Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 611.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение ppt
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ekosistema dinamikasi. Ekosistemadagi o‘zgarishlar. Barqaror va beqaror ekosistemalar. Klimaks. Qaytar va qaytmas sutkalik, mavsumiy va yillararo o‘zgarishlari

Купить
Mavzu: Ekosistema dinamikasi. Ekosistemadagi o‘zgarishlar. Barqaror va beqaror ekosistemalar. Klimaks. Qaytar va qaytmas sutkalik, mavsumiy va yillararo o‘zgarishlari. Ekosistemada modda va energiyadan foydalanishning asosiy bosqichlari. Reja: 1. Ekosistema haqida malumot. Ekosistema dinamikasi. 2. Ekosistemadagi o‘zgarishlar. Barqaror va beqaror ekosistemalar. Klimaks. 3. Qaytar va qaytmas sutkalik, mavsumiy va yillararo o‘zgarishlari. 4. Ekosistemada modda va energiyadan foydalanishning asosiy bosqichlari. Ekosistema  (yun. uy, yashash joyi va sistema), ekologik sistema — birgalikda yashaydigan  organizmlar  va ular yashaydigan sharoit majmui. Ekosistemada uning tarkibiy qismlari o zaro qonuniy bog langan. „Ekosistema“ terminini ʻ ʻ ingliz botanigi  Arthur Ta nsley  taklif etgan (1935-yil). Arthur Te nsli ta rificha, ekologiya nuqtai nazaridan Ekosistema yer ʼ yuzidagi tabiiy birlik bo lib, unga barcha organizmlar bilan ʻ bir qatorda fizik omillar majmui, ya ni biomuhit (keng ʼ ma noda yashash muhiti) omillari majmui ham kiradi. Olim ʼ Ekosistemada ular tarkibiga kiruvchi organizmlar hamda organizmlar bilan anorganik muhit o rtasida har xil tarzda ʻ moddalar almashinuvi bo lib turishini ko rsatgan. ʻ ʻ „ Ekosistema“ tushunchasini har xil murakkablikdagi va o lchamdagi ob yektlarga nisbatan ʻ ʼ qo llash mumkin. Mas, hovuz, ko l Ekosistemasi bilan birga sohil bo yi o simliklari yoki suv ʻ ʻ ʻ ʻ tubi Ekosistemasini ko rsatish mumkin. O rmon ham Ekosistema, uning chegarasida har ʻ ʻ xil tipdagi tuproqlar, chiriyotgan to nkalar, to shalma va boshqalar Ekosistemani ajratish ʻ ʻ mumkin. Ko pincha „Ekosistema“ tushunchasiga tirik organizmlar bilan ular yashaydigan ʻ muhitning notirik komponentlari tarzida qaraladi. Ekosistemaning tirik va notirik komponentlari o rtasida produtsentlar, konsumentlar va redutsentlar ishtirokida ʻ moddalarning biotik aylanishi sodir bo lib turadi. Ekosistema terminini sun iy Ekosistema ʻ ʼ (qishloq xo jaligi dalalari, bog lar, xiyobonlar, oqova suvlarni biologik tozalaydigan ʻ ʻ inshootlar va boshqalar) ga nisbatan ham qo llash mumkin. Ekosistema o ziga xos ʻ ʻ xususiyatlarni uzoq vaqt davomida saqlab turadigan o ta turg un yoki qisqa muddatli ʻ ʻ (mas, efemer suv havzalari, ko lmak suvlar) bo lishi mumkin. Murakkablik darajasidan ʻ ʻ qat i nazar Ekosistema turlar tarkibi, unga kiradigan organizmlar soni, biomassasi, ayrim ʼ trofik guruhlar nisbati, organik moddalarning hosil bo lishi va parchalanish jarayonlarining ʻ tezligi bilan tavsiflanadi. Ekosistema chegarasi va ularda kechadigan moddalar aylanishi jarayonlari turli darajada ro y beradi. Ekosistema atrof muhitdan faqat energiya emas, ʻ balki ko p yoki oz miqdorda moddalar kelib turgandagina mavjud bo ladi. Barcha ʻ ʻ Ekosistema birgalikda yer biosferasini tashkil etadi. 