Ekalogiya - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	51.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ekalogiya

Купить

Reja:
1. Kirish
2. Ekologiya fani haqida tushuncha
3. O’rta Osiyo va O’zbekiston olimlarining ishlari
Nima Ekologiya? – “Ekologiya” so’zi yunoncha bo’lib, “oykos”-
uy
va “logos”- fan ma’nolarini bildiradi. Bu fan “tabiiy uy” da
yashayotgan
va shu uyda hayot uchun kerakli funksional jarayonlarni
o’tayotgan
hamma tirik organizmlarni o’rganadi. Shuning uchun ham
ekologiya
organizmlarni “o’z uyida o’rganadigan fan deb ataladi.Bu fan
organizmlar
va atrofmuhit o’rtasidagi aloqalarning har xilligiga,
umumiyligiga
katta ahamiyat beradi

Ekologiya” atamasi buyuk nemis darvinisti Ernest Gekkel
(18341919)
tomonidan 1866 -1869 yillari birinchi bor fanga kiritildi.
E.Gekkelning
xizmatini o’z vaqtida F.Engels yuqori baholab “Tabiiy
tanlash
tushunchasi E.Gekkelning ishlari va xizmatlari tufayli
barqarorlandi,
turlarning o’zgaruvchanligi esa, ularni muhitga yashash
joyiga
moslashishi va nasliy belgilarning o’tishi bilan yoritildi” deydi.
E.
Gekkelgacha XVIII-XIX asrning buyuk biologlari biologiya fani
rivojlanishiga
katta hissa qo’shdilar, o’simlik va hayvonlarning
yashashi,
tarqalishini o’rgandilar, lekin ular “Ekologiya” so’zini
ishlatmagan
edilar. Masalan, XVIII asrning boshlarida Anton van
Levinguk
mikroorganizmlarda ozuqaviy bog’liqliklar, ularning sonini
boshqarishini
bilgan. Ingliz botanigi Rechard Bredli o’simliklarning
biologik
mahsuldorligi haqida ma’lumot bergan. 1887 yili nemis
gidrobiologi
K. Myobius (1825-1908) turli organizmlarning uyushmasi
biotsenoz
ta’limotini ishlab chiqdi.

Ekologiya fanining asosiy vazifasi tur vakillari hosil qiladigan
populyatsiyalar,
turli senozlar, biotsenozlar va ekosistemalarning hosil
bo’lishi,
rivojlanish qonunlarini aniqlash, ularning muhit bilan
munosabatlarini
yoritishdan iboratdir. Umumiy ekologiyaning asosiy

vazifalari 1954 yili Kiyevda bo’lib o’tgan ekologlarning uchinchi
konferensiyasi
qarorlarida quyidagicha belgilangan:
1. Organizmlar
va muhit o’rtasidagi ko’p qirrali munosabatlarni
aniqlash
uchun turlarning muhitga tarixiy moslashish yo’llarini
o’rganish:
2. Ekosistemalarda
uchraydigan turlar soni va sifati hamda turlar
uchraydigan
yerning iqlimi, tuproq xili joyning holatini o’rganish:
3. Ekosistemaning
tuzilishi, u yerda uchraydigan turlarning bir-
birlari
va ularning muhit bilan hamda o’lik tabiat komponentlar
bilan
bo’layotgan munosabatlarini ochish:
4. Ekosistemaning
tarkibini ko’rsatuvchi harorat, namlik,
tuproqning
xillari, tuzlar miqdori (suv, tuproqda) va biogen
moddalarning
borligi hamda oz va ko’pligini aniqlash:
3. Ekosistemaning
miqdorini solishtirishda, uning asosiy
komponentlarining
o’zaro va muhit bilan aloqalarini ochib turlarning
o’sish,
ko’payish va fotosintez jarayonida hosil bo’ladigan fitomassa
hamda
uning hayvonlar tomonidan o’zlashtirish tezligini aniqlash: 6.
Ekosistemalarda
uchraydigan hamma komponentlarning fasllar
bo’yicha,
yil davomida va ko’p yillar mobaynida sodir bo’ladigan
o’zgarishlarni
o’rganib, u yoki bu ekosistema asosida umumiy qonunlar
yaratish,
kelajak uchun chora-tadbirlar ishlab chiqish.
Qadimgi
yunon olimlari Gippokrat va Aristotellarning ilmiy
asarlaridagi
500 ta o’simlik turi va hayvonlarning 154 ta turi haqidagi
ma’lumotlar
ekologik harakterga ega bo’lgan.Masalan,Aristotel o’zining
ilmiy
asarlarida 500 dan ortiq turli hayvonlarni,qushlarni,baliqlarning
hayoti,tarqalishi,bir
yerdan ikkinchi yerga ko’chishi haqida ma’lumot
bergan.Galen,Teofrast
kabilar ham turli jonivorlarining hayot,tabiatga
moslashishi
to’g’risida qimmatli ma’lumot qoldirganlar.
Z.M.Bobur
(1483-1530) o’zining “Boburnoma” nomli tarixiy asarida
O’rta
Osiyoda va Hindistonning turli o’simlik va hayvonlari,ularning

