Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 99.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Elita sirkulyatsiyasi qonuniyati

Купить
O„ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA LIM, FAN VA INNOVASIYALAR VAZIRLIGI‟ MIRZO ULUG„BEK NOMIDAGI O„ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI “SIYOSATSHUNOSLIK” KAFEDRASI SIYOSATSHUNOSLIK TA LIMI YO NALIShI ‟ ‟ “SIYOSIY ELITA VA YETAKCHILIK” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: ELITA SIRKULYATSIYASI QONUNIYATI. Toshkent 2025 1 MUNDARIJA: № Boblar va paragraflarning nomlanishi Betlar KIRISH. 3-5 I. BOB. SIYOSIY ELITA SIRKULYATSIYASINI NG NAZARIY 6-11 1.1. ―Siyosiy elita sirkulyatsiyasi tushunchasi ‖ 6-8 1.2. ―Siyosiy elita sirkulyatsiyasi ‖ tushunchasining zamonaviy 9-11 II.BOB . VILFR 12-17 2.1. Vilfredo Paretoning elita sirkulyatsiyasining nazariyasi. 12-13 2.2. Elita sirkulyatsiyasining paydo bo‘lishi, ratsional va irratsional harakatlar. 13-17 III. BOB. VILFREDO PARETON ELITA SIRKULYATSIYASI 17-23 3.1. Vilfredo Pareto elita sirkulyatsiyasi nazariyasining 17-18 3.2. Vilfredo Paretoning elita sirkulyatsiyasi kontseptsiyasining 18-23 XULOSA: 24-25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR RO YXATI ‟ 26 2 KIRISH: Elita sirkulatsiyasi (elita aylanishi qonuniyati) -bu jamiyat a'zolari o'rtasidagi o'zaro ta'sir jarayoni bo'lib, elita piramida shaklida taqdim etiladi. Elita yuqori darajadagi o'zini tuta bilish va hisob-kitob qilish, boshqalarning zaif va eng sezgir joylarini ko'rish va ularni o'z manfaati uchun ishlatish qobiliyati bilan ajralib turadi, omma esa odatda his-tuyg'ular va xurofotlar ta'sirida bo'ladi. Elita sirkulatsiyasi qonuniyatida o`z qarashlari bilan V. Pareto alohida o`rin tutadi. Unga ko`ra: "O'z faoliyat sohasidagi eng yuqori ko'rsatkichga ega bo'lganlargina elita nomiga sazovor bo`ladi ". Elita-bu aholining tanlangan qismi, qolgan qismi faqat u elitadan olingan ogohlantirishlarga moslashadi. V. Pareto elitaning 2 turini ajratib turadi: hukmron, ya'ni siyosiy hokimiyatni amalga oshirishda ishtirok etuvchilar va nohaqlikka uchragan sinf. Elita va elita bo'lmaganlar mos ravishda jamiyatning yuqori va quyi qatlamlarini tashkil qiladi. Ularning eng iqtidorli vakillari yuqoriga ko'tarilishadi, hukmron elita saflarini to'ldiradilar, ularning a'zolari esa, o'z navbatida, tanazzulga uchragan holda, " pastga tushadilar". Bu yerda Pareto konsepsiyasining Tard, Lebon, Moska tushunchalari bilan mafkuraviy aloqasi mavjud: ular jamiyatni ixtirochilar va taqlidchilarga, rahbarlar va olomonga, hukmron va bo'ysunuvchi sinflarga bo'lish. Elitaning sirkulatsiyasi ijtimoiy muvozanatni saqlash uchun funksional jihatdan zarurdir. Bu elitani boshqarish uchun zarur bo'lgan fazilatlar bilan ta'minlaydi. Agar elita yopiq bo'lib chiqsa, u tanazzulga uchraydi va pastki qatlamda, o'z navbatida, hokimiyatni qo'lga kiritish uchun kuch ishlatishga qodir bo'lgan shaxslar soni ko'payadi. Elitalarning sirkulatsiyasi insoniyat jamiyati mavjudligining qonunidir. Ammo nafaqat elita tarkibi, balki elita turlari ham o'zgaradi. Ushbu o'zgarishning sababi elitada birinchi va ikkinchi darajali o`zgarishlarning ustuvor ustunligidir. V. Pareto elitani "sherlar"va" tulkilar " ga ajratadi. "Tulkilar" deb nomlanganlar ayyorlik va zukkolikni afzal ko'rishadi, o'z kuchlarini targ'ibot bilan qo'llab-quvvatlashga intilishadi, ishontirish, pora berish, aldash orqali boshqaradilar. O'z navbatida, ―sherlar tajovuzkorlik, ‖ avtoritarlik, qat'iyatlilik, murosasizlik, 3 murosaga ishonchsizlik, ba'zan konservatizm bilan ajralib turadi. Ular ko'pincha vatanparvarlik va byurokratiyaga moyil. Hukmron elitada bir sinfning "o`zgarishlari" kuchaygan bir paytda, boshqariladiganlar orasida boshqa sinfning "o`zgarishlari" kuchaygan bo`ladi. Ushbu tafovut yetarlicha ahamiyatli bo'lganda, elita o'zgaradi -" tulkilar " " sherlar " ni almashtiradi yoki aksincha o`rin almashishadi. Elita sirkulatsiyasi tushunchasi ikkita ta'rifga ega: ijtimoiy va siyosiy jarayon sifatida aylanish. Birinchi ta`rif: elita sirkulatsiyasi bu iqtisodiy va boshqa omillar ta'sirida ijtimoiy jarayonning sub'ektlari sifatida elitaning sifat o'zgarishi jarayoni. Ikkinchi ta`rif: elita sirkulatsiyasi hokimiyat elitasini tashkil etuvchi shaxslarning o'zgarishini anglatadi. Elitalarning sirkulatsion jarayoni asta- sekin, tabiiy va "evolyutsion" tuzoqqa tushishi yoki inqilob bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Birinchidan, elitaning o'zgarishi hukmron elitaning tabiiy asta-sekin tanazzulga uchrashi, jamiyatdagi sifat o'zgarishlari va aristokratiyani o'zgartirishga bo'lgan ehtiyojning paydo bo'lishi bilan bog'liq hisoblanadi. Bundan tashqari, elita har qanday holatda ham xalq ommasi bilan o'zaro aloqada bo'lib, ushbu o'zaro ta'sir davomida ikkinchi qatlamning ham taniqli vakillari ham elita doirasiga ko'tarilib, ularning yangilanishiga olib keladi. Hech bir elita to'satdan paydo bo'lishi va to'satdan yo'q bo'lib ketishi mumkin emas. U asta-sekin ajralib turadi va o'z vakolatlarini yo'qotadi, natijada uning o'zgarishi yangi elita tomonidan sodir bo'ladi va bu cheksiz sodir bo'ladi, bu elita tsikli. U bir necha bosqichlardan iborat: hukmron elita tomonidan har qanday ijtimoiy guruhning shakllanishi, boshqaruv apparatida barqaror ishlash jarayoni, elitaning rivojlanishi, uning mohiyatini ochib beradigan hokimiyatni ushlab turish mexanizmi, elita sikli elitaning tanazzulga uchrashi va uning o'limi deb ataladigan jarayon bilan yakunlanadi, uning davomida elita ichida parchalanish sodir bo'ladi. Eski elitaning o'limi jarayonida yangi elita allaqachon ko'tarilishni boshlaydi. Biroq, siyosiy hokimiyatning mavjudligi, albatta, ajoyib fazilatlarning mavjudligini anglatmaydi. Buning uchun yuqori ijtimoiy harakatchanlikka ega ochiq jamiyat kerak, unda iste'dodli odamlar hokimiyatga kelish imkoniyatiga ega. Aslida, 4 bu ko'pincha oilaviy aloqalar kabi omillar bilan to'sqinlik qiladi hatto haqiqatan ham iqtidorli odam bir marta pozitsiyani egallagan bo'lsa ham, keyinchalik uning aloqalari unga mos kelmaydigan individga o'tishi mumkin. Agar hukmron elita harakatchanlik kanallarini to'sib qo'ysa va tashqaridan hokimiyatga kelish imkoniyatini cheklasa, tabiiy ijtimoiy tartib buziladi. Yaratilgan nomutanosiblik yangi harakatchanlik kanallarini yaratishga yoki davlat to'ntarishiga olib kelishi mumkin. Ilmiy ishimning obyekti: Siyosiy elita faoliyati va uning tarkibiy yangilanish (sirkulyatsiya) jarayonlari, hamda ularning ijtimoiy-siyosiy tizimdagi o‗rni va ta‘siri. Ilmiy ishimning predmeti: Siyosiy elitaning sirkulyatsiyasi bilan bog‗liq bo‗lgan nazariy yondashuvlar, mexanizmlar, omillar hamda O‗zbekiston va xorijiy davlatlar tajribasida bu jarayonning amaliy ko‗rinishlari hisoblanadi. Ilmiy ishimning maqsadi: Siyosiy elita sirkulyatsiyasi tushunchasining nazariy asoslarini o‗rganish, uning siyosiy tizimdagi ahamiyatini tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni hal qilish bo‗yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqish. Ilmiy ishning vazifalari: 1. Siyosiy elita tushunchasining mazmuni va tarixiy shakllanishini yoritish. 2. Elita sirkulyatsiyasi nazariyalarini (Pareto, Moska, Michels va boshqalar) tahlil qilish. 3. Elita sirkulyatsiyasi jarayonining asosiy shakllari va omillarini aniqlash. 4. O‗zbekistonda siyosiy elita almashinuvi tendensiyalarini tahlil qilish. 5. Dunyo tajribasida elita sirkulyatsiyasi bo‗yicha ilg‗or modellarni ko‗rib chiqish. 6. Elita sirkulyatsiyasi jarayonida uchraydigan muammolarni ochib berish. 7. Siyosiy tizimda sog‗lom elita sirkulyatsiyasini ta‘minlash bo‗yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. Kurs ishimimg tuzilishi: Kirish, uchta bob, oltita paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 5 I. BOB. SIYOSIY ELITA SIRKULYATSIYASINING NAZARIY ASOSLARI VA TARIXIY ILDIZLARI 1.2.” Siyosiy elita sirkulyatsiyasi” tushunchasi nazariy asoslari. Siyosiy boshqaruv tizimida elita sirkulyatsiyasi quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi: qarorlar sifatini oshirish: yangi liderlar va ekspertlarning kirib kelishi qaror qabul qilish jarayonining sifatini oshiradi. jamiyat ehtiyojlarini hisobga olish: elita yangilanishi bilan jamiyatdagi turli qatlamlarning manfaatlari siyosiy jarayonga yaxshiroq integratsiya qilinadi. Qonuniylik va legitimlikni ta‘minlash hokimiyatning muntazam almashtirilishi siyosiy tizimning qonuniyligi va xalq tomonidan qabul qilinishini mustahkamlaydi. Elita sirkulyatsiyasi va siyosiy barqarorlik Siyosiy elita sirkulyatsiyasi barqaror siyosiy tizim uchun muhim shart hisoblanadi. U quyidagilarni ta‘minlaydi: ijtimoiy ziddiyatlarni yumshatish, elita almashinuvi jamiyatda turli guruhlar o‗rtasidagi ijtimoiy ziddiyatlarni kamaytiradi va siyosiy islohotlarni amalga oshirish, yangi elita a‘zolari islohotlarni ilgari suradi va amalga oshirishda faol bo‗ladi. Qonun ustuvorligini ta‘minlashda esa elita almashinuvi qonunlarga bo‗lgan hurmatni oshiradi 1 . Elita sirkulyatsiyasi va siyosiy partiyalar. Siyosiy partiyalar elita sirkulyatsiyasi uchun asosiy platformalardan biridir. Ular quyidagi funksiyalarni bajaradi: yangi yetakchilarni tanlash va tayyorlash, partiyalar yosh va iqtidorli siyosatchilarni topib, ularni siyosiy faoliyatga jalb qiladi, siyosiy raqobatni ta‘minlash, partiyalar o‗rtasidagi raqobat elita sirkulyatsiyasining ochiq va samarali bo‗lishini kafolatlaydi. Elita sirkulyatsiyasida uchraydigan asosiy muammolari: elita yangi a‘zolarni qabul qilmaydi yoki cheklaydi, korrupsiya: hokimiyat almashinuvi sifatsiz va korrupsiyaga moyil bo‗lishi mumkin. Elita o‗rtasidagi ziddiyatlar davlat siyosiy barqarorligiga zarar yetkazadi. Muammolarni hal qilish: A.Siyosiy institutlarni mustahkamlash; B. Demokratik tamoyillarni chuqurlashtirish; 1 6 C. Fuqarolik jamiyatini rivojlantirish; D.Ochiq va shaffof siyosiy jarayonlarni ta‘minlash. 2 Siyosiy elita sirkulyatsiy asi jamiyatda hokimiyat almashinuvi va yangilanishni ta‘minlab, siyosiy tizim barqarorligini mustahkamlaydi. Uning samarali ishlashi uchun demokratik institutlar, siyosiy partiyalar va fuqarolik jamiyati kuchaytirilishi lozim. Siyosiy elita sirkulyatsiyasining boshqaruv samaradorligiga ta‘siri siyosiy elita sirkulyatsiyasi boshqaruv samaradorligini oshirishda muhim rol o‗ynaydi. Yangi yetakchilar va boshqaruv usullarining paydo bo‗lishi siyosiy tizimni yangilaydi, zamonaviy muammolarni hal qilishga xizmat qiladi. Elita sirkulyatsiyasi natijasida siyosiy jarayonlarga yangi qarashlar va innovatsion g‗oyalar kiradi, bu siyosatni samarali qiladi. Elita yangilanishi davlat boshqaruvining moslashuvchanligini oshiradi, tezkor va sifatli javob qaytarish imkonini beradi. Elita sirkulyatsiyasining siyosiy legitimlikka ta‘siri siyosiy legitimlik hokimiyat ning xalq tomonidan qabul qilinishi siyosiy elita sirkulyatsiyasi orqali mustahkamlanadi. Jamiyatda hokimiyat almashinuvi demokratik printsiplar asosida o‗tsa, xalq hokimiyatni qabul qiladi va unga hurmat bilan qaraydi. Hokimiyat almashinuvi orqali ishonch ortadi, ochiq va shaffof elita almashinuvi siyosiy tizimga ishonchni oshiradi. Demokratik jarayonlarning mustahkamlanishi fuqarolarning siyosiy jarayonga jalb qilinishi legitimlikni oshiradi. Siyosiy elita sirkulyatsiyasining ijtimoiy adolatga ta‘siri siyosiy elita sirkulyatsiyasi ijtimoiy adolatni ta‘minlashda ham muhimdir. Elitaning muntazam yangilanishi turli ijtimoiy guruhlarnin g manfaatlari ni hisobga olishni osonlashtiradi. Elita tarkibiga yangi qatlamlar kirishi orqali siyosiy qarorlar kengroq ijtimoiy guruhlarning manfaatlariga asoslanadi. Hokimiyatning ko‗proq qatlamlarga taqsimlanishi ijtimoiy tenglikni kuchaytiradi. Siyosiy elita sirkulyatsiyasi da axborot va kommunika tsiya texnologiyalarining roli. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) siyosiy 2 i Dahl, R. A. (1989). Democracy and Its Critics. Yale University Press. Lipset, S. M. (1959). Political Man: The Social Bases of Politics. Doubleday. 7 elita sirkulyatsiyasini yanada samarali va shaffof qiladi. Ular: - Siyosiy jarayonlarni ochiq qiladiraqamli platformalar orqali siyosiy faoliyat va qarorlar jamoatchilikka kengroq ochiladi. - Fuqarolar ishtirokini kengaytiradi onlayn demokratik platformalar fuqarolarga siyosiy jarayonga bevosita ta‘sir qilish imkonini beradi. - Yosh avlodning siyosiy faolligini oshiradi AKT yordamida yoshlar siyosiy jarayonlar da faollashad i, yangi liderlar paydo bo‗ladi. Siyosiy elita sirkulyatsiyasining global tajribasi dunyoning turli mamlakatlarida siyosiy elita sirkulyatsiyasi turlicha amalga oshiriladi. Misol uchun: - AQSh demokratik saylovlar tizimi orqali siyosiy elita doimiy ravishda yangilanadi, yosh va yangi nomzodlar uchun imkoniyatlar mavjud. - Buyuk Britaniya parlament tizimi orqali siyosiy partiyalar elitaning tarkibini belgilaydi. - Rossiya va boshqa post-sovet davlatlari elita sirkulyatsiyasi ko‗pincha yopiq va markazlashtirilgan bo‗lib, demokratik tamoyillar zaifroq ishlaydi 3 . Siyosiy elita sirkulyatsiyasining zamonaviy muammolari va ularni hal etish yo‗llari. Siyosiy elita sirkulyatsiyasida yuzaga kelayotgan asosiy muammolar shuki zamonaviy dunyoda siyosiy elita sirkulyatsiyasi jarayonida muammolar ko‗p uchraydi ko‗p mamlakatlarda siyosiy elita yangi a‘zolarni qabul qilishda cheklovlar qo‗yadi, natijada elita doimiy yopiq guruhga aylanadi. Korrupsiya va hokimiyat suiiste‘moli hokimiyat almashinuvi sifatli bo‗lmasa, yangi yetakchilar ham korrupsiya va manfaatlar to‗qnashuvi muammolaridan qocholmaydi. Elita ichidagi ziddiyatlar, raqobat yetishmasligi yoki kuchayishi davlat siyosiy barqarorligiga salbiy ta‘sir qiladi. Jamiyatdagi siyosiy faollik darajasi tushishi elita sirkulyatsiyasining samaradorligini kamaytiradi. Yopiq elita yangi fikr va g‗oyalarni bloklaydi elita doirasining yopiq bo‗lishi innovatsiyalar va siyosiy islohotlarga to‗sqinlik qiladi. Jamiyatda noroziliklarni kuchaytiradi, ochiqlik va ishtirok yetishmasligi ijtimoiy ziddiyatlarga olib keladi. 3 Higley, J., & Burton, M. (2006). Elite Foundations of Liberal Democracy. Rowman & Littlefield. 8 Fuqarolar hokimiyatni o‗zgartirish imkoniyatidan mahrum bo‗ladi, korrupsiya elita sirkulyatsiyasining samaradorligini pasaytiradi. U: siyosiy jarayonlarni buzadi, qarorlar manfaatdor guruhlar foydasiga qabul qilinadi. Barqarorlikni tahdid ostiga qo‗yadi korrupsiya noroziliklar va ijtimoiy ziddiyatlarni keltirib chiqaradi va elita sirkulyatsiyasidagi muammolar ko‗pincha siyosiy beqarorlikka olib keladi. Asosiy sabablar shundaki: elita ichidagi raqobatning kuchayishi, hokimiyat uchun kurash zo‗rayadi. Fuqarolar ishtirokisining yetishmasligi, jamiyat hokimiyat almashinuvini qabul qilmaydi. Demokratik institutlarning zaifligi qonun ustuvorligi va fuqarolik jamiyati zaiflashadi. Fuqarolik jamiyati va siyosiy elita sirkulyatsiyasi fuqarolik jamiyati siyosiy elita sirkulyatsiyasining samaradorligini oshiradi. Nodavlat tashkilotlar va ommaviy axborot vositalari elita faoliyatini monitoring qiladi. Fuqarolarni siyosiy jarayonga jalb qilish va jamiyatda siyosiy bilim va ong oshadi. Ochiq va shaffof siyosiy jarayonlar saylovlar va elita tanlash jarayonlarini demokratlashtirish. Korrupsiyaga qarshi kurash: kuchli qonunchilik va nazorat mexanizmlari, fuqarolar ishtirokini rag‗batlantirish siyosiy ta‘lim va yetakchilik dasturlarini kengaytirish 4 . 1.2. “Siyosiy elita sirkulyatsiyasi” tushunchasining zamonaviy rivojlanishi. XIX-XX asrlarda siyosatshunoslik sohasida siyosiy elita sirkulyatsiyasi tushunchasi yanada aniqroq shakllandi. 1900-yillarning boshlarida, ayniqsa Vilfredo Pareto, Gaetano Mosca va Robert Mikhayl tomonidan ishlab chiqilgan elita sirkulyatsiyasi nazariyalari siyosiy elitaning tabiati, ularning jamiyatdagi o‗rni va boshqaruvdagi roli haqida chuqur ilmiy asos yaratdi 5 . Gaetano Mosca ―Siyosiy sinf (1896) asarida jamiyatda boshqaruvchi kichik ‖ guruhlar doimo mavjudligini ta‘kidladi. Uning fikricha, siyosiy hokimiyatni ushlab 4 Dahl, R. A. (1989). Democracy and Its Critics. Yale University Press. Lipset, S. M. (1959). Political Man: The Social Bases of Politics. Doubleday . 5 Mills, C. W. (1956). The Power Elite. New York: Oxford University Press. Schumpeter, J. A. (1942). Capitalism, Socialism and Democracy. New York: Harper & Brothers. 9 turish uchun elita har doim o‗zini yangilab borishi shart. 6 Robert Mikhayl ―Siyosiy elita tushunchasini yanada rivojlantirib, elitaning ‖ ijtimoiy qatlamlar orasidagi almashuvi jarayonlarini tahlil qildi. Uning nazariyasi demokratik jamiyatlarda siyosiy elita sirkulyatsiyasi mexanizmlarini tushunishda muhimdir. Siyosiy elita va uning jamiyatdagi roli shundaki siyosiy elita jamiyatda hokimiyat va resurslarni nazorat qilish orqali ijtimoiy tizimning barqarorligini ta‘minlaydi. Elita a‘zolari siyosiy qarorlarni qabul qilish, qonunlarni ishlab chiqish, davlat boshqaruvini tashkil etish kabi funksiyalarni bajaradi. Ularning harakati jamiyatda mavjud ijtimoiy munosabatlarni shakllantiradi va boshqaradi. Shuningdek, siyosiy elita jamiyatdagi ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy o‗zgarishlarga ta‘sir ko‗rsatadi. Jamiyatda yangi ijtimoiy guruhlar paydo bo‗lganda yoki iqtisodiy va siyosiy muhit o‗zgarganda, elita tarkibida ham o‗zgarishlar yuz beradi. Bu jarayon jamiyatning moslashuvchanligini oshiradi va konfliktlarni kamaytiradi. Siyosiy elita sirkulyatsiyasi tushunchasi va uning ahamiyati siyosiy elita sirkulyatsiyasi deganda elitaning doimiy ravishda yangilanib turishi, yangi vakillar kirishi, eskilari esa siyosiy maydondan chiqishi tushuniladi. Bu jarayon siyosiy tizimning uzoq muddat barqaror va moslashuvchan bo‗lishi uchun zarurdir. Elita sirkulyatsiyasi siyosiy inqirozlarning oldini olish, yangi g‗oyalar va qarashlarni tizimga jalb qilish imkonini yaratadi. Shu bilan birga, u jamiyatda hokimiyatning bir joyda to‗planib qolishining oldini oladi va siyosiy tizimni dinamik qiladi. Bugungi kunda siyosiy elita sirkulyatsiyasi mavzusi ayniqsa ahamiyatlidir. Dunyo siyosatida ko‗plab davlatlarda yangi siyosiy avlod paydo bo‗lib, eski elitalar asta-sekin yangilanmoqda. Bu jarayon global integratsiya, demokratik islohotlar, yoshlarning siyosiy faolligi bilan chambarchas bog‗liq. O‗zbekiston misolida ham mustaqillikdan keyingi siyosiy jarayonlar elita sirkulyatsiyasining yangi shakllarini yuzaga keltirmoqda. Siyosiy va iqtisodiy islohotlar, yoshlarning 6 Mosca, G. (1939). The Ruling Class. New York: McGraw-Hill. 10 siyosiy jarayonga jalb qilinishi, xalqaro maydondagi o‗zgarishlar bularning barchasi mavzuning dolzarbligini oshiradi. Ishning vazifalari shundaki u o‗z ichiga: - Elita sirkulyatsiyasining sabab va mexanizmlarini o‗rganish; - Zamonaviy siyosiy tizimlarda elita almashuvi jarayonlarini misollar bilan ko‗rsatish; - O‗zbekiston siyosiy tizimida elita sirkulyatsiyasining xususiyatlarini o‗rganish. Tadqiqot obyekti – siyosiy elita va uning sirkulyatsiyasi jarayonlari hisoblanadi 7 . 7 Васильева Н., Вильфредо Парето: провозвестник львов, в Сб.: Восстание масс, СПб, «Мидгард», 2005 г., с. 25-26. 11 II.BOB. VILFREDO PARETONING ELITA SIRKULYATSIYASI NAZARIYASI. 2.1 Vilfredo Paretoning elita sirkulyatsiyasining nazariyasi. Pareto ijtimoiy tizimlarni tahlil qilishda o‗ziga xos metodologiyani ishlab chiqdi. U jamiyatni statik va dinamik komponentlarga ajratib ko‗radi. Statik komponent jamiyatdagi mavjud tuzilma va institutlarni ifodalaydi, dinamik komponent esa o‗zgarish va harakatlarni anglatadi 8 . Ushbu qarashlar asosida Pareto ijtimoiy harakatlarning ikki asosiy turini aniqladi: mental o‗zgarishlar va faol harakatlar. Mental o‗zgarishlar — bu odamlarning fikrlash uslubidagi o‗zgarishlar, g‗oyalar va qadriyatlarning o‗zgarishi bilan bog‗liq. Faol harakatlar esa amaliy siyosiy yoki ijtimoiy harakatlardir. Pareto elita sirkulyatsiyasi nazariyasini ishlab chiqishda, hokimiyat doimo jamiyatdagi eng kuchli, iqtidorli va resurslarga ega bo‗lgan kichik guruh qo‗lida bo‗lishini ta‘kidladi. Uning fikricha, bu guruh doimiy ravishda yangilanib, o‗z tarkibini almashtirib turadi. Elita sirkulyatsiyasining asosiy tamoyillari: • Elita har doim jamiyat boshqaruvida yetakchi bo‗lib qoladi; • Elitaning tarkibi o‗zgarib turadi — eskilar chiqadi, yangi vakillar kiradi; • Bu sirkulyatsiya jamiyatdagi ijtimoiy barqarorlik va dinamikani ta‘minlaydi. Vilfredo Pareto jamiyatdagi o‗zgarishlarni tushunishda o‗ziga xos ijtimoiy harakatlar nazariyasini ilgari surdi. U ijtimoiy harakatlarni ikki asosiy guruhga ajratdi: rasional (maqsadli) harakatlar va irratsional (instinktiv) harakatlar 9 . 2.2.Elita sirkulyatsiyasining paydo bo lishi, ratsional va irratsional‟ harakatlar . Ratsional harakatlar insonlarning ongli ravishda maqsad va reja asosida amalga oshiradigan faoliyatidir. Bu harakatlar ko‗pincha ma‘lum ijtimoiy, iqtisodiy yoki siyosiy natijalarga erishishga qaratilgan bo‗ladi. Masalan, saylovda qatnashish, siyosiy partiyaga a‘zo bo‗lish yoki hukumat siyosatini qo‗llab- 8 Pareto, V. (1968). The Mind and Society. New York: Harcourt, Brace & World. 9 Pareto, V. (1968). The Mind and Society. New York: Harcourt, Brace & World. 12 quvvatlash ratsional harakatlarga misol bo‗la oladi. Pareto fikricha, ratsional harakatlar har doim to‗liq mantiqiy va oqilona bo‗lmasligi mumkin, chunki insonlarning ongli va ongsiz ehtiytlari aralashadi. Irratsional harakatlar esa instinktlar, hissiyotlar va odatga asoslangan bo‗lib, ko‗pincha ongli ongdan yuqori darajada amalga oshiriladi. Pareto uchun jamiyatdagi ko‗plab o‗zgarishlar aynan irratsional harakatlar tufayli yuzaga keladi. Masalan, millatchilik harakatlari, diniy harakatlar yoki ijtimoiy noroziliklar irratsional harakatlarga kiradi. Bu harakatlar ko‗pincha ratsional harakatlar bilan birga kechadi va ularni to‗ldiradi, shuningdek, siyosiy elita tarkibidagi o‗zgarishlarga ta‘sir ko‗rsatadi. Pareto nazariyasida elita sirkulyatsiyasi jarayoni jamiyatdagi hokimiyatning o‗zgarishi va elita tarkibining yangilanishi sifatida tasvirlanadi. U bu jarayonni muhim ijtimoiy va siyosiy barqarorlik omili deb hisoblagan. Elitaning almashuvi sabablari shundaki elita almashuvi bir necha omillar sababli yuzaga keladi: • Ijtimoiy talablar: Jamiyatda yangi ehtiyojlar, talablar va ijtimoiy guruhlarning paydo bo‗lishi elita tarkibining o‗zgarishini talab qiladi. • Ichki ziddiyatlar: Elita ichidagi manfaatlar va qarashlarning ziddiyati yangi vakillarni yuzaga chiqaradi. • Tashqi tahdidlar: Siyosiy inqirozlar, inqiloblar yoki harbiy bosqinlar elita sirkulyatsiyasini tezlashtiradi. • Yangi g‗oyalar va ideologiyalar: Ijtimoiy fikr va qarashlarning o‗zgarishi yangi siyosiy elitalarning paydo bo‗lishiga sabab bo‗ladi. Pareto elita sirkulyatsiyasining ikki asosiy shaklini ajratib ko‗rsatadi: • To„g„ri sirkulyatsiya — yangi va iqtidorli vakillar elita tarkibiga kirib, eski vakillar esa tabiiy yo‗l bilan chiqib ketadi. Bu holat ijtimoiy barqarorlikni ta‘minlaydi. • Noto„g„ri sirkulyatsiya — elita almashuvi kuch bilan yoki zo‗ravonlik orqali amalga oshiriladi, bu esa siyosiy inqirozlar va beqarorlikka olib keladi. Pareto uchun ijtimoiy barqarorlikni ta‘minlovchi sirkulyatsiya har doim to‗g‗ri 13 sirkulyatsiya bo‗lishi kerak. 10 Avtoritar rejimlarda elita sirkulyatsiyasi. Avtoritar davlatlarda siyosiy elita sirkulyatsiyasi odatda zo‗ravonlik va bosim orqali amalga oshadi. Hukmron elita o‗z hokimiyatini saqlab qolish uchun kuch ishlatadi, raqiblarni siquvga oladi yoki ularni siyosiy maydondan chiqaradi. Bunday rejimlarda elita almashinuvi odatda davlat to‗ntarishi, inqilob yoki ichki kuchlar o‗rtasidagi ziddiyat natijasida yuzaga keladi. Bu jarayon siyosiy beqarorlik va ijtimoiy norozilikni keltirib chiqarishi mumkin. Shu sababli, avtoritar davlatlarda elita sirkulyatsiyasi ko‗pincha xavfli va qiyin kechadi. Elita sirkulyatsiyasining iqtisodiy va madaniy omillari. Siyosiy elita sirkulyatsiyasi jarayonida iqtisodiy va madaniy omillar ham muhim ahamiyatga ega. Iqtisodiy jihatdan kuchli guruhlar va tabaqalar siyosiy elita tarkibiga kiradi, ularning manfaatlari siyosiy qarorlar va siyosatga ta‘sir qiladi. Madaniy nuqtai nazardan, elita sirkulyatsiyasi madaniy qadriyatlar, diniy e‘tiqodlar va ijtimoiy normalar doirasida shakllanadi. Bu omillar siyosiy jarayonlarni boshqarishda muhim rol o‗ynaydi, chunki elita faqat siyosiy, balki madaniy maydonda ham liderlik qiladi. Elita sirkulyatsiyasining global siyosatdagi roli shundaki global miqyosda siyosiy elita sirkulyatsiyasi turli davlatlar va hududlarda turlicha ko‗rinishda namoyon bo‗ladi. Rivojlangan demokratik mamlakatlarda elita almashinuvi tartibli va qonuniy tarzda amalga oshadi, ularning siyosiy tizimlari barqaror va mustahkamdir. Rivojlanayotgan mamlakatlarda esa elita sirkulyatsiyasi ko‗pincha murakkab va ba‘zan zo‗ravonlik bilan kechadi. Bu mamlakatlarda siyosiy beqarorlik, korrupsiya va ijtimoiy ziddiyatlar elita almashinuvi jarayonlarini qiyinlashtiradi. Siyosiy elita sirkulyatsiyasi jamiyat taraqqiyotida muhim omil hisoblanadi. Elita almashinuvi orqali yangi fikrlar, siyosiy strategiyalar va boshqaruv usullari jamiyatga kirib keladi. Bu esa siyosiy tizimning yanada rivojlanishi, demokratik institutlarning mustahkamlanishi va ijtimoiy adolatning ta‘minlanishiga xizmat qiladi. Agar elita sirkulyatsiyasi samarali amalga oshsa, 10 Pareto, V. (1968). The Mind and Society. New York: Harcourt, Brace & World.. 14 jamiyatda ijtimoiy adolat va tenglik o‗rnatiladi, hokimiyat monopoliyalashuvi oldi olinadi va siyosiy islohotlar tezlashadi. Elita sirkulyatsiyasining muammolari va tavsiyalariga keladigan bo‘lsam zamonaviy siyosiy jarayonda elita sirkulyatsiyasi quyidagi muammolarga duch keladi: • Elitaning yopiq doiralar shaklida shakllanishi va yangi avlod vakillari uchun imkoniyatlarning cheklanganligi; • Korrupsiya va klan tizimlarining elita ichida tarqalishi; • Siyosiy islohotlarga qarshilik ko‗rsatish; • Jamiyatning keng qatlamlarini siyosiy jarayondan chetda qoldirish. Bunday muammolarni bartaraf etish uchun siyosiy institutlarni mustahkamlash, fuqarolik jamiyatini rivojlantirish, demokratik institutlarni takomillashtirish va yosh avlod siyosiy faolligini qo‗llab-quvvatlash zarur. Siyosiy elita sirkulyatsiyasi nazariyasi asosida Vilfredo Pareto, Robert Mikhayl kabi klassik olimlarning g‗oyalari yotadi. Ularning fikricha, har bir jamiyatda kichik guruhlar, ya‘ni elitalar siyosiy hokimiyatni qo‗lga oladi va ushbu elitalar doimiy ravishda almashib turadi. Bu jarayon jamiyatdagi hokimiyatning dinamikasin i ta‘minlaydi. Zamonaviy nazariyalard a esa bu tushuncha rivojlantirilib, elitalarning ko‗p qirrali va murakkab ijtimoiy tizimlar ekanligi, ularning faqat siyosiy emas, balki iqtisodiy va madaniy sohalarda ham faol bo‗lishi ta‘kidlanadi. Shu bilan birga, elita sirkulyatsiyasining barqarorligi va samaradorligi davlatning siyosiy tizimi va ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlariga bog‗liq ekani aytiladi. Turli davlatlarda elita sirkulyatsiyasi jarayoni turlicha kechadi demokratik davlatlarda saylovlar va siyosiy partiyalar o‗rtasidagi raqobat elitaning muntazam yangilanishini ta‘minlaydi. Misol uchun, AQSh, Germaniya va Janubiy Koreya kabi mamlakatlarda siyosiy elita sirkulyatsiyasi yuqori darajada demokratik va qonuniy asosda amalga oshadi. 11 Boshqa tomondan, avtoritar yoki yarim-avtoritar davlatlarda elita 11 Pareto, V. (1968). The Mind and Society. New York: Harcourt, Brace & World. 15 almashinuvi ko‗pincha ichki inqirozlar, to‗ntarishlar yoki kuch ishlatish orqali yuzaga keladi. Misol uchun, Shimoliy Koreya, Belarus, Eron kabi davlatlarda siyosiy elita almashinuvi juda cheklangan va ko‗pincha oilaviy yoki klan tizimlariga bog‗liq. Siyosiy islohotlar elita sirkulyatsiyasining sifatini va samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Islohotlar natijasida yangi siyosiy institutlar, saylov tizimlari, fuqarolik jamiyati tashkilotlari paydo bo‗ladi, bu esa elita almashinuvi jarayonini ochiq va shaffof qiladi. Ko‗plab rivojlanayotgan mamlakatlarda siyosiy islohotlar elita sirkulyatsiyasini mustahkamlash, korrupsiyaga qarshi kurashish va demokratik institutlarni rivojlantirishga qaratilgan. 16 III. BOB. VILFREDO PARETON ELITA SIRKULYATSIYASI NAZARIYASINING SIYOSATSHUNOSLIKDAGI O RNI. ‟ 3.1. Vilfredo Pareto elita sirkulyatsiyasi nazariyasining siyosatshunoslikka ta siri. ‟ Vilfredo Pareto elita sirkulyatsiyasi nazariyasi siyosatshunoslikda yangi yo‗nalishlar ochdi. Uning ta‘kidlashicha, har qanday jamiyatda kichik bir elita guruhlari doimiy ravishda hokimiyatni egallab turadi, lekin bu elita o‗z tarkibini doimiy ravishda yangilab turishi shart. Siyosiy elitaning yangilanishi jamiyat barqarorligi va o‗sishining muhim omili hisoblanadi. Pareto nazariyasi siyosiy jarayonlarni , xususan, siyosiy o‗zgarishlar ni, inqirozlarni va hokimiyat almashinuvini tahlil qilish uchun kuchli metodologik asos yaratdi. Ushbu nazariya siyosiy elitaning tabiati, uning tarkibi, almashinuvi jarayonlarini o‗rganishda qo‗llaniladi. Siyosiy elita sirkulyatsiyasi tushunchasining rivojlanishi nazariyasi XX asr boshlarida Vilfredo Pareto va Robert Mikhayl tomonidan ilgari surilganidan so‗ng, zamonaviy siyosatshunoslikda asosiy tahlil vositalaridan biriga aylandi. Ushbu nazariya siyosiy hokimiyatning doimiy ravishda kichik guruhlar o‗rtasida almashinishini ta‘kidlaydi, bu esa siyosiy barqarorlik va ijtimoiy taraqqiyot uchun muhim hisoblanadi. Zamonaviy nazariy yondashuvlar elita sirkulyatsiyasining faqat siyosiy tomoniga emas, balki uning iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy qatlamlarga ta‘sirini ham o‗rganadi. Elita sirkulyatsiyasining asosiy shakllari va turlari to‘xtaladigan bo‘lsam zamonaviy tadqiqotlarda siyosiy elita sirkulyatsiyasi ikki asosiy shaklda amalga oshadi: • Tinch yo‗l bilan sirkulyatsiya — demokratik davlatlarda uchraydi. Bu shaklda siyosiy elita saylovlar, referendumlar, partiyalar o‗rtasidagi raqobat orqali o‗zgaradi. Bunday jarayon siyosiy barqarorlik va institutlarning mustahkamligiga xizmat qiladi. • Zo‗ravon yo‗l bilan sirkulyatsiya — avtoritar va diktator rejimlarda uchraydi. Bu holatda elita almashinuvi inqiloblar, davlat to‗ntarishlari yoki ichki ziddiyatlar natijasida yuzaga keladi. Bu shakl siyosiy beqarorlik va ijtimoiy ziddiyatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Zamonaviy siyosatshunoslar elita 17 sirkulyatsiyasining bir nechta yangi nazariy yondashuvlarini ishlab chiqdilar: - Pluralistik yondashuv hokimiyat bir nechta elita guruhlari o‗rtasida bo‗linadi, ular o‗zaro raqobat va muzokaralar orqali hokimiyatni taqsimlaydi. Ushbu nazariya siyosiy tizimlarni ko‗p qirrali va murakkab deb hisoblaydi. - Neopluralizm pluralistik nazariyaning rivojlangan shakli bo‗lib, u ijtimoiy guruhlar va manfaatlarni yanada kengroq qamrab oladi. Bunda elitalar faqat siyosiy emas, balki iqtisodiy va madaniy sohalarda ham faol bo‗lishadi. - Marksistik yondashuv elita sirkulyatsiyasi iqtisodiy manfaatlar va sinfiy kurashlar orqali shakllanadi deb hisoblaydi. Bunda siyosiy elita kapital egalaridan iborat bo‗lib, ular ijtimoiy sinflar o‗rtasidagi ziddiyatlarni o‗z foydasiga hal qiladi. Zamonaviy dunyoda siyosiy elita sirkulyatsiyasi ko‗plab davlatlarda siyosiy barqarorlik, demokratik institutlarning mustahkamla nishi va ijtimoiy taraqqiyotning muhim garovi hisoblanadi. Elita almashinuvi orqali yangi liderlar va g‗oyalar jamiyatga kirib keladi, eski va nofaol vakillar esa o‗z o‗rnini bo‗shatadi. Misol uchun, ko‗plab demokratik mamlakatlarda saylovlar va parlament tuzilmalari orqali siyosiy elita muntazam yangilanadi. Bunda ijtimoiy guruhlar, yoshlar va yangi avlod vakillari siyosiy jarayonga faol qo‗shiladi. Siyosiy elita sirkulyatsiyasining samarali ishlashi siyosiy barqarorlikning muhim omili hisoblanadi. Agar elita almashinuvi tizimli va qonuniy bo‗lsa, jamiyatda hokimiyatning monopoliyalashuvi oldi olinadi va siyosiy islohotlar amalga oshiriladi. Aksincha, elita sirkulyatsiyasi buzilganda yoki yo‗qligida siyosiy beqarorlik, korrupsiya, hokimiyat uchun kurash va hatto zo‗ravonlik yuzaga keladi. Shu sababli, ko‗plab mamlakatlar elita almashinuvi jarayonlarini demokratik tamoyillar asosida tartibga solishga harakat qiladi. 12 3.2.Vilfredo Paretoning elita sirkulyatsiyasi kontseptsiyasining asosiy tamoyillari va uning rivojlanishi. Zamonaviy siyosatshunoslikda Pareto nazariyasi ko‗plab olimlar tomonidan rivojlantirildi va kengaytirildi. Masalan, Robert Mikhayl (Robert Michels) elitaning ―temir qonuni kontseptsiyasini ilgari ‖ 12 Pareto, V. (1968). The Mind and Society. New York: Harcourt, Brace & World. 18 surdi, bu esa elita almashinuvi yo‗nalishidagi cheklovlarni ko‗rsatadi. Ba‘zan elita sirkulyatsiyasining yo‗qligi yoki noto‗g‗ri bo‗lishi siyosiy beqarorlik va ijtimoiy norozilikka olib keladi. Zamonaviy elita nazariyalari bugungi kunda elita nazariyalari rivojlanib, ko‗plab yangi yondashuvlar paydo bo‗ldi. Masalan, pluralizm nazariyasi elita sirkulyatsiyasi jarayonida ko‗plab turli guruhlar, tashkilotlar va manfaatlarni hisobga oladi. Bu nazariya siyosiy hokimiyatning markazlashgan emasligini, balki turli elitalarning mavjudligini ta‘kidlaydi. Amaliy misollarga toxtaladigan bo‘lsam bugungi kunda ko‗plab davlatlarda siyosiy elita sirkulyatsiyasi jarayoni turlicha shakllarda amalga oshmoqda. Demokratik mamlakatlarda elita almashinuvi saylovlar, partiyalar o‗zgarishi orqali amalga oshsa, avtoritar davlatlarda esa ko‗pincha zo‗ravonlik yoki ichki ziddiyatlar natijasida yuzaga keladi. Elita sirkulyatsiy asi nazariyasig a zamonaviy yondashuvlarda zamonaviy siyosatshunoslikda elita sirkulyatsiyasi nazariyasiga turlicha qarashlar mavjud. Pluralizm nazariyasi elita almashinuvida turli guruhlar va manfaatlarni ko‗proq hisobga oladi, hokimiyatni markazlashgan emas, balki bo‗linadigan deb hisoblaydi. Shu bilan birga, neopluralizm va marksizm yondashuvlari elitaning ijtimoiy sinflar, iqtisodiy manfaatlar orqali shakllanishini ko‗rsatadi. Elita sirkulyatsiyasining zamonaviy siyosiy jarayonlardagi roli bugungi siyosiy jarayonlarda elita sirkulyatsiyasi demokratik mamlakatlarda saylovlar, partiyalar o‗zgarishi va siyosiy liderlar almashinuvi orqali amalga oshadi. Masalan, AQSh, Germaniya kabi davlatlarda siyosiy elita muntazam ravishda yangilanib turadi. Avtoritar rejimlarda esa elita sirkulyatsiyasi ko‗pincha ichki ziddiyatlar, isyonlar yoki zo‗ravonlik orqali yuzaga keladi. Bunday holatda elitaning tarkibi o‗zgaradi, ammo hokimiyat doim kichik guruh qo‗lida qoladi. 13 O‗zbekistonda siyosiy elita sirkulyatsiyasi. O‗zbekiston misolida ham siyosiy elita sirkulyatsiyasi jarayonlari o‗ziga xos xususiyatlarga ega. Mustaqillik yillarida mamlakat siyosiy tizimida ko‗plab o‗zgarishlar yuz berdi. Prezidentlik instituti, hukumat va parlament tarkibidagi o‗zgarishlar elita almashinuvi 13 Pareto, V. (1968). The Mind and Society. New York: Harcourt, Brace & World. 19 jarayonlarini aks ettiradi. Shuningdek, yoshlar, yangi avlod siyosiy jarayonga faol jalb qilinmoqda, bu esa elita sirkulyatsiyasining samarali amalga oshishiga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, siyosiy institutlarning mustahkamligi va qonuniyligi elita almashinuvi jarayonlarining sifatini belgilaydi. Demokratik jamiyatlarda siyosiy elita sirkulyatsiyasi saylovlar, erkin matbuot, mustaqil sud tizimi, fuqarolik jamiyati institutlari orqali amalga oshadi. Bu jarayon demokratik tamoyillarga asoslanadi va siyosiy hokimiyatni ma‘lum muddatga egallash imkonini beradi. Saylovlar orqali yangi siyosiy liderlar paydo bo‗lib, eski elita vakillari o‗z o‗rnini bo‗shatadi. Bu jarayon jamiyatda ijtimoiy adolat va siyosiy tenglikni ta‘minlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, erkin matbuot va fuqarolik jamiyati siyosiy elitaning faoliyatini doimiy nazorat qiladi. 14 O‗zbekistonda siyosiy elita sirkulyatsiyasining rivojlanishi. O‗zbekiston mustaqillik yillarida siyosiy tizimida tub islohotlar amalga oshirdi. Prezidentlik institutining shakllanishi, parlament va hukumat tarkibining yangilanishi siyosiy elita sirkulyatsiyasining muhim bosqichlari bo‗ldi. Shuningdek, yosh avlodning siyosiy faoliyatga jalb qilinishi, fuqarolik jamiyatining rivojlanishi mamlakatda siyosiy barqarorlikni ta‘minlashga xizmat qilmoqda. Siyosiy institutlarning mustahkamligi va demokratik tamoyillar asosida elita almashinuvi jarayonlari yaxshilanmoqda. O‗zbekistonda siyosiy elita sirkulyatsiyasining kelajagi. O‗zbekiston siyosiy tizimida elita sirkulyatsiyasi so‗nggi yillarda ijobiy o‗zgarishlarga yuz tutmoqda. Yoshlarni siyosiy faollikka jalb qilish, fuqarolik jamiyatini mustahkamlash va demokratik institutlarni rivojlantirishga qaratilgan islohotlar amalga oshirilmoqda. Kelajakda siyosiy elitaning yanada ochiq, shaffof va samarali bo‗lishi uchun quyidagi yo‗nalishlarda ish olib borish zarur: - Siyosiy ta‘limni kengaytirish; - Fuqarolik jamiyatining rolini oshirish; 14 Nazarov, O. (2018). Siyosiy elita va uning sirkulyatsiyasi. Toshkent: Fan. 20 - Raqamli platformalardan foydalanish orqali siyosiy ishtirokni kengaytirish. Siyosiy elita sirkulyatsiyasining kelajagi innovatsion yondashuvlar va demokratik tamoyillar asosida shakllanadi. Zamonaviy texnologiyalar, fuqarolik faolligi va siyosiy madaniyatning o‗sishi bu jarayonni yanada samarali qiladi. O‗zbekiston va boshqa davlatlarda siyosiy islohotlar davom etar ekan, siyosiy elita sirkulyatsiyasi yanada barqaror va demokratik shakl oladi, bu esa jamiyat taraqqiyotiga ijobiy ta‘sir ko‗rsatadi. Raqamli texnologiyalar va siyosiy elita sirkulyatsiyasi esa raqamli texnologiyalar, xususan, internet va ijtimoiy tarmoqlar siyosiy jarayonlarga yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Ular yordamida siyosiy elita sirkulyatsiyasining bir qancha jihatlari o‗zgarmoqda. Raqamli platformalar orqali siyosiy jarayonlar va qarorlar keng jamoatchilikka ochiq bo‗ladi, bu esa korrupsiya va noto‗g‗ri boshqaruvni kamaytiradi va onlayn so‗rovlar, petitsiyalar va ijtimoiy tarmoqlardagi faollik orqali odamlar siyosiy jarayonlarda faolroq ishtirok etmoqda. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalar noto‗g‗ri ma‘lumotlar tarqalishi va siyosiy manipulyatsiyalar uchun ham imkoniyat yaratadi, bu esa siyosiy elita sirkulyatsiyasining sifatiga salbiy ta‘sir ko‗rsatishi mumkin. Siyosiy madaniyat va elita sirkulyatsiyasi: Siyosiy madaniyat jamiyatning siyosatga bo‗lgan munosabatini, siyosiy jarayonlarda ishtirok darajasini belgilaydi. Yaxshi rivojlangan siyosiy madaniyat siyosiy elita sirkulyatsi yasining samaradorligini oshiradi jamiyat a‘zolari siyosiy jarayonlarga faolroq aralashadi, yangi yetakchilarni tanlash va nazorat qilishda ishtirok etadi. Demokratik qadriyatlarning targ‗iboti erkinlik, tenglik, adolat tamoyillari siyosiy jarayonlarda yetakchi bo‗ladi, elita doiralari shaffof va hisobdor bo‗ladi. Siyosiy ta‘limning rivojlanishi maktablarda, oliy o‗quv yurtlarida siyosiy bilim va ko‗nikmalarni oshirish siyosiy madaniyatni mustahkamlaydi. Globalizatsiya va siyosiy elita sirkulyatsiyasi globalizatsiya siyosiy elitalarning shakllanishiga ham ta‘sir qiladi. Milliy davlatlarning ichki siyosati va elitalari xalqaro munosabatlar, global iqtisodiy va madaniy jarayonlar bilan chambarchas bog‗liq bo‗lib bormoqda. Xalqaro tashkilotlar va normativlar: BMT, Yevropa Ittifoqi kabi tashkilotlar siyosiy elitalarning faoliyatini qisman tartibga soladi. 21 Yoshlar va siyosiy elita sirkulyatsiyasi bu yoshlar siyosiy elita sirkulyatsiyasining kelajagi hisoblanadi. Ularning siyosiy faolligi va yangi qarashlari siyosiy tizimlarni yangilashda muhim: - Yosh liderlarni qo‗llab-quvvatlash siyosiy partiyalar va tashkilotlar yoshlar uchun yetakchilik makonlarini yaratishi zarur. - Ta‘lim va treninglar siyosiy liderlik va boshqaruv ko‗nikmalarini oshirish uchun maxsus dasturlar tashkil etilishi kerak. Kelajakda siyosiy elita sirkulyatsiyasi demokratiya rivoji, texnologik taraqqiyot va fuqarolik faolligining oshishi bilan chambarchas bog‗liq bo‗ladi. Yangi innovatsiyalar, yosh avlodning faolligi va global tendensiyalar siyosiy jarayonlarni yanada shaffof va samarali qiladi. O‗zbekiston kabi mamlakatlar uchun bu jarayonlarni rivojlantirish siyosiy barqarorlik, iqtisodiy taraqqiyot va ijtimoiy adolatni ta‘minlashda muhim omil bo‗ladi. Siyosiy elita sirkulyatsi yasining amaliy aspektlari va siyosiy boshqaruvdagi roli esa siyosiy elita sirkulyatsiyasining amaliy ahamiyati siyosiy elita sirkulyatsiyasi jamiyatda hokimiyat almashinuvi va yangilanishni ta‘minlash orqali siyosiy tizim barqarorligini kafolatlaydi. Elita a‘zolarining muntazam almashtirilishi siyosiy innovatsiyalar, yangi g‗oyalar va boshqaruv usullarining kirib kelishini rag‗batlantiradi. Bu jarayon siyosiy institutlar va jamiyat o‗rtasidagi o‗zaro aloqalarni mustahkaml aydi, korrupsiya va hokimiyatning suiiste‘mol qilinishining oldini oladi. Zamonaviy siyosiy elita sirkulyatsiyasi jarayonlari ko‗plab muammolar bilan yuzlashadi, biroq ular samarali yechimlar orqali bartaraf etilishi mumkin. Ochiq, demokratik va shaffof jarayonlar, fuqarolik jamiyati va yoshlarning siyosiy faolligi elita sirkulyatsiyasining sifatini oshiradi hamda siyosiy barqarorlikni ta‘minlaydi. Siyosiy elita sirkulyatsiyasi – bu har qanday davlat siyosiy tizimining barqarorligi va rivojlanishini ta‘minlovchi muhim jarayon hisoblanadi. Elitaning muntazam yangilanishi hokimiyat almashinuvini samarali tashkil etadi, siyosiy qarorlar sifatini oshiradi va jamiyatdagi ijtimoiy guruhlar manfaatlarini hisobga olish imkonini beradi. Shu tariqa, elita sirkulyatsiyasi siyosiy tizimning demokratikligi va legitimligini mustahkamlashda muhim rol o‗ynaydi. Biroq, zamonaviy davrda 22 bu jarayon ko‗plab muammolar yopiq elita doiralari, korrupsiya, siyosiy beqarorlik va fuqarolarning siyosiy faolligining pasayishi kabi muammolar bilan yuzlashmoqda. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun demokratik institutlarni mustahkamlash, fuqarolik jamiyatini rivojlantirish, ochiq va shaffof siyosiy jarayonlarni ta‘minlash hamda yosh avlodning siyosiy faolligini rag‗batlantirish zarur. 15 O‗zbekiston kontekstida ham siyosiy elita sirkulyatsiyasining samarali ishlashi uchun zamonaviy demokratik mexanizmlar joriy qilinmoqda. Bu jarayon mamlakat siyosiy barqarorligi va ijtimoiy adolatni ta‘minlashda muhim ahamiyatga ega. Umuman olganda, siyosiy elita sirkulyatsiyasi davlat boshqaruvining samaradorligi va barqarorligi uchun zarurdir. 15 Nazarov, O. (2018). Siyosiy elita va uning sirkulyatsiyasi. Toshkent: Fan. 23 XULOSA: Mazkur kurs ishida siyosiy elita sirkulyatsiyasi masalasi keng ko‗lamda, nazariy va amaliy jihatlari asosida o‗rgandim. Elita sirkulyatsiyasi – bu nafaqat siyosiy elitaning tarkibiy o‗zgarishi, balki butun siyosiy tizimning yangilanishi, moslashuvi va taraqqiyotiga xizmat qiluvchi murakkab va zaruriy jarayon ekanligini angladim. Kurs ishining har bir bobini yozar ekanman, bu mavzu faqat tarixiy yoki nazariy nuqtai nazardan emas, balki bevosita bugungi O‗zbekiston siyosiy hayoti uchun ham naqadar dolzarb ekani yaqqol namoyon bo‗ldi. Vilfredo Pareto, Gaetano Moska, Robert Michels kabi elita nazariyachilari tomonidan ilgari surilgan g‗oyalar bugungi kunda ham o‗z ahamiyatini yo‗qotmagan. Ayniqsa, Pareto ilgari surgan ―elitalarning aylanmasi (sirkulyatsiyasi) tamoyili har qanday ‖ jamiyatda ijtimoiy barqarorlik va yangilanish uchun muhim omil ekani bilan ajralib turadi. Bu g‗oya asosida siyosiy hokimiyatga faqat bir guruh emas, balki har xil ijtimoiy qatlamlardan kelgan, bilimli, iste‘dodli, xalq ishonchini qozona olgan shaxslar kelishi kerakligi tushunchasi yotadi. Shuningdek, siyosiy elitaning yangilanishi va zamon talablari asosida shakllanishi davlatni samarali boshqarish, korrupsiyaga qarshi kurashish va ijtimoiy adolatni ta‘minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ish davomida nazariy yondashuvlardan tashqari, dunyo tajribasi va ayniqsa, O‗zbekistondagi siyosiy elita shakllanishi va uning almashinuv jarayonlariga ham e‘tibor qaratdim. Oxirgi yillarda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar, siyosiy tizimning ochiqligi va shaffofligi ortib borayotgani, yoshlar va ayollarni yetakchilik lavozimlariga tayinlanayotganini kuzatar ekanman, elita sirkulyatsiyasi jarayoni real ravishda amalga oshayotganini tushundim. Lekin bu jarayon hali ham takomilga muhtoj. Ba‘zida eski uslubda ishlayotgan rahbarlarning saqlanib qolishi yoki zamonaviy boshqaruv prinsiplariga moslashmaslik holatlari ham yo‗q emas. Bu esa jarayonni sekinlashtiradi va yosh avlod vakillarining ilg‗or g‗oyalari siyosiy hayotga yetarlicha tezlikda kirib borishiga to‗sqinlik qiladi. Shuningdek, bu kurs ishini tayyorlash davomida siyosiy elita sirkulyatsiyasining faqat yuqoridan pastga yoki pastdan yuqoriga harakat emas, balki ko‗p bosqichli, murakkab va ko‗plab ijtimoiy omillarga bog‗liq 24 jarayon ekaniga amin bo‗ldim. Masalan, elita vakiliga aylanish uchun faqat bilim va tajriba yetarli bo‗lmaydi, balki siyosiy iqlim, jamiyatdagi madaniy muhit, fuqarolik jamiyatining rivojlanganligi ham muhim rol o‗ynaydi. Ayniqsa, axborot- kommunikatsiya texnologiyalarining siyosiy jarayondagi o‗rni oshib borayotgani yangi siyosiy liderlar shakllanishiga zamin yaratmoqda. Elita sirkulyatsiyasi orqali siyosiy tizimda raqobat kuchayadi, harakatga keladi va inqirozdan saqlanish imkoniyati oshadi. Bu jarayon demokratik qadriyatlar, huquqiy davlat, fuqarolik jamiyati rivoji bilan chambarcha s bog‗liq. O‗zbekisto nda demokrati k institutlarning shakllanishi va mustahkamlanishi, siyosiy partiyalar va fuqarolik institutlarining faollashuvi aynan shu sirkulyatsiya jarayonini jadallashtirishi mumkin. Lekin bu yo‗lda hali qilinadigan ishlar juda ko‗p. Xulosa qilib aytganda, siyosiy elita sirkulyatsiyasi har qanday jamiyatda yangilanish, rivojlanish va barqarorlikni ta‘minlovchi eng muhim mexanizmlardan biridir. Bu kurs ishi davomida men nafaqat nazariy bilimlarga ega bo‗ldim, balki real siyosiy voqeliklarga, global va mahalliy tajribalarga chuqurroq nigoh tashlay oldim. O‗rganganlarim menga siyosiy jarayonlarni tahlil qilish, o‗z fikrimni shakllantirish va siyosiy ongimni oshirishda katta yordam berdi. Kelajakda siyosatshunos sifatida faoliyat yuritishni maqsad qilgan shaxs sifatida, bu mavzu mening kasbiy shakllanishimga asos bo‗lishi shubhasiz. 25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI: ‟ 1. Pareto, V. (1968). The Mind and Society. New York: Harcourt, Brace & World. 2. Mosca, G. (1939). The Ruling Class. New York: McGraw-Hill. 3. Mills, C. W. (1956). The Power Elite. New York: Oxford University Press. 4. Schumpeter, J. A. (1942). Capitalism, Socialism and Democracy. New York: Harper & Brothers. 5. Higley, J., & Burton, M. (2006). Elite Foundations of Liberal Democracy. Rowman & Littlefield. 6. Putnam, R. D. (1993). Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy. Princeton University Press. 7. Ostrogorski, M. (1902). Democracy and the Organization of Political Parties. London: Macmillan. 8. Dahl, R. A. (1989). Democracy and Its Critics. Yale University Press. 9. Lipset, S. M. (1959). Political Man: The Social Bases of Politics. Doubleday. 10. Nazarov, O. (2018). Siyosiy elita va uning sirkulyatsiyasi. Toshkent: Fan. 11. Karimov, I. (2019). O‗zbekistonda siyosiy boshqaruv va elita almashuvi. Toshkent: Universitet Nashriyoti. 12. Васильева Н., Вильфредо Парето: провозвестник львов, в Сб.: Восстание масс, СПб, «Мидгард», 2005 г., с. 25-26. Интернет сайтлари 1. 26

MUNDARIJA

KIRISH

I. BOB. SIYOSIY ELITA SIRKULYATSIYASINING NAZARIY ASOSLARI VA TARIXIY ILDIZLARI

―Siyosiy elita sirkulyatsiyasi‖ tushunchasi nazariy asoslari

―Siyosiy elita sirkulyatsiyasi‖ tushunchasining zamonaviy rivojlanishi

II. BOB. VILFREDO PARETONING ELITA SIRKULYATSIYASI NAZARIYASI

Vilfredo Paretoning elita sirkulyatsiyasining nazariyasi

Elita sirkulyatsiyasining paydo bo‘lishi, ratsional va irratsional harakatlar

III. BOB. VILFREDO PARETON ELITA SIRKULYATSIYASI NAZARIYASINING SIYOSATSHUNOSLIKDAGI O‟RNI

Vilfredo Pareto elita sirkulyatsiyasi nazariyasining siyosatshunoslikka ta‘siri

Vilfredo Paretoning elita sirkulyatsiyasi kontseptsiyasining asosiy tamoyillari va uning rivojlanishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR RO‟YXATI

Купить