20-asr o rtalariga kelib ekologik muammolarning keskinlashuvi natijasida Ekosistemaning ʻ funksional xususiyatlarini o rganish bo yicha tadqiqotlar keng miqyosda olib borila boshlandi. ʻ ʻ Ekosistema strukturasi, mahsuddorligi va turg unligini tushunib olish uchun ulardagi trofik ʻ bog lanishni o rganish muhim ahamiyatga ega. Trofik bog lanishlar orqali Ekosistemada ʻ ʻ ʻ moddalarning biologik transformatsiyasi amalga oshadi. Zamonaviy metodlar, xususan, Ekosistemani matematik modellashtirish orqali bu jarayonlar intensivligi va samaradorligini miqdoriy jihatdan aniqlash tabiiy resurslardan samarali foydalanish va odam yashaydigan muhitni saqlab qolish masalalarini hal etishda muhim ahamiyatga ega. Ko p hollarda ʻ biogeotsenoz termini ham Ekosistema termini sinonimi sifatida ishlatiladi. Ekosistemalar dinamikasi. Ekosistemaga kelayotgan energiya o‘zining miqdori va sifati bo‘yicha farqlanadi. Uning turli shakllari turlicha potensial kuchga ega bo‘ladi. YUqori konsentratsiyadagi shakllari (masalan, neft, quyosh energiyalari) katta ishchi potensialiga ega bo‘lsa, o‘t-cho‘p, hazonning energiyasi qisqa va past potensialli bo‘ladi. Tabiiy ozuqa zanjiridagi energiya miqdori har bir halqadan o‘tishda kamayib boradi. Bu holat quyidagicha bo‘ladi: 1000000 10000 -> 1000 -> 100 -> 1. Quyoshdan kelayotgan energiya (10 b kkal/m 2 ) ozuqa zanjirlaridan o‘tishi tufayli yirtqichdai o‘tib, 100 gacha kamayadi, ammo quyoshdan kelayotgan tarqoq iurlarning energiya miqdori 1 dan 10000 ga o‘sadi, ya’ni yirtqich tanasida 1 kkal biomassa hosil qilish uchun quyosh yorug‘ligidan 10000 kkal energiya kerak bo‘ladi. Buning ma’nosi yirtqichdan hosil bo‘lgan ozgina biomassaning energiyasi, o‘txo‘r hayvonlarning shu miqdordagi biomassasidan 100 barobar ortiq. Ekosistemalar ichida uchraydigan organizmlarning ozuqa zanjirlarini organizm qabul qiladigan va o‘zlashtiradigan tirik ozuqalar tashkil qiladi, ya’ni tirik o‘simlikni o‘txo‘r eydi, uni o‘z navbatida ikkilamchi konsument ozuqa qiladi. Ma’lumki, qushlar turli hasharotlar va sichqonlar bilan oziqlanib, ularning sonini kamaytiradi va shu yo‘l bilan qishloq xo‘jaligiga katta foyda keltiradi. Ekosistemalar ozuqa zanjirlarida energiyaning o‘tishi va turli katta-kichik organizmlarda modda almashinuvi (metobalizm) kabi jarayonlar, o‘z navbatida ma’lum trofik tuzilishni keltirib chiqaradi. Trofik tuzilish turli ekosistemalarni (dengiz, daryo, o‘rmon, o‘tloqzor, hovuz) xarakterlaydi. Trofik tuzilishni ma’lum maydondan olingan hosil yoki ma’lum vaqtda aniq joyda to‘plangan, yoxud hosil bo‘lgan energiya miqdori bilan ifodalanadi. Trofik tuzilish va trofik funksiyani grafik chiziq bilan ekologik piramida ko‘rinishida aks ettirish mumkin. Ekologik piramidalarni quyidagi miqdor (son)da ko‘rish mumkin. Elton fikricha, bu son piramidasi turli ekosistemalardagi produtsentlardan konsumentlarga energiyaning o‘tish miqdoriga teng. Ekologik piramidalar ekosistemalar ichidagi turli munosabatlarni aks ettiradi: yirtqich -> o‘lja yoki xo‘jayin -> parazit. Mabodo ekosistema stress holatida bo‘lsa, undagi biotik komponentlarning muhitga moslashishiga qarab trofik tuzilish ham o‘zgarishi mumkin. Har bir trofik darajada doimiy va turlicha faoliyat ko‘rsatadigan halqalar bor. O‘simlik > umurtqasiz yoki umurt-- qali fitofag trofik darajalarni o‘tib, oxiri o‘lik organik moddaga aylanib, redutsentlarga energiya beradi. Energiya konsumentlar va redutsentlar tizimida harakat qiladi, oldin tirik organizmga o‘tadi, oxiri o‘lik organik modda holida tuproq va suvga, undan produtsentlarga o‘tib, ularni energiya bilan ta’minlaydi. Kundalik dinamikani kun davomida atrof-muhit omillarining keskin o'zgarishi bilan tabiiy zonalarda aniq ko'rish mumkin. Cho'lda yozda peshin vaqtida hayot muzlaydi, garchi ba'zi hayvonlar ma'lum bir faoliyatni namoyish qilsalar ham. Mo‘tadil zonada kunduzi hasharotlar, qushlar va ba'zi sutemizuvchilar ustunlik qiladi. Tu nda tungi hayvonlar, hasharotlar faollashadi, masalan, qirg'iylar, chivinlar, ko'plab sutemizuvchilar, qushlardan — tungi boyqushlar va boshqalar. Kundalik dinamikani o'simliklarda ham ko'rish mumkin. Yo piqurug‘li o‘simliklarning aksariyati faqat kunduzi gullarini ochadi. Biroq, ba'zi o'simliklar kechasi gul ochadi. Masalan, ikki bargli lyubka gullarining xushbo'y hidi kechasi kuchayadi. Xushmanzara bog‘larda o‘sadigan mattiola, mirabilis, kechki primrose, tungi binafsha kabi o‘simliklar nafaqat tunda ko‘chalarga chiroy beradi, balki havoni o‘zlarining xushbo‘y hidlari bilan to‘yintiradi. Bu esa tungi changlatuvchi hasharotlarni jalb qilish uchun samarali “jozibadorlik”dir. Dengiz va chuchuk suv havzalarida zooplankton vakillari masalan, kurakoyokli va shoxdor mo ylovli qisqichbaqasimonlar, og izaylangichlar, bir hujayralilar; dengiz ʻ ʻ zooplanktonida har xil qisqichbaqasimonlar, bir hujayralilar, bo shliqichlilar, taroklilar, ʻ baliklar tuxumi va linchinkasi, umurtqasiz hayvonlar lichinkasi ko p bo ladi. Bu ʻ ʻ hayvonlar kun davomida chuqurlikda, kechasi esa suvning yuza qatlamlariga ko'tarilishadi. Ekotizimlarning mavsumiy dinamikasi fasllarning o'zgarishi bilan belgilanadi. Bu nafaqat alohida turlarga mansub organizmlar holati va faoliyatining o'zgarishi, balki ularning o'zaro bog'liqligi bilan ham namoyon bo'ladi. Avvalo, mavsumiy dinamika tur tarkibiga ta'sir qiladi. Noqulay mavsumiy ob-havo sharoiti ko'plab turlarning yashash sharoitlari yaxshi bo'lgan hududlarga ko'chib ketishiga ya’ni migratsiyaga sabab bo‘ladi. Bu ko'chib yuruvchi qushlarga xosdir va ekotizimda qishlab qolgan boshqa turlar hayot faoliyatini sezilarli darajada o'zgartiradi. Daraxtlar va butalarning ko'p turlari qish uchun barglarini to'kadi. Hosil qiluvchi to'qimalarining faol hujayralarining bo'linishi to'xtaydi. Jag‘-jag‘, bo‘tako‘z, yulduzo‘t, qo‘ng‘irbosh kabi bir yillik o'simliklarning vegetativ organlari nobud bo'ladi. Kiyiko't, sallagul, qoqio't, shirinmiya, iloq, lola, qamish, andiz, yalpiz, kovrak kabi ko'p yillik o'tlarda esa faqat ildiz tizimi, tuproq va qor qoplami bilan muzlashdan himoyalangan qishlash kurtaklari hayotiyligini saqlab anabioz holatida qoladi. Ayiqlar, tipratikanlar, toshbaqalar kabi ayrim hayvon turlari energiya xom ashyosi — yog' zaxiralarini to'plaganidan keyin qishgi uyqusiga o‘tadi. Boshqalari esa o'zlarini oziq-ovqat bilan ta'minlash uchun qishda faol hayot tarzini olib boradilar. Ekosistemalarning barqarorligi. Ta biiy ekosistemalar ma’lum qonuni- yatlar asosida tarkib topadi, rivojlanadi. Ekosistemaning barqarorligi eng avvalo produtsent, konsument, redutsentlar tomonidan amalga oshiriladigan moddalar va energiya almashinuvi jarayoni va quyosh energiyasi hisobiga ta’minlanadi. Yuqorida qayd etilgan ikki omil ekosistemaning tashqi muhitning doimiy o‘zgarishlariga nisbatan barqarorligini yuzaga keltiradi. O‘zgargan ekologik omillar ta’sirida o‘zining tuzilishi va normal funksional holatini saqlay olish xususiyati ekosistemalarning barqarorligi deb ataladi. Tu rlarning xilma- xilligi va organizmlarning o‘zi yashaydigan muhitdagi o‘zgarishlarga ma’lum darajada moslanishlari ekosistemalar barqarorligini hamda tashqi muhit omillariga nisbatan turg‘unligini ta’minlaydi. Ekosistemalar turg‘unligini uning tarkibiga kiradigan organizmlar o‘rtasidagi trofik aloqalarning xilma- xilligi ham belgilaydi. Turlar soni kam bo‘lgan ekosiste- malar barqaror bo‘lmaydi. Biogeotsenozlarning tarkibida turlar qanchalik xilma- xil bo‘lsa, ularning turg‘unligi ham shunchalik yuqori bo‘ladi. Ta shqi muhit sharoitlarining o‘zgarishi avvalgi muhitga moslashgan organizmlarni qirilishiga olib keladi. Ekosistema tarkibida populatsiyalar genetik jihatdan qanchalik xilma- xil bo‘lsa, ularda tashqi muhitning o‘zgargan sharoitlariga nisbatan moslanish, yashab qolish va organizmlarni sonini tiklash uchun imkoniyat shunchalik ko‘p bo‘ladi. Populatsiyalarning o‘zini tiklab olishi uchun talab qilinadigan vaqt organizmlarning ko‘payish tezligi bilan belgilanadi. Ekosistemalarning o‘zini o‘zi boshqarish va dinamik muvozanatni saqlash xususiyati gomeostaz deb ataladi. Ekosistema gomeostazi uning tarkibidagi turlarning soni va tarkibining doimiyligi bilan ifodalanadi. Insonning omil sifatida oziq zanjirlariga salbiy ta’siri ekosistemadagi organizmlar sonining ko‘payishi yoki kamayishiga olib keladi, natijada ekosistemaning gomeostaz holati buziladi. Ta shqi muhit sharoit va turlar sonining o‘zgarishi hamda ayrim turlarning yo‘qolishi yoki yangi turlarning qo‘shilishi, biogeotsenozlar turg‘unligining buzilishiga yoki boshqasi bilan almashinishiga olib keladi. Biogeotsenozlarning almashinuvi. Ma’lum vaqt oralig‘ida biogeotsenoz- larda o‘zgarishlar sodir bo‘lishi mumkin. Muhitdagi abiotik va biotik omillar ta’siri natijasida, ekosistema tarkibiga kiruvchi populatsiyalar soni kamayib boradi. Vujudga kelgan yangi sharoitlar ularning hayot kechirishi uchun noqulay hisoblanadi. Natijada tabiiy tanlanish tufayli bu populatsiyalar qisqarib, ular o‘rniga shu muhit sharoitiga moslashgan populatsiyalar paydo bo‘ladi. Bu esa bir biogeotsenozning turlar tarkibi bilan farq qiluvchi boshqa bir biogeotsenoz bilan almashinuviga olib keladi. Biogeotsenozlarning ma’lum vaqt davomida boshqa bir biogeotsenozlar bilan almashinish jarayoni biogeotsenozlar almashinuvi yoki suksessiya deb ataladi. Suksessiya (lotincha «successio» – o‘rin almashish) – ma’lum hududdagi ekosistemalarning inson va tabiat omillari ta’sirida izchillik bilan boshqa ekosistemalarga almashinishi. Suksessiyalar birlamchi va ikkilamchi bo‘ladi. Birlamchi suksessiyalar tuproq va o‘simliklar mavjud bo‘lmagan joylarda kuzatiladi. Masalan, vulqonlar otilgan maydonlarda, qum tepaliklarda va qoyalar yuzasida sodir bo‘ladi. Ma’lum izchillikda davom etadigan jarayonlar natijasida barqaror biogeotsenozlar hosil bo‘ladi. Bir- biri bilan almashinadigan ekosistemalar suksessiya ketma-ketligi yoki biogeotsenozlar qatori deb ataladi. Bu qatordagi ekosistemalar rivojlanayotgan ekosistemaning dastlabki bosqichlari hisoblanadi. Jamoalar va atrof-muhit bilan o‘zaro muvozanat holati ta’minlangan ekosistemalar klimaks bosqichidagi ekosistemalar deb ataladi. Klimaks bosqichigacha rivojlanish uzoq vaqt talab etadi (bir necha yuz yoki ming yillik). Yetuk klimaksli ekosistemalar tashqi muhit omillariga nisbatan yuqori barqarorlikka ega. Ekosistemada qanchalik turlar soni ko‘p va ular o‘rtasidagi trofik munosabatlar murakkab bo‘lsa, ekosistema shunchalik barqaror va turg‘un bo‘ladi. Tu rlar soni ko‘p bo‘lgan biogeotsenozlarda konsumentlar uchun oziq resurslar turi xilma-xil bo‘ladi, bir turdagi oziqning yetishmovchiligi yoki yo‘qolishi katta xavf tug‘dirmaydi, chunki konsumentlar boshqa oziq bilan ham oziqlanadi. Bu esa individlarni soni kamaygan turlarning o‘zini qayta tiklashiga imkon yaratadi. Muhit sharoitlari o‘zgarganda ham shu usulda oziq resurslari va uning iste’molchilari o‘rtasida muvozanat saqlanadi. Moddalar va energiyaning aylanishi to‘liq muvozanatlashgan, ya’ni bir turdagi organizmlarning hayotiy mahsulotlari boshqasi tomonidan o‘zlashtiriladigan klimaksli ekosistemalar tashqi muhitning muayyan ta’sirlariga nisbatan turg‘un va barqaror bo‘ladi. Klimaksli ekosistemalarga tayga, tundra, dasht misol bo‘ladi. 1–10 yil 10–25 yil 25–100 yil 100 yil – va undan ko‘p 35-rasm. Ignabargli o‘rmon biogeotsenozining tiklanishi. Barqaror biogeotsenozlarning bosqichma-bosqich shakllanishini o‘rmon biogeotsenozning tiklanishi misolida ko‘rish mumkin (35-rasm). Vulqon otilishi natijasida paydo bo‘lgan yalang‘och qoyalarda dastlab lishayniklar va suvo‘tlari paydo bo‘ladi. Suvning muzlashi va erishi, lishayniklar tomonidan ishlab chiqariladigan kislotalar toshlarni yemirishi tufayli tuproq qatlami hosil bo‘ladi. Lishayniklarning qoldiqlari tuproq qatlamini organik birikmalar bilan boyitadi. Keyinchalik bu yerda yo‘sinlar o‘sa boshlaydi. Lishayniklar va yo‘sinlar bilan bir vaqtda bu hududda hasharotlar, o‘rgimchaklar va boshqa umurtqasizlar yashay boshlaydi. Shundan so‘ng shamol yordamida bir yillik va ko‘p yillik o‘tlarning tarqalishiga imkon yaratiladi. Tu proq tarkibida qoldiq moddalar miqdori, umurtqasiz hayvonlar va shu bilan bir paytda turli xil xordalilar tipi vakillari bo‘lgan qushlar, sutemizuvchilar xilma-xilligi ham ortib boradi. Dastlab butalar, so‘ngra daraxtlar paydo bo‘ladi, hayvonot dunyosi boyib boradi. Shu yo‘l bilan o‘rmon paydo bo‘ladi. Birlamchi suksessiyada o‘simliklar asosiy rol o‘ynaydi, chunki ularning faoliyati tufayli tuproq tarkibi o‘zgaradi, mineral moddalar bilan boyib boradi. Ikkilamchi suksessiya populatsiyalar o‘rtasidagi munosabatlar buzilgan hududlarda kuzatiladi. Ikkilamchi suksessiya yong‘in, qurg‘oqchilik, o‘rmonlar kesilishi yuz bergan hududlarda populatsiyalar o‘rtasida muno- sabatlarning qayta tiklanishi oqibatida yuz beradi. Bunday turdagi suk- sessiyalarda rivojlanish birlamchi suksessiyaga nisbatan tez kechadi, chunki tuproqda o‘simliklarning yer ostki organlari, sporalar, karaxt holdagi havyonlar saqlanib qolgan bo‘ladi. Ikkilamchi suksessiyalarning amalga oshishi ko‘pincha inson omili ta’sirida sodir bo‘lgani uchun ham ularni antropogen suksessiya deb atash ham mumkin. Shunday qilib, suksessiyalar natijasida sayyoramizda turli darajadagi biologik xilma-xillik vujudga keladi. Barqaror va beqaror ekosistemalar.klimaks Turli ekosistemalarda hosil bo‘lgan mahsulotdan inson ozuqa sifatida foydalanadi. Rivojlangan mamlakatlarda hosildorlik va ulardan foydalanish turlichadir. Hozirgi kunda er yuzi aholisining har birining hayot faoliyati uchun yiliga 1 mln. kkal energiya yoki 5,3-10 15 kkal ozuqa energiyasi kerak. Dunyo bo‘yicha 6,7-10 15 kkal ozuqa to‘planadi, lekin yig‘ish, taqsimlash saqlash yo‘lga qo‘yilmaganligi tufayli ozuqa mahsulotining ko‘p qismi nobud bo‘ladi. Dunyo bo‘yicha etishtiriladigan mahsulotning faqat 1 foizi dengizlardan olinadi. Qishloq xo‘jaligida etishtirilgan o‘simliklardan olinadigan ozuqa mahsuloti hayvonlarnikidan 4 barobar ko‘p. Hamma to‘plangan ozuqa biosferaning I foiz toza yoki 0,5 foiz umumiy birlamchi mahsulotlarini tashkil etadi. Hozirgi kunda planetada aholi soni ortib borishi bilan jamiyatni tabiatga qilayotgan salbiy ta’siri kuchayib bormokda. SHu kunlarda quruqlikning 3,0 - 3,1 gektariga bir odam to‘g‘ri keladi, yani 14,0-10 9 quruqlikka 6,2-10 9 odam hisoblanadi. 14,0-10 9 quruqlikka 22,5- 10 9 odam va hayvonlar, ya’ni har bir odam va uy hayvoniga o‘rtacha 0,8 ga er to‘g‘ri keladi. SHuning uchun bir joyga 2 yoki bir necha marta ko‘p yillik o‘simliklarni qo‘shib ekish yo‘li bilan hosildorlikni oshirish mumkin. SHundagina planetadagi organizmlarni ozuqa va boshqa kerakli mahsulotlar bilan ta’minlash mumkin. Bakteriyalar va zamburug‘lar oddiy molekulalardan murakkab energiyaga boy organik moddalarni sintez qila olmaydilar va shu jihatlari bilan o‘simliklardan farqlanadilar. SHunga qaramay, ular ko‘payadilar, rivojlanadilar va o‘simlik moddalaridan to‘g‘ridan-to‘g‘ri foydalanib, energiya oladilar. Bir organizmning ikkinchi organizm tomonidan iste’mol qilinishuga ozuqa zanjiri deb ataladi. Ozuqa har bir yangi zanjirga o‘tishida, uning katta potensial energiya qismi (80-90 foizi) yo‘qoladi. Ekologiyada  mahsuldorlik  tushunchasi energiyaning  organizmlar  tanasiga  biomassa  koʻrinishida  oʻzlashtirilishi   tezligi  sifatida  tushuniladi.  Biomassa  organizmlar  tanasida  toʻplangan  moddalar  miqdorini  anglatadi.  Mahsuldorlik   har  qanday  trofik  daraja  yoki  boshqa  guruh  uchun  aniqlanishi  mumkin.  Bunda  oʻlchov  birligi  sifatida  energiya   miqdori  yoki  biomassadan  foydalanish  mumkin.  Mahsuldorlikning  ikki  xil  turi  mavjud:  umumiy  va  sof  mahsuldorlik. Farqni  aniqlashtirish  uchun,  keling,  birlamchi  mahsuldorlikni  (ekosistemaning  birlamchi  hosil  qiluvchi  organizmlari   mahsuldorligi)  muhokama  qilsak. • Umumiy birlamchi mahsuldorlik  yoki  UBM  belgilangan  hudud  va  belgilangan  vaqt  ichida  fotosintez   yordamida  shakar  molekulasi  koʻrinishida  oʻzlashtirilgan  quyosh  energiyasini  anglatadi.  Oʻsimliklar  kabi   produtsentlar  ushbu  energiyaning  bir  qismidan  moddalar  almashinuvida  energiya  va  qolgan  qismidan  oʻsish  uchun   qurilish  materiali  sifatida  foydalanadi. • Birlamchi sof mahsuldorlik  yoki  BSM  birlamchi  yalpi  mahsuldorlikdan  metabolizm  va  hayot  tarzi  uchun   sarflangan  energiya  ayirmasiga  teng.  Boshqacha  qilib  aytganda,  bu  energiyaning  oʻsimliklar  va  produtsentlar   tomonidan  biomassa  sifatida  zaxiralanishi  va  ekotizimdagi  boshqa  konsumentlar  uchun  foydalanishga  yaroqli   qilinishi  darajasi  hisoblanadi. Oʻsimliklar  odatda  yer  yuzasiga  yetib  keluvchi  energiyaning  1.3%  dan  1.6%  gacha  qismini  ushlab  qoladi.   Oʻzlashtirilgan  energiyaning  chorak  qismini  metabolizm  va  oʻzini  taʼminlash  uchun  sarflaydi.  Demak,  yerga  maʼlum   bir  maydonga  ayni  bir  vaqtda  yetib  keluvchi  quyosh  energiyasining  taxminan  1%  qismi  birlamchi  energiyaga   aylanib,  sof  birlamchi  mahsuldorlikni  tashkil  qiladi. Sof  birlamchi  mahsuldorlik  ekosistemalar  oʻrtasida  farq  qilib,  tushayotgan  quyosh  energiyasi  miqdori,  harorat  va   namlik  darajalari,  karbonat  angidrid  miqdori,  mavjud  ozuqa  manbalari,  jamoadagi  oʻzaro  munosabatlar  (masalan,   oʻtxoʻrlar  miqdori)  kabi  koʻplab  omillarga  bogʻliq.     Ushbu  omillar  mavjud  fotosintezlovchi  organizmlar  miqdori  va   ularning  samaradorligini  belgilab  beradi. Yer ekosistemalarida  birlamchi   samaradorlik  yuqori   samaradorlikka  ega  tropik   oʻrmonlardagi  2,000  g/m   /yildan   ayrim  choʻllarning  tuzli   botqoqlarida100  g/m   /yilgacha   boʻlishi  mumkin.  Quyida   keltirilgan  dinamik  xaritada  yer   sayyorasidagi  ekosistemalar   birlamchi  samaradorligining   mavsumiy  va  yil  davomidagi   oʻzgarish  darajasini  koʻrishimiz   mumkin. Ek ologik piramidalar Biz raqamlarni  kuzatish  va  hisoblashlar  oʻtkazish  orqali   ekosistema  boʻylab  energiya  qanday  harakatlanishini   koʻrishimiz  mumkin.  Lekin  bu  maʼlumotlarni  oʻzida   jamlaydigan  chizma  namoyon  etishimiz  oson  emasmi? Ek ologik piramidalar  ekosistemadagi  trofik  pogʻonalarda   mavjud  boʻlgan  organizmlar  ulushini  yaqqol  namoyon   etuvchi  suratni  aks  ettiradi,  misol  uchun,  energiya  oqimi,   biomassa  va  organizmlar  soni.  Keling,  mana  shu  uch   piramida  bilan  yaqindan  tanishsak  va  ular  qanday  qilib   ekosistema  tarkibi  va  vazifasini  aks  ettirishini  koʻrib  chiqsak. Energiy a piramidalari Energiy a piramidalari  trofik  darajalar  boʻylab  energiya  oqimini  aks   ettiradi.  Misol  uchun,  quyidagi   piramidada  “Kumush  bahorlar”  (Silver   Springs)  ekotizimidagi  har  bir  trofik   darajaga  tegishli  yalpi  mahsuldorlik   koʻrsatilgan.  Energiya  piramidasi   odatda  trofik  darajalardagi  energiya   zaxirasining  aniq  miqdorini  emas,   balki  energiya   oqimi  darajasini  koʻrsatadi.  Unda   quyidagicha  energiya  birligi     yoki   quyidagicha  biomassa  birligi     mavjud   boʻlishi  mumkin. Biomassa piramidalari  ekosistema  tarkibini  aks  ettiruvchi  boshqa  bir  yoʻl   hisoblanadi.  Bu  kabi  piramidalar  turlicha   trofik  pogʻonalardagi  tirik  toʻqimalarda   zaxiralangan  energiya  miqdorini  koʻrsatadi.   Energiya  piramidalaridan  farqli  ravishda   oʻzgacha  uslubda,  yaʼni  biomassa  piramidasi   maʼlum  bir  trofik  pogʻonaga  qancha   miqdorda  biomassa  qoʻshilganini  emas,  balki   unda  qancha  biomassa  mavjudligini   bildiradi.Quyida  chap  tomonda  “Silver   Springs”  ekosistemasidagi  biomassa   piramidasini  koʻrishimiz  mumkin.  Koʻplab   boshqa  biomassa  piramidalar  kabi  u  ham   yuqoriga  yoʻnalgan.  Biroq  oʻng  tarafda   koʻrsatilgan  Ingliz  boʻgʻozidagi  ekosistemada   biomassa  yuqoridan  pastga  yoʻnalgan   (teskari  shaklda). Sonlar piramidasi  har bir  trofik   darajada  mavjud  boʻlgan  individlar  sonini   koʻrsatadi.  Ular  ekotizim  turiga  qarab   yuqoriga  yoʻnalgan,  toʻnkarilgan  (teskari)   va  boʻlakli  shakllarda  boʻladi. Quyidagi  rasmda  keltirilganidek,  yoz   faslida  tipik  oʻtloqlarning  asosi  koʻplab   oʻsimliklardan  tuzilgan  boʻladi  va  yuqori   trofik  pogʻonlarda  esa  organizmlar  soni   kamayib  boradi.  Biroq  yoz  faslidagi   oʻrmonlar  asosida  kam  sonli  daraxtlar  va   juda  koʻp  sonli  birlamchi  konsumentlar,   asosan  hashorotlardan  iborat  boʻladi.   Har  bir  daraxt  katta  boʻlgani  sababli  soni   kamligiga  qaramasdan,  qolgan  trofik   pogʻonalarni  taʼminlay  oladi. Xulosa Birlamchi produtsentlar (hosil qiluvchilar) , odatda o simliklar va boshqa ʻ fotosintezlovchi organizmlar, energiyani oziq to riga olib kiruvchi darvoza ʻ hisoblanadi. Mahsuldorlik bu bir guruh organizmlar, masalan, birlamchi produtsentlar tanasiga energiyaning biomassa sifatida qo shilish sur ati ʻ ʼ sanaladi. Umumiy mahsuldorlik bu energiya tutib qolinishining umumiy qiymati hisoblanadi. Sof mahsuldorlik esa kamroq miqdor bo lib, umumiy ʻ mahsuldorlikdan organizmlar nafas olish/metabolizmda foydalanuvchi energiya ayirilganda qoluvchi, biomassa sifatida zaxiralanuvchi energiyani bildiradi. Trofik pog onalar o rtasida energiya uzatilishi kam unumlidir. Ma lum bir ʻ ʻ ʼ pog ona sof mahsuldorligining faqatgina 10% i keyingi pog onaning sof ʻ ʻ mahsuldorligiga aylanadi. Ekologik piramida bu energiya oqimi, biomassa to plami va turli trofik ʻ pog onalardagi individlar sonini yaqqol ko rsatuvchi sxema hisoblanadi. ʻ ʻ

Ekosistema dinamikasi. Ekosistemadagi o‘zgarishlar. Barqaror va beqaror ekosistemalar. Klimaks. Qaytar va qaytmas sutkalik, mavsumiy va yillararo o‘zgarishlari

Купить