan
kompaniyalarning katta tarmog’ini shakllantirish;
• Iqtisodiy faoliyatni samarali bashoratlash va rejalashtirish sharoitida
tashqi va ichki investitsion oqimlarni boshqarish;
• Kapitallar, ishchi kuchi, axborot ko’chishi (transferti)ning firma
ichkarisidagi kanallarining ko’pligi.
Ishlab chiqarish quvvatlarini va servis markazlarini jahonning turli
hududlariga bo’lib-bo’lib joylashtirish(diversifikatsiyalash), bunday
korporatsiyalarga xalqaro mehnat taqsimoti shartlari va ichki milliy bozor
xususiyatlaridan kelib chiquvchi ustunliklardan foydalanish hisobiga katta
daromad olish imkoniyatini beradi.
Milliy kompaniyani xalqaro kompaniyaga aylanishiga konkret misol
sifatida «Elektrolyuks» guruhini keltirish mumkin. «Elektrolyuks» elektr
uskunalari ishlab chiqish va ta’mirlash bilan shug’ullanuvchi ikki shved
firmasining qo’shilish yo’li bilan 1912 yilda tashkil etilgan. 50-yillarda bu
kompaniya avval SHvetsiyada so’ngra boshqa Skandinaviya mamlakatlarida xam
6

yetakchi mavqega ega bo’ldi. Tayyorlanayotgan mahsulotlar nomenklaturasini
uzluksiz kengaytirib borgan xolda kompaniya G’arbiy Yevropada savdo va xizmat
ko’rsatish korxonalari tarmog’ini yaratishga kirishdi. 80-yillarda «Elektrolyuks»
o’z tuzilmasiga AQSH («Uayt Konsolideytid» elektr uskunalari ishlab chiqarish
bo’yicha mamlakatda 3-o’rinda turardi), Germaniya («AEG» - 1-o’rin), Italiyaning
(«Zanussi» - 1-o’rin) kabi bir necha yirik kompaniyalarini qo’shib oldi. Hozirgi
paytda uni jahonning 75 mamlakatida bo’limlari mavjud, bu TMKning personali
110 ming kishidan ortiq, yillik aylanmasi 16 mlrd. doll.dan oshadi.
TMKning namunaviy tuzilmasini bosh kompaniya (ushbu mamlakatda
ro’yxatdan o’tgan korporatsiyaning bosh shtab-kvartirasi) va boshqa davlatlarda
joylashgan shahobchalar, shu’ba va assotsiatsiyalashgan kompaniyalar tizimi.
Ko’pincha TMK tuzilmasiga moliya-kredit muassasalari (banklar, investitsiya
fondlari va sug’urta kompaniyalari) xam kiritilish mumkin. Bundan tashqari yirik
xalqaro korporatsiyalar odatda o’zining muhofaza xizmati, kadrlar treningi,
transport va boshqa xizmatlariga ega bo’lishadi.
SHahobchalarning shu’ba korxonalardan farqi shundaki, ular o’z balansi va
iqtisodiy mustaqillikka ega emas. Assotsiatsiyalashgan kompaniyalarga kelsak,
ular bosh kompaniya tomonidan odatda shartnoma munosabatlari tizimi (pudrat,
trast kabilar) orqali nazorat qilinadi.
TMK ko’rinishlari tanlangan mezonga bog’lik ravishda turlicha sinflanadi.
Eng keng tarqalgan alomat xalqaro korporatsiyaning bosh tuzilmasi nizom
fondidagi kapital ulushini belgilovchi milliy mansublik belgisi hisoblanadi.
Bu holatda quyidagilar ajratib ko’rsatiladi:
• monomilliy kompaniyalar (milliy kompaniya, masalan —
SHveytsariyadagi "Nestle" kontserni);
• multimilliy kompaniyalar (baynalmilal kompaniya, masalan — ingliz-
golland "Royyal Datch SHell" korporatsiyasi);
• konsortsiumlar (uzoq muddatli kapital sig’imli loyihalarni ishlab
chiqish va amalga oshirish uchun bir necha korporatsiyalar aktivlarining bir
qismini vaqtinchalik maqsadga yo’naltirilgan birlashtirish).
7

Jahon iqtisodiyoti qayd etilgan guruhlarning solishtirma og’irligi doimo
o’zgarib turadi. 70-yillarda monomilliy TMKlar ko’pchilikni tashkil etgan bo’lsa,
80-yillarga kelib konsortsiumlar paydo bo’ldi. So’nggi o’n yil ichida raqobat
ko’rashining kuchayishi va global bozorlardagi inqirozli vaziyatlar tufayli milliy
kompaniyalar bir-biri bilan qo’shilib multimilliy TMKlarga aylandi.
Xo’sh, transmilliy korporatsiyalarni paydo bo’lishiga sabab nima? TMKlar
paydo bo’lishining asosiy sababi milliy-davlat chegaralaridan chiqib ketgan ishlab
chiqarish kuchlarining rivojlanishi asosida ishlab chiqarish va kapitalning
baynalminallashuvidir. Ishlab chiqarish va kapitalning baynalminallashuvi yirik
komnaniyalar tomonidan xorijiy mamlakatlarda o’z bo’limlarini tashkil etib, milliy
korporatsiyalarning TMKga aylanishi orqali ekspansiya xarakteriga ega bo’ladi.
Jahon iqtisodiyotida kapital olib chiqish xalqaro korporatsiyalarning shakllanishi
va rivojlanishining eng muhim omillaridan biridir.
Transmilliy korporatsiyalar vujudga kelishining sabablaridan yana biri
haddan tashqari foyda olishga bo’lgan intilishidir. O’z navbatida, kuchli raqobat bu
kurashda g’alaba qozonish zaruriyati, xalqaro miqyosda ishlab chiqarish va
kapitalning kontsentratsiyasi ham TMKlarning paydo bo’lishiga olib keldi. Jahon
xo’jaligida ro’y berayotgan iqtisodiy jarayonlarning ob’ektiv natijasiga ko’ra
vujudga kelgan transmilliy korporatsiyalar o’ziga xos xususiyatga ega. Jahon
iqtisodiyotida TMKlar xalqaro mehnat taqsimotining faol ishtirokchisi bo’lib,
uning rivojlanishiga o’z hissasini qo’shib kelmoqda.
Transmilliy korporatsiyalarda kapitalining harakati, odatda, korporatsiya
joylashgan davlatda bo’layotgan jarayonlardan mustaqil ravishda sodir bo’ladi. 1
BMT ekspertlarining fikricha, transmilliy korporatsiyalar (TMK) «jahon
mamlakatlar iqtisodining rivojlanishidagi asosiy dvigatellari» hisoblanadi. XX—
XXI asrlar bo‘sag‘asida jahon xo'jaligida 40 mingdan ortiq TMKlar mavjud bo'lib,
ular o'z davlatlaridan tashqarida faoliyat ko'rsatib kelayotgan 250 mingga yaqin
sho'ba korxonalami ham nazorat qilib turishgan. Oxirgi yigirma yil mobaynida
1
https://azkurs.org/4-bob-xalqaro-ishchi-kuchi-migratsiyasi.html?page=11
8

TMKning soni 5 barobar ko'paygan (1970-yilda 7 mingta bunday firma ro'yxatga
olingan).
Hozirgi kunda jahon xo'jaligida mavjud bo'lgan 100 ta eng yirik xalqaro
kompaniyalaming 40 % mulki (shu jumladan, moliyaviy mulki) boshqa davlatlar
hududida joylashgan.
Xo'sh, jahon iqtisodiyotida transmilliy korporatsiyalar nima, ularga qanaqa
kompaniyalar kiradi? An’anaviy ravishda xalqaro korporatsiyalar faoliyatini
o'rganadigan TMKlar tarkibiga yillik kapital aylanmasi 100 mln doll.dan oshuvchi
va kamida 6 davlatda filiali bo'lgan firmalarni kiritadi. Keyingi yillarda ushbu
ko'rsatkich tarkibiga rezident-davlatdan tashqarida sotilgan mahsulotlar miqdorini
ko'rsatkichi ham kiritildi. Bu ko'rsatkich bo'yicha jahonda Shveysariyaning
«Nestle» firmasi (98 %) ilg'orlardan biri sanaladi.
BMT metodologiyasi bo'yicha xalqaro korporatsiyani uning aktivlari
strukturasiga qarab ham aniqlash mumkin. Transmilliy korporatsiyalar ichida eng
ko'p xorijiy aktivga (moliya sektori- transmilliy banklardan tashqari) Angliya-
Gollandiya konserni «Royal-Datch shell», keyin AQSHning 4 firmasi: «Ford»,
«Jeneral motors», «Ekson» va «Ay-Bi-Em» turadi.
G‘arb davlatlarining iqtisodiy adabiyotida xalqaro monopoliyalarning
ko‘plab turlarini (ko'pmilliy korporatsiyalar, baynalmilal korporatsiyalar,
transmilliy korporatsiyalar, global korporatsiyalar va h.k.lar) uchratish mumkin.
Filipp Kotler tashkiliy tamoyillar asosida aynan ana shunday xalqaro
kompaniyalarni ko'rsatib o'tgan edi.
Rossiyalik iqtisodchilar esa korporatsiyalarning quyidagi tasnifmi
berishadi:
Transmilliy korporatsiyalar — bu xorijiy aktivga ega bo'lgan milliy
monopoliyalar. Ularning ishlab chiqarish va savdo-iqtisodiy faoliyatlari bir davlat
chegarasidan chiqib ketadi.
AQSH iqtisodiyotida hissadorlik jamiyatlarni ham “korporatsiya”
deyishadi. Jahon xo'jaligida zamonaviy transmilliy korporatsiyalarning ko'pchiligi
Amerika kompaniyalarining ekspansiyasi tufayli vujudga kelganligi uchun ham bu
9

atama iqtisodiy adabiyotlaiga kirib kelgan. Hozirgi kunda transmilliy
korporatsiyalarning huquqiy filiallari va sho'ba korxonalari jahonning turli
davlatlarida faoliyat yuritib kelmoqda. Bu kompaniyalar nisbatan mustaqil bo'lib,
ishlab chiqarish va tayyor mahsulotlarni sotish, ilmiy-tadqiqot va iste’molchilarga
xizmat ko'rsatish kabi ishlab chiqarish faoliyatlarini bajaradi.
Umuman olganda, ular yagona ishlab chiqarish-sotish majmuyini tashkil
etib, bu hissadorlik kapitaliga faqat ta ’sischi davlat egalik qiladi. Shu bilan birga
TMKlarning filial va sho'ba korxonalari aralash korxonalar ko'rinishida ham
bo'lishi va ularda milliy kapital ustunlik qilishi mumkin.
Jahon iqtisodiyotida ko'pmilliy korporatsiyalar (KMK) — ishlab chiqarish
va ilmiy tadqiqotchilik asosida bir necha davlatlarning milliy korporatsiyalarini
birlashtiruvchi xalqaro korporatsiyadir. KMKga 1907-yildan buyon faoliyat
ko'rsatib kelayotgan Angliya-Gollandiyaning «Royal-Datch Shell» kompaniyasini,
kimyotexnologiya konserni «Yunilever»ni, mashinasozlik, elektron injenerlik
sohalariga ixtisoslashgan, Yevropaning mashhur Shveysariya-Shvetsiya ABB
(Asea Brown Bovery) kompaniyasini va boshqalarni ko'rsatish mumkin.
Jahon iqtisodiyotida Transmilliy va ko'pmilliy korporatsiyalar qatoriga
xalqaro kompaniyalar ichida ajralib turuvchi global korporatsiyalarni (GK) ham
kiritish mumkin. Ushbu kompaniyalar XX asming 80-yillarida vujudga kelgan
bo'lib, hozirgi kunda kuchayib bormoqda. Global korporatsiyalar zamonaviy jahon
xo'jaligida moliya kapitalining butun bir qudratini namoyon qiladi. Jahon
iqtisodiyotida globalizatsiya jarayonlari hozirgi kunda ko'proq kimyo,
elektrotexnika va elektron sohalarda, neft va avtomobil sohalarida, axborot, bank
va boshqa bir necha sohalarda ro‘y bermoqda.
Xo‘sh, transmilliy korporatsiyalarni paydo boMishiga sabab nima? Ular
paydo bo'lishining asosiy sababi, milliy-davlat chegaralaridan chiqib ketgan ishlab
chiqarish kuchlarining rivojlanishi asosida ishlab chiqarish va kapitalning
baynalmilallashuvidir. Ishlab chiqarish va kapitalning baynalmilallashuvi yirik
kompaniyalar tomonidan xorijiy mamlakatlarda o'z bo'limlarini tashkil etib, milliy
korporatsiyalarning TMKlarga aylanishi orqali ekspansiya xarakteriga ega bo'ladi.
10

Jahon iqtisodiyotida kapital olib chiqish xalqaro korporatsiyalarning shakllanishi
va rivojlanishining eng muhim omillardan biridir.
Transmilliy korporatsiyalarni vujudga kelishining sabablaridan yana biri
haddan tashqari foyda olishga bo'lgan intilishdir. O'z navbatida, kuchli raqobat, bu
ko'rashda tirik qolish zaruriyati, xalqaro miqyosda ishlab chiqarish va kapitalning
konsentratsiyasi ham TMKlarni paydo bo'lishiga olib keladi. 2
1.2 Jahon xo‘jaligida TMK lar faoliyatining asosiy xususiyatlari
Jahon xo'jaligida ro'y berayotgan iqtisodiy jarayonlarning obyektiv
natijasiga ko'ra, vujudga kelgan transmilliy korporatsiyalar o'ziga xos xususiyatga
ega. Jahon iqtisodiyotida TMK xalqaro mehnat taqsimotining faol ishtirokchisi
bo'lib, uning rivojlanishiga o'z hissasini qo'shib kelmoqda.
Transmilliy korporatsiyalarda kapitalning harakati, odatda, korporatsiya
joylashgan davlatda bo'layotgan jarayonlardan mustaqil ravishda sodir bo'ladi.
Jahon xo'jaligida TMKlar yirik investitsiyalar va yuqori malakali mutaxassislarni
talab qiluvchi yuqori texnologiyali, ilm talab sohalarga intensiv kirib boradi.
Ushbu sohalami transmilliy korporatsiyalar tomonidan monopoliya qilish an’anasi
ro'y beradi. 80-yillarning o'rtalarida ikki mingga yaqin eng yirik korporatsiyalar
tomonidan dunyo sanoat mahsulotining 3/4 qismi ishlab chiqarilgan edi. Hozirgi
kunda 500 ta eng kuchli transmilliy korporatsiyalardan 85 tasi xorijiy
mamlakatlardagi investitsiyalarning 70—75 % ustidan o'z nazoratini o'rnatgan
bo‘lib, taxminan ushbu 500 ta gigant TMKlar hissasigajahon bozoriga
chiqarilayotgan elektronika va kimyo sanoatining 80—82 %, farmatsevtikaning 93
—95 %, mashinasozlikning 76—80 % sanoat mahsulotlari to‘g‘ri keladi.
G‘arb iqtisodchilarining bashorat qilishicha, XXI asr boshlarida jahon
xo'jaligida 300 dan 600 tagacha transmilliy korporatsiyalar ishlab chiqarilayotgan
jami yalpi mahsulotining 75 % ustidan o‘z nazoratini o'rnatib, ishlab chiqarish va
xizmatlar sohasini sezilarli ravishda diversifikatsiya qilib borar ekan. Masalan,
Shvetsiyaning «VOLVO» avtomobil konserni (Shvetsiyada 30 ta, xorijda bir necha
o‘nlab ixtisosli yirik sho'ba korxonalariga ega) hozirgi kunda nafaqat avtomobil,
2
G.G‘. Nazarova, H.X. Xalilov, A.A. Eshtoyev, I.A Ahmedov, N.Z. Hakimov, U.H. Muhamedrahimov Jahon
Iqtisodiyoti Toshkent - «Ilm Ziyo» - 2005
11

balki, katerlar uchun motor va aviadvigatellar, hatto pivo ishlab chiqarmoqda. O'z
navbatida AQSHning 500 ta eng yirik transmilliy korporatsiyalari o'rta hisobda 11
sohada, eng kuchlilari esa 30—50 sohalik tarmoq korxonalariga egadir. Xullas,
ko'p sohali ilg'or tarmoqli sanoat korxonalariga ega bo'lgan firmalaming 96 tasi
Angliyada, 78 tasi Germaniyada, 84 tasi Fransiyada, 90 tasi Italiyada faoliyat
ko'rsatib kelmoqda.
Jahon iqtisodiyotida kuchli ishlab chiqarish bazasiga ega bo'lgan TMKlar
ishlab chiqarishda tovarlar bozorini samarali rejalashtirishni ta’minlovchi ishlab
chiqarish-savdo siyosatini olib bormoqda. Rejalashtirish bosh kompaniya doirasida
amalga oshirilib, sho'ba korxonalarga tarqatiladi. Jahon iqtisodiyotida xalqaro
korporatsiyalarni vujudga kelishi va rivojlanishiga misol qilib, hozirgi kunda o'z
qo'lida jahonning elektr jihozlari va sanoat uskunalari bozorining 25 % ni ushlab
turgan «Elektroluks» TMKni ko'rsatish mumkin. 1912-yilda ikki shved
kompaniyasining birlashishi natijasida vujudga kelgan ushbu kompaniya 20-
yillardayoq Avstraliya va Yangi Zelandiya bozorlariga chiqib, ishlab chiqarishni
tashkil qilgan edi. Oxirgi o'n yillikda “Elektroluks” kompaniyasi AQSHda uchinchi
o'rinda turuvchi “Vestingauz”, “Gibson” va boshqa markalar ostida kundalik texnik
va asbob-uskunalarni ishlab chiqaruvchi “Uayt Konsolideyted” kompaniyasini,
Italiya va butun Janubiy Yevropada eng yirik elektr tovarlari ishlab chiqaruvchi
«Zanussi» firmasi va shuningdek, GFRda asosiy elektr tovarlari ishlab chiqaaivchi
«AEG» firmasini aksiyalarini sotib oigan edi. Xullas, bu uch firmani qo'shib
olganidan keyin shvedlaming “Elektroluks” korporatsiyasi jahonning 75
mamlakatida kundalik elektrotexnik sanoat mahsulotlarini ishlab chiqarish, sotish
va xizmat ko'rsatish bo'yicha rivojlangan tizimga ega bo'lgan lider kompaniyaga
aylandi. 90-yillarning o‘rtalarida ushbu ransmilliy korporatsiyaning korxonalarida
110 mingdan ortiq kishi ishlab, uning yillik aylanmasi 1994-yilda 16 mlrd doll.ni
tashkil etgan edi.
Jahon iqtisodiyotida TMKlar o'z ekspansiyasini kengaytira borib, jahon
bozorini o'zlashtirishning turli shakllaridan (litsenziya berish, franchayzing,
boshqaruv shartnomalari, texnik va marketing xizmatlari ko'rsatish, korxonalami
12

“Kalit ostida” topshirish, vaqt bo'yicha cheklangan qo'shma korxonalar tuzish
haqidagi shartnomalar, alohida operatsiyalami amalga oshirish bo'yicha
kelishuvlar) keng foydalanishadi. Bu shakllar ko'p jihatdan shartnomaga asoslanib,
hissadorlik kapitalida boshqa firmalarning qatnashishiga bog'liq bo'lmaydi.
Jahon iqtisodiyotida litsenzion kelishuvlar ayniqsa, keng tarqalgan bo'lib,
90-yilda TMKning litsenzion kelishuvlarining hajmi 1970-yildagiga nisbatan
qariyb o'n barobarga o'sgan edi. Litsenzion kelishuv yuridik shartnoma bo'lib, unga
ko'ra litsenziar litsenziantga bir qancha muddatga to'lov evaziga ma’lum
huquqlarni beradi. Litsenziya berish transmilliy korporatsiyaning ichki firma
shartnomalari bo'yicha ham, texnologiya berishning tashqi kanallari bo'yicha ham
amalga oshiriladi.
Franchayzing — uzoq muddatga mo'ljallangan litsenzion kelishuvdir.
Bunda franchayzer kliyent — firmaga ma’lum huquqlar beradi. Bu huquqlar o'z
ichiga ma’lum to'lovlar evaziga savdo markasi yoki firma nomidan foydalanish,
shuningdek, texnik yordam ko'rsatish, ishchi kuchi malakasini oshirish, savdo va
boshqarish bo'yicha xizmat ko'rsatish sohalarini oladi.
80-yillardan so'ng jahon iqtisodiyotida boshqaruv va marketing
xizmatlarini ko'rsatish kabi transmilliy korporatsiyalar ekspansiyasini shakli keng
tarqaldi. Boshqaruv xizmatlarini ko'rsatish bo'yicha shartnomaga ko'ra, korxonani
operativ nazorat qilish ma’lum to'lovlar evaziga boshqa korxonaga beriladi. Texnik
va marketing xizmatlarini ko'rsatish haqidagi shartnomaga ko'ra, transmilliy
korporatsiyalar ushbu firma faoliyatiga bog'liq bo'lgan texnik xizmatlami amalga
oshiradi. Bunday shartnomalar, asosan, mashina va uskunalarni ta’mirlash, «nou-
xau»dan keng foydalanish bo'yicha maslahatlar berish, avariyalarning oldini olish
va sifatni nazorat qilish bilan bog'liq bo'ladi. Jahon iqtisodiyotida hozirgi kunda
korxonalami (ishlab chiqarish obyektlarni) “Kalit ostida” topshirish haqidagi
shartnomalar ham keng tarqalmoqda. Bunda uchun zarur bo'lgan barcha ish
faoliyatni amalga oshirish javobgarligini o'z bo'yniga oladi.
Jahon iqtisodiyotida transmilliy korporatsiyalar tomonidan xalqaro
bozorlarni egallashning eng yangi shakllaridan biri xorijda maxsus investitsion
13

kompaniyalarni tashkil qilishdir. Bu kompaniyalarning asosiy vazifasi TMKning
sho'ba va hamkorlikdagi korxonalarining mahsulotlarini mintaqaviy bozorlarga
chiqarishni rag'batlantirish uchun ulami investitsiyalashdir. Bunday usuldan hozirgi
kunda Afrikada alkogolsiz ichimliklami sotish bo'yicha eng yirik xalqaro
kompaniyalar — “Pepsi-kola” va “Koka-kola” keng foydalanishmoqda.
Jahon iqtisodiyotida transmilliy korporatsiyalarning asosiy qismi AQSH,
YeI davlatlari va Yaponiyada joylashgandir. TMK jahon xo’jaligida ishlab
chiqarilayotgan sanoat maxsulotlarining 40% ni xalqaro savdoni esa 50 – 55%i
ustidan o’z nazoratini o’rnatgan. TMKning korxonalarida ishlab chiqarilgan sanoat
mahsulotlarning yillik miqdori 1 trln. AQSH dollaridan oshiqroqni tashkil etib,
ularda 73 mln.dan ortiqroq kishi ishlaydi (ya’ni jahonda ish bilan band aholining
1/10 qismini tashkil etadi).
BMTning savdo va rivojlanish bo’yicha komissiyasi (YuNKTAD)
tomonidan xar yili kompaniyalar aktsiyalarining bozorda kapitallashtirilishini
baholash orqali o’tkaziladigan reytingda quyidagi o’nta kompaniya yetakchilik
qilishmoqda (1.2.1.jadvalga qarang).
1.2.1.jadval
Dunyoning yirik TKMlari
14

Reytingdagi
mavqei. Kompaniya Bosh ofis qayd qilingan
mamlakat
1 Vodafone Buyuk Britaniya
2 General Elektric AQSH
3 Exon Mobil AQSH
4 Vibendi Frantsiya
5 General Motors AQSH
6 Royal Datch/Shell
Group Niderlandiya, Buyuk
Britaniya
7 British Petroleum Buyuk Britaniya
8 Toyota Motor Yaponiya
9 Telefonika Ispaniya
10 Fiat Italiya
Manba: Jadval internet saytidan olindi [6]
Jadvaldan ko ’ rinib turibdiki , yetakchi o ’ rinlarni Amerika , G ’ arbiy Yevropa
va Yaponiya TMKlari egallab turishibdi . " Faynenshnl Tayme " eng ishonchli va
e ’ tiborli Yevropa TMKlari qatoriga « ABB » SHvetsiya - SHveytsariya
mashinasozlik kontsernini , Buyuk Britaniyaning « British Eyrueyz » kompaniyasini ,
SHveytsariyaning « Nestle » guruhini , « BMW » nemis avtomobil kontsernini va
« Simens » elektrotexnika korporatsiyasini kiritadi .
Hozirgi kunda transmilliy korporatsiyalarning huquqiy filiallari va sho ’’ ba
korxonalari jahonning turli davlatlarida faoliyat yuritib kelmoqda . Bu
kompaniyalar nisbatan mustaqil bo ’ lib , ishlab chiqarish va tayyor mahsulotlarni
sotish , ilmiy tadqiqot va iste ’ molchilarga xizmat ko ’ rsatish kabi ishlarni bajaradi .
Umuman ular yagona ishlab chiqarish - sotish majmuini tashkil etib , bu majmuada
hissadorlik kapitalga faqat ta ’ sischi davlat egalik qiladi . SHu bilan birga
TMKlarning filial va sho ’’ ba korxonalari aralash korxonalar ko ’ rinishida ham
bo ’ lishi va ularda milliy kapital ustunlik qilishi ham mumkin .
Jahon xo ’ jaligida transmilliy va ko ’ pmilliy korporatsiyalar qatoriga xalqaro
kompaniyalar ichida ajralib turuvchi global korporatsiyalarni ( GK ) ham kiritish
mumkin . Ushbu kompaniyalar XX asrning 80- yillarida vujudga kelgan bo ’ lib ,
hozirgi kunda kuchayib bormoqda . Global korporatsiyalar zamonaviy jahon
moliya kapitalining butun qudratini namoyon qiladi. Jahon iqtisodiyotida
15

globalizatsiya jarayonlari hozirgi kunda ko’proq ximiya, elektrotexnika va elektron
sohalarda neft va avtomobil sohalarida axborot, bank va boshqa bir necha
sohalarda ro’y bermoqda.
Jahon iqtisodiyotida transmilliy korporatsiyalar yirik investitsiya va yuqori
malakali mutaxasislarni talab qiluvchi yuqori texnologiyali, ilmtalab sohalarga
kirib boradi. Ushbu sohalarni transmilliy korporatsiyalar tomonidan monopoliya
qilish tendentsiyasi ro’y bermoqda. Hozirgi kunda 500 dan ortiq eng kuchli
transmilliy korporatsiyalardan 90 ga yaqini xorijiy mamlakatlardagi
investitsiyalarning 7075% i ustidan o’z nazoratini o’rnatgan bo’lib, bu 500 dan
ortiq gigant TMKlar hissasiga jahon bozorlariga chiqarilayotgan elektronika va
ximiya sanoatining 8082% i, farmatsevtikaning 93-95%, mashinasozlikning 76-
80% sanoat mahsulotlari to’g’ri kelmoqda.
Jahon iqtisodiyotida kuchli ishlab chiqarish bazasiga ega bo’lgan
transmilliy korporatsiyalar ishlab chiqarishni, tovar bozorlarini samarali
rejalashtirishni ta’minlovchi ishlab chiqarish-savdo siyosatini yurgizadilar.
Rejalashtirish bosh kompaniya doirasida amalga oshiriladi va sho’’ba
korxonalariga tarqatiladi. Jahon iqtisodiyotida xalqaro korporatsiyalarni vujudga
kelishi va rivojlanishiga misol qilib, o’z qo’lida jahon kundalik elektr jihozlari va
sanoat uskunalari bozorining 25% ini ushlab turgan “Elektrolyuks” TMKni
ko’rsatish mumkin.
Transmilliy korporatsiyalar o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ular
xalqaro mehnat taqsimoti va uning rivojlanishida faol rol o‘ynaydi. TMK xalqaro
mahsulot tizimida dunyoning ko‘plab mamlakatlarida mahsulot ishlab chiqarishni
va xizmat ko‘rsatuvchi sho‘’ba kompaniyalar tashkil etishni amalga oshiradi.
TMK yuqori texnologiyali tarmoqlar, yuqori ilmiy salohiyat natijasida
vujudga keladigan mahsulotlarni ko‘proq ishlab chiqaradiki, bunga bo‘lgan
mijozlar ham ixtisoslashgan shaxslar bo‘ladi. Buning natijasida bu sohalardagi
xalqaro korporatsiyalarda monopollik ruhi hukm suradi.
16

XX asr oxirlarida jahondagi rivojlangan mamlakatlar ishlab chiqargan
sanoat mahsulotlarining to‘rtdan uch qismi 2000 ta yirik korporatsiya ulushiga
to‘g‘ri keldi. Ularning yuzdan ortig‘i 50-80 % mahsulot turlarini ishlab chikardi.
Bu transmilliy korporatsiyalar ichki va tashqi savdoda ham katta nufuzga
egadir. Eng baquvvat sanalgan 500 ta TMKlar xorij investitsiyasi ulushining 4 dan
3 qismiga egalik qiladi. Bu gigant TMK lar dunyodagi mavjud elektronika va
ximiya mahsulotlarining 5 dan 4 qismini, farmatsevtika mahsulotlarining 10 dan 9,
mashinasozlik mahsulotlarining 10 dan 8 qismini ishlab chiqaradi.
2004-yil ma’lumotlariga qaraganda, dunyo xo‘jaligida 600 tadan ortiq
TMKlar hukmronlik qilgan. Ularning 300 tasi dunyo yalpi mahsulotining 4 dan 3
qismini ishlab chiqargan va o‘z mahsulotlari va xizmatlari – nurini keskin
ko‘paytirgan. Masalan, «Volvo» nomli shved avtomobil konserni hozirgi kunda
nafaqat jahonda mashhur bo‘lgan avtomobil ishlab chiqarish bilan kifoyalanayapti,
balki u Shvesiyaning o‘zida 30 dan ortiq yirik sho‘’ba kompaniyalari va o‘ndan
ortiq davlatlardagi korporatsiyalari katerlar uchun dvigatellar, aviatsiya motorlari,
hatto pivo mahsulotlari ishlab chiqarmoqda. Shu bilan birga, AQShdagi 500 ta eng
yirik TMKlar 11 xil o‘rta tadbirkorlik sohalarida va 30-50 ta kuchli sohalarda
faoliyat ko‘rsatmoqda. Yoki 100 xil sanoat guruhlarida ish yuritayotgan firmalar
Angliyada jami 96 sohada, Germaniyada – 28, Fransiyada – 84, Italiyada esa 90 xil
soahalarda mahsulot tayyorlash bo‘yicha yetakchi sanalishadi. Muhimi, ularning
soni va harakteri iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqdir.
TNKlarning kuchli mahsulot bazasi mo‘ljali yuqori samara beruvchi
mahsulot bozorini vujudga keltirib, ana shunday mahsulot ishlab chiqarish – savdo
siyosati yurgizishni ko‘zlaydi. Shuningdek uning rejasida kompaniyalar tuzish va
firmalar tashkil etish masalasi ham bor. 3
Hozirgi kunda jahon sanoat ishlab chiqarishining yarmi TMKlar hissasiga
to‘g‘ri keladi, jahon savdosidagi ulushi esa 70% ga etadi. Dunyoning eng muhim
savdo bozorlari xalqaro monopoliyalar nazorati ostiga o'tdi: temir rudasi, kofe,
3
Mamatqulov X.M. Jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlar. O‘quv qo‘llanma, Toshkent, 2008 y. 208
bet.
17

tamaki, neft va boshqa resurslar bozorlari. Korporativ xodimlar soni ba'zan yirik
mamlakatdagi sanoat xodimlari soni bilan taqqoslanadi.
TMKlar nafaqat tovarlarni, balki innovatsiyalarni ham ishlab chiqarishdir.
Ular ilmiy-texnika taraqqiyotida muhim rol o'ynaydi. Korporatsiyalar o'z
daromadlarining katta qismini (yuqori texnologiya kompaniyalari - 7% gacha)
ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlarini olib borish uchun ajratadilar.
Transmilliy korporatsiyalarning faoliyati tufayli xalqaro hamkorlik
kengaymoqda, korporatsiyaning mamlakatga kelishi sarmoya kiritish imkoniyatini,
yangi ish o'rinlarining paydo bo'lishini va mahalliy raqobatning tiklanishini
anglatadi.
Ammo TMKlarning jahon iqtisodiyotidagi faoliyati salbiy nuanslarga ham
ega. Bu soliqlarni insofsiz to'lash, bozorni monopollashtirish, iste'dodli
mutaxassislarni brakonerlik qilish bilan dunyoning turli mamlakatlaridan "aqllar
oqimi" ni tashkil qilish bo'lishi mumkin.
Xalqaro iqtisodiy munosabatlar instituti tashqi iqtisodiy faoliyat uchun
mutaxassislar tayyorlaydi. Iqtisodiyot yo'nalishi bo'yicha ular bir nechta
profillardan birini tanlashlari mumkin: "Tashqi iqtisodiy faoliyat va moliyaviy
konsalting", shu jumladan Xitoyga qaratilgan alohida profil va "Biznes tahlili va
raqamli iqtisodiyot". Bitiruvchilarimiz mukammal nazariy asos va amaliy
ko'nikmalarga ega bo'lib, ular ingliz, xitoy va boshqa xorijiy tillarni yaxshi
bilishadi;
Bitiruvchilar ingliz tilidagi diplomlari uchun Diplom ilovasini olishlari
mumkin. Hujjatda talabaning ishlash ko'rsatkichlari, Rossiya ta'lim tizimining
holati, malakasi va ilmiy darajasi ko'rsatilgan. Hujjat bir qancha xalqaro
tashkilotlar, jumladan YUNESKO va Yevropa Kengashi bilan kelishilgan holda
yaratilgan. U ECTS xalqaro baholash standartlariga muvofiq bilimlarni baholash
tizimidan foydalanadi. Diplomga ilova butun Yevropada tan olingan, demak, bu
hujjat xorijiy kompaniyalarda martabaga yo‘l ochadi.
18

Bitiruvchilarimizning muvaffaqiyatli martabalari IMES diplomining
raqobatbardoshligini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Biz bilan o'qishga keling va ehtimol
bu transmilliy korporatsiyadagi martaba zinapoyangizdagi birinchi qadam bo'ladi. 4
4
https://imes.su/press-tsentr/stati/item/1679-transnatsionalnye-korporatsii-i-ikh-rol-v-mirovoj-ekonomike
19

II BOB XALQARO IQTISODIY MUNOSABATLARDA
TMKLARNING AHAMIYATI VA GLOBALLASHUV JARAYONLARIDA
ULARNING O’RNI
2.1 TMKlaming jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy
munosabatlarda tutgan o‘rni
Bugungi kunda transmilliy kompaniyalar (TMK) global iqtisodiyotning
asosiy drayverlaridan biri hisoblanadi. Ular xalqaro savdo, investitsiyalar va
texnologiyalar transferi orqali dunyo bo'ylab iqtisodiy jarayonlarga katta ta'sir
ko'rsatmoqda. TMKlar nafaqat iqtisodiy rivojlanishni tezlashtiradi, balki davlatlar
o'rtasidagi siyosiy va ijtimoiy aloqalarni ham mustahkamlaydi. Shu bois,
transmilliy kompaniyalar geografiyasi mavzusi iqtisodiy geografiya, xalqaro
munosabatlar va iqtisodiyot sohasidagi mutaxassislar uchun dolzarb va muhim
hisoblanadi.
Transmilliy kompaniyalar (TMK) o'z faoliyatini bir nechta mamlakatlarda
olib boradigan va global bozorlar bilan uzviy bog'liq bo'lgan korporatsiyalardir.
Ular turli davlatlarda filiallar va sho''ba korxonalariga ega bo'lib, ishlab chiqarish,
marketing va boshqa tijorat faoliyatlarini xalqaro miqyosda amalga oshiradi.
TMKlarning bunday global miqyosda kengayishi ko'pincha milliy iqtisodiyotlar va
xalqaro munosabatlarga ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Ma’lumki, TMKlar zamonaviy jahon xo'jaligining muhim ishtirokchilariga
aylanib bormoqda. Sanoati rivojlangan davlatlar uchun aynan TMKlarining
xorijdagi faoliyati ularning tashqi iqtisodiy aloqalarining xarakterini belgilab
beradi. Bu davlatlar eksportida milliy kompaniyalaming o'zlarini xorijdagi
filiallariga tovar yetkazib berishlari va xizmat ko'rsatishlarining ulushi kattadir. 80-
yillaming ikkinchi yarmida bunday firma ichidagi savdoning ulushiga AQSH
eksportini 14—20 %, Yaponiya eksportining 23—29 %, GFR eksportining 24—28
% to'g'ri kelgan edi. TMKlar jahondagi xususiy ishlab chiqarish kapitalining 1/3
qismi ustidan, to'g'ridan-to'g'ri yo'naltirilgan investitsiyalaming esa 90 % ni nazorat
qilishadi.
20

Jahon iqtisodiyotida transmilliy korporatsiyalarning sohaviy strukturasi
ham turli tumandir. Xalqaro korporatsiyalarning 60 % ishlab chiqarish sohasida, 37
% xizmat ko'rsatish sohasida, 3 % qazib chiqarish va qishloq xo'jaligi sohasida
banddir.
Amerikaning «Forchun» jurnalini bergan ma’lumotiga qaraganda,
jahonning eng yirik 500 ta korporatsiyasi ichida 4 ta majmui — elektronika, neftni
qayta ishlash, kimyo va avtomobilsozlik sanoat tarmoqlar asosiy rol o'ynaydi. Ular
jahon iqtisodiyotida TKM larning olib borayotgan tashqi savdo faoliyatining 80 %
ana shu tarmoqlarga to'g'ri keladi. Transmilliy korporatsiyalar investitsiyalarini
mintaqaviy-sohaviy yo'nalishi juda xarakterlidir. Ular, odatda, “Yangi industrial
davlatlar”, shuningdek, nisbatan rivojlangan va rivojlanayotgan dav latlarni qayta
ishlovchi sanoat korxonalariga kapital qo‘yishga harakat qilishadi. Bunda kapital
oluvchi davlatlar orasida investorlar uchun raqobatchilik kurashi ro‘y beradi.
Jahon iqtisodiyotida iqtisodiy past kambag'al davlatlarga nisbatan iqtisodiy
siyosat boshqacha bo‘lib, bunda transmilliy korporatsiyalar kapitalni, asosan, qazib
olish sohasiga qo'ysalarda, ammo bu yerda ular eksportni kuchaytirishga harakat
qiladi. Natijada, mahalliy bozomi egallash uchun TMKlar o'rtasida kurash
kuchayib boradi. Shunday qilib, hozirgi kunda transmilliy korporatsiyalar u yoki
bu davlatlarning xalqaro iqtisodiy aloqalar tizimidagi taqdirini aniqlovchi omilga
aylanib qolmoqda. TMKning faol ishlab chiqarishi, olib borayotgan investitsion
siyosati, shuningdek, savdo faoliyati tufayli ular ishlab chiqarish va mahsulotlami
taqsimlashning xalqaro tartibga soluvchisiga aylanib bormoqda.
Hatto, BMT ekspertlarining fikricha, TMKlar jahonda iqtisodiy
integratsiyani rivojlantirish uchun keng shart-sharoit yaratmoqda.
Transmilliy korporatsiyalarning jahon xo'jaligi va xalqaro iqtisodiy
munosabatlar tizimidagi faoliyatining yaxshi tomonlarini ko'rsatib o'tish bilan
bir'qatorda, albatta, ularning faoliyat ko'rsatayotgan davlatlar iqtisodiyotiga salbiy
ta’sirini ham ko'rsatib o'tish lozim bo'lib, ular quyidagilardan iboratdir:
— TMK faoliyat ko'rsatadigan davlatlarning iqtisodiy siyosatini amalga
oshirishga xalaqit berishi;
21

— davlat qonunlarini buzishi;
— monopol narxlar o'rnatishi, rivojlanayotgan davlatlarning huquqini
cheklovchi shartlarga majbur etishi va boshqalar.
Xullas, jahon iqtisodiyotida transmilliy korporatsiyalar xo'jaliklararo
aloqalarning rivojiga doimo e’tibor berib, o'rganish va yetarli darajada xalqaro
nazorat talab qiluvchi murakkab va doimiy ravishda rivojlanib borayotgan
fenomenidir.
Transmilliy kompaniyalar global iqtisodiyot va xalqaro iqtisodiy
munosabatlarning ajralmas qismi bo'lib, ularning ta'siri turli sohalarda sezilarli
darajada namoyon bo'ladi. Quyida TMKlarning jahon iqtisodiyoti va xalqaro
iqtisodiy munosabatlardagi asosiy o'rinlari keltirilgan:
Xalqaro savdo va investitsiyalar: TMKlar xalqaro savdoning asosiy
harakatlantiruvchi kuchlaridan biridir. Ular eksport va import operatsiyalarini
amalga oshiradi, turli mamlakatlarda ishlab chiqarish quvvatlarini tashkil etadi va
bu orqali global bozorlarni bog'lab turadi. Shu bilan birga, TMKlar xalqaro
investitsiyalarni jalb etish va amalga oshirishda ham muhim rol o'ynaydi.
Texnologiyalar transferi: TMKlar rivojlangan texnologiyalarni turli
mamlakatlarga olib kirib, ularni mahalliy kompaniyalarga yetkazish orqali
texnologik rivojlanishga katta hissa qo'shadi. Bu jarayon rivojlanayotgan
mamlakatlarning innovatsion salohiyatini oshirish va ularni global texnologik
jarayonlarga integratsiya qilishga yordam beradi.
Ish o'rinlari yaratish: TMKlar turli mamlakatlarda o'z faoliyatlarini yo'lga
qo'yish orqali ko'plab yangi ish o'rinlarini yaratadi. Bu esa, o'z navbatida, mahalliy
iqtisodiyotning rivojlanishiga va aholining daromadlarini oshirishga yordam
beradi.
Raqobat va bozor samaradorligi: TMKlar global bozorlarda raqobatni
oshiradi, bu esa mahsulotlar va xizmatlar sifatining yaxshilanishiga, narxlarning
tushishiga va bozor samaradorligining oshishiga olib keladi. Raqobat muhitining
kuchayishi mahalliy kompaniyalarni ham samarali ishlashga undaydi.
22

Madaniy va ijtimoiy ta'sirlar: TMKlar o'z faoliyatlarini turli mamlakatlarda
yo'lga qo'yish orqali madaniy va ijtimoiy almashinuvlarni rag'batlantiradi. Bu
jarayon turli xalqlar o'rtasidagi tushunish va hamkorlikni mustahkamlashga
yordam beradi.
Umuman olganda, transmilliy kompaniyalar global iqtisodiyot va xalqaro
iqtisodiy munosabatlarda asosiy rol o‘ynaydi. Ularning faoliyati nafaqat iqtisodiy
o‘sish va rivojlanishga, balki davlatlar o‘rtasidagi siyosiy va ijtimoiy aloqalarning
mustahkamlanishiga ham katta hissa qo‘shadi. Shu sababli, TMKlarning jahon
iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlardagi o‘rnini chuqurroq o‘rganish va
ularning ta’sirini to‘g‘ri baholash muhimdir. TMKlar orqali mamlakatlar
o‘rtasidagi iqtisodiy bog‘liqlik kuchayadi, bu esa dunyo iqtisodiyotining
barqarorligi va barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, TMKlarning
faoliyati turli mintaqalarda iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishga ham katta hissa
qo‘shadi.
Innovatsion faoliyat: TMKlar ilmiy-tadqiqot va innovatsion faoliyatga katta
mablag‘ sarflaydi. Ular yangi texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etishda
yetakchi o‘rin tutadi. Bu esa, butun dunyo bo‘ylab texnologik yutuqlar va
innovatsiyalarni tarqalishiga sabab bo‘ladi.
Qonunchilik va tartibga solish: TMKlar ko‘pincha xalqaro me'yorlar va
standartlarning shakllanishida ishtirok etadi. Ularning faoliyati xalqaro savdo va
investitsiyalarni tartibga soluvchi qoidalar va reglamentlarning rivojlanishiga ta’sir
ko‘rsatadi.
Ijtimoiy mas’uliyat: TMKlar ko‘pincha ijtimoiy mas’uliyatni o‘z
zimmasiga oladi va bu orqali turli mamlakatlarda ijtimoiy va ekologik loyihalarni
amalga oshiradi. Bu ularning obro‘sini oshirish va mahalliy jamoalar bilan
aloqalarni mustahkamlashga yordam beradi.
Ta’lim va kadrlar tayyorlash: TMKlar o‘z faoliyat yuritadigan
mamlakatlarda ta’lim tizimiga sarmoya kiritadi va malakali kadrlarni tayyorlashga
23

hissa qo‘shadi. Bu jarayon mahalliy mutaxassislarning bilim va ko‘nikmalarini
oshirishga xizmat qiladi.
Global tarmoqlarni yaratish: TMKlar o‘z faoliyatlarini xalqaro tarmoqlar
orqali amalga oshiradi, bu esa global ta’minot zanjirlarini shakllantiradi. Bunday
tarmoqlar dunyo bo‘ylab resurslar, mahsulotlar va xizmatlarning erkin
harakatlanishini ta’minlaydi.
Transmilliy kompaniyalar (TMK) xalqaro savdo va iqtisodiy
munosabatlarda muhim o‘rin tutadi. Ularning faoliyati global iqtisodiyotni
rivojlantirish, innovatsiyalarni kiritish va resurslarni samarali taqsimlashda katta
ahamiyatga ega. Quyida TMKlarning jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy
munosabatlardagi o‘rnini yanada batafsil yoritamiz:
Global Yetkazib Berish Zanjiri
TMKlar xalqaro yetkazib berish zanjirlarining asosiy boshqaruvchilari
hisoblanadi. Ular o‘zining ishlab chiqarish jarayonlarini turli mamlakatlarga bo‘lib,
har bir mamlakatda maxsus funksiyalarni bajarish orqali mahsulotlarni ishlab
chiqaradi va yetkazib beradi. Bu jarayon global iqtisodiy integratsiyani
kuchaytiradi va turli mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy bog‘liqlikni
mustahkamlaydi.
Kapital oqimlari
TMKlar xalqaro kapital oqimlarining asosiy manbalaridan biridir. Ular
investitsiyalarini rivojlanayotgan mamlakatlarga yo‘naltirib, u yerda yangi ishlab
chiqarish quvvatlarini tashkil etadi va mahalliy iqtisodiyotning rivojlanishiga
yordam beradi. Bu investitsiyalar rivojlanayotgan mamlakatlarda infratuzilma,
texnologiyalar va inson kapitalini rivojlantirishga hissa qo‘shadi.
Iqtisodiy o‘sish va rivojlanish
TMKlar iqtisodiy o‘sishning muhim omillaridan biri bo‘lib, ularning
faoliyati orqali mamlakatlar o‘rtasida iqtisodiy aloqalar kuchayadi. TMKlar
tomonidan yaratilgan yangi ish o‘rinlari, innovatsiyalar va texnologiyalar
mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi. Shu bilan birga,
24

TMKlar tomonidan to‘lanadigan soliqlar va boshqa to‘lovlar mahalliy byudjetlarni
boyitadi va davlatning iqtisodiy salohiyatini oshiradi.
Ijtimoiy va ekologik mas’uliyat
TMKlar ijtimoiy va ekologik mas’uliyatni o‘z zimmasiga oladi. Ular turli
mamlakatlarda ijtimoiy loyihalarni amalga oshiradi, ta’lim va sog‘liqni saqlash
tizimlariga sarmoya kiritadi. Shu bilan birga, ekologik barqarorlikni ta’minlash
maqsadida ekologik me’yorlarga rioya qiladi va tabiatni muhofaza qilish
choralarini ko‘radi.
TMKlar innovatsiyalar va yangi texnologiyalarni kiritishda yetakchi
hisoblanadi. Ular ilmiy-tadqiqot ishlariga katta mablag‘ ajratib, yangi mahsulotlar
va texnologiyalarni ishlab chiqadi. Bu esa, butun dunyo bo‘ylab texnologik
rivojlanish va innovatsion jarayonlarni tezlashtiradi.
TMKlar global bozorlarda raqobatni oshiradi, bu esa mahsulotlar va
xizmatlar sifatining yaxshilanishiga, narxlarning tushishiga va bozor
samaradorligining oshishiga olib keladi. Raqobat muhitining kuchayishi mahalliy
kompaniyalarni ham samarali ishlashga undaydi. Shu bilan birga, TMKlar bozor
iqtisodiyotining rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
TMKlar globallashuv jarayonlarining asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan
biri hisoblanadi. Ularning faoliyati orqali xalqaro iqtisodiy munosabatlar va savdo
aloqalari mustahkamlanadi. Globallashuv jarayonlari esa turli mamlakatlar
o‘rtasida iqtisodiy, siyosiy va madaniy aloqalarni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Umuman olganda, transmilliy kompaniyalar jahon iqtisodiyoti va xalqaro
iqtisodiy munosabatlarda muhim rol o‘ynaydi. Ularning faoliyati global
iqtisodiyotning rivojlanishi, innovatsiyalarni kiritish va resurslarni samarali
taqsimlashda katta ahamiyatga ega. Shu bilan birga, TMKlar iqtisodiy o‘sish va
rivojlanishning asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biri bo‘lib, ularning ta’siri
nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va ekologik jihatlardan ham sezilarli darajada
namoyon bo‘ladi.
Transmilliy kompaniyalar (TMK) jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy
munosabatlarda muhim o‘rin tutadi. Ularning faoliyati global iqtisodiyotni
25

rivojlantirish, innovatsiyalarni kiritish va resurslarni samarali taqsimlashda katta
ahamiyatga ega. Quyida TMKlarning jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy
munosabatlardagi o‘rnini yanada batafsil yoritamiz:
TMKlar xalqaro yetkazib berish zanjirlarining asosiy boshqaruvchilari
hisoblanadi. Ular o‘zining ishlab chiqarish jarayonlarini turli mamlakatlarga bo‘lib,
har bir mamlakatda maxsus funksiyalarni bajarish orqali mahsulotlarni ishlab
chiqaradi va yetkazib beradi. Bu jarayon global iqtisodiy integratsiyani
kuchaytiradi va turli mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy bog‘liqlikni
mustahkamlaydi.
TMKlar xalqaro kapital oqimlarining asosiy manbalaridan biridir. Ular
investitsiyalarini rivojlanayotgan mamlakatlarga yo‘naltirib, u yerda yangi ishlab
chiqarish quvvatlarini tashkil etadi va mahalliy iqtisodiyotning rivojlanishiga
yordam beradi. Bu investitsiyalar rivojlanayotgan mamlakatlarda infratuzilma,
texnologiyalar va inson kapitalini rivojlantirishga hissa qo‘shadi.
TMKlar iqtisodiy o‘sishning muhim omillaridan biri bo‘lib, ularning
faoliyati orqali mamlakatlar o‘rtasida iqtisodiy aloqalar kuchayadi. TMKlar
tomonidan yaratilgan yangi ish o‘rinlari, innovatsiyalar va texnologiyalar
mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi. Shu bilan birga,
TMKlar tomonidan to‘lanadigan soliqlar va boshqa to‘lovlar mahalliy byudjetlarni
boyitadi va davlatning iqtisodiy salohiyatini oshiradi.
TMKlar ijtimoiy va ekologik mas’uliyatni o‘z zimmasiga oladi. Ular turli
mamlakatlarda ijtimoiy loyihalarni amalga oshiradi, ta’lim va sog‘liqni saqlash
tizimlariga sarmoya kiritadi. Shu bilan birga, ekologik barqarorlikni ta’minlash
maqsadida ekologik me’yorlarga rioya qiladi va tabiatni muhofaza qilish
choralarini ko‘radi.
TMKlar innovatsiyalar va yangi texnologiyalarni kiritishda yetakchi
hisoblanadi. Ular ilmiy-tadqiqot ishlariga katta mablag‘ ajratib, yangi mahsulotlar
va texnologiyalarni ishlab chiqadi. Bu esa, butun dunyo bo‘ylab texnologik
rivojlanish va innovatsion jarayonlarni tezlashtiradi.
26

TMKlar global bozorlarda raqobatni oshiradi, bu esa mahsulotlar va
xizmatlar sifatining yaxshilanishiga, narxlarning tushishiga va bozor
samaradorligining oshishiga olib keladi. Raqobat muhitining kuchayishi mahalliy
kompaniyalarni ham samarali ishlashga undaydi. Shu bilan birga, TMKlar bozor
iqtisodiyotining rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
TMKlar globallashuv jarayonlarining asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan
biri hisoblanadi. Ularning faoliyati orqali xalqaro iqtisodiy munosabatlar va savdo
aloqalari mustahkamlanadi. Globallashuv jarayonlari esa turli mamlakatlar
o‘rtasida iqtisodiy, siyosiy va madaniy aloqalarni rivojlantirishga xizmat qiladi.
TMKlar turli mamlakatlarda ta’lim tizimiga sarmoya kiritadi va malakali
kadrlarni tayyorlashga hissa qo‘shadi. Bu jarayon mahalliy mutaxassislarning
bilim va ko‘nikmalarini oshirishga xizmat qiladi. Shu orqali TMKlar mahalliy
ishchi kuchining malakasini oshirib, ularni global bozor talablari darajasiga
ko‘taradi.
Umuman olganda, transmilliy kompaniyalar jahon iqtisodiyoti va xalqaro
iqtisodiy munosabatlarda muhim rol o‘ynaydi. Ularning faoliyati global
iqtisodiyotning rivojlanishi, innovatsiyalarni kiritish va resurslarni samarali
taqsimlashda katta ahamiyatga ega. Shu bilan birga, TMKlar iqtisodiy o‘sish va
rivojlanishning asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biri bo‘lib, ularning ta’siri
nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va ekologik jihatlardan ham sezilarli darajada
namoyon bo‘ladi. TMKlarning faoliyatini chuqurroq o‘rganish va ularning ta’sirini
to‘g‘ri baholash global iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash uchun
muhimdir.
Transmilliy kompaniyalar orqali mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy
bog‘liqlik kuchayadi, bu esa dunyo iqtisodiyotining barqarorligi va barqaror
rivojlanishiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, TMKlarning faoliyati turli
mintaqalarda iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishga ham katta hissa qo‘shadi.
TMKlarning jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlardagi o‘rnini
chuqur o‘rganish, ularning rivojlanish strategiyalarini tahlil qilish va bu borada
27

samarali tavsiyalar ishlab chiqish milliy va global miqyosda iqtisodiy siyosatni
shakllantirishda katta ahamiyatga ega.
2.2 TMKlar globallashuv jarayonlarini harakatga keltiruvchi omili sifatida
Jahon iqtisodiyotida makroiqtisodiy darajadagi globailashuvda davlatlar
integratsion uyushmalarining iqtisodiy faolligiga intilib, savdo va investitsion
to‘siqlami olib tashlaydi, erkin savdo hududlarini tashkil qiladi. Bundan tashqari,
globallashuv jarayoni davlatlararo xo'jalik yuritish uchun iqtisodiy, huquqiy,
siyosiy va axborot texnologiyasi miqyosidagi o'zaro kelishuvlarni ham qamrab
oladi.
Makroiqtisodiy darajadagi globallashuv esa kompaniyalar faoliyatini ichki
bozordan tashqarida kengayishi natijasida paydo bo'ladi. Bunda yirik transmilliy
korporatsiyalar global miqyosda harakat qiladi (ular chegarasi va milliy davlat
egaligidan qat’iy nazar, iste’molchilarning talabini qondirish kerak). TMKlar
(asosan, ko'pmilliy va global) ichki bozorga nisbatan ko'pincha tashqi iqtisodiy
faoliyatda muhim rol o'ynaydigan globallashuv jarayonining subyektidir.
Xullas, TMK bu globallashuvning asosi, uni harakatga keltiruvchi asosiy
kuchdir. Shu o'rinda biz globallashuvning ijobiy va salbiy oqibatlari to'g'risida ham
fikrlashsak maqsaddan bo'lur edi. Jahon iqtisodiyotida globallashuv jarayonining
ijobiy tomonlari quyidagilardan iborat:
— globallashuv natijasida xalqaro mehnat taqsimoti va ixtisoslashuv
chuqurlashib boradi. Bunda mablag' va resurslar samarali sarflanadi;
— globallashuv jarayonida xarajatlaming qisqarishi, narxlarning pasayishi
va barqaror iqtisodiy o'sishga olib keluvchi ishlab chiqarish ro'y beradi;
— globallashuv jarayonining jihatlaridan yana biri erkin savdodan
keladigan yutuq jahonning barcha mamlakatlarini qanoatlantiradi;
— globallashuv jarayonida raqobatning kuchayishi yangi
texniktexnologiyalarni yaratilishini jahon mamlakatlari o'rtasida keng tarqalishini
ta'minlaydi (xorijiy to'g'ri investitsiyalar jahon savdosining o'sishiga olib keladi).
28

— globallashuv jarayoni xorijiy davlatlarning ilg'or ilmiytexnik, texnologik
va nisbatan kam xarajat talab qiladigan yangiliklarni amaliyotga tatbiq etish
imkonini beradi;
— globallashuv jarayonida xalqaro raqobat kuchayib, milliy bozordagi
ichki raqobatchilar tarkibiga tashqi bozordagi kuchli raqiblar ham qo‘shiladi (eng
awalo, iste’molchilarga qulay bo‘lgan
raqobat ularga narxlarni pasaytirish va tanlash imkonini beradi);
— globallashuv jarayonida ilg‘or texnologiyadan va global miqyosdagi
ishlab chiqarishdan ratsional foydalanib, ishlab chiqarishda mehnat unumdorligi
oshadi. Jahon miqyosidagi innovatsiyalar amaliyotga uzluksiz tadbiq etiladi;
— globallashuv jarayoni davlatlarga moliyaviy resurslarni asosiy qismini
aylanishini ta’minlashga keng imkoniyat beradi. Globallashuv jarayoni jahon
hamjamiyatini birlashishini turli sohalardagi harakatlarini faollashtirishni talab
qiluvchi muammolarni, eng avvalo, ekologik muammolarni hal qilish uchun jiddiy
asos yaratadi. Xullas, ko'pchilik mutaxassislar globallashuvning pirovard natijasi
jahon mamlakatlari farovonligining oshishiga olib keladi, deb umid qilmoqdalar.
Jahon iqtisodiyotida globallashuvning salbiy oqibatlarini keltirib chiqarishi
mumkin bo'lgan muammolar xavf-xatarlidir.
Yuqorida qayd qilib o'tganimizdek, jahon iqtisodiyotining globallashuvi
turlicha talqin qilinmoqda. Bu jarayonga nafaqat ekspertlar, olimlar va
mutaxassislar, balki turli mamlakatlaming fuqarolari ham o'zlarining
munosabatlarini bildirishmoqda. Jahon iqtisodiyotida globallashuv jarayonlari
rivojlangan mamlakatlarda xayrixohlik bilan, rivojlanayotgan mamlakatlarda esa
xavotirlik bilan qabul qilinyapti.
Buning sababi shundaki, globallashuv jarayonining afzalliklari barcha
mamlakatlarga teng taqsimlanmaydi. Shuning uchun globallashuvdan kim foyda
ko'radi, degan savol turli munozaralatga sabab bo'layotir.
Jahon iqtisodiyotida zamonaviy globallashuv jarayonlari, eng avvalo,
sanoati rivojlangan mamlakatlar mavqeyini mustahkamlab, ularga qo'shimcha
afzalliklar beradi. Xalqaro mehnat taqsimoti doirasida globallashuv jarayoni
29

kengayishi iqtisodiy past rivojlangan mavqeyini salbiy o'zgarishiga sabab bo'lib,
ularni globallashuv jarayonining subyektlariga emas, balki obyektlariga
aylantirishi mumkin.
Demak, globallashuv jarayonining alohida mamlakatlar iqtisodiyotiga
ijobiy ta’sirinining darajasi ushbu mamlakatlaming jahon iqtisodiyotida tutgan
o'rniga bog'liqdir. Amaldagi afzalliklaming asosiy qismi boy davlatlarga yoki
individuallarga tegadi. Globallashuv sharoitida markazlashtiruvchi kuchlarning
markazlashishi bilan bog'liq bo'lgan buzg'unchilik ta’siri yuzaga chiqishi
mumkinki, bu mamlakat ichidagi an’anaviy aolqalaming uzilishiga, ijtimoiy
muammolarning kuchayishiga, mazkur jamiyat uchun begona bo'lgan salbiy
oqibatlar tufayli barcha mamlakatlarda yuzaga keladigan muammolar sifatida
quyidagilami keltirish mumkin:
— globallashuvdan keladigan afzalliklar milliy iqtisodiyotning alohida
tarmoqlari o'rtasida bir xil taqsimlanmasligi;
— milliy iqtisodiyotda sanoatlashishning sekinlashuvi;
— ayrim mamlakatlarda iqtisodiyotni nazorat qilishni mustaqil hukumat
qo'lidan boshqalarga, jumladan, kuchliroq davlatlarga, ya’ni TMKga topshirish va
boshqalar.
Shunday qilib, XIX asr oxiri va XX asr boshlarida jahon xo'jaligini vujudga
kelishi, rivojlanish va globallashuvda tashkil topgan yirik moliyaviy kapital
guruhlar muhim rol o'ynagan edi. Tashkil topgan ushbu TMKlar yirik
masshtabdagi korporatsiyalarning shakllanishi va paydo bo'lishida katta
ahamiyatga egadir.
TMKlaming global masshtabdagi faoliyati shundan iboratki, ular o'z
taktikalarini doimo takomillashtirib, jahon bozorining eng muhim nuqtalarini,
ishlab chiqarishning muhim sohalarini, xalqaro tovarlar savdosida esa asosiy
obyektlami egallab bormoqda.
AQSHning “Jahon avtomashinasi” modeli deb hisoblangan «Modeo»
bazasidagi avtomobil konserni yengil avtomashinalar ishlab chiqarish bo'yicha va
shuningdek, Yaponiyaning “Matsusita” (“Panasonik”) firmalari global strategik
30

ahamiyatga egadir. Ushbu yirik ishlab chiqaruvchi TMKlar uy-ro'zg'or buyumlarini
ishlab chiqarishdan tortib, elektr asbob-uskunalarni, sovutgichlarni ishlab
chiqarishda ham jahon mamlakatlarining 40 ga yaqinida 150 dan ortiq ishlab
chiqarish korxonalariga egadir. Ular dunyo ilm fanining eng yangi yutuqlaridan
foydalanib, turli bozorlar va madaniy markazlarda Ilmiy-tadqiqot va konstruktorlik
ishlari ko'lamida faoliyat ko'rsatib kelmoqda. Bunday TMKlarga turli davlatlarning
mutaxassislari ham tortilyapti. Jumladan, Buyuk Britaniyaning “Royal — Datch —
Shell” kompaniyasining Londondagi shtab-kvartirasida ishlayotgan xodimlar 40 ga
yaqin millat vakillaridan iborat bo'lib, ulaming ko'pchiligi yirik neft korxonalari
joylashgan davlatlarning vakillaridir. 5
TMKlarni tahlil qilishning muhim nuqtasi globallashuv sharoitida ularning
faoliyatidagi o‘zgarishlarni aniqlashdir. Avvalo, TMKlarning ishlab chiqarish
yo'nalishini o'zgartirishdagi hozirgi tendentsiya pozitsiyasidan, shuningdek, yangi
hududlarni rivojlantirish uchun ularning joylashuvi geografik o'zgarishi.
Vaziyatni aniqlash uchun global moliyaviy inqirozdan oldingi va keyingi
tendentsiyalarni tahlil qilish kerak. 2007-2012 yillarga alohida e'tibor
qaratilmoqda, bu davrda jahon moliyaviy inqirozi ta'sirida jahon iqtisodiyotining
rivojlanishida sezilarli o'zgarishlar yuz berdi.
Bundan tashqari, so'nggi 10 yil ichida ko'plab tadqiqotchilar TMKlar
mahsulot unumdorligi va sifatini oshirish uchun imkon qadar ko'proq malakali
xorijiy mutaxassislarni jalb qilishga harakat qilayotganini ta'kidladilar. Konsalting
xizmatlari sohasidagi bilim va tajriba yuridik va maslahat xizmatlarini ko‘rsatishda
ham faol foydalanilmoqda, bu esa TMK faoliyat yuritayotgan hududning milliy
xususiyatlarini bilish hisobiga tabiiy va inson resurslaridan yanada samarali
foydalanish imkonini beradi. Xulosa qilish mumkinki, malakali ishchi kuchining
mavjudligi omili ham TMK filiallarini boshqa mamlakatlar hududiga jalb qilishga
sezilarli ta'sir ko'rsatadi.
Jahon iqtisodiyotining rivojlanishi ta'sirida biznes jarayonlarining
samaradorligiga ta'sir qiluvchi yangi omillar paydo bo'lmoqda, ba'zi ekspertlarning
5
Mamatqulov X.M. Jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlar. O‘quv qo‘llanma, Toshkent, 2008 y. 208
bet.
31

fikriga ko'ra, quyidagilar ajralib turadi: kapital harakati tezligi, jahon moliyaviy
integratsiyasi darajasi. va tovar bozorlari, xalqaro savdo qoidalarini JST
standartlariga muvofiq birlashtirish va uyg'unlashtirish, milliy qonunchilik va
hujjat aylanishini standartlashtirish.
Xalqaro amaliyot shuni ko'rsatadiki, globallashuvning rivojlanishi
jarayonida TMK faoliyatining tuzilishi o'zgarmoqda, bu jozibador aktivlarni sotib
olish bo'yicha operatsiyalar ko'lami bilan belgilanadi va bu oxir-oqibatda "ularning
kapitallashuvining o'sishiga yordam beradi". Masalan, 2011 yilda aktivlarni sotib
olish bo'yicha transchegaraviy bitimlarning umumiy qiymati 626,2 milliard
dollarga yetdi, shundan qo'shilish va qo'shib olishlar hajmi umumiy hajmning 64,3
foizini tashkil etdi. XXI asr tendensiyalari kompaniyalarni investitsiya
imkoniyatlarini kengaytirish, ichki bozorlarga chiqish, yangi texnologiyalarni olish
va ishlab chiqarish salohiyatini rivojlantirish maqsadida sotib olish va boshqa
kompaniyalar bilan qo‘shilish orqali o‘z aktivlarini ko‘paytirish bo‘yicha agressiv
siyosat olib borishga majbur qilmoqda.
RISIning “Transmilliy korporatsiyalar va AQSh davlat idoralari
o'rtasidagi munosabatlarning o'ziga xos xususiyatlari” hisobotida TMKlarning
alohida roli haqida ma'lumotlar keltirilgan. Shunday qilib, TMKlar jahon patent va
litsenziyalar, texnologiyalar va nou-xau bankining 4/5 qismini nazorat qiladi, bu
esa jahon iqtisodiyotining innovatsion rivojlanishida alohida yetakchi rolni
belgilaydi.
TMKlarning yanada o'sishi jahon moliyaviy va sanoat imperiyalarining
shakllanishiga olib kelishi mumkin, bu esa TMKlarning, shuningdek, boshqa
transmilliy nodavlat tuzilmalarning roli va ta'sirini yanada kuchaytiradi. Hozirgi
kunda ko'plab TMKlar ishlab chiqarish korxonalari, tadqiqot markazlari, savdo,
ta'minot va moliyaviy tuzilmalarni o'z ichiga olgan kompaniyalarni o'z ichiga
oladi. Shuni ta'kidlash kerakki, xolding ko'pincha sho''ba korxonalarga egalik
qilish, shuningdek ularning patentlari va ko'chmas mulkning bir qismiga egalik
qilish asosida shakllanadi.
32

Hisobotda, shuningdek, so'nggi paytlarda korporatsiyalar yoki yirik
firmalar o'rtasidagi munosabatlarning yanada rivojlangan shakllari mavjud ekanligi
ta'kidlangan. Shunday qilib, texnik-iqtisodiy hamkorlik, ishlab chiqarishni
ixtisoslashtirish, ishlab chiqarish dasturlarini taqsimlash, patent va litsenziya
munosabatlari, o'zaro ma'lumot almashish va hokazolar bo'yicha kelishuvlar
sezilarli darajada rivojlandi. Bundan tashqari, kichik firmalar bilan shartnoma
asosida, franchayzing, subpudrat, litsenziya bitimlari, muhandislik operatsiyalari
va konsalting xizmatlaridan foydalanish orqali munosabatlarni mustahkamlash
tendentsiyasi mavjud. Bu tendentsiya boshqaruv tizimini markazsizlashtirishga
olib keladi. Markazsizlashtirishga misol sifatida "korxonaning strategik
bo'linmalari" (SPE) paydo bo'lishi mumkin.
Ular yirik korporatsiyalar negizida tuziladi, ularning har biri o'z ishlab
chiqarish profiliga ega va o'zining strategik harakat siyosatini quradi. Biroq,
muayyan bosqichlarda bunday siyosat konsernning shtab-kvartirasi tomonidan
tahlil qilinadi, shundan so'ng zarur tuzatishlar kiritilishi mumkin.
Ma'lumotlarga qaraganda, hozirgi bosqichda ommaviy axborot vositalari
hukumat tuzilmalariga bosim o'tkazadigan muhim rol o'ynaydi. Aynan shuning
uchun ham TMKlar ularni nazorat qilishga harakat qiladilar. Shu bilan birga,
TMKlar o'z raqobatchilariga davlat ta'sir ko'rsatish vositasidan faol foydalanadilar,
maxfiy ma'lumotlar va boshqa turdagi yordamlarni olish uchun davlat organlarini
jalb qilishga harakat qiladilar. Shunday qilib, Qo'shma Shtatlarda bunday organ
Milliy Xavfsizlik Kengashi (MXK) hisoblanadi.
Ekspertlar, shuningdek, yangi tarmoqlarni rivojlantirish, har xil turdagi
xatarlarni kamaytirish, shuningdek, innovatsiyalar davrini kamaytirish maqsadida
ilg‘or tarmoqlarda shakllanadigan TMKlarning xalqaro hamkorligiga alohida
e’tibor qaratish zarur, deb hisoblaydi. Bu erda Rossiya iqtisodiyoti uchun
imkoniyatlar ham, muammolar ham bor. Xorijiy korporatsiyalar bilan aloqalarni
o'rnatishga olib kelishi mumkin innovatsiyalar va investitsiyalarga kirish orqali
Rossiya iqtisodiyotini yangi bosqichga ko'tarish. Shu bilan birga, TMKning
tegishli davlat tuzilmalari bilan chambarchas bog'lanishini unutmaslik kerak, ular
33

TMK sho'ba korxonalari orqali mamlakatimizning ichki va tashqi siyosatiga ta'sir
ko'rsatishi mumkin.
Bundan tashqari, misli ko'rilmagan miqyosda qo'shilish va qo'shib
olishning faollashuvini ta'kidlash kerak. Bu jarayon 20-asr oxirida boshlangan.
"So'nggi bir necha yil ichida dunyo aqldan ozgandek bo'lib, milliy va xalqaro
konsolidatsiya sur'atlarini tezlashtirdi." Bu jarayon ayniqsa yirik TMKlarga ta'sir
ko'rsatdi. Birlashishning maxsus shakli strategik ittifoqlar deb ataladi, ular odatda
eng katta tijorat foydasiga erishishga kelishib olgan ikki yoki uchta sherikdan
iborat. Strategik alyanslar shakli yopiq bozorlarga kirishda ham qo'llaniladi. 6
Transmilliy kompaniyalar (TMKlar) globallashuv jarayonlarini harakatga
keltiruvchi eng muhim omillardan biri hisoblanadi. Ularning faoliyati global
iqtisodiyotning rivojlanishi, xalqaro savdo va investitsiyalarning kengayishi hamda
texnologiyalar va madaniyatlarning tarqalishida katta rol o‘ynaydi. Quyida
TMKlarning globallashuv jarayonlarini harakatga keltiruvchi asosiy omillari
keltirilgan:
TMKlar xalqaro savdo va investitsiyalarning asosiy motoridir. Ular o‘z
mahsulotlarini dunyo bo‘ylab eksport qiladi va turli mamlakatlarga investitsiyalar
kiritadi. Bu jarayonlar natijasida global iqtisodiyotning integratsiyasi kuchayadi va
turli mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy bog‘liqlik oshadi.
TMKlar global ta’minot zanjirlarini yaratish orqali mahsulotlar va
xizmatlarning xalqaro oqimlarini boshqaradi. Bu jarayon turli mintaqalardagi
resurslar, ishlab chiqarish quvvatlari va iste’mol bozorlarini birlashtiradi, bu esa
globallashuvni jadallashtiradi. Misol uchun, avtomobil sanoatidagi TMKlar turli
mamlakatlarda ehtiyot qismlar ishlab chiqaradi va yakuniy mahsulotlarni global
bozorga yetkazib beradi.
TMKlar rivojlangan texnologiyalarni turli mamlakatlarga olib kirib, ularni
mahalliy kompaniyalarga yetkazish orqali texnologik rivojlanishga katta hissa
qo‘shadi. Bu jarayon rivojlanayotgan mamlakatlarning innovatsion salohiyatini
6
https://www.hse.ru/data/2013/05/20/1298326606/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B
%D0%B9%20%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B
%D0%B9%20%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%9F%D0%BE
%D0%BA.docx
34

oshirish va ularni global texnologik jarayonlarga integratsiya qilishga yordam
beradi. TMKlar o‘zining ilmiy-tadqiqot faoliyatlari orqali yangi texnologiyalarni
yaratadi va ularni butun dunyoga tarqatadi.
TMKlar turli mamlakatlarda o‘z faoliyatlarini yo‘lga qo‘yish orqali ko‘plab
yangi ish o‘rinlarini yaratadi. Bu esa, o‘z navbatida, mahalliy iqtisodiyotning
rivojlanishiga va aholining daromadlarini oshirishga yordam beradi. Mahalliy
ishchilar TMKlar tomonidan o‘qitilib, yangi bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘ladi,
bu esa mamlakatning umumiy rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
TMKlar o‘z faoliyatlarini turli mamlakatlarda yo‘lga qo‘yish orqali
madaniy va ijtimoiy almashinuvlarni rag‘batlantiradi. Ularning mahsulotlari va
xizmatlari turli mintaqalarga tarqalib, turli xalqlar o‘rtasidagi madaniy va iqtisodiy
aloqalarni kuchaytiradi. Shu bilan birga, TMKlar global brendlarni yaratib,
umumiy iste’mol madaniyatini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
TMKlar global bozorlarda raqobatni oshiradi, bu esa mahsulotlar va
xizmatlar sifatining yaxshilanishiga, narxlarning tushishiga va bozor
samaradorligining oshishiga olib keladi. Raqobat muhitining kuchayishi mahalliy
kompaniyalarni ham samarali ishlashga undaydi. Shu bilan birga, TMKlar global
miqyosda bozor iqtisodiyotining rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
TMKlar ekologik mas’uliyatni o‘z zimmasiga oladi va bu orqali ekologik
barqarorlikni ta’minlashga hissa qo‘shadi. Ular xalqaro ekologik standartlarga
rioya qiladi va turli mamlakatlarda ekologik loyihalarni amalga oshiradi. Bu
jarayon global ekologik muammolarni hal qilishga xizmat qiladi.
TMKlar ilmiy-tadqiqot va innovatsion faoliyatga katta mablag‘ ajratadi.
Ular yangi mahsulotlar va texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etishda yetakchi
o‘rin tutadi. Bu esa, butun dunyo bo‘ylab texnologik yutuqlar va innovatsiyalarni
tarqalishiga sabab bo‘ladi. TMKlar tomonidan yaratilgan innovatsiyalar global
raqobatbardoshlikni oshiradi va yangi bozorlarni shakllantiradi.
Transmilliy kompaniyalar globallashuv jarayonlarini harakatga keltiruvchi
eng muhim omillardan biri hisoblanadi. Ularning xalqaro savdo, investitsiyalar,
texnologiyalar transferi, ish o‘rinlari yaratish va madaniy almashinuvlar orqali
35

global iqtisodiyotning integratsiyasiga qo‘shgan hissasi katta. TMKlarning
faoliyati natijasida global bozorlar yanada bog‘langan, iqtisodiy aloqalar
mustahkamlangan va texnologik rivojlanish tezlashgan. Shu sababli, TMKlarning
globallashuv jarayonlaridagi rolini to‘g‘ri baholash va ularni samarali boshqarish
global iqtisodiyotning barqarorligi va barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi.
Transmilliy kompaniyalar (TMK) jahon globallashuvi jarayonining
harakatlantiruvchi kuchlaridan biri - tovarlar, xizmatlar va ishlab chiqarish omillari
uchun yagona bozorni shakllantirish, chunki ular ushbu bozorlarni tegishli xalqaro
oqimlar bilan tobora ko'proq bog'lashmoqda. kompaniyalar oqimi ortib bormoqda.
Savdoning ushbu turi bozorlarni yanada monopollashtirish, transfert narxlarini
qo'llash imkoniyatlarini oshirish va imtiyozli savdo shartnomalari geografiyasi
bilan bog'liqlikni oshirish maqsadida qo'shilish va sotib olish hajmining oshishi
bilan birga keladi. TMKlarning jahon iqtisodiyotiga ta'sirining bunday kuchayishi
yangi tendentsiyalarning paydo bo'lishiga olib keldi - TMK va davlatlar o'rtasidagi
ikki tomonlama hamkorlik, shuningdek, firmalararo kombinatsiyani anglatuvchi
“Raqobat” tushunchasining paydo bo'lishiga olib keldi. jahon bozorlarida raqobat
va hamkorlik. Ko'pgina tadqiqotlarga ko'ra, TMKlar ilmiy-texnikaviy taraqqiyot va
innovatsiyalar manbai bo'lib, texnoparklar yaratadi, muhandislik va qurilish
kampaniyalarini o'tkazadi, tashkil etish va boshqarishning yangi usullarini joriy
qiladi. Biroq, bu tendentsiya milliy davlatlarning siyosatiga kuchli ta'sir ko'rsatish
va ulardan o'z manfaatlari yo'lida foydalanish kabi salbiy oqibatlarga ham ega
(masalan, soliq imtiyozlaridan foydalanish). Shunday qilib, TMKlarning raqobati
asta-sekin o'z maqsadlariga erishish uchun bozor raqobatida faqat raqobatdosh
ustunliklardan foydalanish chegarasidan tashqariga chiqa boshladi.
Ko'pgina mamlakatlarda to'g'ri statistik ma'lumotlar yo'qligi va
mavjudlarida hisoblash metodologiyasidagi farq tufayli kompaniya ichidagi savdo
hajmini kuzatish juda qiyin (masalan, AQSh kompaniyaning aktsiyalariga egalik
darajasini belgilaydi). boshqa tomonning import bo'yicha 6% va eksport uchun
10%, qolgan mamlakatlar - Isroil, Shvetsiya, Kanada, Gollandiya, Polsha, Italiya,
Finlyandiya va Yaponiya uchun - ma'lumotlar to'plash faqat nisbatan amalga
36

oshiriladi. sho'ba korxonalar va filiallarning operatsiyalari, ya'ni bosh kompaniyani
hisobga olmagan holda), lekin so'nggi yigirma yil ichida uning roli sezilarli
darajada oshdi.
Ushbu to'qqizta davlatda joylashgan sho''ba korxonalari va filiallarining
“Aloqador” kompaniyalarga eksporti ulushi umumiy eksportning taxminan 16% ni
tashkil qiladi. Biroq, bosh kompaniyalar qo'shilsa, bu ko'rsatkich jami eksportning
uchdan biriga ko'tariladi. Ushbu turdagi operatsiyalar bo'yicha eng batafsil
ma'lumotlar AQSh Iqtisodiy tahlil byurosi va AQSh aholini ro'yxatga olish byurosi
tomonidan to'planadi. Oxirgi nashrlar ma lumotlariga ko ra, 2010-yilda AQShningʼ ʻ
o zaro aloqador kompaniyalar o rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi umumiy (3.176
ʻ ʻ
milliard dollar) 40,8% (1,295 milliard dollar)ni tashkil etgan bo lsa, importda bu
ʻ
ko rsatkich 48,6 foizni, eksportda esa 29,2 foizni tashkil etgan. %. Farqni qisman
ʻ
turli hisob-kitob chegaralari bilan izohlash mumkin, chunki eksport uchun u
sherikning kompaniyaga egalik huquqining 10% ni, import uchun esa 6% ni tashkil
qiladi.
Eksportda AQSHning kompaniya ichidagi savdosining eng katta
“kontsentratsiyasi” 2010 yilda sodir bo lgan. Niderlandiyaga (31,4 mlrd.
ʻ
dollarning 48%), Belgiyaga (22,6 mlrd. dollarning 43,2%), Kanadaga (206 mlrd.
dollarning 42,1%) va Singapurga (26,3 mlrd. dollarning 39,8%)[6]. Kompaniya
ichidagi eksportning asosiy qismini quyidagilar tashkil etdi: Import bo'yicha asosiy
hamkorlar: Irlandiya (33,8 milliard dollarning 82,8%), Yaponiya (120 milliard
dollarning 78,3 foizi) va Saudiya Arabistoni (31 milliard dollarning 77,1 foizi).
Qo'shma Shtatlar xizmatlarning firma ichidagi savdosi bo'yicha batafsil
ma'lumotlarni to'playdigan deyarli yagona davlatdir. TMK kontekstida savdoning
ushbu turi juda muhim, chunki bu xizmatlar korporatsiyalar vakili bo'lgan
bloklarning o'zaro bog'liqligini ta'minlashga imkon beradi. 2008 yilda kompaniya
ichidagi xizmatlar importi uchun. umumiy importning 22%, eksport esa 26% ni
tashkil etdi. Eng katta kontsentratsiyaga “boshqaruv va konsalting xizmatlari”
(eksportning 88 foizi va importning 86 foizi) sohasida erishildi, bu esa
TMKlarning ishlab chiqarish va tarqatish tarmoqlari samaradorligini oshirish,
37

“tadqiqot, ishlanmalar va konsalting xizmatlari” sektorida zarur. sinovdan
o‘tkazish” (eksportning 83% va importning 73%), yangi texnologiyalarni
rivojlantirish va TMK muvaffaqiyati uchun asos bo‘lgan “Kompyuter va axborot
xizmatlari” sektori (eksportning 43% va importning 77%). , bloklar faoliyatini
muvofiqlashtiruvchi[8].
Kompaniyalararo savdoning o'sishiga ikkita eng mashhur yondashuv
mavjud. Birinchisiga ko'ra, kompaniya ichidagi tovarlar va xizmatlar oqimining
o'sishi katalizatori (xususan, qayta ishlashning oraliq bosqichidagi tovarlarga
alohida e'tibor beriladi, chunki ular ko'rib chiqilayotgan oqimlarning asosiy
qismini tashkil qiladi, ayniqsa gorizontal ravishda). integratsiyalashgan
kompaniyalar, shuningdek, "teskari" tendentsiya ham rivojlana boshlaydi - tayyor
mahsulotlar savdosi, bu o'zlarining kuchli kompaniya ichidagi tarqatish
tarmoqlarining paydo bo'lishi bilan izohlanadi[9]) savdoni liberallashtirish, bu
qisqarishdan iborat. tarif stavkalari va boshqa cheklovlar va xalqaro savdo
shartnomalari tuzilganidan keyin global miqyosga ega bo'lib, ular ham keng
qamrovli (GATT, keyin JST doirasidagi kelishuvlar) va kamsituvchi. Ikkinchi
yondashuvga ko'ra, korporatsiyalarda logistika jarayonini takomillashtirish
hisobiga kompaniya ichidagi savdo hajmi oshdi (bu erda muhim rolni aloqa
vositalarini takomillashtirish, shuningdek, savdoni bog'laydigan boshqa
komponentlar o'ynaydi “Bloklar”). Asosiy sabab nima bo'lishidan qat'i nazar, yoki
ikkalasining kombinatsiyasi va boshqa ko'plab katalizatorlarning mavjudligi,
kompaniyalararo savdoning o'sishi va uning roli oldingi kompaniyalararo savdo
munosabatlari ichki munosabatlar bilan almashtirilgan qo'shilish va sotib olishlar
hajmi bilan izohlanishi mumkin. 7
7
https://mirec.mgimo.ru/2011/2011-04/ne-konkurentnie-preimushestva-tnk?
utm_source=google.com&utm_medium=organic&utm_campaign=google.com&utm_referrer=google.com
38

XULOSA
Dunyoning iqtisodiy landshaftida transmilliy kompaniyalar (TMK) juda
muhim rol o‘ynaydi. Ushbu kurs ishi davomida TMKlarning jahon xo‘jaligida
shakllanishi, rivojlanishi va ularning xalqaro iqtisodiy munosabatlardagi o‘rni har
tomonlama tahlil qilindi.
I bobda, TMKlarning vujudga kelishi va rivojlanishi tarixi o‘rganildi. Bu
kompaniyalar dastlab milliy chegaralardan tashqariga chiqib, yangi bozorlarga
kirish va resurslarga erishish maqsadida paydo bo‘lishdi. Ular zamonaviy
texnologiyalar, menejment tajribasi va katta moliyaviy resurslar orqali tez
sur'atlarda o‘sib bordi. Bugungi kunda TMKlar global iqtisodiyotning ajralmas
qismiga aylangan bo‘lib, dunyo miqyosida ishlab chiqarish, savdo va xizmat
ko‘rsatishda muhim rol o‘ynaydi.
TMKlarning asosiy xususiyatlari ularning ko‘p millatli tuzilmasi,
diversifikatsiya qilingan faoliyat turlari va yirik hajmdagi investitsiyalari bilan
tavsiflanadi. Ular xalqaro darajada raqobatbardoshlikni oshirish uchun
innovatsiyalar va ilmiy-tadqiqot ishlanmalariga katta ahamiyat beradilar.
II bobda, TMKlarning xalqaro iqtisodiy munosabatlardagi ahamiyati va
globallashuv jarayonlarida ularning o‘rni ko‘rib chiqildi. TMKlar xalqaro savdo va
investitsiyalarni rag‘batlantirib, jahon iqtisodiyoti rivojiga sezilarli hissa qo‘shadi.
Ular mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarni mustahkamlash, texnologiyalarni
va menejment tajribalarini tarqatish orqali global iqtisodiy o‘sishni tezlashtiradi.
Globallashuv jarayonlarida TMKlar yetakchi omil sifatida namoyon bo‘lib,
milliy iqtisodiyotlarni bir-biriga yaqinlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Ular turli
mamlakatlardagi ishlab chiqarish jarayonlarini integratsiya qilish, global miqyosda
tarmoq yaratish va iste'molchilarga ko‘proq imkoniyatlar taqdim etish orqali jahon
bozorlarini shakllantiradi.
Kurs ishi davomida transmilliy kompaniyalar (TMK)ning o‘ziga xos
tushunchasini va ularning rivojlanish tarixini o‘rganish orqali, ularning jahon
iqtisodiyoti bo‘yicha o‘rni va ahamiyati tushunildi. TMKlar global iqtisodiyotda
39

o‘zaro aloqalarni o‘rganish va ularning jahon bozorlarida o‘z o‘rnlarini aniqlashga
xizmat qiladi.
TMKlar faoliyatining asosiy geografik omillarini aniqlash jarayonida,
ularning savdo yo‘nalishlari, korxonalarining joylashgan joylari, investitsiya
qilingan mintaqalari va ko‘p millatli tuzilmalari katta e'tirof etildi. Bu geografik
omillar TMKlar faoliyatining qanday shakllanishi va rivojlanishining
tushunilishiga imkon berdi.
TMKlar jahon iqtisodiy munosabatlardagi o‘rni va ularning strategiyalarini
tahlil qilish, ularning global miqyosdagi ahamiyatini va ularning o‘zgartiruvchi
rolini tushunishga yordam berdi. Bu tahlil TMKlar faoliyatining xususiyatlari,
moliyaviy muammoalar, korxonalarning strukturalari va savdo yo‘nalishlarini
o‘rganish orqali amalga oshirildi.
Turli mintaqalarda TMKlar faoliyatini o‘rganish va ularning iqtisodiy
ta'sirini baholash, dunyo miqyosida ularning o‘rni va ahamiyatini aniqlashga
yordam berdi. Bu ta'sir turli mamlakatlar va mintaqalarning iqtisodiyotiga o‘rtacha
darajada qanday o‘zgarishlarni olib keldi va ularning rivojlanishining muhim
qatlari bo‘yicha ma'lumotlar to‘plandi.
Ushbu kurs ishi vazifalari TMKlar jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy
munosabatlardagi o‘rni va ahamiyatini tushunishga yordam berdi. TMKlar dunyo
iqtisodiyoti va global bozorlar uchun muhim bo‘ladi va ularning strategiyalari va
faoliyati dunyo miqyosidagi iqtisodiy o‘zgarishlarni o‘rganishda muhim
ahamiyatga ega.
Ushbu kurs ishi orqali TMKlarning jahon xo‘jaligida tutgan o‘rni, xalqaro
iqtisodiy munosabatlardagi ahamiyati va globallashuv jarayonlariga qo‘shgan
hissasi keng yoritildi. TMKlar zamonaviy dunyoda iqtisodiy rivojlanish va
integratsiya jarayonlarining asosiy drayverlari sifatida e'tirof etiladi. Shu bilan
birga, ularning faoliyati global iqtisodiy tengsizlik, ekologik muammolar va
mahalliy iqtisodiyotlarga ta'siri kabi salbiy oqibatlarni ham keltirib chiqarishi
mumkin. Shuning uchun, TMKlarning barqaror rivojlanishini ta'minlash uchun
40

xalqaro hamjamiyat tomonidan muvofiqlashtirilgan siyosat va chora-tadbirlar
zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. G.G‘. Nazarova, H.X. Xalilov, A.A. Eshtoyev, I.A Ahmedov, N.Z. Hakimov,
U.H. Muhamedrahimov Jahon Iqtisodiyoti Toshkent - «Ilm Ziyo» - 2005
2. Mamatqulov X.M. Jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlar.
O‘quv qo‘llanma, Toshkent, 2008 y. 208 bet.
3. Nazarova G.G., Xaydarov N.X. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar. O’quv
qo’llanma. – T.: TDIU, 2007, - 14 b.
4. Nazarova G.G., Xalilov X.X., Eshtaev A.A. va boshq. Jahon iqtisodiyoti.
Darslik. – T.: TDIU, 2005, 10-15 b.
5. Z.Yo’ldoshev, X.Xalilova “Milliy va jahon iqtisodiyoti” (o’quv qo’llanma)
Toshkent-2013
6. https://azkurs.org/4-bob-xalqaro-ishchi-kuchimigratsiyasi.html?page=11
7. https://mirec.mgimo.ru/2011/2011-04/ne-konkurentnie-preimushestva-tnk?
utm_source=google.com&utm_medium=organic&utm_campaign=google.com&ut
m_referrer=google.com
8. https://imes.su/press-tsentr/stati/item/1679-transnatsionalnye-korporatsii-i-
ikh-rol-v-mirovoj-ekonomike
9. https://espace-mondial-atlas.sciencespo.fr/en/topic-strategies-of-
transnational-actors/map-3C25-EN-the-2000-largest-multinational-companies-
2008-2017.html
10. https://www.coolgeography.co.uk/A-level/AQA/Year%2013/Development
%20&%20Globalisation/TNCs/TNCs_Shell.htm
41

ILOVALAR
1 – ILOVA
Dunyoning yirik TMklari
Manba: rasm internet saytidan olindi [9]
2 – ILOVA
Shell TMKsi
42

Manba: rasm internet saytidan olindi [10]
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………… 3
I BOB JAHON XO’JALIGIDA TRANS MILLIY KOMPANIYALARNING
SHAKILLANISHI VA RIVOJLANISHINING ASOSIY XUSUSIYATLARI
1.1 Jahon xo‘jaligida transmilliy korporatsiyalarning (TMK) vujudga kelishi
va rivojlanishi …………………………………………………………………..….
6
1.2 Jahon xo‘jaligida TMK lar faoliyatining asosiy xususiyatlari …………….….
11
II BOB XALQARO IQTISODIY MUNOSABATLARDA TMKLARNING
AHAMIYATI VA GLOBALLASHUV JARAYONLARIDA ULARNING
O’RNI
2.1 TMKlaming jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlarda
tutgan o‘rni…………………………………………………………………….….
20
2.2 TMKlar globallashuv jarayonlarini harakatga keltiruvchi omili sifatida……. 27
XULOSA…………………………………………………………………………
39
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………….…. 41
ILOVALAR……………………………………………………………….…….. 42
43

Купить