Ekzogen jarayonlar. nurash va uning turlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ekzogen jarayonlar. nurash va uning turlari

Купить

EKZOGEN JARAYO N LAR. NURASH VA UNING TURLARI
Reja:
1. Nurash va uning ahamiyati
2. Nurash turlari
3. Shamolning geologik ishi
4. Suvning geologik ishi

Er po‘stida bo‘ladigan geologik jarayonlar egzogen jarayonlar deb
nomlanib, uning natijasida relef nevilirlanadi yoki silliqlanadi. Bu jarayonlar
atmosfera, gidrosfera va biosferalarning Er po‘sti bilan o‘zaro ta’siri
natijasida bo‘ladi. Tepaliklar emiriladi, emirilgan jinslar shamol, suv
yordamida olib ketiladi va yotqiziladi. Erning tashqi kuchlari bilan bog‘liq
bo‘lgan geoologik jarayonlar natijasida oltin, qo‘rg‘oshin, platina, olmos, har
xil ko‘mirlar, slanets, neft, gaz va boshqa foydali qazilma konlari vujudga
keladi.
1. Nurash va uning ahamiyati
Haroratning o‘zgarib turishi va suv, gaz, organizmlar ta’sirida tog‘
jinslarining yemirilib parchalanishi, tarkibining o‘zgarishi hodisasiga
nurash deyiladi. Nurash oqibatida tog‘ jinslarida fizik va kimyoviy
o‘zgarishlar ro‘y beradi. Nurashning ikki xilini ajratish mumkin:
Mexanik jarayonlar (fizik yoki mexanik nurash) : - kristallashish , sho‘r
suv sizilishi va tuzlarning kristallashishi , sovuqdan nurash , termik nurash ,
yerga Quyosh nurining tushishi , - namlanish va qurish (ayniqsa, slanesli va
gilli jinslarda) , yuza jinslarning eroziyasi natijasida , - biologik jarayonlar
(ayniqsa ildiz bosimi) .
O‘zgartirish jarayoni (kimyoviy nurash):-gidratlanish va gidroliz,
oksidlanish va qaytarilish, -bioloik-kimyoviy jarayonlar (biologik nurash).
Ta’sir ko‘rsatuvchi omillarga nisbatan olinadigan bo‘lsa, nurash uch xil,
ya’ni fizik, kimyoviy va biologik bo‘ladi.
Fizik nurash natijasida yaxlit tog‘ jinslari hamda minerallarning
kimyoviy minerologik va tarkibi o‘zgarmagan holda ular mexanikaviy
ravishda har xil hajmdagi bo‘laklarga ajralib, parchalanadi va
maydalanadi.

Fizik nurash natijasida yaxlit holdagi tog‘ jinslari yuzasida ma’lum
qalinlikdagi suv va havo o‘tkaza oladigan g‘ovak qatlam vujudga keladi.
Tog‘ jinslari bu qatlamning yuza sathi nuramagan jinslarga nisbatan ancha
ko‘p bo‘lganligidan unda kimyoviy nurash uchun qulay sharoit yuzaga
keladi.
Tog‘ jinslari va ayrim minerallar suv va atmosferadagi kislorod hamda
karbonat angdridi ta’sirida kimyoviy o‘zgaradi va yangi birikmalar va
minerallar hosil bo‘ladi. Bu xildagi jarayonga kimyoviy nurash deyiladi.
Kimyoviy nurash jarayonda suv, kislorod va karbonat angdridi muhim omil
hisoblanadi.
Tog‘ jinslari va minerallar turli organizmlar (mikroorganizmlar, o‘simlik
va hayvonot organizmlari) va ularning hayoti tufayli vujudga kelgan
mahsullar ta’sirida mexanik ravishda parchalanadi va kimyoviy o‘zgarish yuz
beradi. Organizmlar ta’sirida yuzaga keladigan ana shunday o‘zgarishlar
biologik nurash deyiladi.Abiotik holda mustaqil fizik va kimyoviy nurash
jarayoni bo‘lmaydi, Yer yuzidagi tog‘ jinslari va minerallarning nurashi
ko‘pincha organizmlar ishtirokida sodir bo‘ladi. Abiotik nurash esa hayot
paydo bo‘lmasdan ilgarigi eralarda bo‘lib o‘tgan.
Nurash hamma joyda ro‘y beradi. Nuragan jinslar to‘planib, g‘ovak
nurash po‘stini hosil qiladi. Nurash natijasida uvalangan jinslarning fizik va
kimyoviy faoliyati kuchayadi. Bir joydan ikkinchi joyga oson ko‘chadigan
bo‘lib qoladi. G‘ovak jinslar paydo bo‘lib tuproq vujudga kelishiga sharoit
yaratiladi, nurash turli xil relef shakllarining vujudga kelishiga ham sabab
bo‘ladi. Masalan, ajoyib qoyalar barxanlar, yoyilmalar, dyunalar va
boshqalar.
Tog‘ jinslarini haroratning o‘zgarishi, suv, shamol, muz, o‘simliklar,
hayvonot dunyosining mexanik, fizik yoki kimyoviy ta’sirida o‘zgarishi va
oxiri kelib butunlay o‘zgarishi va maydalanishiga nurash jarayoni deyiladi.

Tog‘ jinslari va minerallami nurashga chidamliligi ularning ichki
tuzilishi va shu joyning tabiiy geografik sharoitiga bog‘liq. Minerallar ichida
nurashi oson mineral dala shpati bo‘lsa, nurashga chidamli mineral kvars
hisoblanadi. Nurashga ta’sir ko‘rsatuvchi tabiiy geografik sharoit deganda,
ma’lum joyda suvning mo‘lligi yoki tansiqligi, uning xossasini o‘zgarishiga
ta’sir ko‘rsatuvchi sharoitni o‘zgarib turishi, tirik organizmlarning faoliyati,
havo harorati va namlik tushuniladi. Bu omillar ko‘p jihatdan zonallik
qonuniyatiga bo‘ysunadi, shuning uchun quruqlikda mintaqaviy nurash
qobig‘i vujudga keladi.
Nurash jaryonida Yer yuzasida o‘ziga xos qatlam nurash po‘sti –
geologik farmatsiyani vujudga keltiradi. Nurash po‘sti parchalangan
(oksidlanish, gidratsiya va gidroliz ta’sirida maydalangan) mahsulotlardan va
ishqorsizlangan tog‘ jinslaridan tashkil topadi. Agar ular dastlab hosil bo‘lgan
joyda qolsa uni qoldiq nurash po‘sti, agar biror joydan boshqa joyga olib
ketilgan bo‘lsa qayta yotqizilgan nurash po‘sti hosil bo‘ladi.
Nurash po‘stining qalinligi odatda 30-60 m, ba’zan 200 m gacha yetadi.
Tog‘lar va baland teksliklarda nurash po‘sti sidirg‘a bo‘lmay, faqat pastqam
joylardagina uchraydi.
Nurash po‘sti barcha geologik davrlarda hosil bo‘lgan. Nurash tezligi,
uning kimyoviy xususiyatlari va qalinligi bir qator geologik, geografik va
biologik omillarga bog‘liq.
Nurash po‘stining eng yuqori qismi tuproq qoplamidan iborat.
2.Nurash turlari
Mineral va tog‘ jinslarining muhim o‘zgarishini vujudga keltiruvchi
mexanik, ximik va organik turdagi bir qancha jarayonlarga nurash deyiladi.
Yer yuzasidagi jinslar temperaturaning sutka va yil davomida o‘zgarib
turishi, havo va namning fizik hamda kimyoviy ta’sir etishi va

organizmlarning ta’siri natijasida nurab ketadi. Quyosh, havo, nam va
organizmlarning ta’siri natijasida tog‘ jinslarining o‘zgarish jarayoni nurash
deb ataladi. Qattiq jinslarning katta-kichik parchalarga bo‘linib sinishi fizik
nurash deb ataladi.
Bunda jinsni tashkil etuvchi minerallarning kimyoviy tarkibi
o‘zgarmaydi. Temperaturaning o‘zgarib turishi fizik nurashning asosiy
faktoridir. Agar jins yoriqlariga suv kirib, bu yerda suv muzlab qolsa, u holda
fizik nurash yana ham tezlashadi. Suv muzlaganda uning hajmi kengayishi
ma’lum. Muzlagan suvning yoriq devorlarining 1 sm2 yeriga itargan kuchi
taxminan 870 kg ga yetadi. G‘oyat katta bunday kuch har qanday qattiq jinsni
ham maydalab tashlashi mumkin. Suvning takror muzlab erib turishi bilan
bog‘liq bo‘lgan fizik nurash sovuqdan nurash deb ataladi. Fizik nurash
natijasida hattiq jinslar mayda-mayda bo‘lib ketadi, hatto zarrachalar 0,01
mm gacha yetadi. Qattiq jins zarrachalarining issiqdan kengayib ketishi,
tuzlarning to‘planishi ham fizik nurashga kiradi. Tog‘ jinslari har xil
minerallardan hosil bo‘lganligi uchun issiqlikni bir xil o‘tkazmaydi. Bundan
tashqari, bir xil minerallardan tuzilgan tog‘ jinslari ham bir xilda
kengaymaydi va mineral kristali hamma tomonga har xil kengayadi. Shunga
ko‘ra, tog‘ jinslarini tashkil etuvchi minerallarning turlicha kengayishi va
torayishi natijasida hatto granit jinsi ham maydalanadi.
Nurash Yer yuzasining o‘simlik bilan qalin yoki siyrak qopla-nishiga
ham bog‘liq. Suv va o‘simlik kam yoki yo‘q, bo‘lgan joylarda fizik nurash
kuchli bo‘ladi. O‘rta Osiyoda yoz faslida (Qoraqum cho‘lida) qum va yalang
toshlar temperaturasi 70-800S ga yetadi, kechalari 5-100S gacha pasayadi,
natijada jinslar yorilib ketadi.
Nurash xodisasi jinslarning kristalli va qatlamlarning darzli bo‘lishiga
ham bog‘liq. Tog‘ jinsida darz qancha ko‘p bo‘lsa, u shuncha tez yemiriladi.

Mexanik nurash asosan tashqi sabablar yordamida yuz beradi.
Chunonchi, Yer yoriqlariga, mineral va tog‘ jinslari orasiga kirib qolgan
suvning temperaturasi pasayib, bu yerda suv muzlaydi, suv muzlashi bilan
muz kengayib, jinslarni yorib yuboradi, Bunday nurash ko‘proq yalang tog‘
jinslarida, baland tog‘larda yilning barcha faslida bo‘lib turadi. Buning
natijasida juda ko‘p siniq jinslar uyumi hosil bo‘ladi.
Bundan tashqari, Yer yuzasi qanday joy bo‘lishidan qat’y nazar,
o‘simlik bilan qonlangan. O‘simliklarning ildizi jins lar orasiga yorib kirib,
ularni bo‘laklarga ajratadi, darzlarni kengaytiradi. Chirigan ildizlardan o‘tgan
suv Yer ostida muzlab, darzlarni kengaytiradi.
Nihoyat, Yer ichki qismida yashovchi hasharotlar, qurt va chuval-
changlar gil hamda lyossimon jinslar orasida juda ko‘p miqdorda kovaklar
hosil qiladi, ularning fizik va kimyoviy xususiyatlarining o‘zgarishiga
yordam beradi.
Kimyoviy nurash. Fizik nurash natijasida jinslar maydalana di,
parchalanadi, ba’zan eziladi. Tog‘ jinsiga erkin kislorod ta’siri natijasida,
ayniqsa jins orasiga suvning o‘tib borishi orqasida u yerda hosil bo‘lgan
kimyoviy reaksiya tufayli kimyoviy nurash yuz beradi. Kimyoviy nurash
qattiq jinslarning yana ham ko‘proq maydalanishiga yordam beradi.
Kimyoviy jarayonlar asosan oksidlanish, gidrotatsiya (metallarning
suvlanishi), erish va gidroliz xillariga bo‘linadi.
3.Shamolning geologik ishi
Shamolning tezligi qancha katta bo‘lsa, uning kuchi shuncha zur
bo‘ladi. Kuchli shamol juda zur kuchga ega. Yirik qum va mayda
shag‘algacha bo‘lgan tog‘ jinslari donalarini irgitishi va boshqa joylarga olib
ketishi mumkin. Nixoyat, tezligi 50 m/sek.dan ortiq bo‘lgan dovullar zur
yemiriluvchi kuchga egadir. Oz kuchga ega bo‘lgan, lekin ozmi-ko‘pmi uzoq
vaqtgacha esadigan shamollar suv xavzalarining yuza qismini o‘z yo‘nalishi

tomon surib ketadi. Masalan: ko‘pincha uzoq vaqtgacha esuvchi kuchli
shamollar Fin qo‘ltig‘idan Neva daryosining tor quyilishi joyigacha ko‘p suv
haydab, daryo suvini tutib qo‘yadi va natijada Neva daryosining suv satxi
qo‘tarilib toshqinlar bo‘ladi.
Dovullarning kuchi shunday zo‘rki, ular temir yo‘l vagonlarini ag‘darib
yuboradi, tomlarni uylardan o‘zib yuboradi, omonat turgan uylarni bo‘zib
yuboradi, daraxtlarni ildizlari bilan sug‘urib oladi va xokazolar.
Ma’lumki, shamol ma’lum geologik ish bajaradi. Albatta bu ish hamma
vaqt va hamma Yerda bir xil yuz bermaydi. Yer yuzasida shunday oblastlar
borki, bularda shamolning yemiruvchilik ta’siri nixoyatda kuchli seziladi. Bu
oblastlar - o‘simlik qatlami bo‘lmagan chalacho`l va saxrolardir. Shuning
uchun bunday joylarni deflyatsiya (shamol esish) oblastlari deb atash
mumkin.
Shamol qancha kuchli bo‘lsa, shuncha katta zarrachalar tuproqdan
ajraladi va ular shuncha uzoqqa olib ketiladi. Havo oqimlari faqat Yer yuzasi
bo‘ylab gorizontal yo‘nalishda bo‘lmay, balki tik yo‘nalishda ham esadi,
shuning uchun tuproqdan ajralgan zarrachalar yuqoriga ko‘tariladi. Mayda
qum kuchli shamolda bir necha un metr balandlikka, bir oz yiroqroq qum va
mayda tosh esa 8-10m balandlikka ko‘tariladi, Saxrolarda qattiq shamolning
kuchini tekshirgan sayohatchilar diametri 3-4 sm kattalikdagi toshlar
shamolda 2-3 m gacha balandlikka ko‘tarilganini, ba’zan esa bunday toshlar
otda kelayotgan kishini savalaganini qayd qiladilar. Bu xildagi shamollar
ayniqsa Sharqiy Pomirda tez-tez esib turadi.
4.Daryoning geologik ishi
Daryolarning geologik ishi boshqa ba’zi bir ekzogen faktlar singari,
odatda alohida olib quriladigan, lekin ko‘pincha bir vaqtda mavjud
bo‘ladigan uch bosqichdan iboratdir. Bu bosqichlar yemirish, oqizib keltirish
va cho‘ktirishdir. Tog‘ jinslarining daryo suvlari bilan parchalanib ketishi

yuvilish (eroziya) nomini olgan. Shunga muvofiq materiyaning oqizib kelishi
va yotqizishi (cho‘ktirilishi) akkumulyatsiya deb ataladi. Shuningdek
daryolar akkumulyatsiyasi (oqib kelib cho‘kkan) faoliyati va daryolarning
yotqiziqlari allyuviy deyiladi.
Daryolarning yuqori oqimida ko‘proq jins yemirilishi (eroziya) ro‘y
beradi, uning o‘rta qismida o‘yilish, oqizib keltirish va yotqizish birga
bo‘ladi, quyi oqimlarda esa oqizib kelish va cho‘ktirish kuzatiladi.
Daryo o‘z suvlarini daryo vodiysini yon bag‘irlaridan oqib keluvchi
yog‘inlardan oladi. Yil buyi yog‘inlarning miqdori har xil bo‘lganligidan
daryodagi suv ham gox ozayib, gox ko‘payib turadi.

Ekzogen jarayonlar. nurash va uning turlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish