Ekzogen jarayonlar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	797.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Ekzogen jarayonlar

Купить

EKZOGEN JARAYONLAR

REJA:

1.EKZOGEN JARAYONLAR
HAQIDA TUSHUNCHA.

2.NURASH VA RELYEF.

3.NURASH TURLARI.

4.HULOSA.


Ekzogen jarayonlar — energiya hisobiga yer yuzasining ustki qismida
birlamchi hosilalarni o zlashtirishda ishtirok etuvchi jarayon, majmuasi. ʻ
Bularga, asosan, nurash, defolyatsiya, korroziya, abraziya, ekzoratsiya,
materiallar ko chi (eol, suv oqimi, dengiz, muzlik) hak cho kindilar paydo
ʻ ʻ
bo lishi jarayonla kiradi. Yer yuzasida Ekzogen jarayonlar paydo bo lish ning
ʻ ʻ
asosiy shakllariga — tog ji nsilarining buzilishi va ular tark topgan
ʻ
minerallarning kimyoviy qayta hosil bo lishi (fizik, kimyoviy organik
ʻ
nurash), muz, shamol va suv yordamida buzilib, maydalangan tog’
jinslarining bir joydan boshqa joy ga ko chishi va bu mahsulotlarning
ʻ
quruqlikda va suv havzalari tubida cho kib, muntazam ravishda cho kindi
ʻ ʻ
tog’ jinslariga (sedimentogenez, diagene katagenez) aylanishi kiradi.
Ekzogen jarayonlar endogen jarayonlar bilan birgalikda Yer relyefi
shakllanishiga, cho kindi tog jins qatlamlari va ular bilan bog liq bo lgan
ʻ ʻ ʻ ʻ
foydali qazilma konlari hosil bo lishiga sababchi bo ladi.
ʻ ʻ


Ekzogen jarayonlar

U tashqi kelib chiqish jarayonlariga yoki boshqacha qilib aytganda, Yerning tashqi
manbalaridan energiya olish jarayonlariga chaqiriladi.

Masalan, bosimning farqlanishini keltirib chiqaradigan atmosferaning differentsial
isishiga sabab bo'ladigan quyosh energiyasi, gidrologik tsiklni boshqaradigan va suv
havzalaridan namlikni er atmosferasiga va uning tarkibidan qaytib okeanga va
boshqalar.

Shu tarzda ekzogen jarayonlar ob-havo, shamol esishi, oqayotgan suv, er osti
suvlari, suvdagi to'lqinlar va oqimlar, muzliklar va boshqalar kabi turli xil tashqi
omillarning roli bilan chambarchas bog'liqdir.

Ushbu jarayonlar Yer yuzida cheklanganligi sababli ular epigenik jarayonlar deb
ataladi. Ushbu jarayonlar o'zaro bog'liq o'zgarishlarning juda murakkab yig'indisini
tashkil etadi, ya'ni barcha ekzogen jarayonlar bir-biri bilan bog'liqdir.

Ekzogen jarayonlar relyef shakllarida toshlarni parchalash (eroziya), sirtini
yıpranması va vodiy xususiyatlarini o'ymak uchun harakat qiladi.

Yo'q qilish mahsulotlari tortishish kuchi ta'sirida joyidan chiqib ketadi yoki shamol,
oqayotgan suvlar, harakatlanayotgan muzliklar va boshqalarni quyi joylarga,
masalan ko'llar, dengizlar, okeanlar va boshqalar.

Ekzogen jarayonlar Yer yuzidagi har qanday tengsizlikni yo'q qilishga intiladi. Er
yuzasining notekisligi qobiq harakati, eroziya va notekis cho'kma tufayli
rivojlanadi.


Relyef (frans, relief, lot. relevo — ko taraman) (ʻ geografiyada ) — yer
yuzasi, okean va dengiz tubidagi tashqi ko rinishi, o lchamlari, kelib
ʻ ʻ
chiqishi, yoshi va rivojlanish tarixiga ko ra turlituman notekisliklar:
ʻ tog ʻ ,
tekislik , payettekislik , adir , yassitog
ʻ , tepalik, qir , vodiy , botiq , soylik ,
jarlar va boshqa pastbalandliklar majmui. R. kattaligiga ko ra quyidagi
ʻ
toifalarga ajratiladi: megarelyef ( materik do ngliklari, okeanlar tubi),
ʻ
shuningdek, bir qadar kichikroq bo lgan shakllar (tog sistemalari,
ʻ ʻ
tekisliklar); makrorelyef (tog tizmalari, tog lar oralig idagi botiqlar, qirlar,
ʻ ʻ ʻ
pasttekisliklar); mezorelyef (jarliklar, suv osti kan onlari
ʼ , tepaliklar);
mikrorelyef ( karst chuqurliklari, jarlar, do ng tepa,
ʻ dasht tepaliklari va
boshqalar); n a n o relyef (juda kichik chuqurchalar, do ngchalar va
ʻ
boshqalar). Bu bo linish shartli ravishda ajratilgan. Muhim orografik
ʻ
birliklarni tavsiflovchi R.ning tashqi yoki morfografik belgilari, shuningdek,
uning miqdoriy xususiyatlari R.ni kompleks baholash uchun har doim ham
ishonchli asos bo la olmaydi, chunki bir xil tashqi ko rinishga ega
ʻ ʻ
shakllarning kelib chiqishi va rivojlanishi turlicha bo lishi mumkin.
ʻ


Nurash — atmosferaning fizik-kimyoviy, yer osti va yer usti suvlari hamda
organizmlarning ta sirida yer yuzidagi tog jinslari va minerallarning buzilish ʼ
va yemirilish jarayoni. N.ning fizik, kimyoviy va organik turlari ma lum.
ʼ
Sodir bo lish muhitiga ko ra, atmosfera va suv osti N. farqlanadi. Fizik N.
ʻ ʻ
temperaturaning keskin o zgarib turishi va tog jinslarining quyosh nuridan
ʻ
har xil qizishi sababli katta-kichik bo laklarga bo linishidir. Bunda nuragan
ʻ ʻ
tog jinsini tashkil etuvchi minerallarning kimyoviy tar-kibi deyarli
o zgarmaydi. Tog jinslarida ko plab yoriklarning bo lishi va suvning muzlab
ʻ ʻ ʻ ʻ
qolishi fizik N.ni tezlashtiradi. Suv muzlaganda hajmi kengayib, yoriq
devorlarining 1 sm2 yuzasiga ta sir etgan kuchi 870 kg ga yetadi. Bunday N.
ʼ
yalang tog jinslarida, baland tog larda yilning hamma faslida sodir bo ladi.
ʻ ʻ ʻ
Natijada chaqiq jinslar uyumi hosil bo ladi. Yemirilgan jinslar
ʻ
zarrachalarining kattaligi 0,01 mm gacha yetishi mumkin.


Kimyoviy N.da tog jinslarining kimyoviy tarkibi o zgarib yer yuzasida ʻ ʻ
barqaror minerallar hosil bo ladi. Tog jinslari yoriklaridagi erkin kislorod,
ʻ ʻ
karbonat, sulfat va organik kislotalarga boy bo lgan suv oksidlanish va
ʻ
qaytarilish reduksiyalariga sabab bo ladi. Kimyoviy N. natijasida turli tog
ʻ ʻ
jinslari, gillar hosil bo ladi.
ʻ

Organik (biologik) N. o simlik va organizmlarning tog jinslariga ta siri
ʻ ʻ ʼ
natijasida sodir bo ladi. Bunda yer yuzasidagi o simliklar asosiy omillardan
ʻ ʻ
hisoblanadi. O simliklarning ildizi tog jinslari orasiga yorib kirib, ularni
ʻ ʻ
turli bo laklarga ajra-tadi va darzlarni kengaytiradi. Chirigan ildizlardan
ʻ
kirgan suv tog jinslarida muzlab, N. jarayonini tezlashtiradi. Yerdagi
ʻ
mikroorganizmlar gil va lyoss jinslari orasida ko p miqdorda g ovaklar hosil
ʻ ʻ
qilib ularni yemi-radi. N. jarayoni natijasida turli cho kindi jinslar va
ʻ
ko pgina foydali qazilmalar (kaolin, oxra, o tga chidamli tuproklar, qum,
ʻ ʻ
temir, alyuminiy, marganets, nikel, kobalt, oltin, platina sochmalari va
boshqalar) hosil bo ladi.
ʻ


Nurash po stiʻ — tog jinslarining nurashi natijasida yer yuzasida hosil ʻ
bo ladigan kontinental geologik formatsiya. O zgargan nuragan jinslar o z
ʻ ʻ ʻ
joyida qolsa, qoldiq Nurash po sti, tub jins bilan aloqasi uzilmay qandaydir
ʻ
masofagasiljisa ko chirilgan Nurash po sti deb ataladi. Ba zi bir geologlar ak-
ʻ ʻ ʼ
ku mul yati v Nurash po sti (yuvilib keltirilgan gil-tuproq va qoldiq Nurash
ʻ
po sti o zgargan nuragan jinslari)ni alohida ajrata-dilar. Yotish shakliga ko ra,
ʻ ʻ ʻ
Nurash po sti maydonli (katta hududlarda hosil bo la-di, qalinligi 10 m gacha
ʻ ʻ
va undan or-tiq) va chiziqli bo ladi (bir yo nalishda cho zilib, tog jinslari
ʻ ʻ ʻ ʻ
yoriklari bo ylab 100–150 m ichkariga kirib boradi).
ʻ

"Nurash po sti" terminini fanga shveysariyalik geolog A. Geym kiritgan
ʻ
(1879). Nurash po stining hosil bo lishi joyning iklimi, tog jinslarining
ʻ ʻ ʻ
tarkibi, gidrogeologik sharoiti, relyefi, tektonik tuzilishi, hosil bo lish vaqti
ʻ
va boshqa omillar bilan bog liq. Bunda asosiy omil iklim hisoblanadi.
ʻ


Tog‘lar Yer qobig‘ini tashkil etuvchi juda katta tektonik plitalarning
ko‘chishi va to‘qnashuvi natijasida hosil bo‘ladi. Ikkita tektonik plita
to‘qnashganda ulardan kuchlirog‘i bosh-qasining tagiga sirg‘alib kiradi,
tepada qolgani esa qayriladi va tepaliklar hamda tog‘lar shaklini oladi.
Pastda qolgan qatlam yer tagiga kirib borishda davom etadi va pastga
qarab chuqur uzaytma yasaydi. Pirovardida, oldinroq aytib
o‘tganimizdagidek, tog‘lar Yer yuzida ko‘rinib turuvchi qismi kabi pastga
tomon cho‘zilgan katta qismga ega bo‘ladi.


Xulosa

- Yer yuzidagi hukmron jarayonlar ham konstruktiv, ham halokatli.

- Barcha geologik jarayonlarni ikki toifaga ajratish mumkin: endogen va
ekzogen.

- endogen kuchlar (zilzilalar, vulkanizm va boshqalar) er yuzida
nomutanosibliklar hosil qilsa, ekzogen kuchlar (to'lqinlar, muzliklar, shamol
va boshqalar) er yuzidagi tengsizlikni yo'q qiladi.

- Ularning kelib chiqishi endogen kuchga bog'liq bo'lgan barcha xususiyatlar
har doim ekzogen kuch tomonidan o'zgartiriladi.

- Endogen kuchlar asosan mantiya va er po'stining issiqlik energiyasidan kelib
chiqadi. Ushbu issiqlik energiyasi radioaktiv elementlarning parchalanishidan
va mantiyadagi tortishish farqlanishidan kelib chiqadi.

- Ekzogen kuchlar Yer yuzidagi barcha tengsizlikni yo'q qilishga intiladi.
Ma'lumki, sirtning tengsizligi qobiqning harakatlanishi, eroziya va notekis
cho'kmalar tufayli yuzaga keladi.

FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR
1. GEOLOGIYA VA GEOMORFOLOGIYA FANI HAQIDA UQUV
QULLANMALAR.
2. Сабромений где теоротечиский геологи
ABRAMOVICH I. I., KLUSHEN E.G.
3. ENTERNET AXBOROTLARI

Ekzogen jarayonlar

Купить