Ekosistema tushunchasi va tuzilishi. Ekosistemada modda va energiya oqimi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	32.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ekosistema tushunchasi va tuzilishi. Ekosistemada modda va energiya oqimi

Купить

Ekosistema tushunchasi va tuzilishi. Ekosistemada modda va energiya oqimi.
Ekosistemalar maxsuldorligi
Reja:
Ekosistemalar va ularning tuzilmasi.
Ozuqa zanjirlar .
Ekologik piramidalar .
Ekosistemada energiya oqimi .
Ekosistemalarda modda aylanmasi va uning maxsuldorligi .
Ekosistemadagi o ’ zgarishlar . Suksessiya .

Organizmlar jamoasi anorganik muhit bilan chambarchas bog’langan.
O’simliklar tanasiga tashqaridan uglerod IV-oksid, suv, kislorod va mineral tuzlar
tushib turgandagina yashay oladi. Geterotrof organizmlar o’simliklar hisobiga
yashasada, ular ham kislorod va suv kabi anorganik moddalarga muxtojdir.
Har qanday muhitda ham, agar anorganik moddalar zaxirasi tiklanib
turmasa, ular tugab qolishi mumkin. Organizmlarning hayot faoliyati uchun zarur
bo’lgan biogen elementlarning atrof muhitga qaytarilishi organizmning hayot
faoliyati jarayonida (nafas olish, ekskresiya) hamda ular ulgandan keyin
parchalanishi natijasida yuz beradi. Demak, jamoalar noorganik muhit bilan
shunday sistema hosil qiladiki, bu sistema ichida organizmlarning hayot faoliyati
natijasida yuzaga chiqadigan atomlar oqimi davra hosil qilib aylanib turadi. Modda
almashishi mumkin bo’lgan tirik organizmlar bilan o’lik tabiat komponentlarining
majmuasi ekosistema deb ataladi. Bu so’zni ingliz ekologi A.Tensli 1935 yilda
fanga kiritgan. A. Tensli ekosistemani tabiatning asosiy birligi deb hisoblagan.
Ekosistemada modda almashishi sodir bo’lishi uchun noorganik elementlarning
uzlashtiriladigan holatdagi zaxirasi hamda organizmlarning 3ta ekologik guruhi:
Produtsentlar, konsumentlar va redutsentlarning bo’lishi shart.
Ekosistemadagi avtotrof organizmlar Produtsentlarni tashkil qiladi va ular uz
tanalarini anorganik birikmalar hisobiga quradilar. Konsumentlar-geterotof
organizmlar bo’lib, Produtsentlarning yoki boshqa konsumentlarning organik
moddasini istemol qiladi va uni yangi shaklga o’tkazadi. Redutsentlar o’lik
qoldiqlar hisobiga yashaydi va organik birkmalarni anorganik birkmalar holatiga
o’tkazadi. Organizmlarning bunday guruhlarga ajratish nisbiydir. Chunki
Produtsentlar va konsumentlar qisman redutsentlar vazifasini ham bajaradi, tashqi
muhitga anargonik birkmalar ham ajratadi.
Atomlarning doira bo'ylab aylanishi konsumentlarsiz ham amalga oshishi
mumkin. Lekin bunday ekosistemalar juda kam. Masalan, Faqat
mikroorganizmlardan iborat ekosistemada bu xodisa kuzatiladi.
Ekosistemaning xajmi juda turli-tuman. Daraxt pustlogidagi lishayniklar

to’plamidan tortib, butun Yer sharini alohida ekosistema deb karash mumkin.
Kichik ekosistemalarda ham biogen elementlarning aylanishi ro’y beradi. Lekin
moddalarning va organizmlarning ekosistema chegarasidan tashqariga chiqishi
sodir bo’lib turadi. Kattaroq ekosistemalarda modda almashishi to’liqroq amalga
oshadi. Lekin eng katta ekosistemalar ham yopiq xoldagi modda aylanishiga ega
emas.
Ekosistema ta’limoti bilan bir qatorda Biogeotsenoz ta’limoti ham mavjud.
"Biogeotsenoz" tushunchasi N.V.Sukachev tomonidan fanga kiritilgan. Ekosistema
va Biogeotsenoz tushunchalar bir-birga yaqin. Lekin ekosistema modda aylanishi
ro’y beradigan sistema deb qaralsa, Biogeotsenoz ma’lum o’simliklar bilan
qoplangan maydonlarga nisbatan qo’llaniladigan tushunchadir.
Ozuqa zanjirlar.
Ekosistemada organizmlarning hayot faoliyati va moddalarning aylanishi
yuzaga chiqib turishi uchun energiya kelib turishi zarur. Yerdagi hayot quyosh
enegiyasi hisobiga yuzaga chiqadi. Quyosh enegiyasini fototrof organizmlar
kimyoviy bog'lar energiyasiga aylantiradi. Geterotrof organizmlar energiyani oziq
bilan oladi. Barcha tirik organizmlar bir-biriga oziq hisoblanadi, yani enegetik
munosabatlar bilan bog’langan. Jamoadagi oziq munosabatlari enegiyani bir
organizmdan ikkinchisiga o’tishini ta’minlaydigan mexanizmlardir.
Biotsenozdagi oziqa aloqalari ko’p qirralidir. Lekin Har bir energiya
porsiyasining organizmlar orqali oqimi ancha qisqa. O’simliklar tomonidan
yigilgan energiya ko’pi bilan 4-6 ta bir-biri bilan oziqlanadigan organizmlar
zvenosi orqali o’tadi. Energiya oqimi kuzatiladigan bunday zvenolar oziq zanjirini
hosil qiladi. Har bir zvenoning oziq zanjirida tutgan o’rni trofik daraja deyiladi.
Organik modda yaratadigan Produtsentlar birinchi tartibli trofik darajasini hosil
qiladi. O’simlikxur konsumentlar ikkinchi, o’simlikxur hayvonlar bilan
oziqlanandigan yirtqichlar – uchinchi, yirtqichlar bilan Oziqlanadigan boshqa
yirtqichlar –turtinchi trofik darajani hosil qiladi va h.o. Oziq zanjiridagi o’rniga
qarab 1-,2-,3 – tartibli konsumentlar farak qilinadi. Oziq spektri keng bo’lgan

turlar turli trofik darajalarga qo’shilishi mumkin va turli oziq zanjirlari tarkibiga
kirishi mumkin.
Konsumentlar tomonidan qabul qilingan oziq to’liq uzlashtirilmaydi.
O'zlashtirilmagan qismi yana tashqi muhitga qaytariladi va keyinchalik boshqa
oziq zanjiriga tushishi mumkin. O'zlashtirilish xajmi oziqning tarkibiga va xazm
qilish fermentlari to’plamiga bog’liq. Hayvonlarda o'zlashtirilish 12-20 % dan
75%gacha va undan yuqori bo’lishi mumkin. O’zlashtirilgan oziq va undagi
energiya 2 xil jarayoniga sarflanadi. Energiyaning ko’p qismi xujayradagi ish
jarayoniga sarflanadi. Parchalanish maxsulotlari esa tashqariga chiqariladi. Hayot
faoliyatiga sarflanayotgan energiya xajmini ajralib chiqayotgan CO2 ga qarab
baxolash mumkin.
O’zlashtirilgan oziqning kamroq qismi o’sishga yoki zaxira oziq to’plashga,
tana ogirligining oshishiga va ko’payishga sarflanadi. Organizmda energiyaning
kimyoviy reaksiyalar orqali uzatilishida bir qismi issiqlik sifatida yo’qotiladi.
Hayvonlarning musqo’llari ishlaganda bunday yo’qotish juda katta bo’ladi. Oxir
oqibatda modda almashinishiga sarflanayotgan energiyaning hammasi issiqlik
energiyasiga aylanib, atrof-muhitga sochiladi.