o’sadigan,yashaydigan joyi,gillash,ko’payish davrlari haqida ko’pgina
ma’lumotlar
keltiradi.
Yangi
o’lkaning ochilishi,bir mamlakatning ikkinchi mamlakat
tomonidan
bosib olishi,bu yerlar tabiatining o’rganilishi natijasida
o’simlik
va hayvonlarning sistematikasi,morfologiyasi,ularning yashab
turgan
joyga moslashishi o’rganiladi.
XX
asr boshlarida ekologiya fani tez sur’atlar bilan
rivojlanadi.Avval
o’simlik va hayvonlar ekologiyasi ayrim-ayrim
o’rganilsa,keyinchalik
ular birgalikda,bir uyushma sifatida
o’rganiladi.Ch.Adams
(1913),V.Shelfordlar (1913)tomonidan hayvonlar
ekologiyasiga
oid qo’llanmalar yaratiladi.
O’zbekistonda
T.Z.Zohidov, K.Z.Zokirov, I.I.Granitov,
A.M.Muzaffarov,
A.E.Ergashev, P.K.Zokirov kabilarning ishlari muhim
ahamiyatga
egadir.1920-yilda tashkil etilgan Turkiston dirilfununi
qoshidagi
ekolohiya kafedrasi ekologiyaga oid jurnallar,ilmiy
uyushmalar
tashkil qilinishi munosabati bilan ekolog mutaxasislar
tayyorlash
boshlandi.
O’zbekiston
Respublikasi hududida mavjud bo’lgan ko’pchilik
ekologik
muammolar, ayrim chiqindilarni manbalarining o’zgarishi va
zararli
moddalarning tashlashdan boshlab, ularni atrof muhitga ta’sirini
minimizatsiyaga
olib kelish, iqtisodiy va boshqa omillarga bog’liq. Ular
orasida
ekologik ta’lim va tarbiyaning ahamiyati juda kattadir. Ekologik
ma’rifat
evaziga ekologik madaniyat shakllantiriladi. Faqat keng
qamrovli
ekobilimlar yordamida ekologik ong paydo bo’ladi. Yoshlarda
ekologik
ongni shakllantirishda bo’lajak bakalavr o’qituvchilarning roli
beqiyosdir.
Atmosferani,
suv ob’ektlarini ifloslanishini atrof- muhitga zararli
aralashmalarni
tarqatishini baholay olish usullarini, shuningdek atrof –
muhitni
ifloslantirish va inqirozga uchratishining milliy va xalqaro
qonunchilik
me’yorlari hadiqa yorqin tassavurga ega bo’lishlari kerak.

Hozirgi zamon fan va texnika taraqqiyoti davrida ekologik ahvolni
muvozanat
holida saqlab turish, atrof – muhitni muhofaza qilish
iqtisodiy,
ijtimoiy-siyosiy va boshqa omillarga bog’liq. Bu omillarning
asosiy
yetakchisi ekologik ta’lim va tarbiyadir. Yoshlar ongida ekologik
ongni
shakllantirishda qadimiy milliy tarbiyaviy vositalarni qo’llash
maqsadga
muvofiq bo’ladi.

Kelgusida atrof-muhitni muhofaza qilish muammosini eng avvalo
tutash
texnologik halqani chiqitsiz ishlab chiqarishlarni yaratish yo’li
bilan
hal qiladi. Atmosfera havosini ifloslanish sanitariya normalari
bilan
tartib solib turiladi. U yoki bu aholi punktlari atmosfera havosidagi
zararli
moddalarning chegaraviy yo’l qo’yiladigan konsentratsiyasini
belgilash
ko’zda tutiladi. Umumiy ta’sir samaradorligida quyidagi
zararli
moddalarning birikmalari; aseton, asitofenon va fenol, vinilaseat,
valerian,
yog’ kislotalari, ozon, azot (II)- oksidi va formaldegid, sulfid
gazi,
vodorod sulfid, vodorod ftorid va sulfid kislotaning aerazoli,
furfurol,
metanol va etanol, seklogeksan va benzol, sulfat, xlorid, azot,
kislota,
etilen, propilen, butilen va amilin, 2-3 – dixlor-1,4 naftoxinon,
sirka
kislotasi va uning angidridi va boshqalardan tashkil topganlar.

Qishloq xo’jaligida paxtachilik va to’qimachilik, yengil va kimyo
sanoati
korxonlaridan ajralib chiqadigan zararli omillarga; chang,
zaharli
gazlar, yuqori harorat, havoning namligi, shovqin, tebranish va
boshqa
chiqindilar kiradi. Shulardan ammiak, rangsiz, o’tkir hidli
bo’g’uvchi,
portlash jihatidagi o’ta xavfli gazsimon moddadir. Vodorod
sulfid
rangsiz, ko’lansa hidli gaz bo’lib o’ta zaharli hisoblanadi. Qog’oz
sanoatida
ajralib chiqadigan zaharli gazlar kislotalarga; stirol,
akrilonitril,
akril kislotasi, xlorid kislotasi, azot va uglerod oksidlari,
kiradi.
Yuqoridagi zaharli organik moddalar tuproq, suv va havo orqali
o’simliklarga
ular orqali hayvonlarga o’tadi. Hayvon va o’simliklar
mashg’ulotlari
orqali inson o’rganizmiga o’tib, turli xil kasalliklarni
kelishiga
sababchi bo’lmoqda.

Qishloq xo’jaligida ishlatiladigan pestisidlar, xlororganik va
fosfororganik
moddalar tuproq strukturasida to’planadi, uning tabiiy
strukturasini
buzadi va tuproq mikroflorasiga jiddiy zarar yetkazadi,
uning
unumdorligi 20 foizgacha keladi.

Shunday ekan yer – odamzodning va barcha tirik organizmlarning
hayot
manbaidir, uni iqtisodiy, hayotiy va ekologik ahamiyati
cheksizdir.

Ekologik ta’lim va tarbiya quyidagi asosli bilimlarni
o’z
ichiga oladi:
1. Talaba
va o’quvchilarni tabiat go’zalliklarni sevish, ulardan
estetik
zavq olish ruhida
2. Jonli
va jonsiz tabiatning rivojlanish qonuniyatlari, tabiat
bilan
jamiyat o’rtasidagi murakkab o’zaro munosabatlar,
shuningdek,
inson xo’jalik faoliyatining tabiatga ta’siri
oqibatlari
haqida bilim

3.Talaba va o’quvchilarda ekologik madaniyatni tarbiyalash.
Tabiatni
sevish, undan to’g’ri va ongli ravishda foydalana bilishni
tarbiyalash
ekologik tarbiya va madaniyatning asosi bo’lib,
kishilarda
tabiat oldida ma’suliyatni anglash malakasini hosil qiladi.
Vatanni
sevish, vatanparvarlik tabiatni sevishdan boshlanadi.
Ekologik
tarbiya – axloqiy tarbiyaning ajralmas qismidir. Kishilarda
ekologik
ong va tafakkurni dialektik tushunishga yordam beradi.
Hamma
bosqichlarda ekologik ta’lim va tarbiyani talab etilgan
darajada
amalga oshirish uchun bu vazifaning muhimligini va
mas’uliyatini
yaxshi bilgan yoshlarni tayyorlash zarur.
Ekologiya fanining rivojlanish tarixi. Markaziy Osiyoda ekologiya
faniga hissa qo’shgan
tabiatshunoslar. Tirik
organizmlar hayotining tashqi muhit bilan
bog’liqligi qadimdan
malum. Antik davrda
yashagan
faylasuflarning asarlarida hayvonlarning turli instinktlari,
baliqlar va
qushlarning
migratsiyalari,
o’simliklarning
tashqi qiyofasi tuproq va iqlim sharoitlari bilan
bog’liqligi haqidagi malumotlar
keltiriladi.

Dastlabki ekologik tushunchalar qadimgi yunon olimlari
asarlarida qayd etilgan
bo’lib, ularning
ishlarida
biz ekologik yo’nalishlarni ko’ramiz. Lekin ular «Ekologiya»
termin
ishlatishmagan. Aristotel
(eramizdan
384 - 322 yil avval), qadimgi yunon faylasufi Teofrast (371-
280 yil) hayvon
va o’simliklarni yashash sharoitiga bog’liq
holda ko’rib chiqishgan,
Aristotel
500 tur hayvonlarni o’rganib, ularning xulq-
atvori, ko’chib yurishi haqida, Teofrast – o’simliklarning
shakli va
o’sishi-iqlim,tuproqsharoitiga
bog’liqligini aniqlagan.
Frantsuz M.Byuffon
(1707-1788)ning ishlarida
hayvonlarning tuzilishiga tashqi
muhitning tasiri
masalasi ko’tarilgan.
J.B.Lamark (1744-1829)
dastlabki evolyutsion talimotning muallifidir.
U
o’simlik hamda
hayvonlarning evolyutsion
o’zgarishlarida eng muhim omil deb tashqi
muhit
tasirini xisoblagan.
A.Gumboldtiing
ishlari o’simliklar geografiyasida yangi
ekologik yunalishlarni aniqlab berdi. U fanga
landshaft «fizionomiyasi»
o’simliklarning tashqi qiyofasi bilan
aniqlanadi kabi tushunchani kiritadi.
O’xshash zona va vertikal poyaslarda
har xil taksonomik guruhlarda
o’xshash «fizionomik» shakllar ishlab
chiqiladi; Bu shakllarning tarqalishi va nisbatiga qarab joyning
fizik -
geografik
xususiyatlari haqida fikr
yuritish
mumkin.
Biogeotsenoz
1. Tabiiy xodisa
hisoblanadi.
2. Malum
tabiiy chegaraga ega bo’lgan
fazoviy
birlik
3. Uning
tarkibiga odam kirmaydi.

Ekotizim
Tabiiy yoki
suniy hodisa bo’lishi mumkin.
Yirik
ekotizimlar odatda odam tasirida bo’ladi
Funktsional
birlik bo’lgani uchun qushni
ekotizimlardan
ajralib turishi shart emas.

8
Moskva universitetining professori K.F.Rule (1814-1858)
zoologiyada o’ziga
xos bo’lgan yo’nalishni
rivojlantirish
muhim ekanligini keng targ’ib qiladi. Bu yo’nalish –
hayvonlar hayotini har tamonlama
o’rganish, atrof-muhit bilan ularning o’zaro murakkab munosabatlarini t
ushuntirish kabilar edi.
Shunday qilib,
K.F.Rule
hayvonlarni o’rganishning keng ekologik tizimini ishlab chiqdi va ekolo
gik mazmundagi qator
ilmiy ishlarni qoldirdi. Uning shogirdlaridan biri N.A.Severtsov (1827-
1885) hisoblanadi. Uning
«Periodicheskie yavleniya v jizni zverey, ptits i gad
Voronejskoy
gubernii»
(1855 y) nomli ishi Rossiyada
ayrim mintaqada hayvonot
olamida olib borilgan ekologik
izlanishlarining
eng katta va ahamiyatlisi edi.
Ch.Darvin «Tabiiy tanlash
yo’li bilan
turlarning kelib chiqishi» (1859 y) asarida-tabiatdagi
yashash
uchun kurash, yani tur bilan muhit o’rtasidagi har
qanday qarama-qarshiliqlarning
ko’rinishlari
tabiiy tanlashga
olib keladi va evolyutsiyaning harakatlantiruvchi kuchidir deb qaraydi.
A.N.Beketov
(1825-1902) o’simliklarning ichki va tashqi tuzilishidagi
xususiyatlarni
ularning
geografik
tarqalishi bilan bog’liqligi hamda fiziologik
usullarning ekologiya uchun
ahamiyati katta ekanligini
ko’rsatdi.
Ana shunday ishlar hayvonlar hayoti misolida
A.F.Middendorf
tamonidan o’rganildi.
1877
yil nemis gidrobiologi K.Myobius biotsenozlar
haqidagi tasavvurlarni
asoslab berdi.
O’simliklar
jamoasi haqida G.F.Morozov va F.N.Sukachev batafsil fikr
yuritib,
bu sohaga asos soldilar.

Rusolimlari-
V.N.Sukachev, B.A.Keller,V.V.Alexin, V.G.Ramenskiy, A.P.Shennikov
va
chetel
olimlaridan
- F.Klemente, K.Raunkier, T.Dyu.Rie, I.Braun - Blake va
boshqalarning fitotsenologiya
sohasidagi ishlari
umumiy biotsenologiyaning rivojlanishiga katta hissa qo’shdi.

Umumiy ekologiyaning rivojlanishida D.N.Qashqarovning «Muhit va
jamoa»
deb nomlangan O’rta
Osiyo
universitetida o’qigan maruzalari,
keyinchalik «Hayvonlar ekologiyasi asoslari» nomi
bilan
yozilgan
darsligi katta ahamiyatga ega bo’ldi.
Hayvonlarning morfologik va
evolyutsion ekologiyasini rivojlantirishda
M.S.Gilyarov,
S.S.Shvartslar
katta
hissa qo’shdilar. I.G.Serebyakov tamonidan gulli o’simliklarning
hayot shakllari tasnifoti ishlab
chiqildi.
1940
-yillarning boshlarida tabiiy tizimlarni o’rganish jarayonida
yangi yo’nalish
kelib chikdi.
1935
yili ingliz olimi A.Tensli - ekotizimlar, 1942 yili
esa V.N.Sukachev - biogeotsenozlar haqidagi
talimotni
ilgari surdilar.
1950 yillarning
boshida G.Odum, Yu.Odum, R.Untekker,
R.Margalef biologik
mahsuldorlikning
nazariy asoslarini yaratish borasida ish olib bordilar.
O’rta
asrlarda O’rta Osiyoda yashab ijod etgan olimlardan al-Xorazmiy,
Forobiy,
Beruniy, Ibn Sino
va boshqalar tabiiy fanlarining rivojlanishiga
katta hissa qo’shganlar. Ular xali ekologiya
fani dunyoga
kelmagan
davrda tabiat va undagi muvozanat , o’simlik va hayvonot
dunyosi,
tabiatni ezozlash haqidagi
o’zlarining
qimmatli fikrlarini aytganlar.
Buyuk
alloma Muhammad Muso Al - Xorazmiy (782 - 847
y) risolalaridan
birida shunday deb yozadi:
«Bilingki,
daryoning ko’zlari yoshlansa, uning boshiga g’am,
kulfat tushgan
bo’ladi. Odamlar, daryodan
mexringizni
darig’ to’tmanglar». Bunda u nimani nazarda tutdi?
Ehtimol,
u daryo suvining ortiqcha isrof
bo’lishini
nazarda tutgandir. Vaxolanki u zot eng avvalo daryo bilan
odamlarning bir
- birini tushunishlari va til
topishlari,
o’zaro mexr - muxabbat qo’yishlarini nazarda tutgan. U
o’zining
«Kitob surat al-arz» asarida dunyo
okeanlari,
chuqurlikdagi kitalar, kutblar, ekvator, cho’l, tog’, daryo
va dengizlar,
ko’llar va o’rmonlar, ulardagi
o’simlik, hayvonot dunyosi,
shu bilan boshqa tabiiy resurslar
- erning asosiy boyliklari
haqida malumotlar

keltirilgan.
Abu Nosir Forobiyning (870 - 910) ilmiy - falsafiy merosi
nixoyatda boy bo’lib,
asarlari xozirgacha
to’liq
aniqlanmagan. Nemis
olimi M.K.Brokelmanning ro’yxatida Forobiyning turli soxaga oid 180 t
a
asarining
nomi keltiriladi. Bu asarlar bir necha guruhlarga bo’linib, 11-
guruhiga
uning tabiatshunoslik ilmi,
amaliy faoliyat
va xunarmandchiliq masalalariga oid asarlari kiritilgan.
Tabiatshunoslikka oid
«Odam azolarining tuzilishi», «Hayvon
azolari va ularning vazifalari haqida»
nomli
asarlarida odam va hayvonlar
ayrim azolarining tuzilishi, xususiyatlari, vazifalari
haqida, ularning
o’xshashligi
va farqlari keltirishi bilan birga asosiy anatomik-
fiziologik tushunchalar
berilgan.
U
tabiiy va inson qo’li bilan yaratiladigan suniy narsalarni ajratgan.
Tabiiy narsalar
tabiat tamonidan
yaratilgan,
degan xulosaga keladi.
Abu
Rayxon Beruniy koinotdagi hodisalarni taraqqiyot qonunlari bilan,
narsa
va xodisalarning
o’zaro tasiri bilan tushuntirishga urinadi. Uning asarlarida o’simlik va ha
yvonlarning biologik xususiyatlarini,
ularning
tarqalish va xo’jalikdagi ahamiyati haqida malumotlar
topish mumkin.
U «Saydana» nomli
asarida
1 1 1 6 tur dori-darmonlarni
tavsiflagan. Ularning 750 tasi turli o’simliklardan, 101 tasi
hayvonlardan, 107 tasi minerallardan olinadi. Har bir o’simlik, hayvon v
a minerallarning xossalari, tarqalishi
va boshqa
xususiyatlari keltirilgan.

9
Beruniy asarlarida o’simlik va
hayvonlarning tuzilishi hamda ularning
tashqi muhit
bilan o’zaro aloqasi
haqida
ham qiziqarli malumotlar keltiriladi. U o’zining tabiiy-
ilmiy kuzatishlari, tajribalari asosida tabiatdagi
hodisalar malum tabiiy qonuniyatlar asosida
boshqariladi , degan
xulosaga
keladi.
Abu
Ali ibn Sino (980 - 1037) jahon

madaniyatiga buyuk hissa qo’shgan yirik entsiklopedist olim.
Turli yozma manbalarda
uning 450 dan ortiq asar yozganligi eslatiladi.
Bizgacha
uning 240 ta asari etib
kelgan.
Uning
«Tib qonunlari» asari tibbiyot ilmining komusi bo’lib, o’rta asr
tibbiyot ilmi taraqqiyotining
oliy cho’qkisi
hisoblanadi. Kishi organizmiga tashqi muhit tasiri
muhimligini bilgan alloma ayrim
kasalliklar suv
va havo orqali tarqalishi haqida fikr bayon etgan.
Ibn
Sinoning torlarning vujudga kelishi, er yuzining davrlar o’tishi bilan
o’zgarib
borishi tabiiy
jarayonlar
haqidagi fikrlari geologiya ilmining rivojlanishiga katta tasir
qildi.
Zaxriadin
Muhammad Bobur (1483 - 1530). Biz Boburni podshoh va
shoir sifatida
bilamiz. Ammo
Bobur
faqat shoirgina emas, balki sarkarda,
tarixchi va mashshoq, ovchi va
bog’bon, sayyox va tabiatshunos
ham bo’lgan.
Uning «Boburnoma» asari eng yirik asari hisoblanadi. Bu
asarida
har bir xududni malum bir
tartibda tasvirlaydi.
Avvalo joyning geografik o’rni, so’ngra qaysi
iqlimga mansubligi, har xil shifobaxsh
joylari, o’simliklari, qazilmalari,
hayvonoti va aholisi beriladi.
U ajoyib geobotanik bo’lgan,
o’simliklarni
sevgan va yaxshi bilgan. O’zbekistondagi
juda ko’p giyox va
dorilarni, ularning xosiyatini
va ahamiyatini
shunday tariflaydiki,
buni mirishkor bog’bon bo’lgan
kishi, asl tabiatshunosgina
buning uldasidan chiqa
oladi.
Bobur
bir necha bor er qimirlashi, oy va quyosh tutilishi kabi
tabiiy xodisalar
guvohi bo’lgan.
Ushbu xodisalarning
tabiat qonunlaridan boshqa narsa emasligiga
ishonch
hosil qilgan.
O’rta
Osiyoni o’rgangan olimlardan I.A.Severtsov, A.N.Krasnovlarning
asarlari
va Qashqarov -
Korovin maktabining shakllanishi O’rta
Osiyoda tabiiy -
geografik g’oyalarni
rivojlanishida muhim
ahamiyatga ega bo’ldi.
1930
- yillarda ekologiya - geografiya yo’nalishiga asoslangan O’rta
Osiyo
ekologiya maktabi hozirgi

O’zbekiston Milliy universiteta qoshida shakllandi.
Ekolog mutaxassislar tayyorlashda,
ekologiyani
rivojlantirishda,
ekologiyaga oid adabiyotlarning namunalari
ni yaratishda bu maktabning xizmatlari
kattadir.
Maktab ekologlari bergan g’oyalar o’lkaning tabiati va
tabiiy resurslarni
aniqlash va o’rganishda
hamda O’rta Osiyoda
ekologik va geografik g’oyalarning
rivojlanishiga katta hissa qo’shdi.
P.A.Baranov,
I.A.Raykovalar Pomir tog’larida cho’l biotsenozining
kelib chiqishi, dinamikasi
va
evolyutsiyasida
organizmlarning hayotida noqulay haroratning roli,
madaniy biotsenozlarni yuqori tog’
sharoitida
yaratish masalalari ishlab chiqildi. R.IAbolin, E.P.Korovin,
M.V.Kultiasov
va
I.I.Granitovlarning
ekologik va
fitotsenologik qarashlari ularning chop etgan bir qator ishlarida o’z aksin
i
topgan.
O’rta Osiyoda
zooekologik yo’nalishdagi kompleks ishlarning
rivojlanishi T.Z.Zohidov
nomi bilan
chambarchas bog’liq.
U Qizilqum cho’llarining o’ziga xos hayot makoni
ekanligini,
qumli, sho’rxok, loyli va
toshloq
cho’llarni mustaqil biotoplar sifatida tavsiflab, ularni o’z
navbatida mayda
xududiy birliklarga ajratib
beradi.
O’zbekistonda ekologiya fanining qisqacha rivojlantirshp tarixi.

Yuqorida
aytib o’tganimiz kabi, bizning buyuk allomalarimiz tabiat,
tirik
organizmlar va
ularning
tashqi muhit bilan o’zaro aloqasiga
doyr masalalarga to’xtalganlar.
O’zFA
Botanika va Zoologiya institutlari olimlari o’simlik
va hayvonlar ekologiyasiga
bag’ishlangan
ishlar
olib borishgan, xozirda ham bu ishlar olib borilmoqda.
O’rta
Osiyo o’simliklar olamini o’rganish – M.S.Popov,
E.P.Korovin, K.Z.Zokirov,
A.Muzaffarov,
I.I.Granitov, S.Saxobiddinov, A.I.Vvedenskiy kabi
olimlarning
nomi bilan bog’liq.
O’zbekistonda
ekologik yo’nalishdagi ishlarning asoschilari

- D.N.Qashqarov va E.P.Korovin
hisoblanadi.
30
- yillarda Qashqarovning ekologiya masalalarini keng
yoritgan «Muhit
va jamoa», «Turkiston
hayvonlari», «Hayvonlar
ekologiyasi asoslari» kabi yirik ilmiy asarlari
chop
etiladi. Ular ekologik - ilmiy
tadqiqot ishlarni rejalashtirish, ekolog mutaxassislar tayyorlash masalasi
ni ilgari surishgan
Shu
yillarda Korovin - o’simliklar jamoasi va muhitni
birgalikda o’rganish muhimligini
takidlagan.
Bunday ilmiy ishlar

o’sha vaqtda O’rta Osiyo Davlat Universiteta biologiya fakulteti qoshida
olib borilgan.
Cho’l zonasining
o’simliklarini o’rganish maqsadida kompleks
ekspeditsiyalar
tashkil qildi. Korovin, Granitov
kabi olimlar raxbarligida cho’l mintaqasidagi yaylovlarni yaxshilash bor
asida
u erdagi kserofit guruhiga oid
o’simliklarni
o’rganishga kirishiladi.
1950
yilda ekologiya ishlarining dolzarbligi munosabati hisobga olinib
O’zRFA Botanika
institutida
Burigin
rahbarligida «O’simliklar ekologiyasi» laboratoriyasi tashkil
qilinadi
va shu laboratoriya xodimlari
tamonidan cho’l
va chala cho’l sharoitida o’simliklarning
qurg’oqchiliqga moslanilgan
yo’llari o’rganildi.
Keyinchalik
1967-1987 yillarda Farg’ona vodiysi sharoitida
kompleks ekologik
ishlar O.X.Xasanov va
R.S.Vernik, Raximova T.U.,
Raximova Toshxon
va boshqalar tamonidan
davom ettirildi. Natijada adir
o’simliklarining
ekologik klassifikatsiyasi berildi.
Hozirda
bunday ishlar Qizilqum, Jizzax cho’llarida, Orol sharoitida
davom ettirilmoqda.
D.N.Qashqarovning dastlabki ishlari
O’rta Osiyo kemiruvchilarini
o’rganishga
bag’ishlangan edi.
Ularning
biologiyasi, sistematikasi va zarariga etibor berish bilan birga
hayvonlar ekologiyasi
bo’yicha ham
ish
olib borgan. 1928 yil u AQShga boradi va 7 oy davomida yirik
ekologlarning
ishlari bilan tanishadi.
O’zFA
akademiklari T.Z.Zoxidov, A.M.Muhammadiev, muxbir
azolaridan
M.A.Sultonov, R.O.Olimjonov.

V.V.Yaxontovlar
O’zbekistonda zoologik
tadqiqotlarning rivojlanishida o’z hissalarini qo’shgan

olimlardir. Zoologik
tadqiqotlar
- O’zFAning Zoologiya va parazitologiya instituti faoliyati
bilan
bog’liqdir. Sultonovning
«O’zbekiston
qushlarining gelmintlari» (1963 y), Yaxontovning
«Hasharotlar ekologiyasi» (1963
y),
T.Zoxidovning «Qizilqum cho’lining biotsenozlari» (1971

y) kabi asarlari nashr qilindi.
60 yillarga kelib,
O’zbekistonda ekologik vaziyat yomon tomonga
keskin
o’zgara boshlaydi. Bunga
sabab
paxtachiliqni jadal suratlar bilan rivojlantirishga intilish va
qishloq xo’jaligini haddan
ortiq
kimyolashtirishdir.
Bunday vaziyat o’zbekistonda ayrim tabiat obektlari
yoki ilmiy, madaniy,
sog’lomlashtirish
ahamiyatiga ega bo’lgan hududlarni muhofaza etish
bo’yicha
tadbirlar ishlab chiqishni
talab
etdi.
1968 yil 30
iyulda O’zbekiston Vazirlar Kengashining
"O’rmonlarni yong’indan
saqlash hamda ularni
zararli
hasharotlar va kasalliklardan himoya qilish" haqida 349-sonli
farmoni
elon qilinadi.
"Chatqol", "Orol-payg’ambar",
"Zomin", "Baday-
To’qay", "Qorako’l" kabi
qo’riqxonalar tashkil
etiladi.
O’zbekiston Vazirlar
Kengashining foydali qazilmalar konini topish ,
geologiya-qidiruv
ishlarini
o’tkazishda
erning hosildor qatlamlarini asrash, ulardan oqilona
foydalanish,
er kadastri, o’rmonlarni himoya
qilinishi
mezonlari bo’yicha guruhlarga ajratish, hayvonlar hisob-
kitobini
olish, hayvonot olamining davlat
kadastiri,
foydali qazilmalarni olish bilan bog’liq bo’lmagan obektlarni
joylashtirish
uchun er ostidan
foydalanish,
dorivor o’simliklar tayyorlash va boshqalar haqida qator
farmonlari
elon qilindi.
Ayniqsa,
O’zbekiston mustaqillikka erishgandan keyin, Ekologiya va
tabiatni muhofaza
etish
masalalariga
jiddiy etibor berila boshlandi. Ekologiya va

tabiatni muhofaza etish borasida o’nlab qonunlar
hamda
farmoyishlar elon qilindi, ularning ijrosi bo’yicha chora-tadbirlar
ko’rildi .

XULOSA
Men bu mustaqil ishda Ekalogiya fanining qanday va qay tarzda
rivojlanganini O`rgamdim.Ekalogiya faniga o`z hissasini qo`shgan
olimlar va mashxur kishilar faoliyati bilan ham tanishdim.Menga bu
mavzudagi materiallar juda qiziq bo`ldi.
Masalan,
O’zbekiston Respublikasining 1992 yil 9 dekabrdagi
"Tabiatni muhofaza etish
haqida" gi,
1993 yil 6 maydagi
"Suv va suvdan foydalanish haqida"gi, 1994 yil
22 sentyabrda
"Er osti boyliklari
haqida"gi
1996 yilda 27 dekabrdagi "Atmosfera havosini muhofaza etish
haqida"gi,
1997 yil 26 dekabrdagi
"Hayvonot
dunyosini muhofaza etish va undan oqilona foydalanish
haqidagi", 1997
yil 26 dekabrdagi
"O’simlik
dunyosini muhofaza etish va undan
oqilona foydalanish haqida"gi,
va boshqa qonunlar hamda bu
borada
elon qilingan qator farmonlar to’lar jumlasidandir.
1981
- 1985 yillarla O’zbekistonda ovlanaligan kamyob

hayvonlar ekotizimini o’rganishgakirishildi.
Sutemizuvchi
noyob hayvonlar sonining kamayib ketish sabablari, ularni tiklash, kamy
oblarini
saqlash va
ulardan
oqilona foydalanish yo’llari ishlab chiqildi.
Ixtiologiya va gidrobiologiya
laboratoriya xodimlari - O’zbekiston suv
omborlari,
suvning ifloslanishi,
suv
hayvonlari ekologiyasi va suv resurslaridan
foydalanish bo’yicha ilmiy izlanishlar olib bordilar.
Ekologiya va
tabiatni muhofaza qilish sohasidagi mutaxassislar
respublikamizning
turli oliy o’quv yurtlarida tayyorlanmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. Karimov
I.A. O'zbekiston XXI asr bo'sag'asida: xafsizlikka
tahdid,
barqarorlik shartlari va taraaqqiyot kafolatlari. -T.:
O'zbekiston,
1997.
2. Baratov
P. Tabiatni muhofaza qilish. -T.: O'qituvchi, 1991.
3. Novikov
Yu.I. Oxrana okrujayuey sredi. –M.: Vishaya shkola,
19987.
4. Egamberdiev
R. Ekologiya. –T.: O'zbekiston, 1993.
5. Tursunov
X.T. Ekoloiya asoslari va tabiatni muhofaza qilish. –
T.:
Saodat RIA, 1997.
6. Ergashev
A., Ergashev T. Ekologiya, biosfera va tabiatni
muhofaza
qilish. –T.: Yangi asr avlodi, 2005.
7. To'xtaev
A., Xamidov A. Ekologiya, biosfera va tabiatni
muhofaza
qilish. –T.: O'qituvchi, 1995.
8. Otaboev
Sh., Nabiev M. Inson va biosfera.-T.: O'qituvchi, 1995.

9. Tilovov T. Ekologiyaning dolzarb muammolari. –Qarshi: Nasaf,
2003.
10.To'xtaev
A. Ekologiya.-T.: O'qituvchi, 1998.

Ekalogiya

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish