Ekologiya va inson. Atrof muhid tizimi, uni muhofaza qilish yo‘llari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	2.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Ekologiya va inson. Atrof muhid tizimi, uni muhofaza qilish yo‘llari

Купить

Mavzu: Ekologiya va inson. Atrof muhid tizimi, uni muhofaza
qilish yo’llari
Reja:
1. Atrof muhid tizimining o’zgarishi
2. Ekologik muammolarning insonga tasiri
3. Tabiatni muhofaza qilish yo’llari
KIRISH
KURS ISHINING DOLZABLIGI. Fan texnikaning shiddatli
taraqqiyoti hozirgi vaqtda insonning tabiatga ta'sir ko’rsatishi doirasi
kengayganligi shunga olib keldiki, antropogen omillarning ta'sirida
tabiiy muhitda o’zgarishlar ro'y bermoqda. Bunday o’zgarishlar
esa hayotning moddiy asoslarini qo'pormoqda. Insonni o'rab olgan atrof-
muhitni, jamiyat hayot faoliyati uchun yaroqsiz holatga aylantirmoqda,
sayyoramizning o'lib borish xavfini tug'dirmoqda. Hayot kechirish
vositalarini saqlab qolish muammosi; Asr mavzusiga aylanib, jahon
jamoatchiligi diqqat markazida turibdi. Ishlab chiqarish jarayonlari
oqibatida muhitning ifloslanishi kelgusi avlodlar uchun mutloqo ochiq-
ko’rinib turgan xavf bo’libgina qolmay, balki u hozirning o'zida ham
ijtimoiy halokat yoqasiga kelib qoldi.
ISHNING MAQSADI. Ishlab chiqarish tabiatdan 100 shartli
birlikni o’z ichiga oladi, lekin 3-4 qismidan foydalanadi xolos. qolgani
esa ifloslangan modda va chiqindilar ko’rinishida atrof-muhitga chiqarib
tashlanadi. Industriya jihatidan rivojlangan mamlakatlarda tabiatdan har
yili jon boshiga 30 tonna modda chiqarib olinadi, shundan
ayrim hollarda 1-1.5 % etmasa istemol qilinadigan mahsulot
shakliga kiradi, qolgani esa ko’pincha tabiat uchun ham xavfli
1

bo’lgan chiqindiga aylanadi. Fan texnika inqilobi shunga olib keldiki,
birinchidan biosferaning xarakat qilish jarayonlari
jadallashadi, ikkinchidan biosferaning materiya va energiyaning
yangi ko’rinishlari joriy qilinadiki, ular tabiatda tabiiy
ko'rinishda bo'lmaydi: uchinchidan tabiat kuchlari va qonuniyatlari
tobora yangi yo'nalishlari harakatga ega bo’lib boradi. Jamiyatning
tabiat bilan munosabatlaridagi uygunlashuv talablari insoniyat oldiga
yangi-yangi muammolarni qo'yaversa, bora-bora muammolar
ham ko'ndalang bo’ladi. Hozir atrof muhitga ta'sir o'tkazishning asosiy
yo'nalishlari - bu ilmiy texnika taraqqiyotini industrlashtirish va
sanoatning yuqori sur'atlarda o'sishi, moddiy iste'molning yuqori
darajadaligi deb xisoblanmoqda. Keyingi yillarda ilgari ma'lum
bo'lmagan butun bir guruh kasalliklar yuzaga keldi va aniqlandi , o'ziga
xos epidemiologik hamda amaliyotga ega yuqumli kasalliklar, oldini
olish murakkab bo’lgan genetik kasalliklar, endokrin, allergik va
zaharlanish kasalliklari, shu jumladan ilgari bo'lmagan kimyoviy
moddalar massasini ko’payishidan avj oladigan zaharlanishi-
allergik kasalliklar shular jumlasidandir. Shunday qilib atrof
muhit aholining sog'lig'ini va umuman inson rivojini belgilovchi
omillar orasida muhim rol o'ynadi. Sog'liqni yaxshilash
va mustahkamlash uchun shart-sharoitlar yaratilsa, uning ta'sirini hazm
qilish mumkin.
KURS ISHINING VAZIFASI. Inson ekologiyasi insonning atrof
muhitga va aksincha , atrof muhitning insonga ko‘rsatayotgan ta’sirini
o‘rgatadi. Insonning tabiatga ko‘rsatayotgan ta’sir doirasi beqiyosdir
chunki hozirgi kunda insonning tabiatga nisbatan o‘tkazayotgan salbiy
2

ta’sirlari natijasida unumdor yerlar erroziyaga uchrab unumsiz yerlarga
aylanmoqda, dasht ekosistemasi degan tabiiy ekosistemalar deyarli
yo‘qolib bormoqda, inson qo‘li tengmagan o‘rmonlar ham juda kam
qolgan. Yer yuzi quruqligidagi o‘rmonlar maydoni 75 % dan 25 %
gacha kamaygan.
Agar yashil o‘simliklar maydoni kengaytirilmasa, gidroenergiya va
atom energiyasidan keng foydalanishga o‘tilmasa, yana 100 yildan so‘ng
atmosferada kislorod kamayib, karbonat angidrit miqdori ko‘payib kishi
organizmining yashashi uchun xavf tug‘diradi.
Qurg‘oqchil mintaqalarda kishilarning xo‘jalikdan noto‘g‘ri foydalanishi
natijasida qayta cho‘llanish xodisasi yil sayin kuchayib bormoqda. Hozir
Yer qurrasi bo‘yicha cho‘llashgan maydonlar 30 mln km2 ga yetgan
bo‘lib, bu sayyoramiz quruqlik maydonining 20 % ni egallaydi.
Fan va texnika taraqqiy etgan sari insonning tabiatga ta’sir etish yo‘llari
va shakllari ko‘payib, ular tabiatda bo‘ladigan miqdor o‘zgarishgagina
emas, balki sifat o‘zgarishlarga ham olib keladi.
Ekologiya tabiat bilan tirik organizmlarning uzviy
bog‘lanishini ifoda etar ekan , u shubhasiz tabiatni muhofaza qilishning
ilmiy asosini tashkil etadi.
3

1. Atrof-muhitning ifloslanishida tabiiy va antropogen omillar
asosiy rol o‘ynaydi.
Tabiiy omillar asosida atrof-muhitning ifloslanishi, avvalo, tabiiy
yo`l bilan - chaqmoq chaqish, o‘t-o‘lanlar va o‘rmonlarning yonishi,
vulqonlar otilishi, shamol harakati, biosferada uzliksiz boradigan chirish
(o`simlik va hayvonot qoldiqlari) va boshqa jarayonlar natijasida yuz
beradi. Ular yiliga millionlab tonna chang-to`zonlarni havoga chiqarib
yuboradi.
Ammo hozirgi vaqtda tabiatning ifloslanishida sun`iy omillar
(antropogen jarayon) eng ko`p qatnashmoqda. Atmosferaga
chiqarilayotgan ifloslanishning 2/3 qismi uning hissasiga tog`ri keladi.
Atrof-muhitning ifloslanishi natijasida Yer yuzasining o`simlik va
hayvonot dunyosi, ko`p asrlik tarixiy yodgorliklar va inshootlar birdek
zarar ko`rmoqda. Xalqimiz orasida "Suv yetti yumalab toza bo`ladi”
degan tushuncha bor. Darhaqiqat, tabiat me`yorida bo`lsa, turli oqova,
chiqindilarni zararsizlantirish, tozalab olishdek noyob xususiyatga ega.
Biz atmosferaga chiqarib kelayotgan is (CO) gazi fotosintez jarayoni
tufayli o`simliklar tomonidan uzluksiz qayta ishlanib, kislorodga
aylantirilib, tabiatga yana qaytarilishini bilamiz. Ammo tabiatga chiqarib
tashlanayotgan iflosliklar so`nggi davrlarda shu darajada me`yoridan
oshib ketayaptiki, oqibatda tabiat o`zini-o`zi tiklash, tozalash
xususiyatidan tobora mahrum bo`lib bormoqda.
Atrof-muhitning zararlanishi barcha geografik qobiqlarda kuchayib
bormoqda. Quruqlik (litosfera)ning ifloslanishi yer osti boyliklarini
o`zlashtirish, ayniqsa, ularni ochiq usulda qazib chiqarish natijasida
4

yuzaga kelmoqda. Tuproq, ayniqsa sanoat va qishloq xo`jaligi
chiqindilari bilan ifloslanmoqda. Bunda asosiy ifloslovchi unsurlar –
turli metallar va ularning birikmalari, mineral og`itlar, kimyoviy zaharli
vositalar, radioaktiv moddalardir. Maishiy xizmat va chorvachilik
chiqindilari tufayli paydo bo`lgan chiqindi uyumlari sanitariya-gigiyena
holatining yomonlashuviga olib kelmoqda.
Gidrosfera (daryolar, ko`llar va dengizlar), asosan, sanoat, qishloq
xo`jaligi va uy-ro`zg`or, maishiy xizmat sohalarining oqova suvlari
qo`shilishi natijasida ifloslanmoqda. Oqibatda chuchuk suv
yetishmasligi holati tobora kuchaymoqda. Bunday holatlar dunyoda
aholisi eng zich yashaydigan hududlar bo`ylab oquvchi Reyn, Sena,
Temza, Dunay, Dnepr, Volga, Don, Missisipi, Nil, Gang, Yanszi kabi
daryolarning havzalarida kuzatilmoqda.
Dunyo okeani ham tobora ifloslanib borayapti. Uning ifloslanishi
daryolardan qo`shilayotgan notoza suvlar, sohillardan tashlanayotgan
chiqindilar, kemalar harakati va halokati sababli tushayotgan neft
5

mahsulotlari tufayli sodir bo`lmoqda. Hozirgi vaqtda O`rta, Shimoliy,
Boltiq, Qora, Azov, Karib, Yapon, Yava dengizlari, Biskayya, Fors,
Meksika qo’ltiqlari eng ko`p isloflangan.
Dunyo okeanining havzasi, ayniqsa, neft va neft mahsulotlari
chiqindilari tufayli ifloslanmoqda.
Kosmik kuzatishlar hozirgi vaqtda Dunyo okeani yuzasining
1/3 qismi neft pardasi bilan qoplanganganligini ko`rsatadi. Bu
jahondagi eng katta ekologik muammolardan biri demakdir. Zero, neft
pardasi okeaning quyosh nurlarini qabul qilib olishiga to`sqinlik qiladi,
suvning bug`lanishini va kislorod bilan to`yinish imkoniyatini
pasaytiradi, tirik organizmlar rivojlanishini susaytiradi. Neft bilan,
ayniqsa, Atlantika okeani, Hind okeanining shimoliy qismlari eng ko`p
ifloslangan. Agar insonning tasirini degiz va okeanlarda kuztsak.
Marjon riflari ning juda katta epitsentri hisoblanadi biologik xilma-
xillik va butun ekotizimlarning saqlanib qolishida muhim rol o'ynaydi.
Ular turli xil dengiz hayvonlarini oziq-ovqat, himoya va boshpana bilan
ta'minlaydi, bu turlarning avlodlarini tirik saqlaydi. Bundan tashqari,
marjon riflari inson hayotini oziq-ovqat manbai (ya'ni baliq va
mollyuskalar) hamda dengiz makoni sifatida xizmat qilish orqali
ta'minlashning ajralmas qismidir. Ekoturizm bu iqtisodiy foyda
keltiradi . Shuningdek , odamlar hozirda marjonlarni farmatsevtika uchun
yangi potentsial manbalar ( ya ' ni steroidlar va yallig ' lanishga qarshi
dorilar ) sifatida ishlatish bo ' yicha tadqiqotlar olib bormoqdalar .
Afsuski , inson ta ' siri marjon riflarida bu ekotizimlar tobora buzilib ,
muhofazaga muhtoj bo ' lib bormoqda . Eng katta tahdidlarga quyidagilar
kiradi ortiqcha baliq ovlash , halokatli baliq ovlash amaliyotlari ,
6

cho ' kindi jinslar va quruqlik manbalaridan ifloslanish . Bu, okeanlardagi
uglerodning ko'payishi, marjonlarni oqartirish va kasalliklar bilan
birgalikda, dunyoning hech bir joyida toza riflar yo'qligini
anglatadi. Hozir Janubi-Sharqiy Osiyodagi marjon riflarining 88
foizigacha tahdid ostida qolmoqda, bu riflarning 50 foizi yo'qolib ketish
xavfi ostida "yuqori" yoki "juda yuqori" bo'lib, bu to'g'ridan-to'g'ri
marjonga bog'liq turlarning biologik xilma-xilligi va yashashiga ta'sir
qiladi.
Bu ayniqsa zararli orol davlatlari kabi Samoa , Indoneziya ,
va Fillipinda ko'p odamlar o'z oilalarini boqish va tirikchilik qilish
uchun marjon rif ekotizimlariga bog'liq. Biroq, ko'plab baliqchilar
odatdagidek baliq tuta olmaydilar, shuning uchun ular tobora
7

ko'proq siyanid va dinamit yo’li bilan baliq ovlash , bu esa marjon rifi
ekotizimini yanada yomonlashtiradi. Yomon odatlarning davom etishi
shunchaki marjon riflarining yanada pasayishiga olib keladi va shuning
uchun ham muammoni davom ettiradi. Ushbu siklni to'xtatish
usullaridan biri bu mahalliy jamoatchilikni marjon riflarini o'z ichiga
olgan dengiz bo'shliqlarini saqlash nima uchun muhimligini
tushuntirishdir.
Odamlar sonining ko'payishi, insonning ekotizimlarga ta'siri ni olib
keladi. Odamlarning faoliyati natijasida turlarning yo'q bo'lib ketish
darajasi oshdi va bu bizning atrofimizdagi o'simliklar va hayvonlarning
biologik xilma-xilligini sezilarli darajada pasayishiga olib keldi. Ushbu
ta'sirlar orasida baliq ovining bosimining oshishi, shu jumladan rifning
degradatsiyasi va ortiqcha baliq ovlash shuningdek, so'nggi bir necha yil
ichida turizm sohasi tomonidan kuchaygan bosim. Marjon riflarining
yomonlashishi asosan inson faoliyati bilan bog'liq - riflarning 88% ga
yuqorida sanab o'tilgan turli sabablar, shu jumladan CO ning haddan
tashqari ko'p miqdordagi tahdidlari mavjud. Okeanlar CO ning 1/3
qismini yutadi dengiz atrofiga zararli ta'sir ko'rsatadigan moddalar
odamlar tomonidan ishlab chiqarilgan.
Bunday muammolarning kelib chiqishi, asosan, jamiyat bilan tabiat
o`rtasidagi munosabatlarning buzila borishi va atrof-muhitning
ifloslanishi bilan bog`liq.
Atmosfera elektr energetika, metallurgiya, kimyo va boshqa sanoat
tarmoqlari, transport vositalari, fazoga kosmik kemalarni uchirish yoki
turli xil yong`inlar tufayli ifloslanmoqda. Buning natijasida har yili
milliardlab tonna qattiq, gazsimon, aerozol chiqindilar atmosferaga
8

chiqarib yuboriladi. Atmosferada, ayniqsa, is gazi (CO), oltingugurt
gazlari (SO2) salmog`ining oshib borishi katta ekologik muammolarni
keltirib chiqara boshladi. Yadroviy ilmiy tadqiqotchi, mashhur olim
Y.B.Xaritondan: "Dahshatli termoyadro qurollarining ishlab chiqarilishi
va uning tarqalishi insoniyatni yo`q qilib yuborish xavfini
tug`dirmaydimi?” – deb so`raganlarida, u: "Sayyoramizga oxir-oqibat
termoyadro qurollari emas, balki "issiqxona samarasi” katta xavf
tug`diradi, ya`ni iqlimning global miqyosda isib borishi Yerdagi hayot
uchun haqiqiy talafot xavfini keltiradi”, - deb javob bergandi.
Darhaqiqat, atmosferaning is gazi, oltingugurtli, azotli, ftor-
xloridli, fosforli, qo`rg`oshin, simob, alyuminiy kabi metall birikmali
turli aerozol gazlar bilan ifloslana borishi natijasida quyoshning isitish
tartibi buzila boshladi. O`z navbatida, bu iqlimning o`zgarib borishiga,
sayyoramiz qutblari va baland tog`lardagi abadiy muzliklarning sekin-
asta tugab borishiga olib kelishi mumkin.
9

Atmosferaning ifloslana borishi insoniyat oldiga yana bir
murakkab muammoni qo`ymoqda. Keyingi yillarda havoga ftor-xlorli
birikmalarning tobora ko`p chiqarib yuborilishi natijasida Yerdagi
hayotning qalqoni hisoblangan ozon qoplamining tobora yupqalashib
borishi kuzatilmoqda. "Ozon tuynugi” deb nomlangan ana shu holat
dastlab Janubiy Amerikaning Antarktidaga tutash hududlari, so`nggi
yillarda esa Yevrosiyoning shimoliy kengliklari ustida ham kuzatila
boshlandi.
Demak, insoniyat oldida tabiatga "Siz” deb munosabatda bo`lish
vazifasi turadi.
Atrof-muhitning ifloslanib borishi tabiatni muhofaza qilish
yo`llarini izlash va bu murakkab muammolarni hal qilishga undaydi.
Atrof-muhitni himoya qilishning qator samarali yo`llari ishlab
chiqilgan. Ulardan birinchisi – atrof-muhitni ifloslaydigan korxonalarda
bunga yo`l bermaslik choralarini ko`rishdir. Buning uchun turli
chiqindilarni tozalovchi tizimlarni barpo etish, iflos yoqilg`ilarni
ishlatishdan voz kechish, axlatlarni qayta ishlash korxonalarini barpo
etish, ishdan chiqqan yerlarni rekultivatsiya qilish kabi yo`llardan
foydalanish lozim.
Ikkinchi yo`l – ishlab chiqarishda tabiat muhofazasini har
taraflama uddalay oladigan yangi texnologik imkoniyatlardan keng
foydalanish, chiqindisiz ishlaydigan ishlab chiqarish tizimlarini joriy
qilishdir.
Uchinchi yo`l – aholi zich yashaydigan hududlarni "iflos” ishlab
chiqarish tarmoqlaridan xoli qilish. Atrof-muhitni eng ko`p ifloslaydigan
sanoat tarmoqlari qatoriga issiqlik elektr energetikasi, metallurgiya,
10

kimyo va neft-kimyo, selluloza-qog`oz, sement kabi sanoat tarmoqlari
kiradi. So`nggi davrlarda dunyoning ko`pchilik yetakchi industrial
mamlakatlarida bunday "iflos” ishlab chiqarish tarmoqlarini iqtisodiy
jihatdan kam o`zlashtirilgan kimsasiz hududlarda joylashtirishga
ahamiyat berilmoqda. Ana shunday tamoyillarga mustaqillik yillarida
O`zbekistonda ham alohida ahamiyat berila boshlandi. So`nggi yillarda
bunyod etilgan Buxoro neftni qayta ishlash, Qo`ng`irot soda va Sho`rtan
gaz-kimyo sanoat markazlari keng yaydoq cho`l hududlarida
joylashtirildi. Bu holat ekologik sharoitni yaxshilashga samarali xizmat
qiladi.
Ekologik siyosat. Tabiiy resurslardan xo`jasizlarcha foydalanish,
atrof-muhitning ifloslanib borishi biz yashayotgan, nafas olayotgan
muhitni tobora betoblik girdobiga boshlamoqda. Bu, o`z navbatida,
jamiyat oldiga qarshi choralarni ko`rishdek murakkab vazifalarni
qo`ymoqda.
Ekologik siyosat – ekologiya fani talab va tavsiyalarini hosibga
olgan holda, bizni o`rab turgan tabiiy muhitni muhofaza qilish va uni
sog`lomlashtirishga, tabiiy resurslardan samarali foydalanish va ularni
boyitishga qaratilgan siyosatlar majmuasidir. Odatda, bunday siyosat
davlat, regional va global doirada olib borilishi mumkin va o`zida
tabiatni muhofaza qilishning huquqiy asoslari (qonunlar)ni yaratish va
ularga amal qilishni ko`zda tutadi.
Keyingi o`n yilda AQSH, Yaponiya, qator Yevropa Ittifoqi va
MDH davlatlari, ayrim rivojlanayotgan mamlakatlar murakkab ekologik
holatni sog`lomlashtirishga qaratilgan zaruriy-huquqiy hujjatlarni ishlab
chiqdilar, qonunlar qabul qildilar va amaliyotda qo`llay boshladilar.
11

Ularda ekologiyani sog`lomlashtirishga bel bog`lagan xalq harakati
va partiyalar (masalan, "Yashillar”, "Grinpis” va boshqalar) faol ish olib
bora boshladi. Natijada, o`tgan 80-yillar monaynida, asosan, iqtisodiy
rivojlangan mamlakatlarda atrof-muhitning ifloslanish darajasi sekin-
asta pasayib bordi. Bu ijobiy holatni aynan ana shunday harakatlarning
natijasi, deb baholamoq kerak.
Shunga qaramay, ko`pchilik mamlakatlarda ekologik vaziyat
hamon keskinligicha qolmoqda. Keng doirada amaliy natijalarga
erishish uchun butun jahon doirasida kuchlarni birlashtirish zaruriyati
mavjud. Shu maqsadda 1972-yilda Stokgolmda, 1975-yilda Xelsinkida,
1992-yilda Rio-de-Janeyroda, 1998-yilda Kiotoda atrof-muhit
muhofazasiga oid yirik xalqaro anjumanlar bo`lib o`tdi va ularda muhim
qarorlar qabul qilindi.
Muhim tomoni shunchaki, atrof-muhitni muhofaza qilish va
ekologiyani sog`lomlashtirish muammolarini hal qilishda BMT va uning
ko`plab bo`limlari faol ish olib bormoqda. Jumladan, BMTning atrof-
muhitni muhofaza qilish dasturi (YUNEP) dir. Bu dastur atrofida
shakllangan rasmiy idoralar turli mamlakatlarda bu sohada olib
borilayotgan ishlarni muvofiqlashtirib turadi, mamlakatlarda to`plangan
tajribalarni umumlashtiradi, istiqbolli ishlarni qo`llab-quvvatlaydi.
YUNEPning bosh irodasi Nayrobi (Keniya) shahrida joylashgan.
Atrof-muhitni sog`lomlashtirishda, ekologik muammolarni ijodiy
hal qilishda jamoatchilikning ham katta xizmat qilishi kutiladi. Aynan
shu maqsadda O`zbekistonda jamoatchilik asosida "Ekosan” harakati
tashkil topdi. U nafaqat O`zbekistonda, balki butun Markaziy Osiyo
12

mintaqasida tabiatni muhofaza qilish, aholi yashash muhitini
sog`lomlashtirish yo`lida harakat qilmoqda.
"Ekosan” xalqaro jamg‘armasi - respublikamizdagi eng yirik
nodavlat tashkilotidir. Jamg‘arma 1992-yilda davlat va nodavlat
tashkilotlari, xalqaro tashkilotlar, mutaxassis olimlarning ko‘magida
respublikadagi ekologik muammolarni hal etish uchun tashkil qilingan.
"Ekosan” juda muhim ish bilan shug‘ullanadi - sog‘lom turmush tarzi,
sanitariya-gigiyena bilimlari va kasalliklaming oldini olishni targ‘ibot
qiladi. Ekologik jihatdan noxush hisoblangan tumanlarda yashovchi
aholiga davolash-profilaktika va insonparvarlik yordami ko‘rsatadi,
Orolbo‘yi hududidagi ekologik inqiroz natijalarini bartaraf etish uchun
xalqaro jamg‘armalar va hukumat tashkilotlarining e’tibor va mablag‘ini
jalb etadi.
Insonparvarlik
yordami ko‘rsatish uchun
"EKOSAN” mablag‘ning
asosiy qismini
"EKOLOT” ekologik
lotereyasini tarqatishdan
oladi. "EKOSAN”ni
respublikada bugun
yaxshi tanishadi,
chunki jamg‘arma - bu
talabalarning ekologik otryadlari, "Mash’al - - EKOSAN”
radiodasturining ilmiy-ommabop eshittirishlari va "Intermed” xalq
tabobati markazidir. Yana bu "Salomatlik poyezdlari” va dorixonalar,
13

"Toza havo” operatsiyasi va, shuningdek, turli mamlakatlar sayyohlarini
jalb etuvchi ekosayyohlikdir. "EKOSAN” faoliyati respublikamiz
fuqarolarining jismonan baquvvat va ma’naviy sog‘lom bo‘lishi uchun
yo‘naltirilgan. Chunki salomatlik nafaqat bugungi avlod, balki kelajak
avlodning ham baxtli hayot kechirishi garovidir. ATROF-MUHIT
dasturi ushbu konvensiyalarning bajarilishida O’zbekistonga
ko’makberadi. Bular iqlim o‘zgarishi, ozon qatlamining buzilishi, suv
havzalarining ifloslanishi, biologik xilma-xillikni saqlab qolish,
sahrolanishga qarshi kurash kabilami o’z ichiga oladi. Atrof-muhit
musaffoligini ta’minlash inson faoliyati, ishlab chiqarish jarayoni bilan
bog‘liqdir. Shuning uchun ham jahondagi va har bir mamlakatdagi
ekologik sharoitni faqat insonning o‘zigina yaxshilashi mumkin. Shu
tariqa bir mamlakatdagi ekologik vaziyat dunyo miqyosida ahamiyat
kasb etishi mumkin. Ayni shu sabab Global Ekologik Jamg‘arma
O’zbekistondagi loyihalarni moliyaviy ta’minlar ekan, avvalo
muammoning dunyo ahamiyatiga molik ekaniga e’tibor beradi.
ATROF-MUHIT dasturi va boshqa xalqaro tashkilotlar
O’zbekistonga yordam berar ekan avvalo mamlakatning o’zida ekologik
muammolarni yechishga qodir mexanizm yuzaga kelishiga diqqat
qaratadi. Atrof-muhit dasturining O’zbekiston Tabiatni muhofa qilish
davlat qo’mitasi bilan birgalikda tashkil etilgani ham mamlakat
salohiyatini kuchaytirishga xizmat qiladi.
Natijada O’zbekisaton kelajakda mamlakatdagi mavjud ekologik
muammolarni tashqaridan beriladigan yordamsiz hal eta oladi.
Maqolalar
14

2. Quyosh sikllari va inson sog’ligi. A. CHijevskiy 500 yil
mobaynida bo’lgan gripp kasalligini epidemiyasini tekshirib, quyosh
faolligi bilan taqqoslab, 11,3 yil bilan takrorlanishni aniqlandi.
A.CHijevskiy Rossiyada 1902-1924 yillarda xolera kasalligi bilan
og’riganlar soni bilan quyosh faolligini solishtirib olingan natijalarga
ko’ra, quyosh radiatsiyasi oqimi, magnit maydon kuchlanganligi
yuqori bo’lib, yerda har hil kasalliklarni, jumladan xolera kasali
epidemiyasini keng tarqalishiga sababchi bo’lishini aniqlaydi.
Quyoshda, kosmosda bo’ladigan termoyadro reaktsiyalarining
faolligi yerdagi magnit maydon kuchlanganligini o’zgartirib, yerdagi
bo’ladigan kasalliklar, har xil ofatlar va ekologik o’zgarishlarni keltirib
chiqarmoqda, bu esa insonlar kayfiyatiga, ya’ni inson ekologiyasiga
salbiy ta’sir etmoqda. Bulardan tashqari XX asrning ilmiy texnikaviy
revolyutsiyasi ham tabiatga, atrof-muhitga ham ijobiy, ham salbiy
ta’sirini o’tkazadi. Hozirgi zamon tabiatshunosligi, ekologiya va
tabiatni muhofaza qilish fanlarining vazifasi nafaqat tabiatdan oqilona
foydalanish, uni o’rganish bilan birga, kelajakda kelib chiqadigan
salbiy oqibatlarning oldini olishdan iboratdir. Buning uchun har
tomonlama biosferada boradigan jarayonlarni o’rganish kerak bo’ladi.
Tabiat bilan jamiyat orasidagi nomuvofiqlikni vujudga kelishi
Ma’lumki biosferaning hosil bo’lishida asosan avtotrof o’simliklarning
roli kattadir. Xlorofilli o’simliklar quyosh nurini yutib fotosintez
jarayonida organik moddalarni hosil qiladi. Fotosintez natijasida
o’simliklar har yili yer yuzi bo’yicha 100 mlrd. tonna organik modda
hosil qiladi, 200 mlrd. tonna SO2ni yutib yuboradi, 145 mlrd. tonna
erkin kislorod chiqaradi. O’simliklar barqaror bo’lishini tirik mavjudod,
15

ayniqsa o’simliklar dunyosi tabiat bilan jamiyat orasida
nomuvofiqlikni bartaraf qilib turibti. Ammo XX asr davomida va
XXI asrning boshlarida fan va texnikaning keskin rivojlanishi va
insoniyat o’zining extiyojini qondirish uchun yer osti va yer usti
qazilma boyliklaridan oqilona foydalanmasligi oqibatida tabiat bilan
jamiyat orasida nomuvofiqlik vujudga kelmoqda. Akademik V.I.
Vernadskiy biosfera va inson orasidagi nomuvofiqlikni bartaraf
qilish yo’li haqida gapirib, buni “noosfera” hal qiladi deb aytadi.
Akademik Yu.A.Kosigin ham tabiat va jamiyat orasidagi
nomuvofiqlikni tushuntirib o’tadi. Albatta biz qazilma boyliklardan
foydalanish jarayonida mujassamlanganmagan texnologiyani
ishlatib, atrof muhitni ifloslantirib boraversak, tabiat bilan
jamiyat o’rtasida nomuvofiq vaziyat vujudga kelib, global (katta)
ekologik muammolar kelib chiqadi.
16

Tabiat bilan jamiyat orasidagi katta-katta muammolarni ya’ni
krizislarni, konfliktlarni, “noosfera” sharoitida urush va tinchlik
shartlarini yechib berish, oldini olish maqsadida “tabiatni muhofaza
qilishni matematik modellari”, “urush va tinchlik” orasida uzoq
muddatlarga mo’ljallangan modellashtirish ishlari olib borilmoqda.
Raketa –yadro qurollarining atrof-muhitga ta’siri va inson sog’ligi
haqida gapirsak. Biosferani xarbiy urushlar bilan buzish mumkin.
Hamma omillarni atrof-muhitga ta’sirini eng kuchlisi urushdir,
hozirgi zamonni raketa –yadro qurollarining to’planishidir. Bu
falokat nafaqat odamlarni, shuning bilan birga biosferani ham katta
falokatga olib keladi. Hozirgi paytda barcha qurollarni quvvati 1200
mega tonnaga teng. 1945 yil 6 avgustda Xirosimaga tashlangan
bombani quvvati 5 mt. Bo’lib, bu 2-jahon urushida portlagan
17

trinitoulol bombalarni energetik quvvatiga teng edi. Yadro urushi
biosferadagi barcha tirik mavjudot uchun falokatdir. Chunki yadro
portlashlarda juda ko’p miqdorda azot oksidlari hosil bo’ladi. Bu
azot oksidlari atmosferani 22-30 km balandligidagi ozon qatlami
bilan reaktsiyaga kirishib, ozonni yemiradi. Natijada quyoshdan,
kosmosdan kelayotgan ultrabinafsha nurlarini miqdori yerda oshishi
natijasida tirik mavjudot nur kasaliga uchrab qirilib ketishi mumkin,
jumladan, odam ham. CHunki, ozon qatlami bizga ultrabinafsha nurini
kam miqdorda o’tkazib, yerda biosferani, ekologik tizimni saqlaydi.
Bundan tashqari atrof-muhitni ifloslanishida, atmosferada har xil gazlar,
og’ir metall ionlar, fenol, uglerodlar, benzol, piren kabi moddalar
to’planib atmosferaning pastki qismida “smog” deb ataluvchi bir parda
hosil qiladi. Bu hosil bo’lgan qatlam natijasida quyosh nuri xuddi
18

parnikdagi yopilgan plyonka tagida issiqlikni oshishi kabi, yerda ham
harorat ko’tarilib “parnikeffekti” deb ataluvchi falokatga olib keladi.
Yerda harorat oshishi natijasida esa, muzliklar erib, suv toshqini
falokatlariga olib keladi. Davlatlar o’rtasidagi konfliktlarda yadro
qurollari ishlatiladigan bo’lsa, “yadro qishi” deb ataluvchi va
biosferani, insonning shart-sharoitini butunlay o’zgartirib yuboradigan
muammolardan biri kelib chiqadi. Quvvatli atom va vodorod
bombalari portlatilib, urushlar natijasida katta-katta maydonlarga
yong’in tushib 100-200 mln. tonna tutun atrof-muhitga tarqaladi.
Bundan tashqari atom va vodorod bombalari osmonga ming-ming
tonnalab chang to’zonni 20 km balandlikkacha ko’tarib 29 kun
davomida yer sirtini bir marta aylanib, quyosh radiatsiyasini yerga
tushadigan intensivligini 10-100 marta pasaytiradi.
Natijada harorat 15-20°S pasayib, qishloq xo’jalik
ekinlarining yetilishi kechikadi, shimoliy mintaqalarni ko’p qismi
muz bilan qoplanib, kish faslidek bo’lib qoladi. Agar 5000 mt bomba
ishlatilsa “yadro qishi” 100 kunlar davom etadi. 10000 mt bombalar
ishlatilsa 300 kungacha davom etib o’rtacha xarorat 10°S dan 20°S
gacha pasayib ketadi. SHuning uchun ham bu falokatni “yadro qishi”
deb insoniyat tabiatni ne’matlaridan, manbalaridan, boyliklaridan
oqilona foydalanish zarur ekanligi uqtiriladi. Rus yilnomalarida 1092
yildan boshlab o’rmonga o’t tushib yong’in sababli bo’lgan oqibatlar
ko’p yozilgan 1371 yili bo’lgan yong’indan hatto kunduz kuni quyoshni
faqat diskasi ko’rinib yovvoyi hayvonlar kunduz kuni odamlar orasida
kezib yurgan. 1915 yilda Sibirda 120 ming kv. km joyni yong’in
olganda bug’doy yarim oy kech pishgan va hosildorlik nihoyatda
19

tushib ketgan. 1950 yilda Kanadani Alberta xududidagi yong’in
natijasida tutun Atlantika okeanida, G’arbiy Yevrupada 8-10 km
balandlikda kuzatiladi. 1972 yildagi yong’in Oq dengizdan to Qora
dengizgacha bo’lgan masofani egallab 200-400 km enlikda 6000 km ga
cho’zilib, 5 km balandlikgacha ko’tarilib, xaroratni va quyosh nurini
intensivligi pasaygan. SHu yuqoridagi faktlardan ko’rinib turibdiki,
yadro urushlari bo’ladigan yong’inlar natijasida bundan ko’p ofatlarga
olib keladi Mabodo yer yuzida global yadro konfliktlari bo’ladigan
bo’lsa, “yadro qishi” ofatlaridan tashqari, qattiq yong’in, shamol,
xaroratni o’zgarishi natijasida atmosferada, biosferada shart –sharoitlar
butunlay o’zgaradi. Atom va yadro qurollarini portlashlaridan,
radiaktiv ifloslanish, aerozollar, atmosferani isishi, yer sirtidan
issiqlik nurlanishi, chang vulqonlari portlashlari, kabi muhim
jarayonlar vujudga keladiki, bu tirik mavjudotni ayrim turlarini
butunlay yo’q bo’lib ketishga olib keladi. Ayniqsa radioaktiv
ifloslanish natijasida butunlay tirik mavjudodni “nur kasalligi” bilan
qirilib ketish xavfi mavjuddir. Chunki hozirgi paytgacha nur
kasalligini effektiv davolanish usullari topilmagan, nur
kasalligini davolash effektlari endogen himoya rolini o’ynovchi
moddalar bilan 10-15 % dan oshmaydi.
20

O’zbekiston ham ekologik harakati tashkil etilgach,
mamlakatimizda atrof-muhitni asrab-avaylash, ekologik muammolarni
bartaraf etish va bu jarayonga ayniqsa, jamoatchilik e`tiborini qaratish
imkoni yanada oshdi. Aytish kerakki, Harakat tomonidan jamoatchilik
diqqat-e`tiborini tortadigan qator masalalar kun tartibiga qo’yilmoqda.
Orol dengizini asrash masalasi – ana shunday muammolardan biridir.
Orol inqirozi insoniyat tarixida eng yirik ekologik hamda gumanitar
fojialardan hisoblanadi. Ma`lumotlarga qaraganda, hozir mazkur havza
atrofida istiqomat qiluvchi qariyb 35 millionga yaqin aholi bundan
aziyat chekmoqda. Mana, 20-25 yildirki, Orol ko’z o’ngimizda qurib
borayapti. So’nggi 40-45 yil ichida Orol dengizi sathi 22 metrga
pasayib, maydoni 3,8 martaga qisqardi. Suvning sho’rligi ortib, Orol
«o’lik dengiz» ga aylanmoqda.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning
«O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik
shartlari va taraqqiyot kafolatlari» kitobida qayd etilganidek, butun
insoniyat, mamlakatimiz aholisi katta ekologik xavfga duch keldi. Buni
21

sezmaslik, qo’l qovushtirib o’tirish o’z-o’zini o’limga mahkum etish
bilan barobardir.
Ekologik xavfsizlik muammosi allaqachonlar milliy va mintaqaviy
doiradan chiqib, butun insoniyatning umumiy muammosiga aylangan.
Tabiat va inson o’zaro muayyan qonuniyatlar asosida munosabatda
bo’ladi. Bu qonuniyatlarni buzish o’nglab bo’lmas ekologik falokatlarga
olib keladi.
Orol dengizi falokati ham jahon miqyosidagi ulkan muammodir. U
dunyodagi ko’plab mamlakatlar aholisi manfaatlariga daxldor bo’lib,
yangi avlod uchun ham noxush oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Ommaviy axborot vositalarida, ko’plab olim va mutaxassislarning ilmiy
monografiyalarida ushbu inqi roz bilan bog’liq tadqiqot natijalari, uning
kelib chiqish sabablari yetarlicha tahlil qilib berilgan. Ularni o’qib, Orol
dengizi qurishining havza tevaragidagi aholi sog’ligi, mintaqa
iqtisodiyotiga ko’rsatayotgan salbiy ta`siri haqida yetarlicha ma`lumotga
ega bo’lish mumkin.
Suv sifatining pasayishi mintaqa aholisi salomatligiga jiddiy ta`sir
etganidan ko’z yumib bo’lmaydi. Qurigan Orol tubidan havoga
ko’tarilgan tuz hamda boshqa inson salomatligi uchun zararli moddalar
muhitni ifloslamoqda. Hozir Orol dengizi havzasi sug’oriladigan
yerlarining 60 foizi sho’rlangan.
Hududiy davlat sanitariya-epidemiologik nazorat idoralari
tomonidan o’tkazilgan sanitar-gigiyenik tekshiruvlar ham ichimlik suv
tarkibida yuqori darajali kimyoviy moddalar to’plangani, ular bir qator
kasalliklarni keltirib chiqarish xavfi mavjudligini ko’rsatmoqda.
Respublikamizda so’nggi yillarda Orol muammosini hal qilish bo’yicha
22

qator dasturlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, «Ayollar va bolalar
sog’ligini himoya qilish» dasturini amalga oshirish» loyihasi borasida
Xorazm viloyatida ko’p tarmoqli bolalar tibbiy markazlarini zamonaviy
tibbiy uskunalar, tashxis apparatlari bilan ta`minlash masalasi ko’rib
chiqildi. Sil kasalligiga qarshi kurashish dasturini amalga oshirishga doir
loyiha esa mazkur xastalikka chalinish ehtimoli bor bo’lgan odamlarni
tashxis yo’li bilan aniqlab, davolashni yo’lga qo’yishni ko’zda tutadi.
Bundan tashqari, «Qoraqalpog’iston Respublikasi, Xorazm,
Buxoro va Navoiy viloyatlarining uzoq hududlarida sil kasalligi hamda
onkologik xas taliklarning oldini olish chora-tadbirlarini qo’llash»
loyihasini amalga oshirish rejalashtirilgan. Ushbu loyiha bo’yicha ishlar
16 ta flyuorografik komplekt yordamida amalga oshiriladi.
Orolbo’yi mintaqasida chaqaloqlarning sog’ lom tug’ilishi, normal
o’sishi, rivojlanish bosqichini nazorat qilish maqsadida zamonaviy
texnologik uskunalar bilan jihozlangan Ona va bola skrining
markazining dasturi aholi genofondini asrashga xizmat qiladi. Shuning -
dek, kelgusida turli kasalliklarning oldini olishga mo’ljallangan maxsus
dastur ishlab chiqish rejalashtirilgan.
Ayni paytda, O’zbekiston ekologik harakatining asosiy e`tibori
ana shunday chora-tadbirlarni amalga oshirishga qaratilgan. Orol hozirgi
zamonning keng miqyosdagi keskin ijtimoiy muammolaridan biri bo’lib
turibdi. Uni hal etish bir osmon ostida havodan nafas olayotgan barcha
xalqlarning manfaatlariga mos, mushtarak vazifadir.
23

3. Tabiatni muhofaza qilish tabiat va uning boyliklaridan oqilona
foydalanishga, tabiatni inson manfaatlarini ko zlab ongli ravishdaʻ
o zgartirishga, tabiat boyliklari va umuman tabiatni, uning go zalligi,
ʻ ʻ
musaffoligini saqlab qolishga va yanada boyitishga qaratilgan barcha
tadbirlar majmuasi. Tabiatni muhofaza qilish tadbirlari majmuasiga
davlatlar, xalqaro tashkilotlar, jamoat, ilmiy-texnik, ishlab chiqarish,
iqtisodiy va ma muriy tashkilotlar, har bir odam tomonidan amalga
ʼ
oshiriladigan tadbirlar kiradi.
Hozirgi vaqtda inson yashab, to xtovsiz munosabatda bo lib
ʻ ʻ
kelayotgan tabiiy muhit uzoq geologik davrlar (4,5—4,7 milliard yil)
mobaynida bir qancha omillarning birgalikda ta sirida, ya ni Quyosh
ʼ ʼ
nuri, Yerning massasi, gravitatsiya kuchi, ko lami, aylanma harakatlari,
ʻ
tektonik harakatlar, havo va suv qobiqlarining vujudga kelishi va
o zgarishi, ekzogen jarayonlar ta siri, organik dunyoning paydo bo lishi
ʻʻ ʼ ʻ
va taraqqiyoti ta sirida tarkib topgan. Tabiiy muhitning holati o zaro
ʼ ʻ
ta sir etib turuvchi ko p omillarning murakkab majmuida tarkib topgan
ʼ ʻ
tabiiy muvozanatga bog liq. Chunki bir joyning iqlimi Quyosh nurining
ʻ
tushish burchagiga, ya ni geografik kenglik, yer yuzasining tuzilishi,
ʼ
shamollar, okeanlarning uzoq yoki yaqinligi, oqimlari va boshqalarga;
o simliklar qoplami esa iqlim, yer yuzidagi tog jinslari, relyef,
ʻ ʻ
tuproqlarga bog liq. Bu tabiiy omillarning birontasida o zgarish ro y
ʻ ʻ ʻ
bersa, tabiiy muvozanat buziladi, bu esa tabiiy muhitda o zgarishlarga
ʻ
24

sabab bo ladi. Ba zan, tabiatning biror komponentiga ko rsatilganʻ ʼ ʻ
arzimagan ta sir hech kutilmagan katta o zgarishlarga, xususan, xavfli
ʼ ʻ
o zgarishlarga olib kelishi mumkin.
ʻ
Har qanday tirik mavjudot o z atrofini o rab turgan tabiiy muhit
ʻ ʻ
bilan o zaro ta sirda bo ladi, undan o ziga kerakli narsalarni oladi, shu
ʻ ʼ ʻ ʻ
muhitda moslashadi, muhit tarkibiga, undagi modda va energiyaning
aylanma harakatiga ma lum darajada o zgarish kiritadi. Yerning havo
ʼ ʻ
qobig idagi hozirgi gazlar tarkibi, miqdori, ayrim foydali qazilmalari,
ʻ
masalan: ohaktosh, toshko mir, qo ng ir ko mirning hosil bo lishi,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
tuproq qoplamining tarkib topishi, rivojlanishi organizmlarning hayot
faoliyati natijasidir. Organik dunyoning tabiiy muhit bilan o zaro ta siri
ʻ ʼ
biologik evolyutsiya jarayonida yangi turlarning paydo bo lishi, raqib
ʻ
turlar sonining ko payishi yoki kamayishi va atrof muhitning o zgarishi
ʻ ʻ
natijasidadir.
Yerda odam paydo bo lishi organik dunyo bilan tabiiy muhit
ʻ
o rtasidagi o zaro munosabatni tubdan o zgartirib yubordi. Inson
ʻ ʻ ʻ
tabiatga mehnat qurollari vositasida yaylovlardan noto g ri foydalanish
ʻ ʻ
oqibatida ta sir ko rsatadi. U o zining tabiat bilan bo lgan o zaro ta siri
ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ
usullarini takomillashtirib boradi. Natijada inson yashay oladigan hudud
kengayadi, foydalaniladigan tabiiy elementlar soni va hajmi ortadi,
binobarin, insonning tabiatga tazyiqi sifat jihatidan ham, ko lam
ʻ
jihatidan ham ko payadi. Inson o zi yashashi va faoliyat ko rsatishi
ʻ ʻ ʻ
uchun tabiiy muhitdan tashqari yana sun iy muhitni ham bunyod etadi.
ʼ
Masala: shaharlar, turar joy binolari, bog lar, suv omborlari, yo llar va
ʻ ʻ
boshqa ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishi, fan va texnikaning
taraqqiy etishi bilan, tabiiy boyliklarning ahamiyati, ulardan
25

foydalaniladigan sohalar, ularni ishlatish shakllari ham o zgarib boradi.ʻ
Qadimda bir necha xil kimyoviy elementlardan foydalanilgan bo lsa,
ʻ
hozirgi vaqtda mavjud barcha elementlardan foydalaniladi. Shu bilan
birga ko pchilik foydali qazilmalar tobora ko proq qazib chiqarilmoqda.
ʻ ʻ
Insonning tabiatga ta siri kuchayishidan, antropogen landshaftlar
ʼ
ko paymokda. Hayvonot va o simlik olamidan rejasiz foydalanish yoki
ʻ ʻ
inson faoliyati bilan bog liq boshqa sabablar tufayli 16-asrning
ʻ
oxirlaridan 20-asrning 70y.larigacha umurtqali hayvonlarning 250 turi
va kichik turlari butkul yo qolib ketdi. 80y.lardan boshlab xar yili
ʻ
o rtacha 1 ta hayvon turi va 50 ga yaqin o simlik turi yo qolib
ʻ ʻ ʻ
bormoqda. Qush va sut emizuvchilarning 1000 dan ortiq turi yo qolib
ʻ
ketish arafasida turibdi. Yil davomida 1 milliard t yoqilg i yoqiladi,
ʻ
atmosferaga yuzlab million t azot oksidi, oltingugurt, uglerod, qurum,
chang va boshqalar chiqariladi. Tuproq va suvlar sanoat va maishiy
chiqindilar (bir necha milliard t), neft mahsulotlari (bir necha million t),
mineral o g itlar (yuz million t ga yaqin), og ir metallar, radiaktiv
ʻ ʻ ʻ
chiqindilar bilan ifloslanadi.
Inson tabiiy sharoit va boyliklardan ko p maqsadlarda foydalanadi.
ʻ
Bu esa ayni paytda, tabiatni tegishlicha muhofaza qilishni ham taqozo
etadi. Bular: xo jalik, sog liqni saqlash va gigiyena, nafosat (estetik),
ʻ ʻ
turizm, ilmiy hamda tarbiyaviy maqsadga muvofiq foydalanish.
Maqsadga muvofiq foydalanish deganda, tabiat boyliklaridan mamlakat
yoki butun insoniyat manfaati yo lida foydalanish tushuniladi. Bunda
ʻ
hozirgi va kelajak avlodning manfaatlarini ko zlab faoliyat yuritish
ʻ
nazarda tutiladi. O z taraqqiyotini oldindan uzoq muddatga ilmiy asosda
ʻ
26

rejalashtira oladigan va tabiiy muvozanatni o zgartirmasdan foydalanaʻ
oladigan jamiyatgina taraqqiyotga erishadi.
Tabiiy boyliklardan oqilona foydalanishdan tabiatda ro y
ʻ
beradigan jarayonlarning o zaro bog likligi va rivojlanishi qonuniyatlari
ʻ ʻ
haqidagi bilimlar katta ahamiyatga ega. Busiz tabiiy jarayonlarga baho
berish, ularni xisobga olish, tabiatga, tabiat komponentlariga
ko rsatilgan har qanday ta sirning kelajakda qanday oqibatlarga olib
ʻ ʼ
kelishini oldindan bilish mumkin emas. Inson tabiatdan foydalanganda
va unga ta sir ko rsatayotganda bilishi va faoliyatida amal qilish zarur
ʼ ʻ
bo lgan, asosan, 5 qonuniyat mavjud: 1) tabiatdagi barcha komponent va
ʻ
elementlar o zaro bir-birlari bilan bog langan, o zaro ta sir etib,
ʻ ʻ ʻ ʼ
muayyan muvozanatda bo lib, uyg unlik hosil qilgan. Biron komponent
ʻ ʻ
yoki element o zgarsa, butun tabiiy kompleksda o zgarish ro y beradi; 2)
ʻ ʻ ʻ
tabiatda to xtovsiz modda va energiyaning aylanma harakati ro y berib
ʻ ʻ
turadi. Bu xayot asosi; 3) tabiiy jarayonlarning rivojlanishida muayyan
davriyliklar mavjud (sutkalik, yillik, 12 yillik, 33— 35 yillik va ko p
ʻ
yillik); 4) zonallik; 5) regionallik.
Insonning tabiat bilan o zaro ta siri jamiyat taraqqiyoti, ishlab
ʻ ʼ
chiqarish usullari mukammallasha borgan sari jadallashadi, tabiatdan,
uning boyliklarini, qurilish va ishlab chiqarish teknikasi, aloqa vositalari
yirik shaharlarni o zgartirib, yirik vohalar, madaniy landshaftlar
ʻ
yaratishga, hosildor ekin hamda mevalar, mahsuldor chorva mollari
yetishtirishga imkon beradi. Lekin ba zan chuqur o rganmasdan inson
ʼ ʻ
qudratiga ortiqcha baho berib, tabiatga ta sir ko rsatish tabiatni
ʼ ʻ
foydalanib bo lmaydigan holatga, uning buzilishi va ifloslanishiga olib
ʻ
kelishi mumkin. Bunday manzara insoniyatning butun tarixi mobaynida
27

kuzatiladi. Pekin 19-asrgacha insonning tabiatdan foydalanish ko lamiʻ
uncha katta bo lmagani uchun inson faoliyatining tabiatga ta siri ham
ʻ ʼ
kamroq bo lgan.
ʻ
20-asrning 2yarmida sanoat ishlab chiqarishning rivojlanishi,
qishloq xo jaligida turli xil kimyoviy moddalarning ko p qo llanilishi,
ʻ ʻ ʻ
katta maydonlarda muttasil bir xil ekinlarning yetishtirilishi, transport
vositalarining ortiqcha ko payib ketishi, shaharlarning yiriklashib
ʻ
ketishi, tabiat muhofazasiga yetarlicha e tibor berilmaganligi tabiiy
ʼ
muhitning buzilishiga, ayrim joylarning ifloslanib ketishiga sabab
bo ldi. Ayrim konchilik sanoati turlarida tabiiy muhit juda buzilib
ʻ
ketgan. Katta maydonlarni kon chiqindi jinslari egallagan, chuqur ochiq
karyerlar yer osti suvi sathini pasaytirishi natijasida o simlik qoplami
ʻ
qurib bormoqda. Rekultivatsiya ishlariga, xususan rivojlanayotgan
mamlakatlarda yetarlicha e tibor berilmaydi. Hozirgi vaqtda Tabiatni
ʼ
muhofaza qilish muayyan o lka yoki mamlakat doirasidan chiqib,
ʻ
umumjahon muammosiga aylanib bormokda. Yerning ozon pardasidagi
o zgarishlar, dunyoda haroratning ko tarilib borayotgani, qutbiy va tog
ʻ ʻ ʻ
muzliklarining qisqarib borayotgani ana shunday muammolardan.
Ayniqsa, qayta tiklanmaydigan tabiiy boyliklarning kamayib
borayotganligi va atrof tabiiy muhitning ifloslanayotgani bir qancha
mamlakatlarda, ayniqsa, rivojlangan mamlakatlarda Tabiatni muhofaza
qilish tadbirlarini ko rishga majbur etdi. Ko pchilik rivojlangan
ʻ ʻ
mamlakatlarda o rmonlarni kesish cheklandi, yerdan kadastr asosida
ʻ
foydalaniladigan bo ldi, daryo va ko llar suvlari tozalanib, baliqlarni
ʻ ʻ
ko paytirish boshlandi. Ovchilik tartibga solindi, qo riqxonalar,
ʻ ʻ
muhofaza qilinadigan hududlar ko paytirildi.
ʻ
28

Biroq 20-asrning o rtalaridan boshlab zararli chiqindili ishlabʻ
chiqarish korxonalarining rivojlanayotgan mamlakatlarga ko chirila
ʻ
boshlangani bu mamlakatlarda atrofmuhitning ifloslanishiga sabab
bo lmoqda. Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiy qiyinchiliklar tufayli
ʻ
tabiatni muhofaza qilishga yetarli mablag ajratishga qodir emas.
ʻ
Tabiatni muhofaza qilish sohasida xalqaro qat iy hamkorlikning yo qligi
ʼ ʻ
ham tabiiy boyliklardan foydalanishda va Tabiatni muhofaza qilishda
yetarlicha samara bermayapti.
Hozirgi vaqtda Tabiatni muhofaza qilishni ta minlash masalalari
ʼ
nazariy jihatdan ishlab chiqilgan. Lekin bularni amalga oshirish juda
katta mablag sarflashni talab qiladi. Buning ustiga qirg in qurollarini
ʻ ʻ
ishlab chiqarish, ularni saklash ham tabiiy muhitning ifloslanishiga olib
keladi. Shu nuqtai nazardan qirg in qurollarni ishlashni ta qiklash,
ʻ ʼ
chorlarini yo qotish ham tabiat muhofazasida katta ahamiyatga ega.
ʻ
O zbekistonda 20-asrda, ayniqsa, uning 2yarmida qishloq
ʻ
xo jaligida monokultura tizimining qo llanishi, gerbitsid va
ʻ ʻ
pestitsidlarning haddan tashqari ko p ishlatilishi, mavjud suv
ʻ
zaxiralaridan noto g ri foydalanish oqibatida atrofmuhit holatida katta
ʻ ʻ
salbiy o zgarishlar ro y berdi. Orol dengizi deyarli quridi, uning atrofida
ʻ ʻ
cho llashish kuchayib ketdi, yer osti suvlari sho rligi darajasi oshdi.
ʻ ʻ
Inson salomatligi uchun zarur sharoit buzildi, kamqonlik, gepatit,
zotiljam kabi kasalliklar ko paydi. Paxta monokulturasi ta sirida boshqa
ʻ ʼ
hududlarda xam inson hayoti uchun zarur bo lgan ekologik vaziyat
ʻ
yomonlashdi. O zbekiston mustaqillikka erishgach, dastlabki kunlardan
ʻ
boshlab, Tabiatni muhofaza qilishga, respublika hududini ekologik
tanazzuldan muhofaza qilishga kirishdi. Tabiatni va uning
29

komponentlarini muhofaza qilish to g risida bir qancha qonunlar qabulʻ ʻ
qilindi. Bular „Tabiatni muhofaza qilish to g risida“ (1992-yil 9-
ʻ ʻ
dekabr), „Suv va suvdan foydalanish to g risida“ (1993-yil 6-may), „Yer
ʻ ʻ
osti boyliklari to g risida“ (1994-yil 23 sent.; 2002-yil 12 dekda yangi
ʻ ʻ
tahrirdagi), „Atmosfera havosini muhofaza qilish to g risida“ (1996-yil
ʻ ʻ
27-dekabr), „O simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish
ʻ
to g risida“ va „Hayvonot dunyosini muhofaza qilish va undan
ʻ ʻ
foydalanish to g risida“ (1997-yil 26 dek.), „Davlat kadastrlari
ʻ ʻ
to g risida“ (2000-yil 15 dek.), „O rmon to g risida“ (1999-yil 15-aprel),
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
„Chiqindilar to g risida“ (2000-yil 5-aprel)gi qonunlardir.
ʻ ʻ
O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 50, 54, 55 va 100-
ʻ
moddalarida Tabiatni muhofaza qilishga oid normalar bayon etilgan.
Konstitutsiyaning 11 bobi 50-moddasida „Fuqarolar atrof tabiiy muhitga
ehtiyotkorona munosabatda bo lishga majburdirlar“, deb ko rsatilgan.
ʻ ʻ
55-moddasida „Yer, yer osti boyliklari, suv, o simlik va hayvonot
ʻ
dunyosi hamda boshqa tabiiy zaxiralar umummilliy boylikdir. Ulardan
oqilona foydalanish zarur va ular davlat muhofazasidadir“, deyilgan.
Mamlakatimizda „Tabiatni muhofaza qilish davlat qo mitasi“ tashkil
ʻ
qilingan (1996-yil 26 aprelda Oliy Majlis tomonidan tasdiqlangan
Nizom asosida faoliyat ko rsatadi). Qo mita quyidagi vazifalarni
ʻ ʻ
bajaradi: atrof muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan foydalanish
va ularni qayta tiklash ustidan nazorat qilish; Tabiatni muhofaza qilish
faoliyatini tarmoklararo kompleks boshqarish; Tabiatni muhofaza qilish
hamda resurslarni tejash borasida yagona siyosatni ishlab chiqish va
amalga oshirish; atrofmuhitning ekologik holati qulay bo lishini
ʻ
ta minlash, ekologik vaziyatni boshqarish.
ʼ
30

O zbekiston Tabiatni muhofaza qilish sohasida bir qancha xalqaroʻ
tashkilotlar bilan hamkorlik qiladi va dasturlarda, jumladan, BMTning
atrofmuhit bo yicha dasturi (YUNEP)da ishtirok etadi. YUNEP va
ʻ
ayrim rivojlangan mamlakatlar bilan hamkorlikda Biologik xilmaxillikni
saklashning milliy strategiyasi va 10 dan ortiq milliy ekologik qonunlar
ishlab chikildi. 1993-yil mart oyida Qozog istonning Qizilo rda shahrida
ʻ ʻ
O rta Osiyodagi 5 davlatning Oliy darajadagi uchrashuvida Orol dengizi
ʻ
muammolari bo yicha Davlatlararo kengash va uning ijroiya qo mitasi
ʻ ʻ
hamda Orolni qutqarish xalqaro fondi tashkil etildi. Uning vazifasi Orol
dengizi, uning Sog lom ekologik sharoitini tiklash, mazkur regionni toza
ʻ
ichimlik suvi bilan ta minlash, hudud sanitariyagigiyena muxitini
ʼ
yaxshilashdir.
O zbekistonda 10 dan ortiq o rmon xo jaligi, 9 ta qo riqxona, 2
ʻ ʻ ʻ ʻ
milliy bog , bir qancha buyurtma qo riqxona mavjud. Ularda tabiat
ʻ ʻ
yodgorliklari, kamayib ketgan o simlik va hayvonlar qo riklanadi,
ʻ ʻ
o rganiladi va ko paytiriladi. O zbekistonda tabiatni muhofaza qilish
ʻ ʻ ʻ
respublika jamiyati, 12 ta viloyat va Qoraqalpog iston jamiyati,
ʻ
O zbekiston geografiya jamiyati, EKOSAN, bir qancha ilmiyommabop
ʻ
va ilmiy jurnallar, radio va televideniye vaqtli matbuot Tabiatni
muhofaza qilish haqidagi bilimlarni targ ib qilmoqda. Aholi o rtasida
ʻ ʻ
tabiat, undan oqilona foydalanish va muhofaza qilish haqidagi bilimlarni
targ ib qilish, aholining geografik, ekologik madaniyatini ko tarish
ʻ ʻ
Tabiatni muhofaza qilishda katta ahamiyatga ega. Tabiatni, uning
boyliklarini muhofaza qilish, geografik ekologiya o quv kurslari o rta
ʻ ʻ
maxsus va oliy yurtlarining tabiatshunoslik mutaxassisliklari talabalariga
maxsus kurslar sifatida o qitilmoqda.
ʻ
31

XULOSA
O'zbekistondagi ekologik muammolar
Bugungi kunda mustaqil O'zbekiston yirik sanoat va agrar mintaqa
bo'lib, kelajakda dunyoga yuz tutgan mashina sozlik, energetika, kimyo,
oziq - ovqat sanoati, transport majmuini yanada rivojlantirish ko'zda
tutulgan. Bunday ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishi
Respublikada ijtimoiy - ekotizmlarning holatiga muayan darajada salbiy
ta`sir ko'rsatadi. Respublikada keskin bo'lib turgan ekologik va tabiatni
muhofaza qilishga oid muammolar quyidagilar:
1. Yirik hududiy - sanoat majmualari joylashgan rayonlarda ya`ni
Angren -Olmaliq Chirchiqlarda, Farg'ona-Marg'ilonda, Navoiy va
boshqa rayonlardagi tabiatni muhofaza qilish muammolari. Bu
rayonlarda ijtimoiy-ekotizm holati yaxshi emas. Chunki sanoat
markazlarida chiqayotgan turli-xil gazlar va chiqindilar atrof-muhitni
ekolgik holatini buzulishiga olib kelmoqda.
2. Agrosanoat majmuidagi ekologik muammolar.
3. Tabiatdagi suvlarning sanoat chiqindilari pestisetlar va mineral
o'g'itlar bilan ifloslanishi ham muammolardan biridir.
4. O'simlik va hayvonot dunyosini muhofaza qilish va qayta tiklash
muammolari, qo`riqxonalar va milliy bog`lar tarmog`ini kengaytirish .
O'zbekiston Respublikasi tabiatni muhofaza qilish va undan
oqilona foydalanish borasidagi asosiy strategik maqsadlar quyidagilar
hisoblanadi:
Aholining sihat-salomatligi uchun qulay sharoit yaratish,
beosferaviy muvozanatni saqlash; O'zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanish samaradorligi va barqarorligini ko`zlagan holda tabiiy
resurslardan foydalanish qayta tiklanadigan tabiiy resurslar ishlab
chiqarish va iste`mol jarayonlarining muvoznatini saqlash
tiklanmaydigan resurslarni ishlab chiqarish, chiqindilardan oqilona
foydalanish ; regional va lokal darajalarda tabiatni qayta tiklanish;
32

tabiatning daslabki turlari va ularning genofondini landshaftlarning
xilma - xiligini saqlash.
Vujudga kelgan Orol dengizi muammosi bilan bog`liq halokatli ekologik
- iqtisodiy va ijtimoiy ahvolni yaxshilash, Orol dengizini saqlab qolish
maqsadida aholini sifatli ichimlik suvi bilan ta`minlash. Orol bo'yi
aholisini normal sanitar sharoitlar va ozuqa bilan ta`minlash uchun
Markaziy osiyo davlatlari bilan birgalikda qisqa vaqt ichida yagona suv
xo`jaligi siyosatini ishlab chiqish hamda har-bir Respublikaning Orol
dengiziga quya oladigan suvi, ya`ni Orol bo'yidagi barcha tabiiy
ko'llarni saqlab qolish kabi ishlar rejalashtirilgan.
Atmosfera havosini muhofaza qilishning asosiy yo'nalishi shahar
va aholi yashaydigan punktlarda atmosfera havosining sifatini
yaxshilash, keyinchalik sanitar-gigienik qoidalarga rioya qilish buning
uchun Respublikamizning barcha hududlarida chiqindilarni kamaytirish,
kam chiqindili texnilogiyalarni yaratish, chang to'plovchi va tozalovchi
yangi qurilmalarni yaratish va ularning ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish eskirgan qurilmalarni yaxshilash bilan almashtirish va boshqalar
. Orol dengizinimg qurishi iqlim o'zgarishiga ham sababchi bo'ldi.
Qurg'oqchilik tufayli iqlimning keskin kontenentalligi ortib ketdi.
Dengiz va quruqlik o'rtasidagi haroratning o'zgarishi, shamol tezligining
ortishi, suvning to'lqinlanish hodisasini kuchaytirishiga olib keldi.
Sut emizuvchi hayvonlar va qushlar kamayib ketdi . Qurigan maydonlar
xavfli kasalliklarni tarqatuvchi kemiruvchi bilan to'lib bormoqda. Orol
bo'yining sanitar-epidemiologik ahvoli nihoyatda og'irlashmoqda. Agar
zudlik bilan tabiatda vujudga kelayotgan muammolar hal qilinmasa
insonoyat va butun mavjudodning hayoti xavf ostida qoladi. Biz tabiatga
qarammiz, biz tabiatsiz yashay olmaymiz, shunday ekan biz barchamiz
tabiatni asrab avaylashimiz, uning har-bir qarich yerini ko'z
qorachig`iday asrashimiz, tabiat boyliklaridan oqilona foydalanishimiz,
har-bir tomchi suvni tejab ishlatishimiz, tabiat haqida doimo g'amxo'rlik
qilishimiz lozim.
33

ADABIYOTLAR
 Makkali, Duglas; va boshq. (2015 yil 16-yanvar). "Dengizni defunatsiya qilish:
global okeandagi hayvonlarning nobud bo'lishi" . Ilm-fan (Qo'lyozma taqdim
etilgan). 347 (6219): 1255641. doi : 10.1126 /
science.1255641 . PMID 25593191 . Okean hayoti ommaviy qirilib ketishga yuz
tutmoqda, deydi keng o'rganish - ko'rib chiqish Ilm-fan da maqola Nyu-York
Tayms
 Koslow, Toni; Koslow, Julian Entoni (2009). Silent Deep: kashfi yot, ekologiya va
chuqur dengizni saqlash . Chikago universiteti matbuoti. ISBN 978-0-226-45126-
8 .
 Lang, Maykl A., Yan G. Makintayre va Klaus Rutzler, nashr. Smithsonian Marine
Science Simpoziumi materiallari. Smithsonian Dengiz fanlariga qo'shgan
hissasi, yo'q. 38. Vashington, DC: Smithsonian Institution Scholarly Press,
2009 y.
 Dengizni muhofaza qilish instituti manbalar bibliografi yasi
 GEOGRAFIYA.UZ sayti Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografi yasi Atrof muhidning
ifl oslanishi maqolasi 31.07.2015 y
34

Ekologiya va inson. Atrof muhid tizimi, uni muhofaza qilish yo‘llari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish