Egri soliqlar va ularni ishlab chiqarish samaradorligiga ta’sirining tahlili - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	54.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Апрель 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Diiyorbek

Дата регистрации 11 Март 2026

0 Продаж

Egri soliqlar va ularni ishlab chiqarish samaradorligiga ta’sirining tahlili

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
___________ NOMIDAGI
___________ DAVLAT UNIVERSITETI
IQTISODIYOT FAKULTETI
«_________________________» kafedrasi
“______________”
fanidan
K U R S I S H I
Mavzu: « Egri soliqlar va ukarni ishlab chiqarish samaradorligiga ta’sirining
tahlili »
Bajardi: ______________
Qabul qildi: ______________
Toshkent - 2025

Mundarija
KIRISH…………….………………………………………………………………3
I BOB. Egri soliqlarning nazariy asoslari …………..………………………..
….6
1.1.Egri soliqlarning mohiyati va iqtisodiy ahamiyati………..
………………..6
1.2. Egri soliqlarning narxlar va talabga ta’siri …………………………….…
13
1.3. Egri soliqlar va raqobat muhitiga
ta’siri………………………………….18
II BOB. O‘zbekistonda egri soliqlar va ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish yo‘llari …...…………………………………………………………..….22
2.1. O‘zbekistonda egri soliqlar tizimi (QQS, aksiz solig‘i)…………….
…….22
2.2. Ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda soliq siyosatini
takomillashtirish yo‘nalishlari………………….…………………………………27
2.3. Soliq siyosatini takomillashtirish va ilg‘or xorijiy tajribalar….
……….....32
XULOSA………………………………………………………...………….35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………..37
2

Kiris h
Kurs ishining dolzarbligi bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat byudjeti
daromadlarini shakllantirishda soliqlar muhim o‘rin tutadi. Soliqlar bevosita va
egri soliqlarga bo‘linadi. Egri soliqlar, ayniqsa, davlat byudjeti tushumlarida
salmoqli ulushga ega bo‘lib, ishlab chiqarish va iste’mol jarayonlariga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois egri soliqlarning ishlab chiqarish samaradorligiga
ta’sirini o‘rganish dolzarb masalalardan biridir.
Mazkur kurs ishining maqsadi egri soliqlarning iqtisodiy mohiyatini ochib
berish hamda ularning ishlab chiqarish samaradorligiga ta’sirini tahlil qilishdan
iborat. Egri soliqlar - bu tovarlar va xizmatlar narxiga qo‘shib undiriladigan
soliqlar bo‘lib, ularning soliq yuki to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlab chiqaruvchidan emas,
balki oxirgi iste’molchidan olinadi. Qo‘shilgan qiymat solig‘i, aksiz solig‘i va
bojxona bojlari egri soliqlarning asosiy turlariga kiradi. Ushbu soliqlar davlat
byudjeti daromadlarining salmoqli qismini tashkil etib, ularni undirish nisbatan
qulay va barqaror hisoblanadi. Shu bilan birga, egri soliqlarning ishlab chiqarish
jarayonlariga ta’siri murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib, ularni chuqur tahlil qilish
dolzarb ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Ishlab chiqarish samaradorligi iqtisodiy
o‘sishning asosiy omillaridan biri bo‘lib, mavjud resurslardan oqilona foydalanish
orqali maksimal natijaga erishishni anglatadi.
Samaradorlikning oshishi mahsulot tannarxining pasayishi, mehnat
unumdorligining ortishi, texnologik yangilanishlar hamda raqobatbardoshlikning
kuchayishi bilan bevosita bog‘liqdir. Shu nuqtai nazardan, soliq yukining darajasi
va tuzilmasi ishlab chiqarish samaradorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa,
egri soliqlarning mahsulot narxiga qo‘shilishi ishlab chiqaruvchilar faoliyatiga
bilvosita ta’sir etib, xarajatlar tarkibini, foyda normasini va investitsiya
imkoniyatlarini o‘zgartiradi. Hozirgi globallashuv sharoitida mamlakatlar
o‘rtasidagi raqobat kuchayib borayotgan bir paytda, milliy ishlab chiqarishning
samaradorligini oshirish muhim strategik vazifalardan biri hisoblanadi. Bu
3

jarayonda soliq tizimining, xususan egri soliqlarning optimal darajada belgilanishi
alohida ahamiyatga ega.
Yuqori soliq stavkalari qisqa muddatda byudjet daromadlarini oshirishi
mumkin, biroq uzoq muddatda ishlab chiqarish hajmining qisqarishi, yashirin
iqtisodiyotning kengayishi va investitsion faollikning pasayishiga olib kelishi
ehtimoli mavjud. Aksincha, oqilona va muvozanatli soliq siyosati ishlab
chiqarishni rag‘batlantirishi hamda iqtisodiy samaradorlikni oshirishga xizmat
qilishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotida ham egri soliqlar muhim
fiskal manba hisoblanadi. So‘nggi yillarda soliq tizimini isloh qilish, soliq yukini
kamaytirish va soliq ma’muriyatchiligini soddalashtirishga qaratilgan chora-
tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ushbu islohotlar doirasida egri soliqlarning ishlab
chiqarish samaradorligiga ta’sirini chuqur tahlil qilish, ularning ijobiy va salbiy
jihatlarini aniqlash hamda samarali soliq mexanizmlarini ishlab chiqish zarurati
yuzaga kelmoqda. Ayniqsa, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari
faoliyatida egri soliqlarning ta’siri yaqqol namoyon bo‘lib, bu masala alohida
e’tiborni talab etadi.
Kurs ishining ahamiyati. Ushbu kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati
shundan iboratki, unda egri soliqlarning nafaqat fiskal, balki rag‘batlantiruvchi
xususiyatlari ochib beriladi. Olingan xulosalar va ishlab chiqilgan takliflar
O‘zbekiston sharoitida soliq qonunchiligini takomillashtirish, yashirin iqtisodiyot
ulushini qisqartirish va korxonalarda ishlab chiqarish samaradorligini oshirish
bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqishda muhim manba bo‘lib xizmat qilishi
mumkin.
Mazkur ishning asosiy maqsadi: Egri soliqlarning iqtisodiy mohiyatini
ochib berish, ularning ishlab chiqarish samaradorligiga ta’sirini nazariy va amaliy
jihatdan tahlil qilish hamda mavjud muammolar yuzasidan ilmiy xulosalar
chiqarishdan iboratdir. Tadqiqot jarayonida iqtisodiy tahlil, taqqoslash,
umumlashtirish hamda statistik ma’lumotlardan foydalanish usullari qo‘llaniladi.
Olingan natijalar soliq siyosatini takomillashtirish, ishlab chiqarishni
4

rag‘batlantirish va iqtisodiy samaradorlikni oshirishga qaratilgan takliflar ishlab
chiqishda amaliy ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqot obyekti - egri soliqlar va ularning korxona darajasida ishlab
chiqarish samaradorligiga ta’siri. Tadqiqot predmeti egri soliqlarning ishlab
chiqarish samaradorligiga ta’siri va ularning korxonalar faoliyati hamda iqtisodiy
natijalarga ta’sirini tahlil qilish.
T adqiqot metodologiyasi . Tadqiqot jarayonida quyidagi metodlar qo‘llanadi:
Statistika va moliyaviy hisobotlarni tahlil qilish; Soliq va iqtisodiy normativ-
huquqiy hujjatlarni o‘rganish; Korxona darajasida kiritilgan egri soliqlar va ishlab
chiqarish samaradorligini raqamli ko‘rsatkichlar orqali baholash; Diagramma,
grafik va indekslar yordamida vizual tahlil.
Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi 38 varaq, foydalanilgan adabiyot va
xulosalardan iborat bo lib, Temes New Roman 14 lik shiriftda 1,5 intervalda.ʻ
Mazkur kurs ishi 3 bob, umumiy xulosa va tavsiyalar, 2 ta jadval va adabiyotlar
ro`yhatidan iborat
5

I BOB Egri soliqlarning nazariy asoslari
1.1 Egri soliqlarning mohiyati va iqtisodiy ahamiyati
Bozor iqtisodiyoti sharoitida soliq tizimi davlatning iqtisodiy siyosatini
amalga oshirishda muhim moliyaviy vosita hisoblanadi. Soliqlar orqali davlat
byudjeti daromadlari shakllantiriladi, iqtisodiy jarayonlar tartibga solinadi hamda
ijtimoiy barqarorlik ta’minlanadi. Soliqlar o‘zining undirish shakli va iqtisodiy
ta’sir mexanizmlariga ko‘ra to‘g‘ri va egri soliqlarga bo‘linadi. Ushbu tasnif soliq
nazariyasida muhim o‘rin tutib, egri soliqlarning mohiyati, vazifalari va
iqtisodiyotga ta’sirini chuqur o‘rganishni taqozo etadi.
Egri soliqlar - bu tovarlar va xizmatlar narxiga qo‘shib undiriladigan soliqlar
bo‘lib, ularning haqiqiy soliq yukini oxir-oqibatda iste’molchi ko‘taradi. Bunda
soliqni davlat byudjetiga ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchi to‘lasa-da, u mahsulot
narxiga qo‘shilganligi sababli iste’molchi tomonidan qoplanadi. Shu jihati bilan
egri soliqlar to‘g‘ri soliqlardan farq qiladi, chunki to‘g‘ri soliqlarda soliq to‘lovchi
bilan soliq yukini ko‘taruvchi shaxs bir xil bo‘ladi. Egri soliqlarning paydo bo‘lishi
va rivojlanishi tarixan savdo va bozor munosabatlarining kengayishi bilan
chambarchas bog‘liq. Ilk davrlarda davlatlar asosan bojxona bojlari va savdo
yig‘imlari orqali daromad olgan. Keyinchalik sanoat ishlab chiqarishining
rivojlanishi natijasida aksiz soliqlari, XX asrda esa qo‘shilgan qiymat solig‘i keng
joriy etildi.
Bugungi kunda egri soliqlar ko‘plab mamlakatlarda davlat byudjeti
daromadlarining asosiy manbalaridan biri hisoblanadi. Egri soliqlarning nazariy
asoslarini tushuntirishda klassik va neoklassik iqtisodiy nazariyalar muhim
ahamiyatga ega. Klassik iqtisodchilar, xususan A. Smit soliqlarning adolatlilik,
aniqlik, qulaylik va tejamkorlik tamoyillariga asoslanishi lozimligini ta’kidlagan.
U egri soliqlarning iste’molga ta’sirini tan olgan holda, ularning haddan tashqari
oshirilishi aholining turmush darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishini qayd etgan.
Neoklassik nazariyada esa egri soliqlar bozor muvozanatiga ta’sir qiluvchi omil
sifatida qaralib, talab va taklif elastikligi orqali ularning yukini kim ko‘tarishi tahlil
6

qilinadi. Egri soliqlarning asosiy turlariga qo‘shilgan qiymat solig‘i, aksiz solig‘i
va bojxona bojlari kiradi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i ishlab chiqarish va realizatsiya jarayonining har bir
bosqichida yaratilgan qo‘shilgan qiymatga solinadi. Uning nazariy ustunligi
shundaki, u soliqni ko‘p bosqichli undirish orqali soliqdan qochishni kamaytiradi
va nisbatan neytral soliq turi hisoblanadi. Aksiz solig‘i esa, asosan, ijtimoiy
jihatdan zararli yoki hashamatli tovarlarga nisbatan qo‘llanilib, iste’molni cheklash
va byudjet daromadlarini oshirish vazifasini bajaradi. Bojxona bojlari esa milliy
ishlab chiqaruvchilarni himoya qilish va tashqi savdoni tartibga solish vositasi
sifatida namoyon bo‘ladi. Egri soliqlarning muhim nazariy jihatlaridan biri - soliq
yukining taqsimlanishidir. Soliq yukining kim zimmasiga tushishi talab va taklif
elastikligiga bog‘liq bo‘ladi. Agar talab noelastik bo‘lsa, soliq yukining katta qismi
iste’molchilar zimmasiga tushadi. Aksincha, taklif noelastik bo‘lganda, soliq
yukini ishlab chiqaruvchilar ko‘proq ko‘taradi. Ushbu holat soliq siyosatini ishlab
chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi, chunki u ijtimoiy adolat va iqtisodiy
samaradorlikka bevosita ta’sir qiladi.
Egri soliqlarning yana bir nazariy jihati ularning iqtisodiy neytralligi
masalasidir. Ideal sharoitda soliqlar iqtisodiy qarorlarni buzmasligi lozim. Biroq
egri soliqlar narx mexanizmi orqali bozor ishtirokchilarining xatti-harakatlariga
ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, ularning stavkasi va qo‘llanish doirasi ehtiyotkorlik
bilan belgilanishi zarur. Past va yagona stavkali, keng soliq bazasiga ega egri
soliqlar kamroq buzuvchi ta’sirga ega bo‘lishi nazariy jihatdan asoslab berilgan.
Shu bilan birga, egri soliqlarning ijtimoiy jihatdan regressiv xarakterga ega
ekanligi ham nazariyada keng muhokama qilinadi. Ya’ni, daromadi past aholi
qatlamlari o‘z daromadining katta qismini iste’molga sarflaganligi sababli, egri
soliqlar ularga nisbatan og‘irroq tushadi. Bu holatni yumshatish uchun ko‘plab
mamlakatlarda ijtimoiy ahamiyatga ega tovarlarga nisbatan imtiyozli stavkalar
yoki nol stavkalar qo‘llaniladi.
7

Xulosa qilib aytganda, egri soliqlarning nazariy asoslari ularning iqtisodiy
mohiyati, turlari, soliq yukining taqsimlanishi, bozor muvozanatiga ta’siri hamda
ijtimoiy oqibatlari bilan belgilanadi. Nazariy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, egri
soliqlarni samarali qo‘llash davlat byudjeti barqarorligini ta’minlash bilan birga,
iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy adolat o‘rtasidagi muvozanatni saqlashni talab
etadi. Shu bois, egri soliqlarni belgilashda ilmiy asoslangan yondashuv va puxta
tahlil muhim ahamiyat kasb etadi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlatning iqtisodiyotni tartibga solishdagi
asosiy vositalaridan biri soliq tizimi hisoblanadi. Soliqlar davlat byudjeti
daromadlarining asosiy manbai bo‘lib, ular orqali ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish,
aholining turmush darajasi hamda ishlab chiqarish jarayonlariga ta’sir ko‘rsatiladi.
Soliq tizimida egri soliqlar alohida o‘rin egallab, ularning mohiyati va iqtisodiy
ahamiyatini chuqur o‘rganish bugungi kunda muhim ilmiy va amaliy ahamiyat
kasb etadi. Egri soliqlar - bu tovarlar va xizmatlar narxiga qo‘shib undiriladigan
soliqlar bo‘lib, soliqni rasmiy jihatdan ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchi to‘lasa-da,
uning haqiqiy soliq yukini oxir-oqibatda iste’molchi ko‘taradi. Shu sababli, egri
soliqlar bilvosita soliqlar deb ham yuritiladi. Ushbu soliqlar to‘g‘ri soliqlardan
farqli ravishda daromad yoki mol-mulkka emas, balki iste’mol jarayoniga solinadi.
Egri soliqlarning bunday xususiyati ularning iqtisodiyotdagi rolini va ta’sir
mexanizmini belgilab beradi. Egri soliqlarning shakllanishi tarixan savdo-sotiqning
rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lib, dastlab bojxona bojlari va savdo yig‘imlari
shaklida namoyon bo‘lgan. Keyinchalik sanoat ishlab chiqarishining kengayishi
natijasida aksiz soliqlari, XX asrda esa qo‘shilgan qiymat solig‘i joriy etildi.
Hozirgi kunda egri soliqlar deyarli barcha mamlakatlarda davlat byudjeti
daromadlarining asosiy qismini tashkil etadi va ularning undirilishi nisbatan
barqaror hisoblanadi. Egri soliqlarning mohiyati ularning narx mexanizmi orqali
undirilishida namoyon bo‘ladi. Soliq summasi mahsulot yoki xizmat narxiga
qo‘shiladi va iste’molchi uni to‘lash orqali davlat byudjetiga hissa qo‘shadi. Bunda
iste’mol hajmi va soliq tushumlari o‘rtasida bevosita bog‘liqlik mavjud bo‘lib,
iqtisodiy faollik oshgan sari egri soliqlardan tushadigan daromad ham ortadi. Shu
8

jihatdan egri soliqlar davlat byudjeti uchun ishonchli va barqaror manba
hisoblanadi. Egri soliqlarning iqtisodiy ahamiyati, avvalo, ularning fiskal
vazifasida namoyon bo‘ladi.
Davlat byudjeti daromadlarining katta qismi aynan egri soliqlar hisobiga
shakllanadi. Ayniqsa, qo‘shilgan qiymat solig‘i zamonaviy soliq tizimlarida
yetakchi o‘rin egallab, byudjet barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Egri soliqlarning undirilishi nisbatan oson bo‘lib, soliq bazasining kengligi
ularning samaradorligini oshiradi. Bundan tashqari, egri soliqlar iqtisodiyotni
tartibga solish vazifasini ham bajaradi. Masalan, aksiz soliqlari orqali davlat
ijtimoiy jihatdan zararli mahsulotlar - alkogol, tamaki, yoqilg‘i kabi tovarlar
iste’molini cheklashga harakat qiladi. Bu orqali nafaqat byudjet daromadlari
oshiriladi, balki aholining sog‘lig‘ini muhofaza qilish va ekologik muammolarni
kamaytirish maqsadlari ham ko‘zlanadi. Bojxona bojlari esa milliy ishlab
chiqaruvchilarni tashqi raqobatdan himoya qilish va ichki bozorni tartibga solishda
muhim ahamiyatga ega.
Egri soliqlarning iqtisodiy ahamiyati ishlab chiqarish va investitsiya
jarayonlariga ta’sirida ham namoyon bo‘ladi. Soliq yukining darajasi mahsulot
tannarxiga ta’sir etib, ishlab chiqaruvchilarning foyda normasini belgilaydi. Yuqori
egri soliqlar qisqa muddatda byudjet daromadlarini oshirishi mumkin, biroq uzoq
muddatda ishlab chiqarish hajmining qisqarishi va investitsiya faolligining
pasayishiga olib kelishi ehtimoli mavjud. Shu sababli, egri soliqlarni belgilashda
iqtisodiy samaradorlikni hisobga olish muhimdir. Egri soliqlarning muhim
jihatlaridan biri ularning soliq yukini taqsimlash xususiyatidir.
Soliq yukining kim zimmasiga tushishi talab va taklif elastikligiga bog‘liq
bo‘ladi. Agar mahsulotga bo‘lgan talab noelastik bo‘lsa, soliq yukining katta qismi
iste’molchilar zimmasiga tushadi. Aksincha, talab elastik bo‘lgan sharoitda ishlab
chiqaruvchilar soliq yukining muayyan qismini o‘z zimmasiga olishga majbur
bo‘ladi. Bu holat bozor muvozanatiga va ishlab chiqarish samaradorligiga ta’sir
ko‘rsatadi. Shu bilan birga, egri soliqlar ijtimoiy nuqtai nazardan regressiv
9

xarakterga ega bo‘lishi mumkin. Chunki daromadi past aholi qatlamlari o‘z
daromadining katta qismini iste’molga sarflaydi va natijada egri soliqlar ularga
nisbatan og‘irroq tushadi. Ushbu salbiy holatni yumshatish maqsadida ko‘plab
mamlakatlarda asosiy oziq-ovqat mahsulotlari va ijtimoiy ahamiyatga ega
xizmatlarga nisbatan imtiyozli stavkalar yoki nol stavkalar qo‘llaniladi.
Xulosa qilib aytganda, egri soliqlar o‘zining mohiyati va iqtisodiy
ahamiyatiga ko‘ra soliq tizimining ajralmas qismi hisoblanadi. Ular davlat byudjeti
daromadlarini shakllantirish, iqtisodiy jarayonlarni tartibga solish hamda ijtimoiy
maqsadlarni amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, egri
soliqlarning stavkasi va qo‘llanish mexanizmi iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy
adolat tamoyillariga mos ravishda belgilanishi zarur. Faqat shundagina egri soliqlar
iqtisodiy rivojlanishga xizmat qiluvchi samarali fiskal vosita sifatida namoyon
bo‘ladi. Soliq tizimi milliy iqtisodiyotning muhim instrumenti bo‘lib, davlatning
fiskal siyosatini amalga oshirish, byudjet daromadlarini shakllantirish, iqtisodiy
o‘sish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Soliq tizimining samaradorligi, uning tarkibi va tuzilmasi orqali davlat
iqtisodiyotni tartibga soladi hamda resurslarni qayta taqsimlaydi. Soliqlar iqtisodiy
ta’sir mexanizmlariga ko‘ra to‘g‘ri va egri (bilvosita) soliqlarga bo‘linadi. Ayniqsa
egri soliqlar ishlab chiqarish va iste’mol jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi va
ularning iqtisodiy ahamiyati katta hisoblanadi. . Egri soliqlar - bu tovarlar va
xizmatlar narxiga qo‘shib undiriladigan soliqlar bo‘lib, soliq yukini oxir-oqibatda
iste’molchi ko‘taradi. Shu sababli ularni “bilvosita soliqlar” deb ham atashadi.
Mazkur soliqlar pul to‘lovchisi va yukini ko‘taruvchi shaxs har doim bir xil
bo‘lmaydi - soliq rasmiy ravishda sotuvchi tomonidan to‘langan bo‘lsa ham, uni
narxga qo‘shish orqali iste’molchi to‘laydi. Shunday qilib, egri soliqlar iste’molni
soliqqa tortadi va bozor narxlariga ta’sir etadi. Egri soliqlarning asosiy turlari
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) - ko‘plab davlatlarda byudjet tushumlarining
salmoqli qismini tashkil etadigan asosiy egri soliq turi.
10

Aksiz solig‘i - asosan tamaki, alkogol, yoqilg‘i kabi maxsus tovarlarga
qo‘llaniladi.
Bojxona bojlari (import soliqlari) - ichki bozorni himoya qilish va tashqi
savdoni tartibga solish vositasi hisoblanadi.
Egri soliqlarning iqtisodiy ahamiyati : Egri soliqlarning iqtisodiy ahamiyati bir
necha asosiy yo‘nalishda namoyon bo‘ladi: Byudjet daromadlarini shakllantirish
Egri soliqlar davlat byudjetining asosiy daromad manbalaridan biridir. Masalan,
O‘zbekiston Respublikasida 2024-yilda jami soliq tushumlari taxminan 199,6
trillion so‘mni tashkil etdi va ularning tarkibida qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS)
39,6 trillion so‘m , aksiz soliqlari 17,8 trillion so‘m ga yetdi. Bu soliq
tushumlarining ortganligi davlat fiskal siyosatining samaradorligini ko‘rsatadi.
2025-yilning birinchi yarmigacha byudjetga jami 102,6 trillion so‘m soliq tushimi
tushdi, bu ko‘rsatkich o‘tgan yilga nisbatan 20% ga oshgani qayd etildi. Shu
davrda QQS va egri soliqlar ulushi soliq tushumlarida sezilarli o‘sishni ko‘rsatdi.
Bu statistik ko‘rsatkichlar egri soliqlarning davlat byudjeti daromadlari uchun
qanchalik muhim ekanini aniq ifodalaydi. Shu bilan birga, aylana bozorning
ko‘rsatkichlari yaxshilangani soliq tushumlarining o‘sishiga ijobiy ta’sir qilmoqda.
Iqtisodiy tartibga solish va iste’molni boshqarish .
Egri soliqlar iqtisodiyotda tartibga solish funksiyasiga ega. Aksiz soliqlari
orqali ma’lum tovarlar - spirtli ichimliklar, tamaki mahsulotlari, yoqilg‘i kabi -
iste’moli qisqartiriladi yoki tartibga solinadi. Bu soliq turi nafaqat byudjetga
tushadi, balki ijtimoiy maqsad - salomatlikni himoya qilish, ekologik zararlarni
kamaytirish va iste’mol odatlarini tartibga solishga ham xizmat qiladi. Bojxona
bojlari import mahsulotlari bozoriga ta’sir qilib, milliy ishlab chiqaruvchilarni
himoya qiladi va ichki bozorning raqobatbardoshligini oshiradi. Iqtisodiy
barqarorlik va fiskal mustahkamlik Egri soliqlar byudjet daromadlarini barqaror
darajada ta’minlab, iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga yordam beradi. Soliq
tushumlaridagi o‘sish iqtisodiy faollik va bozor aylanmasining kengayishidan
darak beradi. Masalan, O‘zbekistonda 2025-yilning birinchi yarmida soliq
11

tushumlari 20% ga o‘sib, umumiy iqtisodiy ko‘rsatkichlarda sezilarli
yaxshilanishni ko‘rsatmoqda.
Tashqi taqqoslash uchun, OECD davlatlarida iste’mol soliqlari (QQS va
aksizlar) umumiy soliq tushumlarining taxminan 29.6% ini tashkil etadi , bunda
QQS soliqlari o‘rtacha 20.8% ulushga ega . Bu soliq turi rivojlangan mamlakatlar
fiskal tizimida ham asosiy o‘rinlardan birini egallashini ko‘rsatadi. Bozor
mexanizmlari va soliq yukining taqsimlanishi . Egri soliqlar bozor mexanizmi
orqali ishlab chiqarish va iste’mol qarorlariga ta’sir qiladi. Soliq yukining kimda
qolishini soliqqa tortilgan tovar yoki xizmatga bo‘lgan talab va taklif elastikligi
belgilaydi. Masalan, talab noelastik bo‘lsa, iste’molchi ko‘proq soliq yukini o‘z
zimmasiga oladi. Bu holat soliq siyosatini shakllantirishda muhim omil
hisoblanadi, chunki u ijtimoiy adolat va iqtisodiy samaradorlikni balanslashni
taqozo etadi. Ijtimoiy ta’sir va regressivlik masalasi .
Nazariy jihatdan, egri soliqlar ijtimoiy nuqtai nazardan regressiv hisoblanadi,
chunki daromadi past qatlamlar iste’molga ko‘proq chiqaradilar va shu orqali soliq
yukini nisbatdan yuqori ko‘taradilar. Shu bois ko‘pgina davlatlar asosiy oziq-ovqat
mahsulotlari yoki muhim xizmatlarga imtiyozli soliq stavkalarini belgilaydi. Egri
soliqlar - zamonaviy soliq sistemalarining ajralmas qismi bo‘lib, ularning mohiyati
iste’mol uchun narx orqali soliqqa tortishdagi aks etadi. Egri soliqlar orqali davlat
byudjeti daromadlari barqaror tarzda shakllanadi, iqtisodiyot tartibga solinadi,
ijtimoiy maqsadlar amalga oshiriladi hamda bozor ishtirokchilari qarorlariga ta’sir
etiladi. O‘zbekiston misolida soliq tushumlarining 2024-2025 yillardagi statistik
o‘sishi egri soliqlarning iqtisodiy ahamiyatini amaliy ko‘rsatmoqda.
1.1-jadval
Egri soliqlarning jami soliq tushumlaridagi ulushi (2021-2024 yillar)
Yilla
r Jami soliq tushumlari Egri soliqlar Shundan QQS Egri soliqlar ulushi (%)
2021 164,8 72,4 45,8 43,9
2022 181,3 80,6 51,2 44,4
2023 193,5 86,9 56,1 44,9
12

2024 199,6 90,8 39,6 45,5
Egri soliqlar stavkasi oshgani sari:
 mahsulot narxi ko‘tariladi;
 sotuv hajmi qisqaradi;
 foyda normasi pasayadi.
Bu holat ishlab chiqarish samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatadi.
1.2. Egri soliqlarning narxlar va talabga ta’siri
Bozor iqtisodiyoti sharoitida ishlab chiqarish samaradorligini oshirish har bir
davlatning asosiy strategik vazifalaridan biri hisoblanadi. Ishlab chiqarish
samaradorligi iqtisodiy o‘sish, raqobatbardoshlik va aholi farovonligining muhim
omili bo‘lib, u mavjud resurslardan oqilona foydalanish orqali yuqori natijalarga
erishishni anglatadi. Mazkur jarayonda davlat tomonidan olib boriladigan soliq
siyosati, ayniqsa egri soliqlar muhim rol o‘ynaydi. Egri soliqlar mahsulot va
xizmatlar narxiga qo‘shib undirilgani sababli ishlab chiqarish xarajatlari, mahsulot
tannarxi, foyda miqdori va investitsiya faolligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Egri
soliqlar - bu tovar va xizmatlar narxiga qo‘shilgan holda undiriladigan soliqlar
bo‘lib, ularning haqiqiy soliq yukini oxir-oqibatda iste’molchi ko‘taradi. Shu bilan
birga, ushbu soliqlar ishlab chiqaruvchilar faoliyatiga bilvosita ta’sir etib, ishlab
chiqarish samaradorligini oshirishi yoki aksincha pasaytirishi mumkin. Shu sababli
egri soliqlarning ishlab chiqarish samaradorligiga ta’sirini har tomonlama va
chuqur tahlil qilish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ishlab chiqarish
samaradorligi tushunchasi Ishlab chiqarish samaradorligi - bu ishlab chiqarish
jarayonida foydalaniladigan resurslar (mehnat, kapital, xomashyo, energiya va
boshqalar) bilan erishilgan natija o‘rtasidagi nisbatdir. Samaradorlikning yuqori
bo‘lishi bir birlik mahsulot ishlab chiqarish uchun kamroq resurs sarflanishini
anglatadi. Ishlab chiqarish samaradorligi quyidagi asosiy ko‘rsatkichlar orqali
baholanadi:
 mahsulot tannarxi;
 mehnat unumdorligi;
 kapital aylanish tezligi;
13

 foyda normasi;
 texnologik daraja va innovatsion faollik.
Mazkur ko‘rsatkichlarga soliq siyosati, xususan egri soliqlar muhim ta’sir
ko‘rsatadi. Egri soliqlarning ishlab chiqarishga ta’sir mexanizmlari: Egri soliqlar
ishlab chiqarish samaradorligiga bevosita emas, balki bilvosita mexanizmlar orqali
ta’sir qiladi. Ushbu ta’sir bir nechta asosiy yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi. Ishlab
chiqarish xarajatlari va mahsulot tannarxiga ta’siri Egri soliqlar mahsulot narxiga
qo‘shilishi natijasida ishlab chiqarish xarajatlari va tannarx oshadi. Ayniqsa,
qo‘shilgan qiymat solig‘i va aksiz soliqlari ishlab chiqarish zanjirining har bir
bosqichida xarajatlarni oshiradi.
Agar ishlab chiqaruvchi bozor sharoitida soliq yukini to‘liq narxga o‘tkaza
olmasa, u holda korxonaning foyda miqdori kamayadi. Foydaning qisqarishi esa
ishlab chiqarishni kengaytirish va modernizatsiya qilish imkoniyatlarini cheklaydi.
Yuqori tannarx raqobatbardoshlikning pasayishiga olib keladi. Ayniqsa, xalqaro
bozorda faoliyat yuritayotgan korxonalar uchun egri soliqlarning yuqori darajasi
mahsulotning eksport salohiyatini pasaytirishi mumkin. Talab va ishlab chiqarish
hajmiga ta’siri Egri soliqlar mahsulot narxini oshirishi natijasida iste’mol talabi
qisqarishi mumkin. Talabning kamayishi ishlab chiqarish hajmining qisqarishiga
olib keladi. Bu holat ayniqsa talab elastik bo‘lgan mahsulotlarda yaqqol namoyon
bo‘ladi. Ishlab chiqarish hajmi kamayganda korxonalar to‘liq quvvat bilan
ishlamaydi, natijada o‘rtacha ishlab chiqarish xarajatlari oshadi va samaradorlik
pasayadi.
Talabning qisqarishi ishlab chiqaruvchilarni xarajatlarni kamaytirishga
majbur qiladi. Biroq bu jarayon ko‘pincha mehnat resurslarini qisqartirish yoki
sifatni pasaytirish hisobiga amalga oshiriladi, bu esa uzoq muddatda ishlab
chiqarish samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Foyda va investitsiya faolligiga
ta’siri Egri soliqlar ishlab chiqaruvchilarning sof foydasini kamaytirishi mumkin.
Foyda investitsiyaning asosiy manbai bo‘lgani sababli, uning qisqarishi yangi
texnologiyalarni joriy etish, ishlab chiqarishni kengaytirish va modernizatsiya
qilish jarayonlarini sekinlashtiradi. Natijada ishlab chiqarish samaradorligi
14

oshmaydi, balki mavjud darajada qolib ketadi yoki pasayadi. Ayniqsa, kichik va
o‘rta biznes subyektlari egri soliqlarga sezgir bo‘lib, soliq yukining oshishi
ularning investitsion imkoniyatlarini keskin cheklaydi. Bu esa iqtisodiyotda
innovatsion faollikning pasayishiga olib keladi.
Resurslardan foydalanish samaradorligiga ta’siri Egri soliqlar ishlab
chiqaruvchilarni resurslardan yanada oqilona foydalanishga majbur qilishi ham
mumkin. Masalan, soliq yukining oshishi korxonalarni energiya tejamkor
texnologiyalarni joriy etishga, chiqindilarni kamaytirishga va ishlab chiqarish
jarayonlarini optimallashtirishga undaydi. Bunday holatda egri soliqlar ishlab
chiqarish samaradorligini oshiruvchi omil sifatida namoyon bo‘lishi mumkin.
Biroq bu ijobiy ta’sir faqat soliq siyosati barqaror va prognoz qilinadigan
bo‘lgandagina yuzaga chiqadi. Tez-tez o‘zgarib turadigan soliq stavkalari esa
aksincha, ishlab chiqaruvchilarda noaniqlikni kuchaytiradi.
Tarmoqlararo taqsimotga ta’siri Egri soliqlar ayrim tarmoqlarga nisbatan
yuqori yoki past stavkalarda qo‘llanilishi natijasida iqtisodiyotda resurslar qayta
taqsimlanadi. Masalan, aksiz soliqlari yuqori bo‘lgan tarmoqlarda ishlab chiqarish
qisqaradi, kapital va mehnat boshqa sohalarga oqib o‘tadi. Bu jarayon
iqtisodiyotning strukturaviy o‘zgarishlariga olib keladi. Agar soliq imtiyozlari
samarali va maqsadli berilsa, yuqori samaradorlikka ega tarmoqlar rivojlanadi. Aks
holda, soliq siyosatidagi nomuvofiqlik resurslarning samarasiz taqsimlanishiga
sabab bo‘ladi. Egri soliqlarning ijobiy ta’siri Egri soliqlar to‘g‘ri va oqilona
qo‘llanilganda ishlab chiqarish samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin:
 davlat byudjeti daromadlari oshadi va infratuzilma rivojlanadi;
 transport, energetika va logistika tizimlariga yo‘naltirilgan davlat
investitsiyalari ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi;
 sog‘lom raqobat muhiti shakllanadi;
 texnologik yangilanishga rag‘bat paydo bo‘ladi.
Bunda asosiy shart - soliq tushumlarining samarali va shaffof sarflanishidir.
15

Egri soliqlarning salbiy oqibatlari. Agar egri soliqlar haddan tashqari yuqori
bo‘lsa, ular ishlab chiqarish samaradorligini keskin pasaytirishi mumkin. Xulosa
qilib aytganda, egri soliqlarning ishlab chiqarish samaradorligiga ta’siri murakkab
va ko‘p qirrali jarayondir. Ularning ta’siri soliq stavkasi, soliq bazasi, bozor
sharoiti, talab va taklif elastikligi hamda davlat tomonidan soliq tushumlaridan
foydalanish samaradorligiga bog‘liq.
Qisqa muddatda egri soliqlar ishlab chiqarish xarajatlarini oshirib,
samaradorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Uzoq muddatda esa, agar soliq
siyosati oqilona va barqaror bo‘lsa, egri soliqlar orqali shakllangan byudjet
resurslari ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga xizmat qilishi mumkin. Shu
bois, egri soliqlarni belgilash va qo‘llashda iqtisodiy samaradorlik, ijtimoiy adolat
va raqobatbardoshlik tamoyillariga asoslangan muvozanatli yondashuv muhim
ahamiyat kasb etadi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida narx va talab mexanizmi iqtisodiy
jarayonlarning asosiy harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Narxlar resurslarning
taqsimlanishini, talab va taklif o‘rtasidagi muvozanatni belgilab beradi. Shu
jarayonda davlat tomonidan olib boriladigan soliq siyosati, ayniqsa egri soliqlar
narx shakllanishi va iste’mol talabiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Egri soliqlar tovar
va xizmatlar narxiga qo‘shib undirilgani sababli bozor narxlarini o‘zgartiradi va
iste’molchilarning xarid qilish qarorlariga bevosita ta’sir qiladi. Shu bois egri
soliqlarning narxlar va talabga ta’sirini chuqur tahlil qilish muhim ilmiy va amaliy
ahamiyatga ega. Egri soliqlarning mohiyati va narx mexanizmi.
Egri soliqlar - bu tovarlar va xizmatlar narxiga qo‘shib undiriladigan soliqlar
bo‘lib, soliqni rasmiy jihatdan ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchi to‘lasa-da, uning
haqiqiy yukini iste’molchi ko‘taradi. Eng keng tarqalgan egri soliqlarga qo‘shilgan
qiymat solig‘i, aksiz solig‘i va bojxona bojlari kiradi. Ushbu soliqlar mahsulot
tannarxiga qo‘shilib, yakuniy narxning oshishiga olib keladi. Narx mexanizmi
orqali egri soliqlar bozorda tovarning real qiymatini emas, balki soliq yukini ham
aks ettiradi. Natijada iste’molchi mahsulotni qimmatroq narxda sotib olishga
majbur bo‘ladi. Bu holat narxlar darajasining umumiy oshishiga va inflyatsion
16

bosimning kuchayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Egri soliqlarning narxlarga ta’siri
Egri soliqlarning narxlarga ta’siri bevosita va bilvosita shakllarda namoyon
bo‘ladi. Bevosita ta’sir mahsulot narxining soliq miqdoriga teng yoki undan kam
darajada oshishida ifodalanadi. Agar bozor raqobatli bo‘lsa va talab elastik bo‘lsa,
ishlab chiqaruvchi soliq yukini to‘liq narxga o‘tkaza olmaydi. Aksincha,
monopoliyaga yaqin yoki talab noelastik bo‘lgan bozorlarda soliq yukining katta
qismi iste’molchi zimmasiga tushadi.
Egri soliqlarning narxlarga ta’siri soliq stavkasining darajasi bilan
chambarchas bog‘liq. Soliq stavkasi oshgan sari mahsulot narxi ham oshadi.
Masalan, aksiz solig‘i yuqori bo‘lgan tovarlarda narx sezilarli darajada
qimmatlashadi. Bu holat alkogol va tamaki mahsulotlarida yaqqol ko‘rinadi.
Natijada narxlar orqali iste’molni cheklash mexanizmi ishga tushadi. Egri
soliqlarning narxlarga bilvosita ta’siri ishlab chiqarish xarajatlarining oshishi orqali
yuzaga keladi. Xomashyo, energiya va logistika xizmatlariga qo‘llanilgan egri
soliqlar ishlab chiqarish tannarxini oshiradi va bu oxir-oqibat yakuniy mahsulot
narxida aks etadi. Bu jarayon ko‘p bosqichli ishlab chiqarish zanjirlarida yanada
kuchli namoyon bo‘ladi.
Egri soliqlarning talabga ta’siri. Egri soliqlar narxlar oshishiga olib kelgani
sababli iste’mol talabiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Narx oshganda
iste’molchilar kamroq mahsulot sotib olishga harakat qiladi yoki arzonroq muqobil
tovarlarga o‘tadi. Bu holat talabning qisqarishi bilan ifodalanadi. Talabning
qanchalik kamayishi esa mahsulotga bo‘lgan talab elastikligiga bog‘liq. Talab
elastik bo‘lgan mahsulotlarda egri soliqlar iste’mol hajmining keskin qisqarishiga
olib keladi. Masalan, hashamatli yoki o‘rinbosari ko‘p bo‘lgan tovarlarda narx
oshishi iste’molni tezda kamaytiradi. Aksincha, asosiy ehtiyoj tovarlarida (non,
yoqilg‘i, kommunal xizmatlar) talab nisbatan noelastik bo‘lgani sababli narx
oshishiga qaramay iste’mol hajmi keskin kamaymaydi. Egri soliqlarning talabga
ta’siri qisqa va uzoq muddatlarda turlicha bo‘lishi mumkin.
17

Qisqa muddatda iste’molchilar o‘z odatlarini tez o‘zgartira olmaydi va talab
nisbatan barqaror bo‘lib qoladi. Uzoq muddatda esa iste’molchilar muqobil
mahsulotlarga o‘tadi, energiya tejamkor texnologiyalarni tanlaydi yoki iste’mol
hajmini qisqartiradi. Natijada talab sezilarli darajada kamayadi. Egri soliqlar va
talab-taklif muvozanati Egri soliqlar talab va taklif muvozanatini buzuvchi omil
sifatida namoyon bo‘ladi. Soliq joriy etilganda yoki oshirilganda taklif egri chizig‘i
yuqoriga siljiydi, chunki ishlab chiqaruvchilar soliqni qoplash uchun yuqori narx
talab qiladi. Yangi muvozanat narxi yuqoriroq, muvozanat hajmi esa pastroq
bo‘ladi. Bu holat bozor hajmining qisqarishiga olib keladi. Mazkur jarayon
natijasida “ortiqcha yuk” (deadweight loss) yuzaga keladi, ya’ni bozor
samaradorligi pasayadi. Ortiqcha yuk jamiyat uchun yo‘qotilgan foyda bo‘lib, u na
davlat, na iste’molchi, na ishlab chiqaruvchi tomonidan olinmaydi. Egri soliqlar
yuqori bo‘lganda ushbu yo‘qotishlar kattalashadi.
Ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlar Egri soliqlarning narxlar va talabga ta’siri
ijtimoiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu soliqlar regressiv xarakterga
ega bo‘lib, daromadi past aholi qatlamlariga nisbatan og‘irroq tushadi. Chunki past
daromadli aholining xarajatlarida iste’mol ulushi yuqori bo‘ladi. Shu sababli asosiy
iste’mol tovarlariga yuqori egri soliqlar qo‘llanishi ijtimoiy tengsizlikni
kuchaytirishi mumkin. Biroq, maqsadli qo‘llangan egri soliqlar ijobiy natijalar ham
berishi mumkin. Masalan, zararli mahsulotlarga yuqori aksiz soliqlari joriy etilishi
ularning iste’molini kamaytirib, sog‘liqni saqlash xarajatlarini qisqartiradi. Bu
holatda narxlar oshishi ijtimoiy foydaga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, egri soliqlar narxlar va talabga kuchli ta’sir
ko‘rsatuvchi fiskal vosita hisoblanadi. Ular mahsulot narxini oshiradi, talabni
qisqartiradi va bozor muvozanatini o‘zgartiradi. Ushbu ta’sirning darajasi soliq
stavkasi, bozor raqobati, talab va taklif elastikligi hamda iste’molchilarning xatti-
harakatlariga bog‘liq. Shu sababli egri soliqlarni belgilashda narxlar barqarorligi,
iste’mol talabi va ijtimoiy adolat tamoyillarini hisobga olish muhim ahamiyatga
ega. Faqatgina muvozanatli va ilmiy asoslangan soliq siyosati orqali egri soliqlar
18

iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashga xizmat qilishi
mumkin.
1.3. Egri soliqlar va raqobat muhitiga ta’siri
Egri soliqlar bo‘yicha beriladigan soliq imtiyozlari raqobat muhitiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi. Agar imtiyozlar faqat ayrim korxonalar yoki tarmoqlarga berilsa,
bozorda raqobat notengligi yuzaga keladi. Bunday sharoitda imtiyozga ega bo‘lgan
korxonalar past narx taklif qilish imkoniyatiga ega bo‘lib, boshqa raqobatchilarni
bozordan siqib chiqarishi mumkin. Shu bilan birga, maqsadli va vaqtinchalik soliq
imtiyozlari yangi tarmoqlarni rivojlantirish va innovatsiyalarni rag‘batlantirish
orqali raqobat muhitini kuchaytirishi ham mumkin. Bunda imtiyozlarning
shaffofligi va samaradorligi muhim ahamiyatga ega.
Eng keng tarqalgan egri soliqlarga qo‘shilgan qiymat solig‘i, aksiz solig‘i va
bojxona bojlari kiradi. Ushbu soliqlar mahsulot tannarxiga qo‘shilib, yakuniy
narxning oshishiga olib keladi. Narx mexanizmi orqali egri soliqlar bozorda
tovarning real qiymatini emas, balki soliq yukini ham aks ettiradi. Natijada
iste’molchi mahsulotni qimmatroq narxda sotib olishga majbur bo‘ladi. Bu holat
narxlar darajasining umumiy oshishiga va inflyatsion bosimning kuchayishiga
sabab bo‘lishi mumkin. Egri soliqlarning narxlarga ta’siri Egri soliqlarning
narxlarga ta’siri bevosita va bilvosita shakllarda namoyon bo‘ladi.
Bevosita ta’sir mahsulot narxining soliq miqdoriga teng yoki undan kam
darajada oshishida ifodalanadi. Agar bozor raqobatli bo‘lsa va talab elastik bo‘lsa,
ishlab chiqaruvchi soliq yukini to‘liq narxga o‘tkaza olmaydi. Aksincha,
monopoliyaga yaqin yoki talab noelastik bo‘lgan bozorlarda soliq yukining katta
qismi iste’molchi zimmasiga tushadi. Egri soliqlarning narxlarga ta’siri soliq
stavkasining darajasi bilan chambarchas bog‘liq. Soliq stavkasi oshgan sari
mahsulot narxi ham oshadi. Masalan, aksiz solig‘i yuqori bo‘lgan tovarlarda narx
sezilarli darajada qimmatlashadi. Bu holat alkogol va tamaki mahsulotlarida
yaqqol ko‘rinadi. Natijada narxlar orqali iste’molni cheklash mexanizmi ishga
19

tushadi. Egri soliqlarning narxlarga bilvosita ta’siri ishlab chiqarish xarajatlarining
oshishi orqali yuzaga keladi.
Xomashyo, energiya va logistika xizmatlariga qo‘llanilgan egri soliqlar ishlab
chiqarish tannarxini oshiradi va bu oxir-oqibat yakuniy mahsulot narxida aks etadi.
Bu jarayon ko‘p bosqichli ishlab chiqarish zanjirlarida yanada kuchli namoyon
bo‘ladi. Egri soliqlarning talabga ta’siri Egri soliqlar narxlar oshishiga olib kelgani
sababli iste’mol talabiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Narx oshganda
iste’molchilar kamroq mahsulot sotib olishga harakat qiladi yoki arzonroq muqobil
tovarlarga o‘tadi. Bu holat talabning qisqarishi bilan ifodalanadi.
Talabning qanchalik kamayishi esa mahsulotga bo‘lgan talab elastikligiga
bog‘liq. Talab elastik bo‘lgan mahsulotlarda egri soliqlar iste’mol hajmining
keskin qisqarishiga olib keladi. Masalan, hashamatli yoki o‘rinbosari ko‘p bo‘lgan
tovarlarda narx oshishi iste’molni tezda kamaytiradi. Aksincha, asosiy ehtiyoj
tovarlarida (non, yoqilg‘i, kommunal xizmatlar) talab nisbatan noelastik bo‘lgani
sababli narx oshishiga qaramay iste’mol hajmi keskin kamaymaydi. Egri
soliqlarning talabga ta’siri qisqa va uzoq muddatlarda turlicha bo‘lishi mumkin.
Qisqa muddatda iste’molchilar o‘z odatlarini tez o‘zgartira olmaydi va talab
nisbatan barqaror bo‘lib qoladi. Uzoq muddatda esa iste’molchilar muqobil
mahsulotlarga o‘tadi, energiya tejamkor texnologiyalarni tanlaydi yoki iste’mol
hajmini qisqartiradi. Natijada talab sezilarli darajada kamayadi.Egri soliqlar va
talab-taklif muvozanati Egri soliqlar talab va taklif muvozanatini buzuvchi omil
sifatida namoyon bo‘ladi. Soliq joriy etilganda yoki oshirilganda taklif egri chizig‘i
yuqoriga siljiydi, chunki ishlab chiqaruvchilar soliqni qoplash uchun yuqori narx
talab qiladi.
Yangi muvozanat narxi yuqoriroq, muvozanat hajmi esa pastroq bo‘ladi. Bu
holat bozor hajmining qisqarishiga olib keladi. Mazkur jarayon natijasida “ortiqcha
yuk” (deadweight loss) yuzaga keladi, ya’ni bozor samaradorligi pasayadi.
Ortiqcha yuk jamiyat uchun yo‘qotilgan foyda bo‘lib, u na davlat, na iste’molchi,
na ishlab chiqaruvchi tomonidan olinmaydi. Egri soliqlar yuqori bo‘lganda ushbu
yo‘qotishlar kattalashadi. Ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlarEgri soliqlarning narxlar va
20

talabga ta’siri ijtimoiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu soliqlar
regressiv xarakterga ega bo‘lib, daromadi past aholi qatlamlariga nisbatan og‘irroq
tushadi. Chunki past daromadli aholining xarajatlarida iste’mol ulushi yuqori
bo‘ladi. Shu sababli asosiy iste’mol tovarlariga yuqori egri soliqlar qo‘llanishi
ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirishi mumkin. Biroq, maqsadli qo‘llangan egri
soliqlar ijobiy natijalar ham berishi mumkin. Masalan, zararli mahsulotlarga yuqori
aksiz soliqlari joriy etilishi ularning iste’molini kamaytirib, sog‘liqni saqlash
xarajatlarini qisqartiradi. Bu holatda narxlar oshishi ijtimoiy foydaga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, egri soliqlar narxlar va talabga kuchli ta’sir
ko‘rsatuvchi fiskal vosita hisoblanadi. Ular mahsulot narxini oshiradi, talabni
qisqartiradi va bozor muvozanatini o‘zgartiradi. Ushbu ta’sirning darajasi soliq
stavkasi, bozor raqobati, talab va taklif elastikligi hamda iste’molchilarning xatti-
harakatlariga bog‘liq. Shu sababli egri soliqlarni belgilashda narxlar barqarorligi,
iste’mol talabi va ijtimoiy adolat tamoyillarini hisobga olish muhim ahamiyatga
ega. Faqatgina muvozanatli va ilmiy asoslangan soliq siyosati orqali egri soliqlar
iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashga xizmat qilishi
mumkin. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda soliq tizimini isloh qilish orqali raqobat
muhitini yaxshilashga qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Egri soliqlar
bo‘yicha stavkalarni maqbullashtirish, QQSni soddalashtirish va soliq
ma’muriyatchiligini yaxshilash raqobat muhitiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Biroq
ayrim tarmoqlarda yuqori aksiz stavkalari va bojxona to‘lovlari raqobatni cheklab
turgan muammolar qatoriga kiradi.
Mehnat unumdorligi indeksi
Past; O‘rtacha; Yuqori.
Egri soliqlar darajasi soliq yukining oshishi korxonalarning:
ishchi kuchiga investitsiya kiritish;
malaka oshirish;
rag‘batlantirish imkoniyatlarini kamaytiradi;
Natijada mehnat unumdorligi pasayadi.
21

II Bob O‘zbekistonda egri soliqlar va ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish yo‘llari
2.1. O‘zbekistonda egri soliqlar tizimi (QQS, aksiz solig‘i)
O‘zbekiston iqtisodiyoti izchil rivojlanib borayotgan bir sharoitda mahalliy
byudjetlarning barqarorligini ta’minlash, hududlarning moliyaviy mustaqilligini
oshirish va ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyotni jadallashtirish davlat siyosatining
ustuvor yo‘nalishlaridan biri sanaladi. Ushbu jarayonda mahalliy soliqlar tizimini
modernizatsiya qilish va uni zamonaviy talablarga mos ravishda takomillashtirish
alohida ahamiyatga ega. Chunki mahalliy soliqlar nafaqat mahalliy byudjetlar
daromadlarining asosiy manbalaridan biri, balki hududlarning iqtisodiy
mustaqilligini ta minlovchi komponent hamdir.ʼ
Bugungi kunda mahalliy soliqlar tizimini takomillashtirishning dolzarbligi bir
nechta omillar bilan bog‘liq. Avvalo, hududlar o‘rtasidagi iqtisodiy rivojlanish
darajasidagi tafovutlarni kamaytirish, mahalliy resurslardan samarali foydalanishni
ta’minlash, infratuzilma loyihalarini moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlash
zaruriyati mahalliy soliqlar rolini kuchaytirishni talab qiladi. Shuningdek, iqtisodiy
islohotlarning chuqurlashuvi, biznes yuritish sharoitlarining yaxshilanishi va
xalqaro standartlarga mos soliq amaliyotini qo‘llash ehtiyoji ham mahalliy soliq
tizimini yanada takomillashtirish zaruratini yuzaga keltirmoqda.
Mahalliy soliqlar tizimini modernizatsiya qilish istiqbollari bir nechta
yo‘nalishlarda ko‘rinadi:
Birinchidan, mahalliy soliqlar bazasini kengaytirish va optimallashtirish talab
etiladi. Bu jarayonda yer solig‘i va mol-mulk solig‘ining baholash mexanizmlarini
takomillashtirish, ularning soliq bazasini bozor qiymatiga yaqinlashtirish muhim
ahamiyatga ega. Ko‘chmas mulklarning yagona elektron kadastrini to‘liq
shakllantirish va real vaqt rejimida yangilab borish mahalliy soliq tushumlarining
aniq va barqaror bo‘lishini ta’minlaydi.
Ikkinchi muhim yo‘nalish - mahalliy soliqlar stavkalarini hududlar iqtisodiy
sharoitidan kelib chiqib moslashtirish dir. Bunda hududlarning infratuzilma holati,
23

aholining to‘lov qobiliyati, biznes faolligi kabi mezonlar asos bo‘lishi zarur.
Mahalliy Kengashlarning soliq siyosatidagi vakolatlarini kengaytirish, ularni
yanada mustaqil qaror qabul qilish imkoniyatiga ega qilish mahalliy boshqaruv
samaradorligini oshiradi.
Uchinchi yo‘nalish sifatida soliq ma’murchiligini raqamlashtirish alohida
ahamiyatga ega.Elektron soliq tizimini keng joriy etish, yer va mulk solig‘ini
hisoblashda avtomatlashtirilgan dasturlardan foydalanish, soliq to‘lovlarini mobil
ilovalar orqali amalga oshirish soliq to‘lovchilar uchun qulaylik yaratadi.
Shuningdek, elektron monitoring tizimi soliq intizomini mustahkamlab, yashirin
iqtisodiy faoliyatning oldini olishga xizmat qiladi.
To‘rtinchi istiqbol - mahalliy soliqlar bo‘yicha imtiyozlarni
optimallashtirish dir. Amaldagi imtiyozlarning samaradorligini tahlil qilish,
iqtisodiy asosga ega bo‘lmagan imtiyozlarni bekor qilish va faqat ijtimoiy yoki
iqtisodiy ahamiyatga ega yo‘nalishlar uchun maqsadli imtiyozlar berish davlat
byudjetiga tushadigan yukni kamaytiradi. Ayniqsa, kichik biznes va startaplar
uchun vaqtinchalik soliq yengilliklarini joriy qilish hududlarda tadbirkorlik
faolligini oshirishi mumkin.
Beshinchi yo‘nalish - mahalliy byudjetlar daromadlarini diversifikatsiya
qilish . Mahalliy yig‘imlarning turlarini optimallashtirish, reklama, ko‘cha savdosi
va vaqtinchalik foydalanish xizmatlari bo‘yicha zamonaviy yig‘im mexanizmlarini
ishlab chiqish mahalliy byudjetlarga qo‘shimcha daromad olib keladi. Bunda
yig‘im stavkalarining iqtisodiy jihatdan asoslangan bo‘lishi va tadbirkorlik
subyektlarining faoliyatiga ortiqcha to‘sqinlik qilmasligi muhimdir.
Yana bir dolzarb yo‘nalish - hududlar orasida soliq tushumlari bo‘yicha
tenglikni ta’minlash . Bu borada byudjetlararo transfertlar tizimini
takomillashtirish, ishlab chiqarish salohiyati past bo‘lgan hududlarni moliyaviy
qo‘llab-quvvatlash, soliq tushumlaridagi keskin farqlarni kamaytirish zarur.
Shuningdek, mahalliy soliqlar bo‘yicha kadrlar malakasini oshirish , soliq
organlarida zamonaviy boshqaruv tamoyillarini joriy qilish, xalqaro tajribani
o‘rganish va amaliyotga tatbiq etish ham soliq tizimining samaradorligini oshiradi.
24

Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonning mahalliy soliqlar tizimini takomillashtirish
istiqbollari ko‘plab yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi: soliq bazasini kengaytirish,
soliq stavkalarini moslashtirish, raqamlashtirishni jadallashtirish, imtiyozlarni
optimallashtirish, mahalliy yig‘imlar tizimini rivojlantirish va hududlar moliyaviy
mustaqilligini oshirish shular jumlasidandir. Ushbu chora-tadbirlarni izchil amalga
oshirish mahalliy byudjetlarning barqarorligini mustahkamlab, mamlakatning
kompleks ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga xizmat qiladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i - bu ishlab chiqarish va realizatsiya jarayonining
har bir bosqichida yaratilgan qo‘shilgan qiymatga solinadigan egri soliqdir. QQS
ishlab chiqaruvchi va sotuvchilar tomonidan byudjetga to‘lansa-da, uning haqiqiy
yukini iste’molchi ko‘taradi. Mazkur soliq turi ko‘p bosqichli ishlab chiqarish
zanjirida soliqning takroriy undirilishining oldini olishi bilan ajralib turadi.
O‘zbekistonda QQS davlat byudjeti daromadlarining eng yirik manbalaridan biri
hisoblanadi. Ushbu soliq iqtisodiy faollik oshgani sari byudjet tushumlarini ham
oshiradi, bu esa uni barqaror fiskal vositaga aylantiradi. QQS stavkasi va hisoblash
mexanizmi O‘zbekistonda 2019-yilgacha QQS stavkasi 20 foizni tashkil etgan
bo‘lsa, soliq tizimi islohotlari doirasida u 15 foiz gacha pasaytirildi. Ushbu chora
tadbirkorlik subyektlari uchun soliq yukini kamaytirish, ishlab chiqarishni
rag‘batlantirish va yashirin iqtisodiyotni qisqartirishga qaratilgan edi. QQS
“hisobga olish” (kredit) mexanizmi asosida undiriladi. Ya’ni, korxona sotilgan
mahsulot bo‘yicha hisoblangan QQSdan xarid qilingan tovarlar va xizmatlar
bo‘yicha to‘langan QQSni chegirib tashlash huquqiga ega. Natijada byudjetga
faqat qo‘shilgan qiymatga to‘g‘ri keladigan soliq summasi o‘tkaziladi. QQS
bo‘yicha imtiyozlar va nol stavka O‘zbekistonda ijtimoiy ahamiyatga ega ayrim
tovarlar va xizmatlar QQSdan ozod etilgan yoki nol stavkada soliqqa tortiladi.
Masalan:
eksport qilinadigan mahsulotlar;
ayrim tibbiy va ta’lim xizmatlari;
muhim ijtimoiy sohalardagi tovarlar.
25

Bu imtiyozlar aholini ijtimoiy himoyalash, eksportni rag‘batlantirish va
strategik tarmoqlarni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. O ‘ zbekistonda aksiz
solig ‘ I Aksiz solig ‘ ining mohiyati Aksiz solig‘i - bu alohida turdagi, asosan yuqori
rentabelli yoki ijtimoiy jihatdan zararli hisoblangan tovarlarga qo‘llaniladigan egri
soliqdir. O‘zbekistonda aksiz solig‘i spirtli ichimliklar, tamaki mahsulotlari,
yoqilg‘i, avtomobillar va ayrim boshqa mahsulotlarga nisbatan belgilanadi. Aksiz
solig‘ining asosiy maqsadi ikki tomonlama bo‘lib, bir tomondan byudjet
daromadlarini oshirish, ikkinchi tomondan esa zararli mahsulotlar iste’molini
cheklashdan iborat.
Aksiz stavkalari va undirish tartibi Aksiz solig‘i stavkalari mahsulot turiga
qarab foizda yoki qat’iy summada belgilanadi. Masalan, alkogol va tamaki
mahsulotlariga nisbatan yuqori stavkalar qo‘llanilib, bu ularning narxini oshirish
orqali iste’molni qisqartirishga xizmat qiladi. Aksiz solig‘i odatda ishlab chiqarish
bosqichida yoki import paytida undiriladi. Import qilinadigan aksiz tovarlari
bojxona rasmiylashtiruvi jarayonida aksiz solig‘iga tortiladi, bu esa ichki ishlab
chiqaruvchilar bilan teng raqobat sharoitini yaratishga qaratilgan. Aksiz solig‘ining
iqtisodiy va ijtimoiy ta’siri Aksiz solig‘i iqtisodiyotda tartibga soluvchi vosita
sifatida muhim rol o‘ynaydi. U zararli mahsulotlarga bo‘lgan talabni kamaytiradi,
sog‘liqni saqlash xarajatlarini qisqartirishga xizmat qiladi va ekologik
muammolarni yumshatadi. Shu bilan birga, aksiz solig‘ining yuqori darajasi ayrim
tarmoqlarda ishlab chiqarish hajmining qisqarishiga va yashirin savdoning
kengayishiga olib kelishi mumkin.
Egri soliqlar tizimining iqtisodiyotga ta’siri O‘zbekistonda egri soliqlar ishlab
chiqarish samaradorligi, narxlar darajasi va raqobat muhitiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. QQSning pasaytirilishi ishlab chiqaruvchilar uchun qulay sharoit
yaratib, iqtisodiy faollikni oshirishga xizmat qildi. Aksiz soliqlari esa asosan
tartibga soluvchi vazifani bajarib, iste’mol strukturasini o‘zgartirishga ta’sir
ko‘rsatmoqda. Egri soliqlarning muhim jihati shundaki, ular byudjet daromadlarini
barqaror ta’minlaydi. Shu bilan birga, ushbu soliqlarning haddan tashqari yuqori
bo‘lishi narxlar oshishiga, talabning qisqarishiga va ishlab chiqarish
26

samaradorligining pasayishiga olib kelishi mumkin. Xulosa qilib aytganda,
O‘zbekistonda egri soliqlar tizimi - QQS va aksiz solig‘i davlat byudjeti
daromadlarini shakllantirishda va iqtisodiy jarayonlarni tartibga solishda muhim
o‘rin egallaydi.
So‘nggi yillarda amalga oshirilgan soliq islohotlari ushbu soliqlarni
soddalashtirish, soliq yukini kamaytirish va iqtisodiy samaradorlikni oshirishga
qaratilgan. Kelgusida egri soliqlar tizimini takomillashtirishda fiskal barqarorlik,
ishlab chiqarish samaradorligi va ijtimoiy adolat o‘rtasidagi muvozanatni saqlash
ustuvor vazifa bo‘lib qolishi lozim. Bugungi kunda global iqtisodiy jarayonlar va
texnologik rivojlanish soliq tizimlarini tubdan o‘zgartirishga, ularni samarali,
shaffof va qulay qilishga imkon yaratmoqda. Xususan, soliq ma’murchiligi
sohasida raqamlashtirish jarayoni - bu davlatning soliq organlari faoliyatini
avtomatlashtirish, soliq to‘lovchilar bilan elektron platformalar orqali o‘zaro
aloqalarni tartibga solish va soliq tushumlarini oshirishga qaratilgan muhim
iqtisodiy va huquqiy vositadir.
Raqamlashtirishning asosiy maqsadi soliq ma’murchiligini tezkor, aniq va
shaffof amalga oshirish hamda soliq tushumlarini oshirishdir. Soliq ma’murchiligi
va uning raqamlashtirishga ehtiyoji : Soliq ma’murchiligi - bu davlat organlari
tomonidan soliqlar va yig‘imlarni to‘plash, hisob-kitob qilish, nazorat qilish va
soliq qonunchiligini amalga oshirish jarayonidir. An’anaviy soliq ma’murchiligi
ko‘pincha qog‘oz hujjatlar, qo‘lda hisob-kitob va jismoniy tekshiruvlarga
asoslangan bo‘lib, bu jarayon ko‘p vaqt, resurs va inson omiliga bog‘liq edi. Shu
sababli, soliq tushumlarini oshirish, byudjet nazoratini kuchaytirish va
korrupsiyaga qarshi kurashish uchun raqamlashtirish dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Raqamlashtirishning zaruriyati bir nechta jihatlarda namoyon bo‘ladi: Soliq
tushumlarini oshirish: elektron hisob-kitob tizimlari orqali barcha daromadlar va
mol-mulk obyektlari nazorat qilinadi, yashirin iqtisodiy faoliyat aniqlanadi.
Nazoratni kuchaytirish : soliq to‘lovchilarning majburiyatlarini avtomatik kuzatish,
kechikish va kamchiliklarni tez aniqlash imkonini beradi. Soliq to‘lovchilar uchun
27

qulaylik: elektron platformalar orqali soliq deklaratsiyasi topshirish, to‘lovlarni
amalga oshirish va hujjatlarni olish qulay bo‘ladi. Korrupsiyaga qarshi kurash:
inson omilini kamaytirish orqali soliq organlarida nohaqlik va xato xatti-
harakatlarning oldi olinadi.
Raqamlashtirishning asosiy yo‘nalishlari : Soliq ma’murchiligini
raqamlashtirish bir nechta yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: Elektron deklaratsiya
va soliq hisoboti Soliq to‘lovchilar soliq hisobotlarini elektron shaklda topshiradi.
Bu jarayon soliq organlari tomonidan avtomatik qayta ishlanadi, hisob-kitob va
tekshiruvlar qisqaradi, xatoliklar kamayadi. Elektron soliq kadastri Ko‘chmas
mulk, yer uchastkalari, transport vositalari va boshqa ob’ektlarning yagona
elektron reyestri yaratiladi. Bu barcha ob’ektlar bo‘yicha soliq tushumlarini
nazorat qilish imkonini beradi. Soliq to‘lovlarini elektron to‘lash Banklar, mobil
ilovalar va elektron to‘lov tizimlari orqali soliq majburiyatlarini amalga oshirish,
hisob-kitoblarni avtomatik yangilash imkonini beradi. Bu jarayon vaqt va
xarajatlarni kamaytiradi.
Avtomatik tekshiruv va monitoring : Raqamli tizim soliq to‘lovchilar
faoliyatini avtomatik tahlil qiladi, noma’lum daromad yoki mol-mulk obyektlarini
aniqlaydi, soliq nazoratini yanada samarali qiladi. Integratsiya va ma’lumotlar
almashinuvi : Soliq organlari boshqa davlat idoralari bilan elektron ma’lumot
almashadi (masalan, kadastr, moliya vazirligi, bojxona), bu esa soliq tushumlarini
yanada aniqlashtirishga xizmat qiladi. Raqamlashtirishning afzalliklari :
Raqamlashtirish bir qancha iqtisodiy va ijtimoiy afzalliklarni beradi: Tezkorlik va
samaradorlik : soliq jarayonlari tezlashadi, qog‘oz ishlar kamayadi. Shaffoflik:
soliq to‘lovlarining real vaqtda kuzatilishi orqali korrupsiya va nohaqlik kamayadi.
Analitik imkoniyatlar : soliq tushumlari bo‘yicha tahlillar va prognozlar oson
amalga oshiriladi. To‘lovchilarga qulaylik : masofadan soliq deklaratsiyasi
topshirish va onlayn to‘lovlarni amalga oshirish imkoniyati mavjud. Davlat
byudjeti barqarorligi: soliq tushumlari o‘z vaqtida va to‘liq olinadi.
28

2.2. Ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda soliq siyosatini
takomillashtirish yo‘nalishlari
Iqtisodiy rivojlanish va milliy ishlab chiqarish samaradorligini oshirish har bir
davlat uchun ustuvor vazifa hisoblanadi. Ishlab chiqarish samaradorligi
iqtisodiyotning o‘sish sur’atini, eksport salohiyatini, ish o‘rinlari yaratilishini va
aholining farovonligini belgilovchi asosiy ko‘rsatkichlardan biridir. Shu bois
iqtisodiy siyosatni ishlab chiqishda soliq tizimi muhim vosita sifatida e’tiborga
olinadi. Soliq siyosati nafaqat davlat byudjeti daromadlarini shakllantiradi, balki
ishlab chiqarish faoliyatini rag‘batlantirish, raqobatni kuchaytirish va
investitsiyalarni jalb qilishda ham muhim ahamiyatga ega.
Egri soliqlar, jumladan qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS), aksiz solig‘i va
boshqa turdagi tovar va xizmatlarga solinadigan soliqlar ishlab chiqaruvchilar
xarajatlari va narxlar darajasiga bevosita ta’sir qiladi. Shu bilan birga, korporativ
daromad solig‘i, mol-mulk solig‘i va foyda solig‘i kabi to‘g‘ri soliqlar
korxonalarni investitsiya va ishlab chiqarish jarayonlarini samarali rejalashtirishga
undaydi. Shu bois ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda soliq siyosatini
takomillashtirish muhim ilmiy va amaliy masala hisoblanadi. Ishlab chiqarish
samaradorligi va soliq siyosatining o‘zaro bog‘liqligi Ishlab chiqarish
samaradorligi - bu resurslar (mehnat, kapital, xomashyo)ni maksimal natijaga
erishish maqsadida oqilona va samarali ishlatish qobiliyatidir. Samaradorlik yuqori
bo‘lgan iqtisodiyotda ishlab chiqarish tannarxi kamayadi, mahsulot sifati va
raqobatbardoshlik oshadi. Soliq siyosati esa ishlab chiqarish jarayonini
rag‘batlantirish yoki cheklash orqali ushbu samaradorlikka ta’sir ko‘rsatadi. Soliq
siyosati ishlab chiqarish samaradorligiga quyidagi yo‘nalishlarda ta’sir qiladi:
Narxlar va xarajatlarni boshqarish : QQS va aksiz soliqlari mahsulot narxini
oshiradi, narx oshishi esa talabga va ishlab chiqarish hajmiga ta’sir qiladi. To‘g‘ri
soliq stavkalari ishlab chiqaruvchilarni samarali ishlashga undaydi.
29

Investitsiyalarni rag‘batlantirish : Korporativ daromad solig‘i va boshqa to‘g‘ri
soliqlarni kamaytirish korxonalarni ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish,
yangi texnologiyalarni joriy etish va innovatsiyalarni rivojlantirishga undaydi.
Raqobat muhitini shakllantirish : Soliq imtiyozlari va soddalashtirilgan
tartiblar kichik va o‘rta biznesning bozorga kirishini osonlashtiradi, natijada
raqobat oshadi va ishlab chiqarish samaradorligi yaxshilanadi.
Xarajatlarni optimallashtirish : Soliq yukining maqbul darajasi ishlab
chiqaruvchilarni resurslardan samarali foydalanishga undaydi va ortiqcha
xarajatlarni kamaytiradi.
Ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda soliq siyosatini takomillashtirish
yo‘nalishlari Soliq stavkalarini maqbullashtirish Ishlab chiqarish samaradorligini
oshirishda soliq stavkalarini maqbullashtirish muhim omil hisoblanadi. Haddan
tashqari yuqori egri soliqlar (QQS, aksiz) ishlab chiqarish xarajatlarini oshirib,
narxlar darajasini ko‘taradi va talabni pasaytiradi. Shu bilan birga, soliq stavkalari
juda past bo‘lsa, davlat byudjeti daromadlari kamayadi va ijtimoiy xarajatlar uchun
mablag‘ yetishmaydi.
QQS stavkasini maqbullashtirish : Masalan, O‘zbekistonda QQS stavkasi 15%
qilib belgilangan bo‘lib, bu ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar uchun maqbul
hisoblanadi. Qo‘shilgan qiymatning katta qismi hisobga olinishi byudjet
tushumlarini barqaror ta’minlaydi.
Aksiz solig‘ini ijtimoiy maqsadga yo‘naltirish : Zararlilik darajasi yuqori
bo‘lgan mahsulotlarga aksiz qo‘llash orqali iste’molni tartibga solish va shu bilan
birga ishlab chiqarish samaradorligini oshirish mumkin.Soliq imtiyozlari va
rag‘batlantiruvchi mexanizmlar
Soliq imtiyozlari ishlab chiqarish samaradorligini oshirishning eng samarali
vositalaridan biridir. Ular quyidagi shakllarda amalga oshiriladi:
I nvestitsion kreditlar va soliq chegirmalari : Yangi texnologiyalarni joriy etish
va ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish uchun korporativ daromad solig‘idan
vaqtincha ozod qilish yoki chegirma berish.
30

Sanoat tarmoqlari uchun maqsadli imtiyozlar : Masalan, eksport
yo‘nalishidagi korxonalarga QQS bo‘yicha nol stavka yoki aksiz solig‘i imtiyozlari
berish.
Kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash : KOB subyektlari uchun soliq
yukini kamaytirish va soddalashtirilgan tartiblarni joriy etish ishlab chiqarish
samaradorligini oshiradi.
Murakkab soliq hisobi va to‘lov tartibi ishlab chiqaruvchilar uchun ortiqcha
vaqt va xarajatlarni talab qiladi. Soliq ma’muriyatchiligini soddalashtirish quyidagi
yo‘nalishlarda samarali bo‘ladi:
Elektron soliq deklaratsiyasi va avtomatlashtirilgan tizimlar joriy etish.
Soliq to‘lovlarni onlayn amalga oshirish va vaqtni tejash.
Soliq nazoratini asosiy xatoliklarga qaratish, kichik subyektlarga
yuklamalarni kamaytirish.
Bu chora-tadbirlar ishlab chiqaruvchilarning resurslarini to‘g‘ri ishlatishga
imkon beradi va samaradorlikni oshiradi. Ishlab chiqarish samaradorligini
oshirishda narxlar va talabni hisobga olgan soliq siyosati muhimdir. QQS va aksiz
solig‘ining oshirilishi iste’mol talabini kamaytirishi, ishlab chiqarish hajmini
qisqartirishi mumkin. Shu bois:
Asosiy ijtimoiy tovarlarga soliq yukini minimal darajada saqlash.
Zaruriy bo‘lmagan yoki zararli mahsulotlarga aksizni oshirish orqali ishlab
chiqarishni tartibga solish.
Texnologik rivojlanish va innovatsiyalar ishlab chiqarish samaradorligini
oshirishning asosiy omillaridir. Shu bois soliq siyosati quyidagi yo‘nalishlarda
qo‘llanishi mumkin:
R&D xarajatlari uchun soliq imtiyozlari berish.
Yangi texnologiyalarni joriy etgan korxonalarga aksiz yoki QQS
chegirmalari.
Energiya tejamkor va ekologik toza ishlab chiqarish usullarini
rag‘batlantirish.
31

Egri soliqlar ishlab chiqaruvchilar xarajatlarini oshirishi bilan birga, byudjet
tushumlarini barqaror ta’minlaydi. Shu sababli:
QQS va aksiz soliqlarini raqobatbardosh stavkada ushlab turish.
Ortiqcha yukdan saqlanish va byudjetni diversifikatsiya qilish.
Sanoat tarmoqlarini qo‘llab-quvvatlash orqali ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish.
Ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda soliq siyosatini takomillashtirish
bir nechta asosiy yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: soliq stavkalarini
maqbullashtirish, rag‘batlantiruvchi soliq imtiyozlari joriy etish, soliq
ma’muriyatchiligini soddalashtirish, narx va talab mexanizmini hisobga olish,
innovatsiyalarni rag‘batlantirish va egri soliqlarni optimallashtirish. Ushbu chora-
tadbirlar ishlab chiqaruvchilarni samarali ishlashga, resurslarni oqilona ishlatishga
va raqobat muhitini yaxshilashga undaydi. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda amalga
oshirilgan soliq islohotlari aynan ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga
qaratilgan bo‘lib, QQS va aksiz soliqlarining stavkalari maqbullashtirildi, soliq
imtiyozlari kengaytirildi, elektron hisob-kitob tizimlari joriy etildi. Kelgusida soliq
siyosatini takomillashtirishda byudjet barqarorligi, ishlab chiqarish samaradorligi
va ijtimoiy adolat tamoyillari o‘rtasida muvozanatni saqlash ustuvor vazifa bo‘lib
qoladi. Shu bilan birga, soliq siyosatini takomillashtirish orqali ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish nafaqat iqtisodiy o‘sish, balki milliy sanoatning
rivojlanishi, ish o‘rinlari yaratish va aholining hayot darajasini yaxshilashga xizmat
qiladi. Shu bois, soliq siyosatini ishlab chiqishda ilmiy asoslangan yondashuv va
uzoq muddatli strategik rejalashtirish zarur.
3.1-jadval
“2018-2022 yillarda soliq tushumlari tarkibi (QQS va aksiz solig‘i,
taxminiy)”
Yil Umumiy soliq QQS tushumlari Aksiz solig‘i
32

tushumlari (taxminiy) tushumlari (taxminiy)
2018 54 209 (QQS taxmin)
22
000 (Aksiz taxmin) 5
000
2019 83
324 (QQS taxmin)
27
000 (Aksiz taxmin) 6
500
2020 103
562 (QQS taxmin)
31
000 (Aksiz taxmin) 7
000
2021 127
970 (QQS taxmin)
36
000 (Aksiz taxmin) 8
500
2022 148
388 ~32 800* ~? (aksiz past ulush)
QQS va aksiz solig‘i tushumlari bo‘yicha aniq rasmiy ajratmalar har yili to‘liq
nashr etilmaydi, shuning uchun ayrim yillar uchun taxminiy ajratmalar hisob-kitob
asosida keltirilgan (QQS odatda bilvosita soliq bo‘lgani uchun budjetdagi umumiy
tushumlar ichida alohida statistik tarzda ko‘rsatiladi).
2.3. Soliq siyosatini takomillashtirish va ilg‘or xorijiy tajribalar
Soliq siyosati davlatning iqtisodiy rivojlanish strategiyasini amalga oshirishda
asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Soliq tizimi orqali davlat byudjeti
daromadlarini shakllantiradi, ishlab chiqarish samaradorligini rag‘batlantiradi,
ijtimoiy adolatni ta’minlaydi va makroiqtisodiy barqarorlikni saqlaydi. Shu bilan
birga, global iqtisodiy raqobat sharoitida soliq siyosatini doimiy takomillashtirish
zarurati ortib bormoqda.
Soliq siyosatini takomillashtirishning birinchi yo‘nalishi - soliq bazasini
kengaytirish va soliq yukini maqbullashtirish . Egri soliqlar, jumladan qo‘shilgan
qiymat solig‘i (QQS) va aksiz solig‘i, davlat byudjeti tushumlarining katta qismini
tashkil etadi. Biroq, ularning haddan tashqari yuqori stavkalari ishlab
chiqaruvchilar xarajatlarini oshirib, narxlarning ko‘tarilishiga, talabning
kamayishiga va yashirin iqtisodiyotning rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Shu
sababli, soliq stavkalarini ishlab chiqarish samaradorligi va iste’mol talabini
hisobga olgan holda belgilash muhimdir. Misol uchun, O‘zbekiston amaliyotida
QQS stavkasi 15% qilib belgilangan bo‘lib, bu korxonalar va iste’molchilar uchun
33

nisbatan maqbul hisoblanadi. Ikkinchi yo‘nalish - soliq imtiyozlari va
rag‘batlantiruvchi mexanizmlarni joriy etish . Innovatsion texnologiyalarni joriy
etuvchi korxonalarga soliq chegirmalari berish ishlab chiqarish samaradorligini
oshiradi, ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirishga va eksport salohiyatini
rivojlantirishga xizmat qiladi. Shuningdek, kichik va o‘rta biznes subyektlariga
soddalashtirilgan soliq rejimi yoki vaqtinchalik imtiyozlar taqdim etish raqobatni
kuchaytiradi va iqtisodiy faollikni oshiradi.
Soliq ma’muriyatchiligini soddalashtirish ham ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishda muhim omil hisoblanadi. Murakkab soliq hisob-kitobi,
qog‘oz ishlari va byurokratik talablar ishlab chiqaruvchilar uchun ortiqcha
xarajatlarni keltirib chiqaradi. Shu sababli, elektron deklaratsiya tizimlarini joriy
etish, onlayn soliq to‘lovlarini amalga oshirish va nazorat mexanizmlarini
optimallashtirish ishlab chiqaruvchilar resurslarini samarali ishlatishga imkon
beradi. Xorijiy tajribaga murojaat qiladigan bo‘lsak, ko‘plab rivojlangan
mamlakatlar soliq siyosatini ishlab chiqarish samaradorligini rag‘batlantirish va
byudjetni barqarorlashtirish vositasi sifatida qo‘llaydi. Masalan, Germaniyada
korporativ daromad solig‘i va QQS tizimi ishlab chiqaruvchilarni innovatsiyalar
joriy etishga rag‘batlantiradi.
Soliq imtiyozlari, R&D xarajatlari bo‘yicha chegirmalar va eksport
yo‘nalishidagi qo‘shimcha rag‘batlar korxonalarga raqobatbardosh mahsulotlar
yaratish imkonini beradi. Singapur esa soliq stavkalarini minimal darajada ushlab,
investitsiyalarni jalb qilishga katta e’tibor qaratadi. Shuningdek, soddalashtirilgan
soliq rejimi va tezkor soliq ma’muriyatchiligi biznes muhitini yaxshilaydi va ishlab
chiqarish samaradorligini oshiradi. Bu yondashuv O‘zbekiston sharoitida ham
qisman joriy qilinishi mumkin. Shuningdek, Shvetsiya va Kanada tajribasida
ijtimoiy soliq tizimi ishlab chiqarish samaradorligi bilan uyg‘unlashtirilgan.
Yuqori egri soliqlar mavjud bo‘lsa-da, ular samarali taqsimlangan va ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlaydi. Bu esa soliq yukini iqtisodiy faollikni pasaytirmasdan,
byudjet tushumlarini barqarorlashtirishga imkon beradi. Xulosa qilib aytganda,
soliq siyosatini takomillashtirish quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: soliq
34

stavkalarini maqbullashtirish, rag‘batlantiruvchi soliq imtiyozlarini joriy etish,
soliq ma’muriyatchiligini soddalashtirish, xalqaro ilg‘or tajribalarni o‘rganish va
mahalliy sharoitga moslashtirish.
Xorijiy mamlakatlarning muvaffaqiyatli tajribalarini o‘rganish O‘zbekiston
soliq siyosatini ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, raqobatbardosh
mahsulotlar yaratish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash yo‘lida
takomillashtirishga yordam beradi. Shu bilan birga, soliq siyosatini
takomillashtirishda byudjet barqarorligi, ijtimoiy adolat va iqtisodiy samaradorlik
o‘rtasida muvozanatni saqlash muhim ahamiyat kasb etadi. Innovatsiyalarni
rag‘batlantiruvchi, kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlovchi, shuningdek
xalqaro tajribaga moslashtirilgan soliq mexanizmlari O‘zbekiston iqtisodiyotining
uzoq muddatli rivojlanishi va milliy ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga
xizmat qiladi.
35

Xulosa
Birinchidan, egri soliqlar, jumladan qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS), aksiz
solig‘i va boshqa bilvosita soliqlar, davlat byudjeti tushumlarida muhim o‘rin
tutadi va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda asosiy vositalardan biridir. Shu bilan
birga, ular ishlab chiqarish jarayonlariga bevosita ta’sir qiladi: ishlab chiqarish
xarajatlarini oshiradi, mahsulot narxlarini yuqoriga ko‘taradi va iste’mol talabini
pasaytirishi mumkin. Shu sababli, egri soliqlar va ishlab chiqarish samaradorligi
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni chuqur tahlil qilish, soliq siyosatini maqbullashtirish
va iqtisodiy raqobatbardoshlikni saqlash uchun muhim ahamiyatga ega.
Ikkinchidan, tahlil shuni ko‘rsatadiki, egri soliqlar ishlab chiqarish
samaradorligiga ikki xil ta’sir ko‘rsatadi: ijobiy va salbiy. Ijobiy ta’sir, asosan,
davlat byudjetini barqarorlashtirish va iqtisodiy tartibni ta’minlash orqali amalga
oshadi. Masalan, aksiz solig‘i yordamida iste’mol zararlilik darajasi yuqori bo‘lgan
mahsulotlar tartibga solinadi, bu esa uzoq muddatda iqtisodiyot barqarorligini
oshiradi. Shu bilan birga, salbiy ta’sir, egri soliqlar hajmi va stavkalarining
yuqoriligi bilan bog‘liq. Yuqori QQS yoki aksiz solig‘i ishlab chiqaruvchilar
xarajatlarini oshirib, mahsulot narxlarini ko‘taradi. Natijada, talab pasayadi, ishlab
chiqarish hajmi qisqaradi va ayrim hollarda yashirin iqtisodiyot rivojlanadi.
Uchinchidan, iqtisodiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, egri soliqlarning ishlab
chiqarish samaradorligiga ta’siri sezilarli darajada egri soliq stavkalari, iqtisodiy
sharoit va korxona xarajatlar tuzilmasiga bog‘liq. Masalan, yuqori stavkali QQS
bilan ishlovchi sanoat tarmoqlarida ishlab chiqarish tannarxi oshadi, korxona
foydasi qisqaradi va investitsiyalar kamayadi. Shu sababli, ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish uchun soliq yukini maqbullashtirish, soliq imtiyozlarini
joriy etish va soddalashtirilgan ma’muriy tartiblarni yo‘lga qo‘yish zarur.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda egri soliqlar tizimi doimiy takomillashib bormoqda.
QQS stavkasi maqbullashtirildi, aksiz solig‘i ijtimoiy va ekologik maqsadlarga
yo‘naltirildi, soliq ma’muriyatchiligi elektron tizimlar orqali soddalashtirildi. Shu
36

bilan birga, korporativ daromad solig‘i va R&D xarajatlari bo‘yicha soliq
imtiyozlari ishlab chiqarish samaradorligini rag‘batlantirishga xizmat qilmoqda.
To’rtinchidan, statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, 2018-2024 yillar
davomida O‘zbekiston soliq tushumlari izchil o‘sdi, bu esa ishlab chiqarish
jarayonlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. QQS va aksiz solig‘i tushumlarining umumiy
hajmdagi ulushi ortgani ishlab chiqaruvchilarni resurslarni samarali ishlatishga
undadi. Xorijiy tajribalar ham egri soliqlarni ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish vositasi sifatida qo‘llash imkoniyatlarini ko‘rsatadi. Masalan, Singapur va
Irlandiyada soliq stavkalari maqbul darajada ushlab turilib, investitsiyalar va
innovatsiyalarni rag‘batlantirish tizimi joriy etilgan. Germaniya va Shvetsiyada esa
R&D xarajatlari uchun soliq imtiyozlari ishlab chiqarish samaradorligini
oshirishga xizmat qiladi.
Beshinchidan, ushbu tajribalar O‘zbekistonda ham soliq siyosatini ishlab
chiqarish samaradorligi bilan uyg‘unlashtirish imkoniyatlarini ko‘rsatadi. Xulosa
qilib aytganda, egri soliqlar ishlab chiqarish samaradorligiga murakkab va ikki
tomonlama ta’sir ko‘rsatadi. Ularning samarali boshqarilishi davlat byudjeti
barqarorligini ta’minlash, iqtisodiy faollikni rag‘batlantirish va milliy ishlab
chiqarish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Shu sababli, soliq siyosatini
takomillashtirish va egri soliqlar tizimini ishlab chiqarish samaradorligi bilan
uyg‘unlashtirish nafaqat iqtisodiy o‘sish, balki raqobatbardosh sanoatni
rivojlantirish va aholining hayot darajasini oshirishga xizmat qiladi. Natijada,
ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda egri soliqlar tizimi faqat byudjet
tushumlarini ta’minlovchi vosita sifatida emas, balki iqtisodiy rivojlanish,
raqobatbardoshlik va innovatsiyalarni rag‘batlantiruvchi strategik instrument
sifatida qaralishi kerak. Shu bilan birga, soliq siyosatini takomillashtirishda
byudjet barqarorligi, ijtimoiy adolat va ishlab chiqarish samaradorligi o‘rtasida
muvozanatni saqlash muhim ahamiyat kasb etadi.
37

Foydalanilgan adabiyotlar
1. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.ʻ - Toshkent: O zbekiston, ʻ
so nggi tahriri.
ʻ
2. O zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi.
ʻ - Toshkent: Adolat, 2020-yil
(va keyingi o‘zgartirishlar bilan).
3. “Mahalliy davlat hokimiyati to g‘risida”gi O zbekiston Respublikasi
ʻ ʻ
qonuni.
4. O zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmon va Qarorlari
ʻ (soliq
siyosati va byudjet tizimi bo‘yicha). - Lex.uz.
5. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining soliq va byudjet
ʻ
masalalariga oid qarorlari. - Lex.uz.
6. Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy sayti: soliq statistikasi, sharhlar va
metodik qo‘llanmalar.
7. Abdullayev Yo., G‘aybullaev M. Soliqlar va soliqqa tortish. -
Toshkent: Iqtisod-moliya, 2022.
8. Jo‘rayev R., Shoabdurahmonov N. Soliq tizimi va soliq
ma’murchiligi. - Toshkent: TDIU nashriyoti, 2021.
9. Qodirov Q., Mamatqulov M. Byudjet tizimi. - Toshkent: Iqtisod-
moliya, 2020.
10. G‘ulomov S., Axmedov X . Moliya va soliq siyosati. - Toshkent:
Universitet, 2019.
11. Rasulov A. Mahalliy byudjetlar daromadlari va ularni shakllantirish
omillari. - Toshkent, 2020.
12. Hakimov N . O zbekistonda fiskal siyosatning rivojlanish
ʻ
tendensiyalari. - Toshkent, 2018.
13. Soliyev O. Soliq siyosati va iqtisodiy barqarorlik. - Toshkent:
Iqtisodiyot nashriyoti, 2019.
38

Купить