Dunyoviy shaharlar, yirik aglomeratsiyalar, megapolislar - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	217.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Dunyoviy shaharlar, yirik aglomeratsiyalar, megapolislar

Купить

MAVZU: DUNYOVIY SHAHARLAR, YIRIK AGLOMERATSIYALAR,
MEGAPOLISLAR
REJA:
KIRISH
I BOB SHAHARLARNING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISH
BOSQICHLARI
1.1 Dunyoda aholi manzilgohlari va shaharlarning paydo bo’lishi
1.2 Shahar aglomerasiyalarining vujudga kelish va rivojlanish yo llariʻ
1.3 Aglomeratsiyalar rivojlanishining mamlakat iqtisodiyotidagi o’ziga xos o’rni
II BOB ZAMONAVIY SHAHARLAR VA MEGAPOLISLARNING
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
2.1 Dunyodagi yirik shaharlar va ularning urbanizatsiya jarayoniga ta’siri
2.2 Megapolislarning atrof-muhitga va ijtimoiy muhitga ta’siri
2.3 Kelajakda urbanizatsiya jarayonining rivojlanish prognozlari
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
ILOVALAR
1

KIRISH
Bugungi kunda urbanizatsiya jarayoni butun dunyoda jadal rivojlanib
bormoqda. Shaharlar nafaqat iqtisodiy va madaniy markazlarga, balki
innovatsiyalar va texnologik taraqqiyotning muhim o’zaklariga aylanmoqda.
Aholining ko’payishi, iqtisodiy o’sish, infratuzilmaning kengayishi va migratsiya
oqibatida yirik shaharlar shakllanib, aglomeratsiyalar va megapolislar vujudga
kelmoqda. Bu jarayon, ayniqsa, rivojlangan davlatlarda keng ko’lamda kuzatilsa-
da, so’nggi yillarda rivojlanayotgan mamlakatlarda ham shaharlarning tezkor
o’sishi kuzatilmoqda.
Shaharlarning shakllanishi va rivojlanishi uzoq tarixga ega bo’lib, qadimgi
sivilizatsiyalar davridan boshlab turli bosqichlarni bosib o’tgan. Zamonaviy
urbanizatsiya jarayoni esa texnologik taraqqiyot, sanoatlashuv va iqtisodiy
integratsiya bilan chambarchas bog’liq. Dunyoda ko’plab yirik shahar
aglomeratsiyalari va megapolislar shakllangan bo’lib, ularning rivojlanishi
ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik jihatlardan tahlil qilinishi dolzarb masalalardan biri
hisoblanadi. Shu sababli, ushbu kurs ishida shaharlarning shakllanishi, yirik
aglomeratsiyalarning rivojlanish bosqichlari, megapolislarning jamiyatga ta’siri
hamda urbanizatsiyaning kelajakdagi prognozlari atroflicha o’rganiladi.
Tadqiqotning dolzarbligi. Dunyo aholisi jadal sur’atlar bilan ortib
borayotgan bir davrda urbanizatsiya jarayonining chuqur tahlil qilinishi muhim
ahamiyatga ega. Ma’lumotlarga ko’ra, XX asr boshida dunyo aholisining atigi 10
foizi shaharlarda istiqomat qilgan bo’lsa, bugungi kunda bu ko’rsatkich 55 foizdan
oshib ketgan. 2050-yilga borib bu raqam 70 foizdan ortishi prognoz qilinmoqda.
Urbanizatsiya jarayonining bunday tez sur’atlarda rivojlanishi ijobiy ham, salbiy
ham oqibatlarga olib kelmoqda.
Shaharlarning o’sishi iqtisodiyotning rivojlanishiga, ish o’rinlarining
ortishiga va infratuzilmaning yaxshilanishiga turtki bersa-da, shu bilan birga
ekologik muammolar, tirbandlik, uy-joy yetishmovchiligi va ijtimoiy
nomutanosiblik kabi muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Xususan, yirik
aglomeratsiyalar va megapolislarning rivojlanishi ekologik yuklamani oshirib,
3

global isish, chiqindilar muammosi va resurslarning haddan tashqari iste’mol
qilinishiga sabab bo’lmoqda.
Ushbu kurs ishi urbanizatsiya jarayonlarining hozirgi holatini tahlil qilish,
uning iqtisodiy va ekologik ta’sirini o’rganish hamda kelajak istiqbollarini
baholash nuqtai nazaridan dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Kurs ishining obyekti. Ushbu kurs ishining tadqiqot obyekti sifatida
dunyo miqyosidagi yirik shaharlar, shahar aglomeratsiyalari va megapolislarning
shakllanishi hamda rivojlanish jarayonlari o’rganiladi. Xususan, urbanizatsiya
jarayonlarining global va mahalliy tendensiyalari tahlil qilinadi, yirik shaharlarning
iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyati o’rganiladi.
Kurs ishining predmeti. Tadqiqot predmeti sifatida urbanizatsiya
jarayonlari, shaharlarning shakllanishi, aglomeratsiyalar va megapolislarning
iqtisodiyot, ekologiya va ijtimoiy hayotga ta’siri, shuningdek, urbanizatsiya
natijasida yuzaga keladigan muammolar va ularning yechimlari o’rganiladi.
Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi – dunyo shaharlarining shakllanishi
va rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish, urbanizatsiya jarayonining istiqbollarini
o’rganish hamda yirik shaharlarning iqtisodiyot, ekologiya va jamiyatga ta’sirini
baholashdan iborat.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:
 Shaharlarning tarixiy shakllanishi va rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish;
 Dunyodagi eng yirik shahar aglomeratsiyalari va ularning shakllanish
sabablarini o’rganish;
 Aglomeratsiyalar rivojlanishining mamlakat iqtisodiyotiga ta’sirini baholash;
 Dunyodagi megapolislarning urbanizatsiya jarayoniga ta’sirini o’rganish;
 Megapolislarning atrof-muhit va ijtimoiy muhitga ta’sirini tahlil qilish;
 Kelajakda urbanizatsiya jarayonining rivojlanish prognozlarini ishlab
chiqish;
 Urbanizatsiya bilan bog’liq muammolarni va ularning mumkin bo’lgan
yechimlarini aniqlash.
4

Ushbu tadqiqot natijalari urbanizatsiya jarayonlarining hozirgi holati va
rivojlanish istiqbollarini ilmiy tahlil qilish orqali shaharsozlik, ekologiya va
iqtisodiyot sohalarida muhim ma’lumotlar taqdim etishga xizmat qiladi.
Urbanizatsiya jarayoni dunyo bo’ylab jadallashib borar ekan, shaharlarning
shakllanishi va rivojlanish tendensiyalarini chuqur o’rganish muhim ahamiyatga
ega. Dunyodagi yirik aglomeratsiyalar va megapolislar urbanizatsiya jarayonining
eng yuqori bosqichi hisoblanadi va ularning o’sishi ijtimoiy hamda ekologik
muammolar bilan bog’liqdir. Shu bois, urbanizatsiya jarayonini to’g’ri boshqarish,
ekologik muvozanatni saqlash va infratuzilmaviy muammolarni hal etish bo’yicha
ilmiy asoslangan strategiyalar ishlab chiqish bugungi kunning dolzarb
vazifalaridan biri hisoblanadi.
Ushbu kurs ishi orqali dunyodagi urbanizatsiya jarayonlari keng tahlil
qilinib, kelajakda shaharlarning rivojlanish istiqbollari hamda urbanizatsiya
jarayoni bilan bog’liq muammolar va ularning echimlari yuzasidan ilmiy xulosalar
beriladi.
5

I BOB SHAHARLARNING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISH
BOSQICHLARI
1.1 Dunyoda aholi manzilgohlari va shaharlarning paydo bo’lishi
Ma’lum bir formaga ega bo’lgan, aholining hududiy joylanishi aholi
manzilgohlari deyiladi. Aholi manzilgohlari aholi geografiyasi fanining muhim
otegoriyasi bo’lib, aholining yashayotgan joylarigina bo’lib qolmay, balki moddiy
va ma’naviy boyliklari ishlab chiqariladigan va iste’mol etiladigan butun ijtimoiy
hayotning asosiy markazlari hisoblanadi. Aholi punktlarini geografik jihatdan
o’rganishda va harakterlashda har bir aholi manzilgohlarida yashaydigan aholining
sonini bilish muhim ahamiyatga ega. Chunki aholi manzilgohlari, birinchi
navbatda, aholining soniga qarab (bir necha kishi yashaydigan mayday
qishloqlarda tortib, to bir necha million kishilik aholi bo’lgan eng yirik
shaharlargacha) klassifikatsiyaga ajratiladi. Aholi manzilgohlarini geografik
jihatdan o’rganishda unda yashaydigan aholining umumiy soniga emas, balki
uning tartibini, xalq xo’jaligi tarmoqlari bo’yicha taqsimlanishini, shuningdek har
bir aholi manzilgohining bajaradigan unktsiyasini, mamlakat iqtisodiy va madaniy
hayotida tutgan o’rni va ahamiyati, uning boshqa aholi manzilgohlari bilan aloqasi,
tabiiy geografik o’rnini analiz qilish muhimdir. Shunday qilib, aholi punktlari aholi
yashaydigan joy sifatidagina qiziqtirmasdan, balki ishlab chqarish, markazlari,
xo’jalik markazlari, madaniy – siyosiy markazlar, iqtisodiy aloqalarning asosiy
tugunlari sifatida ham qiziqtiradi.
Shaharlaring tarixi juda uzoq. Biroq bu tarix insoniyat tarixidan qisqa
bo’lib, bu davr jamiyat tarixiga mos keladi. Uni bir necha tarixiy bosqichlarga
ajratish mumkinki, har bir davr o’zining shahar hosil qilish omillari, shaharlar
infratuzilmasi, aholi soni, shaharlaming qurilish uslublari, bajargan vazifalariga
ko’ra bir-biridan farq qiladi.
Qadimgi shaharlar (eramizning V asrigacha). Umuman olganda,
shaharlaming vujudga kelishini ijtimoiy mehnat taqsimoti bilan bog’laydilar.
Ma’lumki, dastlabki ijtimoiy mehnat taqsimoti dehqonchilikning chorvachilikdan
ajralib chiqishidir. Dehqonchilik, xususan, sug’orma dehqonchilikning paydo
6

bo’lishi muqim, doimiy (statsionar) aholi manzilgohlarining barpo bo’lishiga
sabab bo’ladi. Dastlabki sug’orish inshootlari yoki vositalarini ko’pchilik qurib,
undan foydalanar va ulami qo’riqlardi. Shu asosda kishilaming qadimiy jamoasi
vujudga kelgan. Ammo bu jamoa (jamiyat emas), kishilaming hududiy birligi u
davrda shahar ham qishloq ham deb aytilmasdi Shaharlar, ijtimoiy mehnat
taqsimotining navbatdagi bosqichi, ya’ni dehqonchilikdan hunarmandchilik va
savdoning ajralib chiqishi natijasida paydo bo’lgan. Ushbu kasbdagi kishilar,
bevosita qishloq xo’jaligi bilan shug’ullanmaydilar va binobarin, ular har xil
mehnat qurollari ishlab chiqarish hamda tovar ayirboshlash (almashtirish)da
vositachilik vazifasini bajargan, qulay joyda o’mashgan aholi punktlarida
yashaganlar. Keyinchalik bunday joylar «shahar» deb atalgan.
Ilk shaharlaming vujudga kelishi, asosan daryobo’yi sivilizatsiyasi
bilan bog’liq. Qadimgi Mesopotamiya, Misr, Hindiston, Xitoy kabi davlatlarda
eramizdan avvalgi 4-3-ming yilliklarda shaharlar bo’lgani tarixiy manbalardan
ma’lum. Ur, Uruk, Lagash, Kish, Harappa, Bobil, Nineviya, Memfis eng
qadimgi shaharlardan hisoblanadi.Ilk Mesopotamiyadagi shahar - Urda
aholisining tabiiy ko’pa- yishi hozirgi tabiiy ko’payishga o’xshamagan.
Shaharlar o’lchami 370x240 m bo’lib, keng to’g’ri ko’chali, pishgan g’ishtdan
qurilgan.
Sotsial hududiy joylashuv oddiy bo’lgan. Bloklar yoki chegaralar bilan
maxsus tikuvchilar, kulollar, elit qatlam va boshqa rayonlar alohida ajratilgan.
Shaharlar atrofi bilan umumiy hudud 640 akr (250 gektar) va aholisi 20 000
dan ortiq bo’lgan. Harappa qirolligi egizak poytaxtdan alohida tarzda mutlaq
kuchga ega bo’lgan rohib-qirol tomonidan boshqarilgan. Mil avv. 2000-
yilliklargacha Shumer shahar davlatlarida savdo belgilari bo’lgan. Lekin
o’zgarmas moddiy madaniyat va hozirgacha olimlar tomonidan oxirigacha qisman
o’qilgan yozuvlar shuni anglatadiki, Nil daryosi shaharlaridan farqli ravishda,
Harappa madaniyati va shaharlari mustaqil ravishda paydo bo’lgan. Bir asr
davomida barqaror rivojlanganiga qaramay, Harappa sivilizatsiyasi bosqinchilar
7

tomonidan m.aw. 1500-yilda buzib tashlangan. Mesopotamiya shaharlari mil avv.
2000-yillarda mavjud bo’lgan.
Mezoamerikadagi bir qancha sivilizatsiyalar esa, masalan, Maya, 300-
1000-yillarda eng rivojlangan sivilizatsiyalardan bo’lgan. Tikal, Vaksastum,
Mayapan kabi shaharlar kichik davlatlaming poytaxti bo’lib, rohib tomonidan
tayinlangan boshqaruvchi tomonidan boshqarilgan va ozod konfederatsiyaga
birlashtirilgan.
Quldorlik davrida shaharlar qul savdosi markazi bo’lgan. Ayni shu
vaqtda, ular davlat markazlari vazifasini ham o’taganlar, shaharlarda hokimiyat-
boshqaruv, armiya, chinovniklar to’plangan. Natijada, shahar-davlat (goroda-
polisi) vujudga kelgan. Masalan, Rim, Afina, Vizantiya, Karfagen, Buxoro,
Samarqand (Marokand), Xiva shular jumlasidandir.
O’rta asr shaharlari (VI-XVI asrlar). Feodalizmda shaharlar rivojlanishi
hunarmandchilik va qishloq xo’jaligi, yerdan foydalanish bilan (feod - yer)
bog’liq bo’lgan. Bu davrda ijtimoiy mehnat taqsimoti yanada chuqurlashib,
shaharlaming savdo (dengizbo’yi savdosi) va harbiy strategik ahamiyati ortadi,
ular katta hududlaming siyosiy, diniy, iqtisodiy va madaniy hamda savdo
markazlari funksiyasini bajargan. Natijada Parij Moskva, Venetsiya, Madrid,
London, Dehli, Guanchjou, Agra shaharlari bu davming yirik shaharlariga
aylangan. Buyuk geografik kashfiyotlar dengizbo’yi shaharlarining rivojlanishini
tezlashtiradi.
Aholi soni mazkur davr boshlarida urushlar, epidemiyalar oqibatida
sekinlik bilan o’sib, davr oxirlarida esa tez o’sgan. Yevropaning eng yirik
shaharlarida 200-500 minggacha aholi yashagan, Osiyoda esa ular ancha ko’p - 1-
2mln. gacha aholiga ega bo’lgan.
Ishlab chiqarish shaharlari (XVII-XX asrning birinchi yarmi). Mazkur
davrda shaharlaming shakllanishi va jadal taraqqiy etishining asosini
mashinalashgan sanoat tashkil etadi. Ijtimoiy va geografik mehnat taqsimoti
takomillashib, ko’plab aholi qishloqlardan shaharlarga ko’chib kela boshlaydi.
Shaharlar aholi va ishlab chiqarish mujassamlashgan yirik markazlarga
8

aylanadi. Dunyodagi eng birinchi sanoat shahri - Buyuk Britaniyadagi sanoat
inqilobi ro’y bergan Manchester shahri hisoblanadi. Chikago, Kyoln, Essen,
Detroyt, Nyu-York, Peterburg, Amsterdam, London, Parij kabi shaharlar sanoat
ishlab chiqarishi asosida jadal rivojlana boshlagan.
1800-yilgacha London o’zining 900 000 aholisi bilan dunyoda eng
katta shahar bolgan. 1X01-1851-yillarda Birmingem aholisi 273 % ortib, 7 1 000
nal’ardan 256 000 nafarga ko’paydi, Manchesterda esa shu davrda 75 000
nafardan 338 000 nafarga ortdi (351%). Glazgoda aholi soni 84 000 kishidan
350 000 kishiga ko’paydi (317 %). Lavton (1972) hi- sobi bo’yicha,
Britaniyaning 27 mln.ga ortgan aholisining deyarli barchasi 1801-1911-yillarda
urbanistik hududlarda istiqomat qilgan. XIX asrning ko’pgina yirik sanoat
shaharlarida boylik o’z aksini monumental jamoaviy binolar qurilishi va madaniy
institutlarda topdi. Sanoat shaharlari XIX asrda shaharlaming rivojlanayotgan
aholisiga ko’rsatilayotgan urbanistik xizmatlar va infrastrukturasiga ulkan zarba
bo’lib qo’shildi. Jamoat sanitariyasi va suv ta’minoti nomutanosibligi yuzaga keldi
va nisbatan past qatlam istiqomat qiluvchi hududlarda suv ta’minoti deyarli
mavjud bo’lmagan. O’rta asr Londonida 200 000 dan ortiq drenajsiz quduqlar
mavjud bo’lib, Temza daryosi virtual ochiq kanalizatsiyaga aylanib qolgan. Bu
kabi holat boshqa yirik sanoat shaharlarida ham kuzatilgan hamda vabo, tif kabi
kasalliklar kambag’allar o’rtasida tarqalgani hayratlanarli holat emas. 1832-yilda
vabo epidemiyasi 5000 londonlikni o’limiga sababchi bo’lgan bo’lsa, xuddi shu
yili Glazgoda 2800 kishini hayotdan olib ketdi. Boylik, tanlov imkoniyati aholi
guruhlari o’rtasida turlicha bo’lgan.
Rivojlangan davlatlarda shaharlar yirik ishlab chiqarish markazlari
bo’lishi bilan bir qatorda, aholi tabaqalanishiga asoslangan boy va qashshoq
kvartallar, transport tirbandligi, atrof-muhitning ifloslanishi, ishsizlik,
jinoyatchilik kabi muammolar keskinlashadi.Aholi ko’payishi, tabiiy resurslaming
ko’plab o’zlashtirilishi, yirik sanoat korxonalarining ortishi shaharlar, ayniqsa,
poytaxt shaharlaming markazlashuviga sabab bo’ldi. 1
1
C:/Users/Lenovo/Downloads/Lecture%20-%208.pdf
9

1.2 Shahar aglomerasiyalarining vujudga kelish va rivojlanish yo llariʻ
Global markazlar demografik salohiyatga ega va yirik aglomeratsiyalarni
tashkil qiladi. Dunyoning yetakchi shaharlari dunyodagi o’nta yirik
metropolitenning yarmini tashkil qiladi. 55 ta dunyo shaharlari orasida faqat bitta
markaz - Jenevada milliondan past aholi yashaydi. Ularning 3/5 qismi 1-5 million
kishilik aholisi bo’lgan shaharlardir. Boshida aynan inson markazlarining
kontsentratsiyasi alohida markazlarni targ’ib qilishda muhim ro’l o’ynagan
bo’lishiga qaramay, hozirgi bosqichda yetakchilikni ushlab turishda hal qiluvchi
ahamiyat miqdori bilan emas, balki sifatiga bog’liq.
Hozirgi kunda 20 ta yetakchi va asosiy global markazlarda 176 million
kishi yoki butun shahar aholisining 2,9% va 5,9% odam to’plangan. So’nggi yarim
asrda aholining o’sish sur’atlari sezilarli darajada pasayganiga qaramay, bu 1950 -
yildagiga nisbatan 2,5 baravar ko’pdir. Birinchi yigirma dunyo shaharlari aholisi
soni 1970-1990 yillarda 52 million kishiga ko’paygan. - 38 millionga va 1990-
2005 yillarda atigi 16 million kishi. So’nggi 15 yil ichida aholining jami
o’sishining deyarli 3/5 qismi rivojlanayotgan mamlakatlarning beshta markazi -
San-Paulu, Mexiko, Bangkok, Gonkong va Singapurga to’g’ri keladi. Milan,
Madrid, Bryussel va hattoki Seul kabi dunyo shaharlarining muhim qismi turli
davrlarda va turli sabablarga ko’ra nafaqat o’sish sur’atining eng yuqori
cho’qqisidan o’tibgina qolmay, balki doimiy ravishda aholisini yo’qotmoqda.
Ammo dunyo shaharlari asosiy rolni aholi konsentratsiyasining yadrosi
sifatida emas, balki inson resurslari almashinuvining global markazlari sifatida
o’ynaydi. Dunyo miqyosidagi yetakchi shaharlarning har birining xalqaro
miqyosdagi migratsiyasining yillik hajmi yuz minglab odamlarni tashkil etadi,
ya’ni bu butun davlatlar miqyosiga juda mos keladi va tez sur’atlar bilan o’sib
bormoqda. Global shaharlar - bu dunyoning barcha mintaqalaridan migratsiya
oqimlarini qabul qiluvchi eng yirik markazlar. Bu ularning asosan xalqaro
migratsiya uchun boshlang’ich nuqtalar bo’lgan rivojlanayotgan mamlakatlarning
10

mega shaharlaridan tubdan farq qiladi. Buyuk Londonda immigratsiya
emigratsiyani ikki baravarga oshiradi (2002 yilda 107 ming kishiga qarshi 200
ming kishi). Dunyo shaharlari aloqalarining global xarakterini Nyu-York misolida
yaqqol aks ettiradi.
Jahon shaharlari vaqtinchalik xalqaro migratsiya kabi doimiy bo’lmagan
yadrodir. Global markazlar qisqa muddatli rasmiy, ishbilarmonlik, ilmiy, vakillik
va boshqa barcha turdagi aloqalar uchun muhim baza bo’lib xizmat qiladi.
Odamlarning sezilarli kontinenti bu yerga o’qishga, shartnomalar asosida
ishlashga, ko’rgazmalar o’tkazishga, qarindoshlarini ziyorat qilishga, bo’sh
vaqtlarini va dam olishlarini o’tkazish uchun kelishadi. Mayami va Nyu-York
ajralib turadi. Shaharlarning bog’lanish geografiyasi nihoyatda kengdir, butun
dunyo ularning vatanidir. Nyu-York 209 turli mamlakatlar va hududlar bilan
aloqalarni o’rnatmoqda. Turli yo’nalishlarga xizmat qilish uchun shaharlar
o’rtasida ma’lum bir mehnat taqsimoti mavjud, bu ularning geografik joylashuvi
bilan chambarchas bog’liq. Masalan, Mayami Lotin Amerikasi bilan
munosabatlarni nazorat qiladi, Los-Anjeles va San-Fransisko - Osiyo va Okeaniya
mamlakatlari bilan. Nyu-York, Chikago va Vashington uchun Yevropa yo’nalishi,
ayniqsa Buyuk Britaniya bilan aloqalar ustuvor bo’lib qolmoqda.
Zamonaviy sharoitda dunyoning yetakchi shaharlarining sayyoramizning
shahar aholi punktini qo’llab-quvvatlash doirasini tashkil qilishdagi ishtiroki
tubdan o’zgarib bormoqda. Ular tobora rivojlanayotgan mamlakatlarning jadal
rivojlanayotgan megapolislariga oddiy mehnatni yig’ish yadrolari ro’lini tobora
ko’paytirmoqda. Shu bilan birga, global markazlar transkontinental almashinuv va
inson oqimlarini boshqarish jarayonida yetakchilik qilmoqda. So’nggi paytlarda
ular doimiy ravishda emas, balki aholining vaqtinchalik xalqaro migratsiyasi, shu
jumladan ishbilarmonlik maqsadida xizmat ko’rsatishda alohida ahamiyatga ega
bo’ldilar.
So’nggi yillarda urbanizatsiya jarayoni sifat jihatdan o’zgarib, o’zining
yuksak cho’qqisiga erishdi; yirik shaharlar o’z doirasidan chiqib, yangi
hududiy tizimlar - shahar aglomeratsiyalari va megalopolislar ko’rinishida
11

namoyon bo’la boshladi. “Aglomeratsiya” lotincha so’z bo’lib, “to’plamoq”,
“qo’shib olmoq” ma’nosini bildiradi.
Mazkur termin ko’p sohalarda, masalan, sanoatda, geologiyada
ishlatilib, keyinchalik aholi manzilgohlari uchun ham qo’llanila boshlandi.
Umuman olganda, “aglomeratsiya” tushunchasi dastavval nemis olimi
Alfred Vebeming sanoat shtandarti nazariyasida qo’llanilgan. U sanoat
korxonalarini joylashtirishda transport, iste’mol omillari qatorida aglomeratsiya
omiliga ham katta e’tibor bergan. Bu so’zni birinchi marta amerikalik
shaharshunos olim Adna Veber 1899- yilda shaharlar geografiyasi faniga olib kirdi
va aholi manzilgohlarining bir joyda to’planishi uchun ushbu terminni ishlatdi.
Shahar aglomeratsiyalari rus - sovet adabiyotlarida 1910-20-yillardan A.
Kruber, M. Dikanskiy, V. Semyonov - Tyan - Shanskiy tomonidan o’rganila
boshlandi va turli nomlar bilan ataldi, masalan, “iqtisodiy shahar”, “shahaming
xo’jalik okrugi”, “planlashtirilgan rayon” va h.k. Yirik shaharshunos olim G.M.
Lappo unga shunday ta’rif beradi:
“Shahar aglomeratsiyalari xilma-xil intensiv aloqalar bilan yagona,
dinamik tizimga birlashgan aholi manzilgohlarining ixcham hududiy guruhidir”.
“Shahar aglomeratsiyasi” tushunchasi ma’lum ma’noda shartli
xarakterga ega. Sababi, bunday hududiy tizimlarda faqat shahar joylar emas, balki
ular orasida qishloqlar ham mavjud bo’lib, ulaming aholisi ham
aglomeratsiyalashuv jarayonida ishtirok etadi. Ammo shahar, ayniqsa, yirik
shaharlaming bunday murakkab tizimlarni shakllanishidagi yetakchi ro’lini
hamda shahar aholisi va shaharcha hayot tarzini tarqalishini hisobga olib,
bunday tuzilmalar shahar aglomeratsiyalari deb ataladi.
Shahar aglomeratsiyalarining vujudga kelishini G.M.Lappo 2 xil turini
ajratadi. “Shahardan” - asosiy shahardan unga mos kelmaydigan obyektlar yaqin
atrofiga olib chiqiladi,yoki shahar uchun zarur bo’lgan obyektlar uning atrofidagi
yo’ldosh shaharlarga quriladi.
Shu tariqa aglomeratsiya paydo bo’ladi va rivojlanadi. “Rayondan”-
konlar yoki yangi yerlar o’zlashtirilayotgan rayonlarda, Sharq mamlakatlarida
12

ko’proq sug’orma dehqonchilik rayonlarida bir necha aholi manzilgohlaridan
birortasi qulay IGO’ ga ega bo’ladi, u tez rivojlanib, dominantlik qiladi va
aglomeratsiya yadrosiga, qolganlari esa unga yoldosh shaharlarga aylanadi.
Lekin ko’pchilik hollarda aralash tipdagi aglomeratsiyalar uchraydi.
Shahar aglomeratsiyalari iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning asosiy
tushunchalari bo’lgan hududiy mehnat taqsimoti, iqtisodiy rayonlashtirish,
hududiy majmualar va iqtisodiy geografik o’rin bilan chambarchas bog’liq.
Ayniqsa, ular hududiy tarkib, hududiy tizim va hududiy majmualarda yaqqol
ko’zga tashlanadi. Avvalam- bor, shahar aglomeratsiyalari har qanday hududiy
tarkibni shakllantiruvchi asosiy belgidir. Ular o’ziga xos hududiy tizimni
anglatadi.
Bunda shahar aglomeratsiyalari zaminida sanoat va transport tuguni yotadi.
Kengaygan urbanistik tizim va integratsiyalashgan yo’l bo’ylari
o’rtasida kapital, mahsulot, odamlar oqimi kuchayadi, bu qishloq va shahar
faoliyati o’rtasidagi farqlami pasaytirishga xizmat qiladi (. M.Pacione, 2009,
192-b.).
Ayni vaqtda, shahar aglomeratsiyalari yagona iqtisodiy geografik o’rin,
iqtisodiy makon, bozor muhitini ham bildiradi. Ularda yagona investitsiya muhiti,
ekologik, nozoogeografik va kriminogen vaziyat ham vujudga keladi. Xususan,
shahar aglomeratsiyalarining yagona sotsial muhit ekanligini ta’kidlash lozim.
Chunki aglomeratsiyada o’ziga xos yashash sharoiti, kishilaming haftalik
mehnat - hayot faoliyati sodir bo’ladi.
2. Joyning tabiiy va iqtisodiy geografik xususiyatlaridan kelib chiqqan
holda, aglomeratsiyalar turlicha hududiy qiyofalar - “polosasimon”,
“chiziqsimon”, “zanjirsimon”, “yulduzsimon” kabi konfiguratsiyaga ega bo’ladi.
Ularning hududiy tarkibi ham murakkab bo’lib, aglomeratsiya to’laqonli
shakllanishi uchun bosh shahar - “yadrosi”, yo’ldosh shaharlar, ular o’rtasida
intensiv aloqalar bo’lishi talab etiladi.
Odatda, markaziy shahardan tarqaluvchi radial yo’l bo’ylari tez
rivojlanadi, ularning oralarida esa ochiq joylar - bufer zonalar qoladi. Bu zonalar
13

ko’pincha “yashil zonalar” yoki qishloq xo’jalik yerlari bilan band bo’ladi.
Rivojlangan davlatlarda esa ular qurilishlar, uy- joylar bilan to’lib ketib, yo’ldosh
shahar bosh shaharga qo’shilib ketadi. Markaziy shahar aglomeratsiyaning
“yadro”sini tashkil etadi, ular bitta (monotsentrik), ba’zan esa ikki va undan ortiq
(politsentrik) bo’lishi ham mumkin (Donetsk - Makeevka-Gorlovka, Gdansk -
Gdinya-Sopot va b.). Markaziy shahar qanchalik katta bo’lsa, uning ta’sir doirasi
ham shunchalik keng bo’ladi. Odatda, uning aholi soni 100 mingdan ortganda
aglomeratsiyalashuv uchun ko’proq imkoniyat vujudga keladi. Undan
uzoqlashgan sari, aholi zichligi va aholi manzilgohlari kamayib boradi, ular
o’rtasidagi aloqalar ham susayadi.
Aglomeratsiya chegarasi ko’pincha 50-60, ba’zan esa 100-110 km li
radiuslarga ham teng bo’lishi mumkin.
Shahar aglomeratsiyalari turli yerlarda, turli tabiiy va iqtisodiy
geografik omillar va sharoitlar ta’sirida tarkib topgani uchun, jahon tajribasida
ulami ajratishda yagona mezon qabul qilinmagan, masalan, AQShda ular
“yadro”sining aholisi 50 ming kishi, Kanadada esa 100 ming kishi bo’lishi talab
etiladi. MDHdagi ko’pchilik aglomeratsiyalami ajratishda G.M.Lappo
metodikasidan foydalangan holda, markaziy shahar aholi soni 250 mingdan,
yo’ldosh shaharlar soni to’rttadan kam bo’lmasligi talab etiladi. Yo’ldosh
shaharlar, odatda, monofunksional bo’lib, sanoat markazi, kurort, ilmiy markaz,
tuman markazi, agrosanoat markazi kabi ayrim funksiyalami bajarib beradi.
Shahar aglomeratsiyalaridagi barcha elementlar bir-biri bilan
chambarchas bog’langan boladi, bu yerda umumiy hayot faoliyati, yagona xo’jalik
tizimi shakllanadi. Ushbu hududdagi barcha resurs va imkoniyatlardan: tabiiy
va mehnat resurslari, suv va energiya ta’minoti, yirik shahaming ilmiy-texnik
salohiyati, yer va uy-joy fondi, mehnat qilish, dam olish, davolanish, bilim olish
kabi xizmatlardan umumiy holda foydalaniladi. Bu esa, o’ziga xos
aglomeratsiya samaradorligini ta’minlaydi.
14

3. Yirik shahar va shaharchalar hududi o’zaro tutashib, qo’shilib ketsa, u
holda yaxlit - ulkan shahar vujudga keladiki, ularni - konurbatsiya deyishadi
(London, Rur havzasi konurbatsiyasi va h.k.).
Biroq, konurbatsiya ham aglomeratsiyalarning bir shakli, ko’rinishi
bo’lsa-da, har qanday aglomeratsiya ham konurbatsiya emas. Bu terminni ingliz
olimi P.Geddes 1913-yilda fanga kiritgan bo’lib, u yirik shaharlaming hududiy
jihatdan o’zaro qo’shilib ketishini nazarda tutadi. Dunyodagi eng yirik
konurbatsiya Katta Golland konurbatsiyasi bolib, uning asosini Rotterdam,
Amsterdam va Gaaga shaharlari tashkil etadi. Hozirgi kunda yer sharidagi eng
yirik aglomeratsiya Tokio aglomeratsiyasi bo’lib, unda 35 mln. dan ortiq aholi
yashaydi. Aholi soniga ko’ra, keyingi o’rinlami Mexiko, Nyu-York, San-Paulu va
boshqa aglomeratsiyalar egallaydi. Ammo so’nggi vaqtlarda ularning demografik
o’sish sur’atlari sekinlashdi. Rivojlanayotgan mamlakatlardagi Bombey, Manila,
Karachi, Dakka, Lagos va boshqalarda «urbanistik portlash» yuz bermoqda: ish
topish maqsadida ko’plab aholi poytaxt shaharlarga ko’chib kelib, shaharga
demografik bosim kuchaymoqda. Ularning aholi soni yiliga 3-5% dan
ko’paymoqda (jahon bo’yicha shahar aholisining o’rtacha yillik o’sishi 1,8%).
1.3 Aglomeratsiyalar rivojlanishining mamlakat iqtisodiyotidagi o’ziga xos
o’rni
Aglomeratsiyalarni shaklllantirish va ularni rovojlantirish jarayonlarini bir
nechta olimlar turli yo’nalishlarda o’rganishgan. Ular o’zlari o’zganayotgan
mintaqa nuqtai nazaridan aglomeratsiyalarga ta’rif va tavsif berishgan. Xususan:
Harward universitetining professori Edvard Glaeser aglomeratsiya iqtisodiyoti va
uning mamalakat rivojidagi o’rni haqida bir qancha izlanishlar olib borga. Rus
olimlaridan esa Lappo aglomeratsiyalarning geografik joylashuvi va uning
iqtisodiy ahamiyatini ochib bergan.
Mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirish uchun bir nechta omillar ahamiyatga
egadir. Chunonchi aglomeratsiyalar hududiy rivojlanish va iqtisodiy salohiyatni
oshirish uchun muhim ahamiyat kasb etadigan sohalardan biri hisoblanadi.
15

Aglomeratsiyalarning taraqqiy ettishi uchun bir necha yo’nalishlarni belgilab olish
maqsadga muvofiq bo’ladi:
Rivojlanishga imkon beruvchi resurslar va infrastruktura: Aglomeratsiyalar
o’rnatilgan hududlarda, resurslar va infrastrukturani birlashtirish yoki bir-biriga
yaqinlashirish imkonini beradi. Bu, korxona uchun vaqt, transport va
kommunikatsiya tarmoqlari, ishchi kuch va boshqa muhim resurslarga ega bo’lish
imkoniyatini oshiradi,
Korxonalarning iqtisodiy maslahatlari: Aglomeratsiyalarda ko’p
korxonalarni bir joyda to’plashi, ularga o’zaro hamkorlik, ko’p tovarlarni
birlashtirish va xizmatlarni taklif qilish imkonini beradi. Bunda o’sish bilan birga,
qo’shimcha bozorlar, xizmatlarni taklif qilish va narxlarni kamaytirishning o’zaro
ta’siri mavjud,
Innovatsiyalar va bilim: Agglomeratsiyalar, innovatsiyalar va yangi
texnologiyalar o’rnatishga imkon beradi. Korxonalarning bir-biriga yaqinligi, bilim
va innovatsiyalar bilan bo’lgan ta’sir-tadbirlarga olib keladi va yangi g’oyalar va
yechimlarni tezroq tarqatish imkonini beradi.
Mahalliy bozorlar va ishchi kuch: Aglomeratsiyalar katta bozorlarni
birlashtirish imkonini beradi. Bu, korxonalarga katta miqdorda xaridorlar bilan
bog’liqlik va tovarlarni keng to’lovlar bilan sotish imkonini beradi. Qo’shimcha
ishchilar uchun ham, katta aglomeratsiyalar ish o’rinlarini o’sirish imkonini
beradi1.
Agglomeratsiyalar mamlakat iqtisodiyotidagi ahamiyatini esa quyidagi
yo’llarda ifodalash mumkin:
Iqtisodiy rivojlanish: Aglomeratsiyalar iqtisodiy o’sishga imkon beradi.
Korxonalarning birlashishi va ko’p tovarlarni birlashtirish imkonini olgan holda,
ishchi kuchi, innovatsiyalar va iqtisodiy faoliyatning turli sohalarida
rivojlanishni yanada stimulyatsiya qilish mumkin.
Ish o’rinlarining yaratilishi: Aglomeratsiyalar keng ish o’rinlari yaratish
imkonini beradi. Bu korxonalarga ishchi kuchini jalb qilish, ishga kirish va ish
bilan bog’liq bo’lgan qo’shimcha xizmatlarni taklif qilish imkonini kengaytiradi.
16

Innovatsiyalar va yangiliklar: Aglomeratsiyalar innovatsiyalar va yangi
texnologiyalar o’rnatishning o’zaro aloqalar va sinergiyasini oshiradi. Bu, yangi
ideyalar va yechimlarni tezroq tarqatish, yangi sohalarda ishlab chiqarish va
iste’mol qilish uchun muhim imkoniyatlarni beradi.
Savdo va eksport potensiali: Aglomeratsiyalar korxonalarni bozorlarga
yaqinlashirish va eksportga imkon beradi. Ko’p korxonalarning bir-biriga
yaqinligi, ularga eksport qilish va savdo aloqalarini rivojlantirish imkonini beradi.
Bu esa mamlakatning eksport potensialini oshiradi va iqtisodiy rivojlanishga
qo’shimcha o’zgarishlar kiritadi.
Kapital va moliya resurslari: Aglomeratsiyalar katta moliya markazlari va
sarmoya resurslarini jalb qilishga imkon beradi. Bu, moliya institutlarining
konsentratsiyasi, kapitalni jalb qilish va sarmoya muomalalarini osonlashtirish
imkonini beradi.
Shuningdek, aglomeratsiyalar mamlakat iqtisodiyotida qo’shimcha
masalalarni ham o’z ichiga oladi. Bu masalalar, transport va kommunikatsiya
tarmoqlarining rivojlanishi, ta’lim va bilim sohasidagi investitsiyalar,
infrastrukturani rivojlantirish va ijtimoiy sohada ko’p tovarlarni taklif qilish va
xizmatlarni oshirishning o’zaro aloqalarini rivojlantirishni o’z ichiga oladi.
Aglomeratsiyalar rivojlanishida mamlakatning iqtisodiyotini kuchaytirish,
innovatsiyalar va yangiliklarni o’rnatish, ish o’rinlarini yaratish, moliya
resurslarini jalb qilish va bozorlarga kirish imkonini kengaytirish kabi muhim
imkoniyatlarni beradi. Shuningdek, ular mahalliy iqtisodiyotni global bozorga
bog’lash va mamlakatning rivojlanishini sifatli va samarali shaklda
rag’batlantirishga yordam beradi.
Aglomeratsiyalar, mamlakat iqtisodiyotida rivojlanishni tezlashtirish,
innovatsiyalar va yangiliklarni o’rnatish, ish o’rinlarini yaratish, kapital jalb qilish
va bozorlarga kirish imkonini kengaytirish kabi muhim imkoniyatlarni beradi.
Shuningdek, ular mamlakatning iqtisodiy faoliyatini konsentratsiyalash va
kengaytirish, korxonalarning rivojlanishini rag’batlantirish va mamlakat
17

iqtisodiyotidagi bozorlar va savdo aloqalarini rivojlantirishda katta ro’lini
o’ynaydi.
Quyidagi asosiy yo’llar orqali aglomeratsiyalar ish o’rinlarini yaratishga
ta’sir qiladi:
Iqtisodiy ko’pukladlilik: Aglomeratsiyalar, korxonalarning bir-biriga
yaqinligi va ularga qo’shimcha xizmatlar taklif qilish imkonini beradi. Bu esa
ishchi kuchni jalb qilish va ishga kirishni osonlashtiradi. Aglomeratsiyalar orqali,
ish qidiruvchilar o’rtasidagi ta’riflar oshadi va ish o’rinlarining bo’shligi tez
to’lanadi.
Sinergiya: Aglomeratsiyalar, bir-biriga yaqin korxonalarning
innovatsiyalar, bilim, va texnologiyalar bilan ta’sir-tadbirlar olib kelishiga imkon
beradi. Ular o’rtasidagi bilim va ishbirliklar yangi g’oyalar va yechimlarni tezroq
tarqatishga yo’l ochadi. Aglomeratsiyalardagi sinergiya, ishchi kuchi va
innovatsiyalarni oshiradi va yangi sohalarda ish o’rinlarini yaratishga olib keladi.
Kengaygan bozor: Aglomeratsiyalar katta bozorlar yaratishga imkon
beradi. Korxonalarning bir-biriga yaqinligi ularga bozorlarga kirish imkonini
beradi. Bu esa korxonalarning sotish va xizmatlarni taklif qilish imkonlarini
oshiradi va kengayishchan bozorlar yaratishga olib keladi. Katta bozorlar, ish
o’rinlarining kengayishini rag’batlantiradi.
Ishchi kuchni jalb qilish: Aglomeratsiyalar, ish o’rinlarini jalb qilishga
imkon beradi. Korxonalarning bir-biriga yaqinligi, ishchi kuchni jalb qilishning
osonlashtirish va ish qidiruvchilar uchun ko’plab ish o’rinlari yaratish imkonini
beradi. Agglomeratsiyalar, ishlab chiqarish sohasidagi ish o’rinlarini
konsentratsiyalash va kengaytirishda muhim rol o’ynayadi. 2
Aglomeratsiyalar, ish o’rinlarini yaratishda ishchi kuchni jalb qilish,
sinergiya yaratish, kengayuvchan bozorlar yaratish, xususiy mahsulotlar va
ko’nikmalar yaratish kabi yo’llarda muhim rol o’ynayadi. Ular korxonalarning bir-
2
Kathleen Bolter, Jim Robey. Agglomeration Economies: A Literature Review. Prepared for The Fund for our
Economic Future (FFEF) 4415 Euclid Avenue, Suite 203 Cleveland, Ohio 44103 June 30. 2020 pp
6-8.https://research.upjohn.org/reports/252
18

biriga yaqinligini va ko’p tovarlarni birlashtirish imkonini berib, ko’plab ish
o’rinlarini yaratish va iqtisodiy rivojlanishni rag’batlantirish imkonini beradi.
Aglomeratsiyalar rivojlanishi uchun bir qancha qo’llanmalar va
strategiyalar mavjud. Ulardan ba’zi muhimlarini quyidagicha keltirish mumkin:
Infrastruktura va urbanizatsiya: Aglomeratsiyalar rivojlanishi uchun yaxshi
tuzilgan va rivojlangan infrastruktura zarur. Bu, yo’l-transport tarmoqlari,
kommunikatsiya tarmoqlari, energiya ta’minoti, suv va kanalizatsiya tizimlari,
oziq-ovqat do’konlari, ta’lim muassasalari, sog’lomlik xizmatlari kabi zarur
infrastrukturani o’z ichiga oladi. Urbanizatsiya strategiyalari, shaharlar va
kasabalar bo’ylab rivojlanishni tartibga soladi, infrastruktura va yashash zonalarini
tuzishga yordam beradi.
Sarmoya va moliya imkoniyatlari: Aglomeratsiyalar rivojlanishi uchun
sarmoya va moliya imkoniyatlari muhimdir. Sarmoya institutlarining yanada
rivojlanishi, moliya resurslarini jalb qilish, korxonalarni moliyalashtirish va
kreditlarni osonlashtirish imkonini beradi. Agar korxonalarga sarmoya
muomalalari, kapital jalb qilish va boshqalar kabi moliya imkoniyatlari berilsa,
ular yangi sohalar yaratish va rivojlanishda tezroq ilerleyishadi.
Innovatsiya va ta’lim: Innovatsiya va ta’limning rivojlanishi
aglomeratsiyalar uchun kritikdir. Innovatsiya markazlari, universitetlar, tadqiqot
markazlari, innovatsion laboratoriyalar kabi institutlar, yangi g’oyalar,
texnologiyalar va yangiliklarni rivojlantirishga yordam beradi. Ta’lim
institutlarining ko’pligi shuningdek, korxonalarning xodimlarini o’quv-
markazlarga yaqinlashtirish va ularga sohalarda talabga javob berishga
tayyorlashda muhim rol o’ynaydi.
Suhbat va hamkorlik: Aglomeratsiyalar rivojlanishi uchun korxonalarning
o’rtasidagi suhbat, hamkorlik va ishbirligi muhimdir. Bunday hamkorliklar
innovatsiyalarni, texnologiyalar va tajribalarni almashishga, xizmatlarni
birlashtirishga, marketing va savdo muammolarini hal qilishga yordam beradi.
Bunday hamkorliklar, korxonalarning kuchli aloqalar va tajribalar orqali bir-birini
rag’batlantiradi va rivojlanishga olib keladi.
19

Sanoat va soha rivojlanishi: Sanoat va soha rivojlanishi strategiyalari,
aglomeratsiyalar rivojlanishini rag’batlantirishda muhim ahamiyatga ega. Bu
strategiyalar, mahsulotlarni ishlab chiqarish, yangi sohalar yaratish, sanoat va soha
innovatsiyalarini rag’batlantirish, sanoat korxonalari va biznesning kuchini
oshirishga qaratilgan ko’rsatkichlarni o’z ichiga oladi3.
Bu faqat bir nechta misollar va strategiyalardir, aglomeratsiyalar
rivojlanishini ta’minlash uchun boshqa ko’rsatkichlar va strategiyalar ham mavjud
bo’lishi mumkin. Har bir mamlakat o’zining iqtisodiyotining xususiyatlariga va
maqsadlariga muvofiq, aglomeratsiyalar rivojlanishiga yo’l qo’yadigan
strategiyalarni tanlashga qaratilgan bo’ladi.
Aglomeratsiyalar mamlakat iqtisodiyotida innovatsiyalar va yangiliklarni
o’rnatishga quyidagi yordamlar bilan yordam beradi:
Bilim va ta’lim institutlarining integratsiyasi: Aglomeratsiyalar,
universitetlar, tadqiqot institutlari, innovatsion laboratoriyalar va boshqa bilim va
ta’lim muassasalarini o’z ichiga oladi. Ular o’rtasidagi integratsiya va
hamkorliklar, yangi ideyalar, ilmiy tadqiqotlar va innovatsiyalar almashishini
rag’batlantiradi. Bu institutlar korxonalarga texnologik yordam berish, yuqori
malakali kadrlarni ta’minlash va yangi sohalar yaratishda muhim rol o’ynayadi.
Aglomeratsiyalar, innovatsiya va yangiliklarni rag’batlantirish uchun
ko’plablik va innovatsiyalar markazlarini o’z ichiga oladi. Bu markazlar,
innovatsion fikrlarni yaratish va ulardan foydalanish uchun yaratilgan
mahsulotlarni taqdim etishga yo’l qo’yadi. Bu markazlar, innovatsiyalar uchun
moliyaviy yordam, tajribalar va konsultatsiyalar ko’rsatadi, shuningdek, yangi
biznes loyihalarini qo’llash imkonini beradi. 3
Aglomeratsiyalar startap inkubatorlarini rivojlantirish orqali yangi biznes
loyihalarni qo’llashga yordam beradi. Startap inkubatorlari, yangi fikrlarni, startap
kompaniyalarini va biznes loyihalarini qo’llab-quvvatlaydi. Ular moliyaviy
3
Stern, Nicholas. 2021. “A Time for Action on Climate Change and a Time for Change in Economics.” Centre for
Climate Change Economics and Policy Working Paper 397, Centre for Climate Change Economics and Policy,
London.
20

yordam, mentorlik, tajribalar va turli resurslarni taqdim etish orqali startapchilarni
innovatsiya va yangiliklarni rivojlantirishga o’zlashtiradi.
Korxonalarning bir-biriga yaqinligini ta’minlash orqali innovatsiyalar va
yangiliklarni o’rnatishga imkon beradigan xussusiyatlar ham aglomeratsiyalarda
mavjud. Korxonalarning yaqinligi ularga o’rtacha xizmatlarni taklif qilish,
tajribalar almashish va soha bo’yicha hamkorlik qilish imkonini beradi. Bunday
tashkilotlar o’rtasidagi aloqalar, yangi loyihalarni rivojlantirish va kuchli
innovatsiyalar o’rnini yaratishga olib keladi.
Aglomeratsiyalar, sanoat korxonalari va texnologik inkubatorlarni o’z
ichiga oladi, ularni rivojlantiradi va ularga moliyaviy yordam beradi. Bunday
inkubatorlar, yangi texnologiyalar, produksiyalar va innovatsiyalar uchun imkon
yaratish, sanoat korxonalari va texnologik sohalar rivojlanishiga yordam berish va
ularga innovatsiyalar va yangiliklarni o’rnatishga imkon berish uchun yo’l ochadi.
Urbanizatsiya jarayoni innovatsiyalar va yangiliklarni o’rnatishga yordam
berish uchun bilim va ta’lim institutlarining integratsiyasi, ko’plablik va
innovatsiyalar markazlari, startap inkubatorlari, korxonalarning bir-biriga
yaqinligi, sanoat korxonalari va texnologik inkubatorlar kabi yordamchilar bilan
muhim rol o’ynaydi. Ular innovatsiyalar va yangiliklarni rivojlantirish, tajribalar
almashish va yangiboshlang’ich resurslarni taqdim etish va innovatsion g’oyalar va
biznes loyihalarni rivojlantirish uchun kerakli muhitni yaratishda o’zlashtiradi.
Startap inkubatorlari agglomeratsiyalar o’rtasida innovatsiyalar va
yangiliklarni o’rnatishda katta yordam beradi. Quyidagi yo’llar orqali startap
inkubatorlari innovatsiyalar va yangiliklarni o’rnatishga yordam beradi:
Biznes qo’llab-quvvatlash: Startap inkubatorlari yangi biznes loyihalariga
moliyaviy, texnikaviy va soha bo’yicha qo’llab-quvvatlash ko’rsatadi. Ular
startapchilarga moliyaviy resurslarni taqdim etish, biznes modellari va investitsiya
strategiyalarini tuzishda yordam berish, bozor analizi va marketing strategiyalari
bilan muvofiq ko’rsatkichlar berish, to’lov tizimlari va biznes jarayonlarini
yaratishda yordam berishadi.
21

Mentorlik va konsultatsiyalar: Startap inkubatorlari startapchilarga
mentorlik va konsultatsiyalar ko’rsatadi. Ular tajribali biznes vakillarini, sohalarda
mutaxassislik qilgan ekspertlarni va sohasida muvaffaqiyatli bo’lgan shaxslarni
startapchilar bilan bog’lashadi. Bu mentorlar va konsultantlar, startapchilarni
biznes strategiyalari, tashkilot va boshqaruv, marketing, moliyalashtirish va turli
sohalarda yordam berishda ko’maklashadi.
Tashkilotlararo aloqalar: Startap inkubatorlari tashkilotlararo aloqalar
o’rnatishda ham muhim rol o’ynayadi. Ular startapchilarni korxonalarga,
investorlarga va biznes partnyorlarga bog’lashishda yordam beradi. Bu aloqalar
startapchilarga kapital jalb qilish, yangi bozorlarga kirish, xizmatlarni taklif qilish
va yangi imkoniyatlarni ochish imkonini beradi.
Infrastruktura va resurslar: Startap inkubatorlari yangi biznes loyihalariga
o’zlarining tashkil etgan inkubator markazlarida infrastruktura va resurslar taqdim
etish orqali yordam beradi. Bu markazlar, ofis xonalarini, laboratoriyalar, texnika
va dasturlash vositalarini, internet tarmoqlarini, konferensiyalar va o’quv
mashg’ulotlarini o’z ichiga oladi. Bu resurslar startaplarga qulayliklar yaratadi va
ularga yangi bizneslarini rivojlantirish uchun muhitni taqdim etadi. 4
Networking va kooperatsiyalar: Startap inkubatorlari startapchilarni bir-
biriga va biznes jamiyatiga bog’lashishda yordam beradi. Ular biznes tadbirlarini,
konferensiyalarni, tanlovlar va shu kabi tadbirlarni tashkil etish orqali
startapchilarni tanishliklar va aloqalar o’rnatishga imkon beradi. Bunday
networking faoliyatlari startapchilarga muhim hamkorliklar, investitsiyalar va
yangi imkoniyatlar olishda yordam beradi. 5
4
https://cyberleninka.ru/article/n/aglomeratsiyalar-rivojlanishining-mamlakat-iqtisodiyotidagi-o-ziga-xos-o-rni/
viewer
5
UNCTAD. 2016. “Trade and Development Report, 2016: Structural Transformation for Inclusive and Sustained
Growth.”
22

II BOB ZAMONAVIY SHAHARLAR VA MEGAPOLISLARNING
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
2.1 Dunyodagi yirik shaharlar va ularning urbanizatsiya jarayoniga ta’siri
2018-yil 10-oktabrda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh
Assambleyasining yetmish uchinchi sessiyasining Ikkinchi qo’mitasi yig’ilishida
Shri Arvind Ganpat Savant Hindiston nomidan Birlashgan Millatlar Tashkilotining
aholi punktlari bo’yicha avvalgi konferentsiyalarida qabul qilingan xulosalarning
bajarilishi to’g’risida e’lon qildi. Uy-joy va barqaror shahar rivojlanishi. Ushbu
konferentsiyalar Birlashgan Millatlar Tashkilotining aholi punktlari va global
urbanizatsiya bilan bog’liq muammolar uchun mas’ul agentligi UN-Habitat ostida
tashkil etilgan. Bu yuzlab ezgu niyat deklaratsiyasidan biri bo’lsa-da, uning
mazmuni mavzulari, ochib bergan muammolari va xalqaro kun tartibiga
urbanizatsiya, uy-joy, barqaror rivojlanish va shu kabi masalalarda xalqaro
tashkilotlarning roli uchun taklif qilgan taqdimoti nuqtai nazaridan mazmunli edi.
Hindiston vakili o’z nutqi davomida urbanizatsiya jarayoni bilan birga
global va Hindiston milliy darajasida yuzaga keladigan asosiy muammolarni
ko’rsatdi. Uning ta’kidlashicha, hozir dunyo aholisining yarmi shahar muhitida
yashasa-da va shahar markazlari iqtisodiy markazlarga aylanish uchun bu
jarayondan foyda ko’rayotgan bo’lsa-da, urbanizatsiya o’ziga xos muammolar
bilan birga keladi: "infratuzilma, aloqa, uy-joy, sanitariya, sog’liqni saqlash, ta’lim,
iqtisodiy nomutanosiblik, jinoyatchilik, ifloslanish, tabiiy ofatlar xavfini
kamaytirish va boshqalar." Lok Sabha (Hindiston parlamentining quyi palatasi)
delegati, shuningdek, Hindistondagi urbanizatsiyaning ijobiy ta’sirini ta’kidlab, bu
hodisa iqtisodiy rivojlanish va qashshoqlikni kamaytirishning kuchli haydovchisi
ekanligini ta’kidladi, chunki "shaharlar mamlakat yalpi ichki mahsulotining
uchdan ikki qismidan ko’prog’ini ishlab chiqaradi" (yalpi ichki mahsulot). Biroq, u
Hindistondagi urbanizatsiyaning boshqa yuzi haqida gapirmadi, bu dunyoning
boshqa mintaqalariga ham ta’sir qiladi: xarobalardagi hayot, shaharlardagi
zo’ravonlik va ijtimoiy-iqtisodiy tengsizliklar, qashshoqlik, norasmiy iqtisodiyot
bilan bog’liq ijtimoiy xavfsizlik, kanalizatsiya tizimlarining yo’qligi sababli
23

ifloslanish va uning sog’lig’i uchun oqibatlari va boshqalar. Nihoyat, e’lon 2016
yilda Kitoda BMT-Habitat tomonidan taklif qilingan va qabul qilingan Yangi
shahar kun tartibida bayon etilgan barqaror shahar rivojlanishi maqsadlariga havola
qilib, dunyoning shahar muammolarini global boshqaruviga yoritib beradi.
Garchi bu deklaratsiya o’z shakli va mazmuniga ko’ra g’ayrioddiy
bo’lmasa-da, XXI asrning dastlabki yillarida urbanizatsiya va shahar hayotidagi
muammolar ko’plab xalqaro, milliy va mahalliy o’yinchilarni safarbar etib,
qonuniy (agar markaziy bo’lmasa) masalalarga aylanganini ko’rsatadi. Ushbu
jarayonning evolyutsiyasi va u keltirib chiqaradigan muammolarni tan olish
muhim tarixiy suv havzasini belgilaydi. Ko’pgina jamiyatlarning iqtisodiy
rivojlanishi va madaniy obro’-e’tiborida shaharlar katta rol o’ynashiga qaramay,
yaqin vaqtgacha qishloq joylari aholining kundalik haqiqati, qishloq xo’jaligi esa
iqtisodiy boylikning eng katta manbai edi. Umuman olganda, shaharlar har doim
ham turar joy va iqtisodiy faoliyatning asosiy joylari bo’lmagan: 19-asrda ular
dunyo aholisining atigi 10 foizini tashkil qilgan. Biroq, bu sanoat inqilobi tufayli
Evropada aholining qishloqdan birinchi ko’chishini ko’rgan davr edi. Shu paytdan
boshlab aholi sanoat va xizmat ko’rsatish iqtisodiyoti hukmron bo’lgan shaharlarda
tobora ko’proq to’planib bordi. Bu hodisa ko’plab Yevropa mamlakatlari va
Amerika qit’asiga tarqaldi, lekin XX asrning o’rtalariga qadar Osiyo va Afrika
qit’alariga haqiqatan ham ta’sir ko’rsatmadi.
Ommaviy axborot vositalarida kam ko’rinishga ega bo’lishiga qaramay, bu
global urbanizatsiya XX asrda asosiy tendentsiya bo’lgan va XXI asrda davom
etishi kutilmoqda. Bu turmush tarzi o’zgarishlari, u bilan bog’liq muammolar va
ularni hal qilish uchun ishlatiladigan echimlar nuqtai nazaridan dunyo qiyofasini
sezilarli darajada o’zgartirdi. Shunga qaramay, kelajakda birinchi navbatda Osiyo
va Afrikaga taalluqli bu jarayon butunlay boshqacha yo’ldan boradi. Yaqin
vaqtgacha zamonaviylik, rivojlanish va turmush sharoitlarini yaxshilash bilan
bog’liq bo’lgan urbanizatsiya bilan bog’liq jiddiy noaniqliklar mavjud. Global
urbanizatsiya muammolarini qisqacha tanishtirishdan va u keltirib chiqaradigan
ba’zi ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va xavfsizlik muammolarini taqdim etishdan oldin,
24

biz Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) ma’lumotlaridan foydalangan holda, bu
jarayonning faktlarini ko’rib chiqishimiz kerak.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti ma’lumotlariga ko’ra, global
urbanizatsiyaga uchta hodisa turtki bo’lmoqda: odamlarning qishloqdan shaharga
ko’chishi, shahar makonlarining ichki demografik o’sishi (aholining tabiiy o’sishi)
va ayrim qishloq joylarining shahar makonlari sifatida qayta tasniflanishi, ayniqsa
ularning hududiy kengayishi tufayli. O’n to’qqizinchi asrda dunyo aholisining atigi
o’n foizi shaharlarda yashagan. 1950 yilga kelib bu ko’rsatkich 30 foizga oshgan.
Yigirmanchi asrning ikkinchi yarmida bu doimiy tendentsiya tezlashdi va 1975
yilda 37 foizga yetdi, keyin 2007 yilda 50 foizlik chegaradan oshib ketdi, ya’ni
birinchi marta shahar sharoitida yashovchi odamlar soni qishloq joylarda
yashovchilar sonidan oshib ketdi. 2018 yilda dunyo aholisining 55 foizi shahar
sharoitida yashagan. Ushbu urbanizatsiya, asosan, yuqorida aytib o’tilgan endogen
tendentsiyalardan so’ng davom etishi kutilmoqda, bu ko’rsatkich 2050 yilda dunyo
aholisining deyarli 68 foizini tashkil qilishi kutilmoqda.
XIX asr o’rtalarida global shahar aholisi 120 million kishini tashkil etdi.
1950 yilda u 751 million kishiga yetdi, qishloq aholisi 1,8 milliard edi. 2018 yilda
qariyb 4,2 milliard kishi shaharlarda yashagan bo’lsa, 3,4 milliard kishi qishloq
joylarda yashashda davom etdi. Yetmish yildan sal kamroq vaqt ichida shahar
aholisi 5,5 ga ko’paydi va 2050 yilda 6,6 milliard kishiga yetishi kutilmoqda.
Shunday qilib, har yili dunyo shahar aholisi deyarli sakson million kishiga oshib
bormoqda. Biroq, biz bunday global ma’lumotlarni faqat global urbanizatsiya
geografiyasini o’rganish orqali haqiqiy talqin qilishimiz mumkin.
Shimoliy Amerika, Lotin Amerikasi, Yevropa va Okeaniya 20-asr oxiridan
boshlab kuchli urbanizatsiyalangan bo lsa (mos ravishda 82 foiz, 81 foiz, 74 foizʻ
va 68 foiz urbanizatsiyalashgan), Osiyo va Afrikada vaziyat boshqacha, bu yerda
tegishli aholining o rtacha 50 foizi va 43 foizi shaharlarda istiqomat qiladi. Biroq,
ʻ
jamiyatlarni o’zgartirishning asosiy tendentsiyasi jadallashgan urbanizatsiya
jarayonidir. Bu ikki qit’aning rivojlanayotgan mamlakatlari keyingi o’ttiz yil ichida
urbanizatsiyaning asosiy markazlari bo’ladi. 2050 yilga borib Osiyoda
25

urbanizatsiya 66 foizga, Afrikada esa 59 foizga yetishi kutilmoqda. Shunday qilib,
bu davr mobaynida ikki qit’a global shahar o’sishining deyarli 90 foizini
o’zlashtiradi, ularning sur’ati dunyoning turli mintaqalarida katta farq qiladi.
Garchi bu ikki qit’a boshqalarga qaraganda kamroq urbanizatsiya bo’lib qolsa-da,
ularning kattaligi va demografik o’sishi tufayli ular allaqachon shahar
posyolkalarida eng ko’p odamlar yashaydi. Osiyo va Afrikada 2,8 milliard odam
shaharlarda yashaydi (jahon shahar aholisining deyarli 67 foizi). Birgina Osiyoda
global shahar aholisining 54 foizi istiqomat qiladi, Xitoy va Hindiston esa uchdan
bir qismidan sal kamrog’iga to’g’ri keladi.
Shunday qilib, hozirgi urbanizatsiya jarayonining asosiy xususiyatlaridan
biri uning rivojlanayotgan mamlakatlarda to’planishidir. Kam rivojlangan
mamlakatlarda shahar aholisi 2018-yildagi 3,2 milliarddan 2050-yilda 5,5
milliardga ko’payishi kutilmoqda. Demografik o’sish darajasi sust bo’lgan
rivojlangan mamlakatlarda shahar aholisining ko’payishi deyarli kutilmayapti:
2018-yildagi 993 million kishidan 2050-yilda 1,1 milliardga yetadi. mintaqalar
yoki shtatlar bo’yicha ham rivojlangan mamlakatlar va eng qashshoq mamlakatlar
o’rtasidagi ko’plab nomutanosibliklarni ko’rsatadi. Masalan, Osiyoda sharqiy
qismi (Xitoy, Janubiy Koreya, Shimoliy Koreya, Yaponiya, Mo g uliston, Tayvan)ʻ ʻ
62 foiz urbanizatsiyalangan bo lsa, qit aning janubida (Afg oniston, Bangladesh,
ʻ ʼ ʻ
Butan, Hindiston, Eron, Maldiv orollari, Nepal, Pokiston, Shri-Lanka) bor-yo g i
ʻ ʻ
35 foiz shaharlashgan.

Demografik og’irligi tufayli Xitoy va Hindiston kelajakda eng ko’p shahar
aholisini qabul qiladi. 2018 yildan 2050 yilgacha Hindistonda shahar aholisi 400
millionga (876 millionga yetadi), Xitoyda esa 250 millionga (1,09 milliardga
ko’tariladi) ko’payishi kutilmoqda. Shunga o’xshash tendentsiyalarni Afrikada
ko’rish mumkin. Ushbu ma’lumotlar iqtisodiy rivojlanish sharoitidagi hozirgi va
kelajakdagi miqdoriy o’zgarishlar ko’lamini ko’rsatadi, bu o’zgarishlarni
o’tmishdagiga qaraganda yanada muammoli holga keltirishi mumkin.
Shunday qilib, dunyoning tez urbanizatsiyasi juda ko’p muammolarni
keltirib chiqaradi. 2015 yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan qabul
26

qilingan o’n etti Barqaror Rivojlanish Maqsadlarining (SDG) o’n birinchi maqsadi
"shaharlarni inklyuziv, xavfsiz, bardoshli va barqaror qilish" ga qaratilgan. Yigirma
birinchi asrda, xususan, global janubda, tengsizliklar kuchayishi fonida shaharlar
qarama-qarshi ijtimoiy va siyosiy sharoitlar yanada ko’proq kontsentratsiyasiga
duch keladi: qashshoqlik bilan birga iqtisodiy dinamizm; kanalizatsiya va
chiqindilarni olib tashlash infratuzilmalarining ishlamay qolishi natijasida sog’liqni
saqlash inqirozi ehtimoli kuchayishi bilan birga yashash sharoitlarini yaxshilash;
ijtimoiy segregatsiya va xarobalarning tarqalishi bilan birga gentrifikatsiya;
shahardagi zo’ravonlik hodisalari bilan bir qatorda, ayniqsa, og’ir sharoitlarda
yashovchi odamlarning kontsentratsiyasi tufayli ta’lim olish imkoniyatini
yaxshilash; kuchli yo’l tirbandligi bilan birga shahar transportini yaxshilash; iqlim
o’zgarishining sog’liqqa ta’siri bilan bir qatorda yechimlarni yaratish va hokazo.
Urbanizatsiya uzoq vaqtdan beri iqtisodiy rivojlanish bilan birga keladi deb
hisoblangan. XVIII-XIX asrlardagi qishloq xo’jaligidagi sanoat inqiloblari bu
hodisaga va G’arb mamlakatlari, xususan, Evropaning iqtisodiy rivojlanishiga
hissa qo’shdi. Qishloqlarni tark etgan aholi sanoatlashtirish uchun zarur bo’lgan
ishchi kuchini ta’minladi, bu esa shaharlar atrofida to’plangan. Aholi daromadining
oshishi bilan bir qatorda, shahar muhitiga ko’chib o’tish ham munosib uy-joy,
sog’liqni saqlash muassasalari va ta’lim tizimidan foydalanish orqali yaxshi
yashash sharoitlari bilan sinonim edi. Shaharga ko’chib o’tish va unga hamroh
bo’lgan turmush tarzi o’zgarishlari (yangi kasbiy faoliyat, erkaklar va ayollarning
ta’lim olish imkoniyatlarini yaxshilash, sog’liqni saqlash tizimiga kirish va
boshqalar) ham ijtimoiy xatti-harakatlarning o’zgarishiga olib keldi, ayniqsa
demografik jihatdan ko’payish darajasining pasayishi bilan.
Biroq, bugungi kunda Osiyo va Afrikaning ko’pgina mamlakatlarida

urbanizatsiya, modernizatsiya va iqtisodiy rivojlanish o’rtasida bunday avtomatik
bog’liqlik endi yo’qdek tuyuladi. 2008 yilda BMT-Habitat hisobotida hatto Afrika
urbanizatsiyasi "qashshoqlikka asoslangan jarayon" sifatida tasvirlangan.
Qishloqlarning ko chishi va demografik o sish ta siri ostida shaharlar endi har
ʻ ʻ ʼ
doim ham past malakali ishchilarni o zlashtira olmayapti, bu esa ko p pog onali
ʻ ʻ ʻ
27

shaharlarning paydo bo lishiga olib keladi, bu yerda iqtisodiy elita tez boyib ketadiʻ
va o rta sinflar o sadi, norasmiy mehnatga majburlangan qashshoq aholi bilan bir
ʻ ʻ
qatorda, bu ularning ijtimoiy va hududiy relegatsiyasining yechimining
o xshashligini ta minlaydi. Xitoy yoki Hindiston kabi kuchli iqtisodiy o’sishni
ʻ ʼ
boshdan kechirayotgan ba’zi rivojlanayotgan mamlakatlarda uchragan
urbanizatsiya jarayoni yaxshilangan va yashash sharoitlarini yaxshilashda va
millionlab odamlarni qashshoqlikdan chiqarishda davom etayotgan bo’lsa-da,
millionlab odamlarni xavfli yoki xavfli iqtisodiy, ijtimoiy va jismoniy vaziyatlarga
olib keladi. Iqtisodiy rivojlanish yo’q yoki juda zaif bo’lgan mamlakatlarda tez
urbanizatsiya oqibatlari yanada keskinlashadi, chunki bu ikki hodisa bir-biriga
ijobiy ta’sir ko’rsatadigan ezgu doirani yaratishga imkon bermaydi. Amaliy nuqtai
nazardan, iqtisodiy o’sishning yo’qligi shaharlarga yangi kelganlarni joylashtirish
uchun zarur bo’lgan shahar infratuzilmalariga sarmoya kiritishni imkonsiz qiladi,
ko’plab yangi shahar aholisining ko’pincha kam sarf-xarajat qilish qobiliyati ular
shahar hayotiga xos bo’lgan amaliyot va xatti-harakatlarni qabul qilmasligini
anglatadi. Shunday qilib, "shahar muhitida yashash sharoitlarining bunday
pasayishi oqibati shaharlarning" qishloqlashuvidir, chunki ularda yashovchi
odamlar qishloq aholisi bilan taqqoslanadigan turmush tarzini o’zlashtiradilar."

Shunday qilib, urbanizatsiya fenomeni ba’zi shaharlarning gibrid tabiatini
kuchaytiradi, masalan, Lagos, "ya’ni, katta qishloq-shahar yoki katta
urbanizatsiyalashgan qishloq".
Urbanizatsiya va rivojlanish o’rtasidagi avtomatik
bog’liqlikning yo’qligi, ammo bizni global shimoldagi "yaxshi" urbanizatsiya va
global janubdagi "yomon" urbanizatsiya o’rtasidagi teng ravishda avtomatik
qarama-qarshilikni taxmin qilishga olib kelmasligi kerak.
Shunga qaramay,
demografik o sish va shaharlarning tez o sishi, lekin unga hamroh bo lmagan
ʻ ʻ ʻ
iqtisodiy o sish bilan ko plab rivojlanayotgan mamlakatlar hozirda katta shahar
ʻ ʻ
muammolariga duch kelishmoqda.
Urbanizatsiya va uy-joy. Infratuzilma haqida gap ketganda, uy-joy
muammosi shaharlarning kuchli o’sishini boshdan kechirayotgan barcha
rivojlanayotgan mamlakatlar uchun asosiy muammo hisoblanadi. 2005-yilda BMT-
28

Habitat hisobotida 2030-yilga kelib “3 milliardga yaqin kishi uy-joy va asosiy
infratuzilma xizmatlariga ega bo’lishi kerakligi bashorat qilingan. Keyingi 25 yil
ichida uy xo’jaliklari sonining o’sishini ta’minlash uchun yiliga 35,1 million uy-
joy kerak bo’ladi. Bu hisob, o’z navbatida, kuniga 96 150 ta yoki soatiga 4000 ta
uy-joy qurishni tashkil etadi”. Hisobotda Indoneziyada “2000 yil davomida
mamlakatning 85 millionlik shahar aholisi allaqachon umumiy aholining 40 foizini
tashkil qilgani ko’rsatilgan. 2010 yilga kelib u 120 million kishi bilan 50 foizni
tashkil qiladi. Kelgusi o’n yil uchun uy-joyga bo’lgan ehtiyojning yillik
prognozlari taxminan 735 000 ta yangi va qo’shimcha 420 000 ta yaxshilanishga
muhtoj. Biroq, bunday qurilish loyihalari katta miqdordagi mablag’ni talab qiladi,
na xususiy, na davlat sektori berishga tayyor emas. Shunga qaramay, bu muhim
masala: shaharlar, ayniqsa, nafaqat global janubda, qashshoq aholi uchun katta
norasmiy turar-joy maydoniga aylanmasligini qanday ta’minlashimiz mumkin?
Shuning uchun hozirgi urbanizatsiya jarayoni muammosi qashshoqlik
muammosidan ajralmasdir.
Darhaqiqat, eng katta urbanizatsiyani ko’radigan mamlakatlar qashshoqlik
chegarasidan pastda yashaydigan eng ko’p odamlarga ega mamlakatlardir. Misol
uchun, 2015 yilda Sahroi Kabirdan janubiy Afrika aholisining 41 foizi o’ta
qashshoqlik chegarasida, kuniga 1,90 dollar yoki undan kam daromad bilan
yashagan. Urbanizatsiya, qashshoqlik va uy-joy etishmasligidan kelib chiqadigan
muammolarga qo’shimcha ravishda, sog’liqni saqlash va gigiyena
infratuzilmalarining etarli darajada ta’minlanmaganligi, toza ichimlik suvi bilan
ta’minlanmaganligi va sanitariya infratuzilmasining etishmasligi tufayli aholi
salomatligiga ham ta’sir ko’rsatadi. 6

2.2 Megapolislarning atrof-muhitga va ijtimoiy muhitga ta’siri
Shaharlar odamlarning iqtisodiy faoliyatining qaynoq nuqtalariga aylandi.
Neolit davridagi birinchi shaharlarning paydo bo’lishidan to 21-asr
metropoliyasigacha ularning atrof-muhitga ta’siri doimo aniq bo’lib kelgan.
Qishloqdagidan ko’ra ko’proq odamlar shaharlarda yashayotganligi sababli, bu
6
https://shs.cairn.info/article/E_RIS_112_0047?lang=en
29

atrof-muhit ta’sirini tushunish juda muhimdir. 20-asrda megapolislarning paydo
bo’lishi va ularning aholi soni va iqtisodiy kuchining doimiy o’sishi bilan atrof-
muhitga ta’siri global miqyosga yetdi. Shahar joylari havo sifatiga barcha
miqyosda sezilarli ta’sir ko’rsatishi uzoq vaqtdan beri tan olingan. Shahar
aglomeratsiyasining ta’siri ko’plab modellashtirish tadqiqotlari va kuzatuv
kampaniyalariga duchor bo’lgan (masalan, Uayt va boshqalar, 1976 , Hov va
boshqalar, 1978 ). Katta shaharlarning katta masofalarda, hatto yarim shar
shkalasigacha havo ifloslanishiga sezilarli hissa qo’shish salohiyati ham
aniqlangan.
Dunyodagi eng yirik shaharlar "megapolislar" deb nomlandi. Megapolislar
- aholisi o’n milliondan ortiq bo’lgan shaharlar aglomeratsiyasi. Aholining yuqori
zichligi va korxonalar va ishlab chiqarish ob’ektlarining ko’pligi bu megapolislarni
nafaqat iqtisodiy faoliyatning qaynoq nuqtalariga, balki atrof-muhitga ta’sir
qiluvchi katta ifloslantiruvchi manbalarga ham aylantiradi. Atmosferaga karbonat
angidrid, azot oksidi va uchuvchi organik birikmalar, ammiak, oltingugurt dioksidi
va qora va organik uglerod kabi aerozol turlari va mikroelementlarning
atmosferaga chiqarilishi, shubhasiz, inson faoliyati natijasida yuzaga keladigan
zararli ta’sirlar. Issiqxona gazlari va ifloslantiruvchi moddalarning bu chiqindilari
atmosfera tarkibiga ham, iqlimga ham ta’sir qiladi.
Megapolisning atrof-muhitga ta’sirining eng muhim jihatlarini qisqacha
muhokama qilamiz. Birinchi bo’limda keyingi muhokamalarda qo’llaniladigan bir
nechta asosiy tushunchalar tushuntiriladi. Keyin megapolislarning atrof-muhitga
ta’siri "oyoq izlari" deb ataladigan bir nechta turli xil ta’riflarni qo’llash orqali
muhokama qilinadi. Uchinchi bo’limda megapolislarning atmosfera tarkibi va
iqlimiga ta’siri alohida muhokama qilinadi.
Mavzuning kengligi va cheklangan joy tufayli bu erda taqdim etilgan
muhokama qisqa va biroz yuzaki bo’lib qolishi kerak. Biroq, biz har bir holatda
asosiy g’oyalarni taqdim etishga va batafsil muhokama qilish bizdan ushbu maqola
doirasidan tashqariga chiqishni talab qiladigan foydali havolalarni kiritishga
harakat qildik. Shunga qaramay, bizning umidimiz va maqsadimiz o’quvchiga
30

megapolislarning atrof-muhitga, xususan, atmosfera tarkibi va iqlimiga ta’siri
haqida qisqacha ma’lumot berish va ushbu mavzuga yanada qiziqishni
rag’batlantirishdir.
1950 yilda nashr etilgan maqolada Vere Gordon Xlide aholi zichligining
ortib borish tendentsiyasini aks ettiruvchi o’nta umumiy ko’rsatkichni qo’llash
orqali aholi punktini "shahar" deb tasniflash uchun aniqladi, bu esa kasblar
bo’yicha yuqori darajadagi tabaqalanish va ixtisoslashuv bilan birga keladi. Ushbu
ta’rifni hisobga olgan holda aytishimiz mumkinki, birinchi shaharlar
Mesopotamiya va Misrda neolit inqilobidan keyin deyarli 10 000 yil oldin paydo
bo’lgan. O’shandan beri insoniyat tarixining ko’p qismida aholining katta qismi
qishloq sharoitida yashashni davom ettirdi va qishloq xo’jaligi bilan shug’ullandi ,
kichik miqyosdagi savdo va ishlab chiqarish markazlarida esa asosiy iqtisodiy
mashg’ulot edi. Biroq, 19-asrning boshlarida urbanizatsiyaning keskin o’sishi sodir
bo’ldi va bu tendentsiya o’shandan beri davom etmoqda.
Sanoatlashtirish davridan beri shahar aholisining o’sishi qishloq joylardan
shaharlarga migratsiyaning davom etishi va tibbiyot, fan va muhandislik
sohasidagi ulkan yutuqlardan keyin demografik kengayish bilan bog’liq. Ushbu
global tendentsiya 2007 yilda muhim nuqtaga yetdi, o’shanda insoniyat tarixida
birinchi marta shahar aholisi soni bo’yicha qishloq joylaridagi aholi sonidan oshib
ketdi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2007 yildagi "YUNFPA dunyo
aholisining 2007 yildagi holati - Shahar o’sishi potentsialini ochish" hisobotida
global urbanizatsiya tendentsiyasi muqarrar va kelajakda ham davom etishi
mumkinligi ta’kidlangan.
Eng yirik shaharlar bir necha milliondan ortiq aholiga yetib bordi. Bunday
o’lchamdagi shaharlar "mega-shaharlar" deb ataladi. Rasmiy, kengroq ta’rif hali
mavjud emas, lekin umumiy konsensusga ko’ra ko’proq yoki kamroq - va
BMTning aholi hisobotlariga ko’ra - megapolis "jami aholisi o’n million kishidan
ortiq bo’lgan metropolitan hudud" deb ta’riflanadi. Megapolislar bitta metropolitan
hudud bo’lishi mumkin yoki birlashgan ikki yoki undan ortiq bunday hududlardan
31

iborat bo’lishi mumkin. Ikkinchi holda, megapolis ba’zan "konurbatsiya",
"metropolis" yoki "metropleks" deb nomlanadi.
Megapolislarning bir nechta ro’yxati mavjud. 1 Ushbu ro’yxatlarga ko’ra
hozirda dunyoda 20 dan 30 gacha megapolislar mavjud. Taqqoslash uchun, eng
kattalari 2014 yilda 39,400,000 aholisi bo’lgan Tokio (Tokio Metropolisida ~
13,200,000), Shanxay 29,600,000 (ko’rinishidan hammasi Metropolisda, lekin
taxminan 50% doimiy aholi toifasiga kiradi) va Nyu-Dehli% 50% ga teng. (25 300
000), Mexiko (22 200 000) va Nyu-York (21 800 000). Tokio eng katta poytaxt
hududi bo’lsa-da, Shanxay hozirgi kunda eng katta shahardir. Bugungi kunda
dunyo aholisining taxminan 10 foizi megapolislarda yashaydi. Biroq,
megapolisning qat’iy ta’rifi yo’qligi sababli, bu aholi ulushi juda yuqori
noaniqlikni keltirib chiqaradi.
Megapolislar atrof-muhitga bir necha jihatdan ta’sir qilishi mumkin. Aholi
oziq-ovqat va energiya iste’mol qiladi va chiqindilarni qattiq, suyuq va gazsimon
shaklda ishlab chiqarish va ishlab chiqarish yoki xizmat ko’rsatish kabi
tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun ishlab chiqaradi. Aholi zichligi juda
yuqori bo lganligi sababli ko p hollarda mahalliy sharoitda na oziq-ovqat, na xomʻ ʻ
ashyo, na energiya ishlab chiqarish mumkin emas. Natijada, atrof-muhitga
qo’shimcha ta’sir tovarlar va chiqindilarni shaharlar ichida va tashqarisida tashish
orqali yuzaga keladi. Ta’sir va uning kengayishi mahalliydan mintaqaga va hatto
global miqyosga yetib boruvchi izlarning turli shakllarida ifodalanishi mumkin. Bu
erda muhokama qilinadigan ba’zi oyoq izlari ekologik, atmosfera va iqlim izlari.
Asosiy urg’u ikkinchisiga qaratiladi.
Shahar chiqindilarining global havo sifatiga ta’siri bo’yicha birinchi
tadqiqot Mayer va boshqalar tomonidan nashr etilgan. Taxminan bir vaqtning
o’zida kichik miqdordagi tadqiqotlar megapolislarning mintaqaviy miqyosdagi
havo sifatiga ta’sirini tahlil qildi. Megapolislarning global miqyosdagi ta’siri
birinchi bo’lib ifloslantiruvchi moddalarning global atmosfera tarqalishiga va
global atmosfera kimyosiga qaratilgan bir qator modellashtirish tadqiqotlarida
32

ko’rib chiqildi. Megapolis emissiyalarining iqlim tizimiga potentsial ta’siri
Folberth va boshqalarda umumlashtirilgan.
Yuqorida sanab o’tilgan bir nechta tadqiqotlar megapolislar va ularning
atrof-muhit o’rtasidagi bog’liqlikni mahalliy miqyosdan mintaqaviy miqyosga
o’rganish uchun maxsus boshlangan yirik tadqiqot harakatlarining bir qismi
sifatida o’tkazildi. Megapolislar 11 mamlakatdan jami 23 ta tadqiqot guruhini o zʻ
ichiga olgan umumevropa loyihasi bo lgan. Ushbu loyihaning asosiy maqsadi
ʻ
megapolislar va yirik havoni ifloslantiruvchi issiq nuqtalarning mahalliy,
mintaqaviy va global havo sifatiga ta’sirini baholash va havo sifati va iqlim
o’rtasidagi fikr-mulohazalarni miqdoriy baholashga qaratilgan. Megapolislar ostida
ishlab chiqarilgan nashrlarning to’liq ro’yxatini loyiha veb-sahifasida topish
mumkin.
Sanoat va energiya ishlab chiqarish, transport yoki uy-joylarni isitish kabi
megapolislardagi inson faoliyatining aksariyati turli xil chiqindilarni ishlab
chiqaradi. Biroq, bu atrof-muhitga eng keng tarqalgan ta’sirga ega bo’lgan iz
gazlari va aerozollar ko’rinishidagi ifloslantiruvchi moddalarning emissiyasidir.
Azot oksidi uglerod oksidi va uchuvchi organik birikmalarning emissiyasi
troposferada ozon hosil qiladi va buning natijasida gidroksidlar hosil bo’lishini
aniqlaydi. atmosferaning oksidlanish qobiliyati. Aksariyat ifloslantiruvchi
moddalar uchun radikali bilan reaksiya ularning atmosfera hayotini belgilaydi.
Hozirgi vaqtda butun insoniyat aholisining taxminan 10% megapolislarda
istiqomat qilayotgan bu iqtisodiy faoliyatning qaynoq nuqtalari va shuning uchun
chiqindilar ishlab chiqarish atmosferani ifloslantiruvchi moddalarning muhim
manbalari hisoblanadi. 7
2.3 Kelajakda urbanizatsiya jarayonining rivojlanish prognozlari
Shahar yer qoplamining o’zgarishi biologik xilma-xillikka tahdid soladi va
yashash muhitini, biomassani va uglerodni saqlashni yo’qotish orqali ekotizim
mahsuldorligiga ta’sir qiladi. Biroq, 2030 yilga borib dunyo shaharlari aholisi
qariyb 5 milliardga ko’payadi, degan prognozlarga qaramay, shaharlarning
7
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0269749114003844#:~:text=Environmental%20impacts%20of
%20megacities%20%E2%80%93%20megacity,such%20as%20manufacture%20or%20services.
33

kelajakdagi joylashuvi, kattaligi va kengayish sur’atlari haqida kam narsa ma’lum.
Agar aholi zichligining hozirgi tendentsiyalari davom etsa va shaharlarning
kengayish ehtimoli yuqori bo’lgan barcha hududlar o’zgarsa, 2030 yilga kelib,
shaharlar er qoplami 1,2 million km 2 ga ko’payadi va 2000 yildagi global shahar
yer maydonini deyarli uch baravar oshiradi. 2000 yilda shaharsozlik nisbatan
buzilmagan: Sharqiy Afromontan, G’arbiy Afrikaning Gvineya o’rmonlari, G’arbiy
Gats va Shri-Lankaning issiq nuqtalari. Pantropikada shahar kengayish ehtimoli
yuqori bo’lgan hududlardan o’simlik biomassasining yo’qolishi 1,38 PgC ni tashkil
etadi, bu tropik o’rmonlarning kesilishi va erdan foydalanishning o’zgarishi
natijasida emissiyalarning ~5% ga teng. Urbanizatsiya ko’pincha mahalliy
muammo deb hisoblansa-da, rejalashtirilgan shahar kengayishining umumiy global
ta’siri global biologik xilma-xillik va o’simliklarning uglerod yo’qotilishini
minimallashtirish uchun kelajakdagi o’sish traektoriyalariga ta’sir qilish uchun
muhim siyosat o’zgarishlarini talab qiladi.
Shahar aholisining o’sishi global hodisa bo’lsa-da, bizning natijalarimiz
shuni ko’rsatadiki, shahar kengayishi va u bilan bog’liq er qoplamining
o’zgarishining asosiy qismi bir necha mintaqalarda to’planadi. Global miqyosda
5,87 million km 2 dan ortiq yerning 2030 yilga kelib shaharlarga aylantirilishining
ijobiy ehtimoli (>0%) va ularning 20 foizi (1,2 million km2) shaharning kengayish
ehtimoli yuqori (>75%). Agar yuqori ehtimoli bo’lgan barcha hududlar (>75%)
shahar erlariga aylantirilsa, 2000-yildan boshlab global shahar darajasida 185%
o’sish kuzatiladi.
Dunyo miqyosida shaharlarning kengayish ehtimoli yuqori bo’lgan
o’sishning deyarli yarmi Osiyoda sodir bo’lishi prognoz qilinmoqda, Xitoy va
Hindiston mintaqaviy umumiy hajmning 55 foizini o’zlashtiradi. Xitoyda
shaharning kengayishi Xanchjoudan Shenyanggacha bo’lgan 1800 km uzunlikdagi
qirg’oq shahar koridorini yaratish uchun prognoz qilinmoqda. Hindistonda
shaharlarning kengayishi ettita shtat poytaxti atrofida to’planishi prognoz
qilinmoqda, hozirda ko’plab kichik qishloqlar va shaharlar mavjud bo’lgan
Himoloy mintaqasida katta ehtimollik bilan o’sish ehtimoli prognoz qilinmoqda.
34

Shahar er qoplamining o’sish sur’ati Afrikada eng yuqori bo’lib, 2000 yil
darajasidan 590% ni tashkil qiladi. Bu erda kengayish beshta mintaqada to’planadi:
Misrdagi Nil daryosi, Gvineya ko’rfazidagi G’arbiy Afrika qirg’og’i, Keniya va
Ugandadagi Viktoriya ko’lining shimoliy qirg’oqlari va Ruanda va Burundi,
Nigeriya shimolidagi Kano mintaqasi va kattaroq Addis-Abeba, Efiopiya.
Shaharlarda yashovchi umumiy aholi ulushi allaqachon yuqori bo’lgan Shimoliy
Amerikada (78%), prognozlar 2030 yilga borib shahar erlari deyarli ikki baravar
ko’payishini ko’rsatmoqda. Shuningdek, prognozlar shuni ko’rsatadiki, tadqiqotda
qatnashgan 221 mamlakatdan 48 tasida shaharlar arzimas darajada kengayish
kuzatiladi. 8
Prognozlarni ehtiyotkorlik bilan ko’rib chiqish va ulardan foydalanish
kerak bo’lsa-da, bobning sintezi muhim ijtimoiy-iqtisodiy va atrof-muhitga ta’sir
ko’rsatadigan bir nechta asosiy topilmalar haqida xabar beradi, jumladan
quyidagilar:
2030 yilga borib, dunyo shahar aholisi hozirgi 3,4 milliarddan deyarli 5
milliardga ko’payishi kutilmoqda;
Shahar hududlari jahon iqtisodiyotida ustunlik qiladi - shahar iqtisodiyoti
hozirda global yalpi qo’shilgan qiymatning 90% dan ortig’ini ishlab chiqaradi;
2000 yildan 2030 yilgacha global shaharlar er qoplamining foiz o’sishi
200% dan oshadi, global shahar aholisi esa 70% dan bir oz ko’proq o’sadi. Bizning
so’nggi prognozlarimizning sintezi shuni ko’rsatadiki, 2030 yilda mavjud bo’lgan
umumiy shahar erlarining 50% - 60% 21-asrning dastlabki uch o’n yilligida
quriladi.
Shahar dinamik prognozlarining qiyinchiliklari va cheklovlari, shuningdek,
mumkin bo’lgan innovatsion ilovalar va barqaror shahar kelajagiga potentsial
yo’llar muhokama qilinadi. 9
8
https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1211658109#sec-1
9
https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-007-7088-1_21
35

XULOSA
Dunyoviy shaharlar, yirik aglomeratsiyalar va megapolislarning
shakllanishi va rivojlanishi global miqyosda urbanizatsiya jarayonining muhim
natijalaridan biri hisoblanadi. Ushbu jarayon insoniyat taraqqiyotining turli
bosqichlarida shakllangan bo’lib, zamonaviy davrda iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy
muhitga katta ta’sir ko’rsatmoqda.
Kurs ishida shaharlarning shakllanish tarixi, ularning rivojlanish
bosqichlari va urbanizatsiya jarayoni chuqur tahlil qilindi. Dastlabki bosqichda
aholi manzilgohlari kichik qishloqlar sifatida vujudga kelgan bo’lsa, vaqt o’tishi
bilan ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishi, transport tizimining yaxshilanishi
va savdo munosabatlarining kengayishi natijasida yirik shaharlar shakllana
boshladi. Ayniqsa, sanoat inqilobidan so’ng urbanizatsiya jarayoni jadallashib,
aglomeratsiyalar va megapolislarning rivojlanishiga zamin yaratildi.
Shahar aglomeratsiyalarining shakllanishi va rivojlanishi mamlakat
iqtisodiyoti uchun muhim rol o’ynaydi. Yirik shaharlar va aglomeratsiyalar
iqtisodiy markazlar sifatida ishlab chiqarish, savdo, transport va innovatsiyalarni
o’zida jamlagan. Bunday hududlarda infratuzilmaning rivojlanishi, aholining hayot
sifatining yaxshilanishi va yangi ish o’rinlarining yaratilishi kuzatiladi. Shu bilan
birga, urbanizatsiya jarayoni tabiiy resurslardan ortiqcha foydalanish, ekologik
muammolar va ijtimoiy tengsizlik kabi salbiy oqibatlarni ham keltirib chiqarishi
mumkin.
Zamonaviy shaharlar va megapolislarning rivojlanish istiqbollari
urbanizatsiyaning jadal sur’atda o’sib borishini ko’rsatmoqda. Yirik shaharlar
global miqyosdagi iqtisodiy, madaniy va siyosiy markazlarga aylanib, xalqaro
maydonda o’z ta’sirini oshirib bormoqda. Shu bilan birga, megapolislarning
ekologik muhitga salbiy ta’siri, transport va kommunal infratuzilmadagi
muammolar ham dolzarb masala bo’lib qolmoqda. Shuning uchun kelajakda
urbanizatsiya jarayonini barqaror rivojlantirish, ekologik muvozanatni saqlash va
yashil infratuzilmalarni rivojlantirish dolzarb vazifalardan biri bo’lib qoladi.
36

Kelajakda urbanizatsiya jarayonining rivojlanish prognozlariga ko’ra, yirik
shaharlar soni ortib borishi, texnologik yutuqlar va aqlli shahar konsepsiyalari
keng joriy etilishi kutilmoqda. Shaharsozlik jarayonida ekologik barqarorlik,
zamonaviy transport tizimlari va yashash muhitini yaxshilash kabi omillar ustuvor
yo’nalish sifatida ko’rib chiqilishi kerak.
Xulosa qilib aytganda, dunyoviy shaharlar va yirik aglomeratsiyalar
iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotning ajralmas qismi hisoblanadi. Lekin bu
jarayonning ijobiy va salbiy jihatlarini muvozanatlashtirish, kelajak
urbanizatsiyasini barqaror rivojlantirish yo’nalishida aniq chora-tadbirlar ishlab
chiqish muhimdir. Shunday qilib, shaharlarning boshqaruvi va rejalashtirilishi uzoq
muddatli istiqbol asosida olib borilishi lozim.
37

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. A.S. Soliyev, S.K. Tashtayeva, M.M. Egamberdiyeva. Shaharlar
geografiyasi. O‘quv qo’llanma.-T.: «Barkamol fayz media», 2018,184 b.
2. Soliyev A.S. Shaxarlar geografiyasi. Maruzalar matni - T .:O’zMU, 2000, 86
b
3. Мирзаев М.К. Районное планирование и территориальное расселение. -
Учебник - Т.: «Наука и техника», 2014.
4. Исамухамедова Д.У. , Мирзаев М.К. Теория современного городского
планирования. - Учебное пособие - Т.: ТАКИ, 2015.
5. Lappo G.M. Goroda na puti v budushee .- M.: Izdatelstvo «Misl», 1987.
6. Исамухамедова Д.У. Содикова М.А. , Мирзаев М.К.
«Градостроительное проектирование» – Учебное пособие – Т.: ТАКИ, 2015.
7. Gayratovna, I. D., & Lola, K. (2022). SAMARKAND HISTORY AND
ARCHITECTURE OF HISTORIC COURTYARD HOUSES.
8. https://pedagoglar.org/02/article/download/4170/3830/7530
9. https://www.dreamstime.com/megacities-world-political-map-largest-cities-
more-than-ten-million-people-metropolitan-areas-tokyo-shanghai-
image118081885
10. https://mrnussbaum.com/world-cities-interactive-map
38

ILOVALAR
1 – ILOVA
MDH yirik shahar aglomerasiyalarining o sish dinamikasiʻ
(G.M. Lappo bo yicha).
ʻ
Manba: rasm internet saytidan olindi [8]
2 – ILOVA
Jahonning yirik megapolislari xaritasi.
Manba: rasm internet saytidan olindi [9]
39

3 – ILOVA
Jahonning yirik shaxarlari
Manba: rasm internet saytidan olindi [10]
40

MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………… 3
I BOB SHAHARLARNING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISH
BOSQICHLARI
1.1 Dunyoda aholi manzilgohlari va shaharlarning paydo bo’lishi………………...
6
1.2 Shahar aglomerasiyalarining vujudga kelish va rivojlanish yo llari………….ʻ
10
1.3 Aglomeratsiyalar rivojlanishining mamlakat iqtisodiyotidagi o’ziga xos
o’rni……………………………………………………………………………….
15
II BOB ZAMONAVIY SHAHARLAR VA MEGAPOLISLARNING
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
2.1 Dunyodagi yirik shaharlar va ularning urbanizatsiya jarayoniga ta’siri………
23
2.2 Megapolislarning atrof-muhitga va ijtimoiy muhitga ta’siri………………….
29
2.3 Kelajakda urbanizatsiya jarayonining rivojlanish prognozlari………………..
33
XULOSA…………………………………………………………………………
36
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….. 38
ILOVALAR……………………………………………………………………... 39
41

Купить