Ekologik piramidalar.
Ekosistemalarda oziqa zanjirlarida energiyaning o’tishi va turli katta-kichik
organizmlarda modda almashinuvi (metabolizm) kabi jarayonlar o’z navbatida
ma’lum trofik tuzilishni keltirib chiqaradi. Trofik tuzilish turli ekosistemalarni
(dengiz, daryo, o’rmon, o’tloqzor, hovuz, shox) xarakterlaydi. Trofik tuzilish
ma’lum maydondagi hosil yoki ma’lum vaqtda aniq joyda to’plangan va o’tadigan
energiya mikdori bilan o’lchanadi va ifodalanadi.
Trofik tuzilish va trofik funksiyani grafik chiziq bilan ekolgik piramida shaklida
aks ettirish mumkin. Ekologik piramidalarni quyidagi uchta tipga bo’lish va
mohiyatini aniqlash mumkin, ya’ni: 1) miqdor (son) piramidasi — ayrim
organizmlar sonini aks ettiradi; 2) biomassa piramidasi — tirik moddalarning
umumiy quruq massasini, kaloriyasi yoki boshqa o’lchamlarini ifodalaydi; 3)

energiya piramidasi — energiya oqimi darajasini yoki keyingi trofik halqaning
mahsuldorligini ko’rsatadi. Son va biomassa piramidalarining asoslari ustki bir
necha zinalarda kichik ham bo’lishi mumkin. Bunday holat o’rtadagi produsentlar
o’lchami konsumentlar o’lchamidan kichik bo’lgan holda yuzaga keladi.
Son piramidasi ekolog Ch. Elton ta’rificha, turli ekosistemalarda
produsentlarning katta (eman daraxti) va kichikligi (fitoplankton) turlicha
farqlanadi. Masalan, har qanday ekosistemada mayda hayvonlar soni kattalardan
ko’p bo’ladi va tez ko’payadi, ikkinchidan har bir yirtqich uchun o’ljaning katta-
kichikligi yoki pastki va yuqori o’lchami bo’lib, ular bilan yirtqich oziklanadi.
Masalan, bir sherning hayot faoliyatining o’tishi uchun yiliga 50 ta zebra kerak.
Bir juft dengiz sherining yashashi uchun pingvinlar tuxumi va 50—100
pingvinchalar kerak, Folklend orollarida zag’izg’on qushi (Halmatopus quoyi)
qoyalardan qorinoyokli mollyuskalarning o’rtacha kattaligini topib ovqatlanadi,
kattaligi 45 mm dan ortgan mollyuskalar qushdan qutilib qoladi.
Biomassa piramidasi ham ekosistema tuzilishini aks ettiradi va har bir trofik
halqaga ma’lum organizmlar to’g’ri keladi. Suv ekosistemalarida fitoplanktonning
biomassasi zooplanktonnikidan kam bo’lsa ham, suvo’tlar biomassasi tez tiklanib
boradi. Bu ikki trofik daraja tubandagicha nisbatga egadir:
Bu yerda nisbatlar 0,4 dan 9,9 ga teng, zooplankton biomassasi ko’p, lekin,
shimoliy kengliklarda zooplanktonning fitoplanktonga nisbati qishda 1, yozda esa
1/25 ga o’zgarishi mumkin. Biomassa piramidasi vaqt va joy bo ’ yicha o ’ zgarib
turadi .
Suv havzalarida ham ekologik piramidalar qonuni kuzatiladi , ya ’ ni ayrim
suv havzalarida produsentlarning umumiy mahsuloti fitofaglardan ko ’ p , lekin
yirtqichlar ulushi kam . Eng yuqori mahsuldorlik fito va bakteroplankton
tomonidan hosil bo ’ ladi . Bentosda hosil bo ’ ladigan biomassa asosan katta
mollyuskalar tomonidan yuzaga keladi va shu biomassa plankton biomassasidan
ikki barobar ko ’ pdir . Yirtqich bo ’ lmagan baliutr mahsuloti suv havzasida hosil
bo ’ lgan birlamchi mahsulotning 0,5% ini hosil qiladi . Demak , suv

ekosistemasidagi energiya oqimida balig ’ ushr juda ham past o ’ rinni egallaydi
Ekosistemalarda hosil bo ’ ladigan fitofaglar mahsuloti produsentlarnikidan
doim kam bo ’ ladi . Buning asosiy sabablari quyidagilardir , ya ’ ni : 1)
o ’ simliklarning hamma biomassasi yeyilmaydi , ularning bir qismi quriydi , chiriydi
va redusentlar faoliyatini ta ’ minlaydi ; 2) fitofaglar tomonidan o ’ zlashtirilgan
o ’ simliklarning hamma biomassasi hazm bo ’ lmaydi , assimilyasiya qilinmaydi va
konsumentlar biomassasini hosil qilishda qatnashmaydi . Fitomassaning bir qismi
yo ’ qoladi , hazm bo ’ lmay muhitga chiqadi , redusentlar uchun manba bo ’ ladi ; 3)
fitofaglar qabul qilgan , assimilyasiya qilgan energiya biomassaga aylanmaydp .
Uning bir qismi nafas olish, harakat qilish kabi jarayonlarda issiqlik sifatida
yo’qoladi.
Har bir trofik darajada doimiy va turlicha funksiya qiladigan halqalar bor.
O’simlik — umurtqasiz yoki umurtqali fitofaglarda trofik darajalarni o’tib, oxiri
o’lik orgaiik moddaga aylanib, redusentlarga energiya beradi. Energiya
konsumentlar va redusentlar sistemasida harakat qilishidan oldin tirik organizmga
(konsumentga) o’tadi, oxirida o’lik organik modda holida redusent organizmlar
faoliyati — modda almashinish jarayoniga tushib, ekosistemaga mineral va
orgapik moddalar holida qaytadi.
Fitofaglarni o’rtacha o’zlashtirish mohiyati o’rmonlarda 5%, dashtlarda
25%, fitoplankton ko’p suvlarda 50% ni tashkil qiladi. Umurtqali yirtqichlar
mahsulotning 50—100% ini, umurtqasizlar oziqaninghammasi bo’lib 5% ini
o’zlashtiradi. Yirtqich umurtqasizlar mahsulotning 25% ini o’zlashtiradi
Ma’lumki, o’lik organik moddalar zamburug’lar va bakteriyalar tomonidan
hazm qilingandan keyin hosil bo’lgan moddaning «assimilyasiya effekti» 100% ni
tashkil qiladi. Umuman, olganda fi-tofag, detritofag va mikroorganizmlarning —
o’zlashtiruvchilarni assimilyasiya effekti 20—50%, yirtqichlarniki 80% gacha
boradi. Katta hayvonlar o’lik organik moddalarpi qayta ishlashga, o’zlashtirishga
moslashgan emas. Katta hayvoplarda yigilgam assimilyasion energiyaning 1—2%
i tanani ushlab turishga ketadi. Toza birlamchi mahsulotning (100 J • m2) 29%
konsumentlar sistemasi-da o’zlashtirilib, o’zlari hammasi bo’lib 2% ikkilamchi

mahsulot beradi. Har bir 100 J • m2 toza birlamchi mahsulotning 55 J miq-dori
redusentlar mahsulotiga, 1 J dan ozrog’i konsumentlar mahsulotiga o’tadi.
Organizm hayot faoliyatiga sarflanayotgan energiya ko’pincha nafas olishiga
sarflanayotgan energiya deb ataladi va u o’sishiga sarflanayotgan energiyadan ko’p
marta yuqori bo’ladi. Yosh organizmlarda o’sishiga sarflanayotgan energiya
qariroq organizmlardagiga nisbatan yuqori bo’ladi.
Demak, oziq sifatidagi energiyaning asosiy qismi hayot faoliyatini tutub
turishga sarflanar ekan, energiyaning oziq zanjiridagi bir zevenodan ikkinchisiga
o’tishida ko’p qismi yo’qotiladi. Faqat o’sishga sarflangan energiyagina bir
zvenodan ikkichisiga o’tadi. Oziq zanjirida Har bir zvenoda yo’qotilgan energiya
miqdori taxminan 90% tashkil qiladi. Agar o’simlik organizmida 1000 joul
energiya bo’lsa, o’txo’r hayvon bu o’simlikni to’liq yeganda hayvon tanasida 100
joul energiya to’planadi. Bu hayvonni yirtqich yeganda yirtqich tanasida 10 joul
energiya yig’iladi va bu yirtqich ikkinchi yirtqichga yem bo’lganda uning tanasiga
1joul energiya o’tadi.
Demak, o’simlik tomonidan to’plangan energiya oziq zanjiri bo’ylab keskin
kamayib boradi. Shuning uchun oziq zanjiri faqat 4-5 ta zvenodan iborat bo’ladi.
Ekosistemada energiya aylanishi bilan modda aylanishi bir xil tarzda sodir
bo’lmaydi. Ekosistemaga Har doim yo’qotilgan energiya o’rniga yangi energiya
oqimi kelib turishi kerak.
Ekosistemada o’simliklar tomonidan vaqt birligi ichida yaratiladigan organik
modda miqdori ekosistemaning birlamchi maxsuldorligi deyiladi. Umumiy va sof
birlamchi maxsuldorlik farq qilinadi. O’simlik tomonidan vaqt birligi ichida
yaratilgan organik moddaning umumiy miqdori umumiy birlamchi maxsuldorlikni
tashkil qiladi. Bu maxsuldorlikning bir qismi o’simlikning hayot faoliyatini ushlab
turishga sarflanadi va tanada to’planadi. Bu o’sishiga sarflangan qism sof
birlamchi maxsuldorlikni hosil qiladi. Sof birlamchi maxsuldorlik konsumentlar
uchun energiya zaxirasi bo’lib xizmat qiladi. Vaqt birligi ichida konsumentlar

massasining o’sishi ekosistemaning ikkilamchi maxsuldorligini hosil qiladi.
Ikkilamchi maxsuldorlik har bir oziq darajasi uchun alohida hisoblab topiladi.
Ekosistemadagi barcha organizmlarning massasi biomassa deb ataladi.
Sof birlamchi va ikkilamchi maxsuldorlikning yaratilishi va sarflanish tezligi
jihatidan ekosistemalar turli tuman bo’ladi. Lekin barcha ekosistemalar uchun
birlamchi va ikkilamchi maxsuldorlikning aniq miqdoriy nisbatlari xos. Har doim
vaqt birligi ichida yaratilgan birlamchi biomassa miqdori oziq darajalarning ketma
ketligi bo’ylab kamayib boradi. Bu qonuniyat ekologik piramida qoidasi deyladi.
Organik moddaning yaratilish tezligi har bir trofik darajadagi
organizmlarning biomassasini belgilamaydi. Produtsentlar va konsumentlarning
aniq biomassasi shu trofik darajada yaratilgan organik modda va uning keyingi
darajaga berilgan miqdorlarining nisbatiga bog’liq. Bundan tashqari biomassa
miqdoriga organizmlardagi avlodlar almashinish tezligi ham ta’sir ko’rsatadi.
Quruqlik ekosistemalarida biomassalar piramidasi qonuni amal qiladi, ya’ni
o’simliklar biomassasi Har doim o’simlikxo’r hayvonlar biomassasidan,
o’simlikxo’r hayvonlar biomassasi esa yirtqichlar biomassasidan yuqori bo’ladi.
Turli ekosistemalarda biomassaning o’sish tezligi turlicha bo’ladi.
O’rmonlarda biomassa sekinroq o’sadi va yiliga 2-6% ni tashkil qiladi. Utchil
o’simliklar xukumron biotsenozlarda yillik maxsuldorlik 40% dan 76% gacha
bo’lishi mumkin. Utloklarda o’simliklar tomonidan bir yilda yaratilgan
biomassaning 70%i gacha hayvonlar tsmonidan iste’mol qilinsa, o’rmonlarda bu
ko’rsatkich o’rtacha 10% ni tashkil qiladi.
Okeanlarda asosiy produtsentlar bir xujayrali suvo’tlar bo’lib, ularda
avlodlar almashinishi juda tez. Shuning uchun bir yilda ular uz biomassalariga
nisbatan bir necha yuz martagacha ko’p maxsulot yaratadi. Lekin sof birlamchi
maxsulot tezda oziq zanjiriga tushadi va suvo’tlar biomassasi juda kam o’sadi. Tez
ko’payish hisobiga organik modda zaxirasi doimo yetarli bo’lib turadi. Okeanlarda
biomassalar piramidasi qonuni amal qilmaydi. Yuqori trofik darajalarda biomassa
ko’proq to’planadi. O’simliklar biomassasi hayvonlar biomassasidan kamroq

bo’ladi.
Energiya uzatilishi yirtqich-o’lja aloqalari orqali o’tadigan Oziq zanjirlarida sonlar
piramidasi qonuni ham amal qiladi, ya’ni individlar soni oziq zanjiri bo’ylab
kamayib boradi.
Har qanday biotsenoz o’zgaruvchan bo’lib, undagi barcha tarkibiy
qismlarning hayot faoliyatida va populyatsiyalar nisbatida Har doim o’zgarishlar
sodir bo’lib turadi. Tabiiy jamoalardagi o’zgarishlar turli-tuman bo’lib, ularni ikki
asosiy guruhga ajratish mumkin: davriy va yo’naltirilgan o’zgarishlar. Davriy
o’zgarishlar tashqi sharoitning sutkalik, mavsumiy va yillar davomida davriy
o’zgarishini hamda organizmlarda endogen ritmlarning yuzaga chiqishini aks
ettiradi.
Biotsenozda kun va tun o’rtasida harorat, namlik va boshqa omillarning farqi
qanchalik kuchli ifodalansa sutkalik o’zgarishlar ham shuncha kuchli ifodalanadi.
Sutka davomida organizmlarning hayot faoliyati sezilarli darajada o’zgarib turadi.
Biotsenozning mavsumiy o’zgarishida nafaqat organizmlarning holati va
faolligi balki turlarning nisbatlari ham o’zgaradi. Yilning ma’lum vaqtlarida
ko’pchilik turlar tinch davriga o’tish bilan jamoa hayotidan chiqib turadi.
Mavsumlar davomida biotsenoz pog’onalarida ham sezilarli o’zgarishlar
kuzatiladi. Ba’zi mavsumlarda utchil o’simliklardan iborat pog’onalar yo’qolib
ketadi. Mavsumiy o’zgarishlar ayniqsa kontenental iqlim sharoitida yaxshi
ifodalangan bo’ladi.
Har qanday biotsenozda yillar davomida ham o’zgarishlar bo’lib turadi. Bu
o’zgarishlar meteorologik sharoitning turli yillarida turlicha bo’lishi bilan bog’liq.
Biotsenozdagi yo’naltirilgan o’zgarishlar oxir oqibatda bir biotsenozning
ikkinchisi bilan almashinishiga olib keladi. Jamoalardagi bunday almashinishga
uzoq vaqt ma’lum yo’nalishda ta’sir qiluvchi omillar sabab bo’ladi. Bunday
omillar botqoqlarning kuritilishi, suv xavzalarining ifloslanishi, mollarni ko’plab
bokish, axoli tomonidan joyning ko’p toptalishi va h.o. bo’lishi mumkin. Bunday
ta’sirlar natijasida bir biotsenozning ikkinchisi bilan almashinishi ekzogenetik

almashinuvi deyiladi. Agar omilning ta’siri jamoa tuzilmasini soddalashuviga, tur
tarkibining kambag’allashuviga, maxsuldorlikning pasayishiga olib kelsa bunday
ekzogenetik almashish digression almashinish deyiladi.
Jamoaning ichida sodir bo’ladigan jarayonlar ta’sirida sodir bo’ladigan
almashinish endogenetik almashinish deyiladi. Tirik organizmlarning o’zaro va
tashqi abiotik muhit bilan o’zaro ta’siri natijasida yuzaga keladigan almashinish
jarayoni suksissiya deb ataladi. Suksissiya jamoalarining o’z-o’zidan rivojlanish
jarayonidir. Suksissiyalar asosida biologik modda aylanishining to’liqsizligi
yotadi. Har bir organizm o’z hayot faoliyati natijasida, tashqi muhitdan modda
qabul qilib va hayot maxsulotlarini tashqariga chiqarib, muhitni o’zgartiradi. Uzoq
vaqt mavjud bo’lgan holatlarda populyatsiyalar muhitini o’zlariga noqulay
bo’lgan tomonga o’zgartiradi va natijada bu muhit qulay bo’lgan boshqa
populyatsiyalar ularni siqib kuyadi. Buning natijasida jamoada ustun turlarning
almashinishi sodir bo’ladi. Biotsenozning uzoq yashashi shu paytda mumkin
bo’ladiki, kachonki bir organizmlar hayot faoliyati natijasida muhitda yuzaga
keladigan o’zgarishlar ikkinchi organizmlar tomonidan tug’irlanib borilsa.
Tabiatda suksessiyalarning o’lchami turli darajada bo’ladi. Xatto eng
barqaror ekosistemalarda ham ko’p mahalliy, ya’ni ekosistemaning ma’lum
qismlarida ko’p miqdorda suksessiyalar yuzaga kelib turadi. Bu suksessiyalar
ekosistemaning murakkab tuzilishini ta’minlab turadi.
Suksessiyali almashinuvning ikki asosiy tipi farq qilinadi.
1) ham aftotrof ham geterotrof organizmlar ishtirokidagi suksissiya;
2) Faqat geterotrof organizmlar ishtirokidagi suksessiya.
Ikkinchi tip suksessiya organik moddalar zaxirasi oldindan to’plangan yoki
doimo kelib turadigan sharoitlardagina yuzaga chiqishi mumkin. Masalan, organik
moddalar bilan kuchli ifloslangan suv xavzalarida, chiriyotgan o’simlik qoldiqlari
to’plangan joylarda va h.o.
O’simlik qoplami almashinishi bilan bog’liq suksessiyalar birlamchi va
ikkilamchi bo’lishi mumkin. Birlamchi suksessiyalar hayot xali yo’q joylarda
boshlanadi. Masalan, koyalarda, jarliklarda, kumliklarda va h.o. Bunday

maydonlarda dastlab lishayniklar va moxlar paydo bo’ladi, keyin turli mayda
hayvonlar to’planadi. Tuproq yuzaga kelib yuqori o’simliklar uchun sharoit
yaratiladi.
Ikkilamchi suksessiyalar tiklanishga qaratilgan almashinuv bo’lib, jamoada
urnatilgan munosabatlar buzilgan vaqtda yuzaga keladi. Tiklanishga qaratilgan
ikkilamchi suksessiyalar birlamchi suksessiyalarga nisbatan tezrok sodir bo’ladi,
chunki ikkilamchi suksessiyalar sodir bo’ladigan yashash muhitida tuproq, tirik
organizmlar va ular o’rtasidagi aloqalar mavjud bo’ladi.
Suksessiya jarayoni bir necha bosqichlardan iborat bo’ladi:
1. Hayot bilan band bo’lmagan joyning yuzaga kelishi.
2. Bu yerga organizmlarning ko’chib o’tishi.
3. Bu organizmlarning shu yerda yashab ketishi.
4. Turlar o’rtasida raqobatning yuzaga kelishi va ayrim turlarning siqib
chiqarilishi.
5. Tirik organizmlar tomonidan yashash muhitining o’zgartirilishi, asta-
sekinlik bilan sharoitning va munosabatlarning barqarorlashuvi.
Har qanday suksessiyada yuzaga chiqadigan o’zgarishlarning jadalligi vaqt
o’tishi bilan pasayib boradi. Oxir oqibatda ekosistema nisbatan barqaror bosqichga
o’tadi. Ekosistemaning bunday barqaror holati klimaks holati deyiladi. Klimaks
xalatidagi ekosistemalar uzoq vaqt o’zini saqlab turish qobiliyatiga ega. Bunday
qobiliyat biotsenozdagi muvozanatlashgan modda aylanishini ta’minlaydigan
munosabatlar orqali yuzaga chiqadi.
Suksessiya davomida turlarning xima-xilligi oshib boradi. Bu biotsenozlardagi
aloqalarning murakkablashuviga, Oziq zanjirining turli tuman bo’lishiga, simbioz
aloqalarining kuchayishiga, ichki boshqarish imkoniyatlarining kuchayishiga olib
keladi. Shu bilan birga ayrim turlarning katta xajmda ko’payish extimoli pasayadi
va dominant turlarning dominantlik darajasi pasayadi.
Ayrim turlar sonining ko’p oshib ketishi suksessiyaning boshlangich
bosqichlarida kuzatiladi. Suksessiyaning dastlabki bosqichidagi sistemalarda
kichik o’lchamli, hayoti qisqa va ko’payish imkoniyati yuqori bo’lgan organizmlar

ustun bo’ladi. Bunday organizmlarning tarqalish imkoniyatlari ham yuqori bo’ladi,
ular raqobatga chidamsiz bo’ladi.
Rivojlanayotgan jamoalarda asta sekin uzoq va murakkab rivojlanish sikliga
ega, yirik o’lchamdagi organizmlar paydo bo’ladi. Jamoaning ekologik xilma-
xilligi ortadi. Natijada jamoa mustakil xolga o’tadi. Suksessiya jarayonida
biomassa oldiniga tez o’sadi, lekin keyin o’sish sekinlashib, klimaks davrida
biomassa barqarorlashadi. Suksessiyaning boshlangich davrida organizmlar kam
bo’lganligi uchun hosil qilingan sof birlamchi maxsulotning kamroq qismi
geterotroflar tomonidan o’zlashtiriladi. Shuning uchun biomassaning o’sishi yuqori
bo’ladi. Yetuk, barqaror ekosistemalarda esa o’simliklarning sof birlamchi
maxsuloti deyarli tuligicha oziq zanjiriga tushadi. Oziq zanjirining uzayishi
energiyadan foydalanish samarasini oshiradi.
Suksessiyaning boshlangich bosqichidagi biotsenozlardan sof maxsulotning
ortiqcha qismini inson tomonidan ajratib olinishi suksessiya jarayonini susaytiradi,
lekin jamoaning mavjudligiga zarar yetkazmaydi. Barqaror, klimaks sistemalarda
energiyadan foydalanish to’liq bo’lgani uchun insonning aralashuvi qaror topgan
muvozanatni buzadi. Agar buzilish jamoaning o’z-o’zini tiklash qobiliyatini
cheklash darajasidan past bo’lsa, tiklovchi suksessiyalar yordamida biotsenoz
dastlabki holatiga kaytishi mumkin. Bu qonuniyatdan o’rmonlarni kesishda
foydalaniladi. Agar ta’sir ko’chi bu imkoniyatni cheklab qo’ysa, barqaror, turlarga
boy biotsenoz yemiriladi.
Shunday qilib, jamoalar bir vaqtning o’zida ikki qarama-qarshi xususiyatga,
ya’ni yuqori barqarorlikka va zararsiz olinishi mumkin bo’lgan sof maxsulotning
katta zaxirasiga ega bo’lolmaydi.

Ekosistema tushunchasi va tuzilishi. Ekosistemada modda va energiya oqimi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish