Ekonometrik modellashtirish asoslari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	37.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ekonometrik modellashtirish asoslari

Купить

Ekonometrik modellashtirish asoslari.
1. Ekonometrikaga kirish. Fanning maqsadi va vazifalari.
2. Iqtisodiyotni ekonometrik modellashtirishning zarurligi.
3. Ekonometrik model tushunchasi, turlari va undagi
o zgaruvchilar.ʻ
4. Ekonometrik modellashtirish bosqichlari.

1. Ekonometrikaga kirish. Fanning maqsadi va vazifalari.
Ekonometrik bilimlar iqtisodiy nazariya, iqtisodiy matematika,
iqtisodiy statistika, ehtimollar nazariyasi va matematik statistika kabi
fanlarning o zaro bog liqligi va rivojlanishining natijasi sifatida ajralibʻ ʻ
chiqkan va shakllangan.
Ekonometrika o zining predmeti, maqsadi va tadqiqot masalalarini
ʻ
shakllantiradi. SHu bilan birga ekonometrikaning mazmuni, uning tarkibi va
qo llanilish sohasi yuqorida keltirilgan fanlar bilan doimo aloqada bo ladi.
ʻ ʻ
Ekonometrikaning boshqa fanlar bilan o zaro aloqasi quyidagilarda
ʻ
namoyon bo ladi.
ʻ
Ekonometrika Boshqa fanlar
Iqtisodiy hodisalar miqdoriy
xarakteristikalar nuqtai nazaridan
o rganiladi.
ʻ
Iqtisodiy qonunlarning amaldagi
jarayonlarga mos kelishi
tekshiriladi. Iqtisodiy nazariya. Iqtisodiy
hodisalarning sifat jihatlari
o rganiladi. ʻ
Matematik iqtisodiyot. Iqtisodiy
qonunlarning ifodasi matematik
modellar shaklida olinadi.
Iqtisodiy statistikaning
instrumentariylari iqtisodiy o zaro
ʻ
aloqalarni tahlil qilish va bashorat
qilish uchun qo llaniladi.
ʻ
Iqtisodiy ko rsatkichlarning
ʻ
katta qismi tasodifiy xarakterga ega
bo lganligi uchun matematik
ʻ
statistikaning apparatidan
foydalaniladi. Iqtisodiy statistika.
Iqtisodiy ma’lumotlar
ko rgazmali shaklda namoyish etish
ʻ
uchun to planadi va qayta ishlanadi
ʻ
Matematik statistika. Tadqiqot
maqsadidan kelib chiqib,
ma’lumotlarni tahlil qilish usullari
ishlab chiqiladi.

EKONOMETRIKAning predmeti – bu iqtisodiy jarayonlar va
hodisalarning o zaro bog liqligini miqdoriy ifodalanishni o rganishʻ ʻ ʻ
hisoblanadi.
Iqtisodchilar “EKONOMETRIKA” terminidan P. S’empa (1910),
Y.SHumpeter (1923), R.Frish (1930) larning tadqiqotlari natijasida qo llay
ʻ
boshladilar.
Ushbu termin ikkita so z “EKONOMIKA” va “METRIKA” larning
ʻ
birlashishidan hosil bo lgan. Grek tilidan tarjima qilganda OIKONOMOS
ʻ
(ekonomist) – bu uy boshqaruvchisi, METRIKA (metrihe, metron) – o lchov
ʻ
ma’nolarini bildiradi.
Muallif “Ekonometrika” tushunchasining mazmuni
R. Frish «...uchta tashkil etuvchi - statistika, iqtisodiy
nazariya va matematika fanlarining birlashuvidir»
S. Grilixes «...bizni o rab turgan iqtisodiy dunyoni
ʻ
o rganish uchun bir vaqtning o zida bizning
ʻ ʻ
teleskopimiz hamda mikroskopimizdir»
E. Malenvo «...bizning hayoliy iqtisodiy tasavvurlarimizni
empirik mazmun bilan to ldiradi»
ʻ
S. Fisher «...iqtisodiy o zgaruvchilar o rtasida o zaro
ʻ ʻ ʻ
aloqalarni o lchash uchun statistik usullarni ishlab
ʻ
chiqish va qo llash bilan shug ullanadi»
ʻ ʻ
S. Ayvazyan «...sifat jihatdan o zaro bog lanishlarga
ʻ ʻ
miqdoriy ifodani berishga imkon beruvchi usullar va
modellar to plamini birlashtiradi»
ʻ

Ekonometrikani aniqlash bo yicha yondashuvlar tahlili hamdaʻ
ekonometrika fanining holati ayrim masalalarni echishga erishishda ushbu
fanning maqsadini shakllantiradi.
Ekonometrikaning maqsadi - bu real iqtisodiy ob’ektlarni
modellashtirish va miqdoriy tahlil qilishning usullarini ishlab chiqishdan
iborat.
Ekonometrikaning vazifalari:
1) Modelni spetsifikatsiya qilish - e mpirik tahlil uchun ekonometrik
modellarni tuzish.
2) Modelni parametrlashtirish - t uzilgan model parametrlarini
baholash.
3) Modelni verifikatsiya qilish - m odel parametrlari sifatini va butun
modelning o zini tekshirish.
ʻ
4) Model asosida prognoz qilish - e konometrik modellashtirish
natijalari bo yicha aniq iqtisodiy hodisalar uchun prognozlar tuzish va
ʻ
takliflar ishlab chiqish.
2. Iqtisodiyotni ekonometrik modellashtirishning zarurligi.
Ekonometrik usullar oddiy an’anaviy usullarni inkor etmasdan, balki
ularni yanada rivojlantirishga va ob’ektiv o zgaruvchan natija
ʻ
ko rsatkichlarini boshqa ko rsatkichlar orqali muayyan tahlil qilishga yordam
ʻ ʻ
beradi. Ekonometrik usullarning va kompyuterlarning milliy iqtisodiyotni
boshqarishda afzalliklaridan biri shundaki, ular yordamida modellashtiruvchi
ob’ektga omillarning ta’sirini, natija ko rsatkichiga resurslarning o zaro
ʻ ʻ
munosabatlarini ko rsatish mumkin. Bu esa o nlab tarmoqlar va minglab
ʻ ʻ
korxonalarda ishlab chiqarish natijalari va milliy iqtisodiyotni ilmiy asosda
prognozlashtirish va boshqarishga imkon beradi.

Ekonometrik modellash iqtisodiy ko rsatkichlarni o zgarishʻ ʻ
qonuniyatlarini, tendensiyalarni aniqlash natijasida ekonometrik modellar
yordamida iqtisodiy jarayonlarni rivojlanish va prognozlash yo llarini
ʻ
belgilaydi.
Iqtisodiy ma’lumotlar dinamik qator yoki dinamik ustun ko rinishida
ʻ
tuziladi, ya’ni ular vaqt bo yicha o zgaradilar. Kuzatuvlar soni omillar
ʻ ʻ
sonidan 4-5 marta ko proq bo lishi kerak.
ʻ ʻ
Ekonometrik modellashtirish va modellarning ahamiyati quyidagilarda
namoyon bo ladi:
ʻ
1) Ekonometrik usullar yordamida moddiy, mehnat va pul resurslaridan
oqilona foydalaniladi.
2) Ekonometrik usullar va modellar iqtisodiy va tabiiy fanlarni
rivojlantirishda etakchi vosita bo lib xizmat qiladi.
ʻ
3) Ekonometrik usullar va modellar yordamida tuzilgan prognozlarni
umumiy amalga oshirish vaqtida ayrim tuzatishlarni kiritish mumkin bo ladi.
ʻ
4) Ekonometrik modellar yordamida iqtisodiy jarayonlar faqat chuqur
tahlil qilibgina qolmasdan, balki ularning yangi o rganilmagan
ʻ
qonuniyatlarini ham ochishga imkoni yaratiladi. SHuningdek, ular yordamida
iqtisodiyotning kelgusidagi rivojlanishini oldindan aytib berish mumkin.
5) Ekonometrik usullar va modellar hisoblash ishlarini
avtomatlashtirish bilan birga, aqliy mehnatni engillashtiradi, iqtisodiy soha
xodimlarining mehnatini ilmiy asosda tashkil etadi va boshqaradi.
Asosiy ekonometrik usullar – bu matematik statistika usullari va
ekonometrik usullar.
Matematik statistika usullari - dispersion tahlil, korrelyasiya tahlili,
regressiya tahlili, omilli tahlil, indekslar nazariyasi.
Ekonometrik usullar - iqtisodiy o sish nazariyasi, ishlab chiqarish
ʻ
funksiyasi nazariyasi, talab va taklif nazariyasi.

Ekonometrikani o rganish jarayoni – bu iqtisodiyot, iqtisodiyʻ
jarayonlarning ekonometrik modellarini tuzish jarayonidir.
Asosiy qo llanadigan usuli – korrelyasion-regression tahlil usuli.
ʻ
Ekonometrik modellashtirish quyidagi ilmiy yo nalishlar kompleksidir:
ʻ
- iqtisodiy nazariya;
- ehtimollar nazariyasi;
- matematik statistika;
- kompyuter texnologiyalari.
3. Ekonometrik model tushunchasi, turlari va undagi
o zgaruvchilar.
ʻ
Kuzatilayotgan ob’ektlarni chuqur va har tomonlama o rganish
ʻ
maqsadida tabiatda va jamiyatda ro y beradigan jarayonlarning modellari
ʻ
yaratiladi. Buning uchun ob’ektlar hamda ularni xossalari kuzatiladi va ular
to g risida dastlabki tushunchalar hosil bo ladi. Bu tushunchalar oddiy
ʻ ʻ ʻ
so zlashuv tilida, turli rasmlar, sxemalar, belgilar, grafiklar orqali ifodalanishi
ʻ
mumkin. Ushbu tushunchalar model deb aytiladi.
Model so zi lotincha
ʻ modulus so zidan olingan bo lib, o lchov, ʻ ʻ ʻ
me’yor degan ma’noni anglatadi.
Keng ma’noda model biror ob’ektni yoki ob’ektlar sistemasini
namunasidir. Model tushunchasi biologiya meditsia, fizika va boshqa
fanlarda ham qo llaniladi.
ʻ
Jamiyatdagi va iqtisodiyotdagi ob’ektlarni matematik modellar
yordamida kuzatish mumkin. Bu tushuncha modellashtirish deyiladi.
Iqtisodiy model - iqtisodiy ob’ektlarning soddalashtirilgan nusxasidir.
Bunda modelning hayotiyligi, uning modellashtiriladigan ob’ektga aynan
mos kelishi muhim ahamiyatga egadir. Lekin yagona modelda
o rganilayotgan ob’ektning hamma tomonini aks ettirish mumkin emas.
ʻ

SHunda jarayonning eng xarakterli va eng muhim belgilari aks ettiriladi.
Modellashtirishning universal usul sifatida boshqa usullarga qaraganda
afzalliklari mavjud. Ushbu afzalliklar esa quyidagilardan iborat:
I . Avvalo, modellashtirish katta va murakkab sistemani oddiy model
yordamida ifodalashga imkoniyat beradi. Masalan, xalq xo jaligi bu o taʻ ʻ
murakkab sistemadir. Uni oddiy qora yashik sxemasi orqali ifodalash
mumkin.
II. Model tuzilishi bilan kuzatuvchiga eksperimentlar qilish uchun keng
maydon tug iladi. Modelning parametrlarini bir necha marta o zgartirib,
ʻ ʻ
ob’ektni faoliyatini eng optimal holatini aniqlab, undan keyin hayotda
qo llash mumkin. Real ob’ektlar ustida eksperiment qilish ko plab xatolarga
ʻ ʻ
va katta xarajatlarga olib kelishi mumkin.
III. Model, noshakl sistemani, matematik formulalar yordamida
shakllantirishga imkoniyat beradi va EHMlar yordamida sistemani
boshqarishga yordam beradi.
IV. Modellashtirish o rganish va bilish jarayonini kengaytiradi. Model
ʻ
hosil qilish uchun ob’ekt har tomonlama o rganiladi, tahlil qilinadi. Model
ʻ
tuzilganidan so ng, uning yordamida ob’ekt to g risida yangi ma’lumotlar
ʻ ʻ ʻ
olish mumkin. SHunday qilib, ob’ekt to g risidagi bilish jarayoni to xtovsiz
ʻ ʻ ʻ
jarayonga aylanadi.
МОДЕЛЛАР ТУРЛ АРИ
Моддий моделлар реал объ-
ектларни табиий ва сунъий
материаллар ёрдамида акс
эттиради: мел билан доскага ёзиш,
картон билан макет тузиш, қалам
билан формула ёзиш, металлдан
авиамодел ясаш. МОДДИЙ МОДЕЛЛАР
ИДЕАЛ МОДЕЛЛАР
Идеал моделлар одамни фикрлаш
жараёни билан чамбарчас
боғлангандир. Бундай моделлар
билан операциялар мияда амалга
оширилади.

Ekonometrik model – bu ehtimollik - stoxastik model. Bu model
yordamida iqtisodiy ko rsatkichlarni o zgarish qonuniyatlarini matematikʻ ʻ
ko rinishida tenglamalar, tengsizliklar va tenglamalar tizimi ko rinishda
ʻ ʻ
ifodalash mumkin. Umumiy ko rinishida ekonometrik model quyidagicha
ʻ
yoziladi:
Y = f(x1,x2,...,xn)
Ekonometrik modelda
Y – asosiy endogen ko rsatkich ʻ , modelda Y
o zgarish qonuniyatlarini
ʻ (x1,x2,...,xn) yordamida o rganish mumkin. ʻ
(x1,x2,...,xn)
– ta’sir etuvchi, ekzogen ko rsatkichlar ʻ .
Ekonometrik modelda fiktiv ko rsatkichlar qatnashishi mumkin. Fiktiv
ʻ
ko rsatkichlar – bu sifatli ko rsatkichlar miqdoriy ko rsatkichlarga
ʻ ʻ ʻ
o tkazilgan ko rsatkichlar.
ʻ ʻ
Ekonometrik model chiziqli va chiziqsiz ko rinishda tuzilishi mumkin:
ʻМоддий моделлар реал объ-
ектларни табиий ва сунъий
материаллар ёрдамида акс
эттиради: мел билан доскага ёзиш,
картон билан макет тузиш, қалам
билан формула ёзиш, металлдан
авиамодел ясаш. Идеал моделлар одамни фикрлаш
жараёни билан чамбарчас
боғлангандир. Бундай моделлар
билан операциялар мияда амалга
оширилади.

CHiziqsiz modellar parabola, giperbola, darajali funksiya, ko rsatkichliʻ
funksiya, trigonometrik funksiya va boshqalar ko rinishida bo lishi mumkin.
ʻ ʻ
Tuzilgan ekonometrik modelning haqiqiyligi to plangan ma’lumotlar
ʻ
hajmiga; ma’lumotlarning aniqlik darajasiga; tadqiqotchining malakasiga;
modellashtirish jarayoniga; echiladigan masalaning xarakteriga bog liq.
ʻ
4. Ekonometrik modellashtirish bosqichlari.
Ekonometrik modellarni tuzish bir qancha bosqichlardan tashkil topadi.
Birinchi bosqich – spetsifikatsiyalash - iqtisodiy muammoni qo yilishi
ʻ
– asosiy omillar guruhi tanlanadi, iqtisodiy ma’lumot to planadi, asosiy omil
ʻ
va ta’sir etuvchi omillar guruhi belgilanadi; korrelyasion tahlil usuli
yordamida ekonometrik modelda qatnashadigan omillar aniqlanadi. Iqtisodiy
jarayon har tomonlama nazariy, sifat jihatdan tahlil qilinadi va uning
parametrlari, ichki va tashqi informatsion aloqalar, ishlab chiqarish resurslari,
rejalashtirish davri kabi ko rsatkichlar aniqlanadi.
ʻ
Ikkinchi bosqich – identifikatsiya qilish. Bu bosqichda izlanayotgan
noma’lum o zgaruvchilar qaysi, qanday maqsadni ko zda tutadi, natija
ʻ ʻ
nimalarga olib keladi kabi savollar aniqlangan bo lishi kerak. «Eng kichik
ʻ
kvadratlar usuli» yordamida tuziladigan ekonometrik modelning parametrlari
aniqlanadi.
Uchinchi bosqich –verifikatsiya qilish. Tuzilgan modelni ahamiyati
to rtta yo nalish bo yicha tekshiriladi:
ʻ ʻ ʻ
- modelning sifati ko plikdagi korrelyasiya koeffitsienti va
ʻ
determinatsiya koeffitsienti yordamida baholanadi;
- modelning ahamiyati approksimatsiya xatoligi va Fisher mezoni
yordamida baholanadi;
- modelning parametrlarini ishonchliligi Styudent mezoni bo yicha
ʻ
baholanadi;

- Darbin-Uotson mezoni yordamida «Eng kichik kvadratlar usulining»
bajarilish shartlari tekshiriladi.
To rtinchi bosqichʻ – tuzilgan va baholangan ekonometrik model
yordamida asosiy iqtisodiy ko rsatkichlar prognoz davriga hisoblanadi.
ʻ
YUqorida sanab o tilgan bosqichlar bir-biri bilan chambarchas bog liq
ʻ ʻ
va biri ikkinchisini to ldirib, yagona maqsadni amalga oshirish uchun xizmat
ʻ
qiladi.
SHuni eslatib o tish kerakki, masalani kompyuterda echish uchun
ʻ
standart dastur bo lishi kerak, agar unday dastur bo lmasa, uni ma’lum
ʻ ʻ
algoritmlar asosida tuzish zarur.
Qisqa xulosalar
«Ekonometrika» fanning asosiy maqsadi milliy iqtisodiyot va uning
tarmoqlari kabi murakkab iqtisodiy tizimlarning modellashtirish asoslarini,
aniq iqtisodiy ob’ektlar misolida modellashning qo yilishi, ularning iqtisodiy
ʻ
mazmuni, masalalarni kompyuter dasturlarida yechish va olingan natijalarni
iqtisodiy talqin qilish kabi bosqichlarni o rgatishdan iboratdir. Ekonometrik
ʻ
usullar oddiy an’anaviy usullarni inkor etmasdan, balki ularni yanada
rivojlantirishga va ob’ektiv o zgaruvchan natija ko rsatkichlarini boshqa
ʻ ʻ
ko rsatkichlar orqali muayyan tahlil qilishga yordam beradi.
ʻ
Jamiyatdagi va iqtisodiyotdagi ob’ektlarni matematik modellar yordamida
kuzatish mumkin. Bu tushuncha modellashtirish deyiladi. Ekonometrik
modellarni tuzish bir qancha bosqichlardan tashkil topadi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro yxatiʻ
1.Berkinov B. Ekonometrika. – T.: SHarq, 2016.
2. Christopher Dougherty. Introduction to Econometrics. Oxford
University Press, 2011. – 573 p.
3. Gujarati D.N. Basic Econometrics. McGraw-Hill, 5 th
edition, 200 9 . –
922 p.
4.Abdullaev O.M., Xodiev B.YU., Ishnazarov A.I. Ekonometrika.
Uchebnik. –T.: Fan va texnologiya. 2007. – 612 s.
5.SHodiev T.SH. va boshqalar. Ekonometrika. – T.: TDIU , 2007 . –2 7 0
b.
6. www.mf.uz – O zbekiston Respublikasi
ʻ Moliya vazirligi sayti.
7. www.lex.uz – O zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari
ʻ
ma’lumotlari milliy bazasi.
8. www.ifmr.uz –Oʻzbekiston Respublikasi Prognozlashtirish va
makroiqtisodiy tadqiqotlar instituti sayti .

Ekonometrik modellashtirish asoslari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish