Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 58.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Elitalogiya tarmoqlari

Купить
KURS ISHI MAVZU: ELITALOGIYA TARMOQLARI 1 Mundarija Kirish 3- 5 I bob Elitalogiyaning nazariy asoslari 1.1 Elitalogiya fanining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari 6 - 8 1.2 Elitaning asosiy turlari va tasnifi 9 - 11 1.3 Elita va xalq o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar 12-13 II bob Elitalogiya tarmoqlari: nazariy va amaliy tahlil 2.1 Elitalogiyaning asosiy tarmoqlari 1 4 -1 5 2.2 Elitalar almashinuvi va generatsiyasi mexanizmlari 1 6 -1 7 III bob Elitalarni shakllantirish va rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari 3.1 Globallashuv sharoitida elitalarning o‘zgarishi 1 8 -1 9 3.2 Elitalar tanlovining zamonaviy mezonlari 20-21 3.3 O‘zbekiston sharoitida elita siyosatini takomillashtirish yo‘llari 22-23 Xulosa 24-25 FOYDALANILGA N ADABIYOTLAR RO’YXATI 26 - 27 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi Zamonaviy siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy tizimlarni to‘liq tushunish uchun ularning boshqaruv tizimini tashkil etuvchi elitalarning o‘rni, faoliyati va ularning ijtimoiy jarayonlarga ta’sirini o‘rganish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Aynan mana shu nuqtai nazardan qaralganda, elitalogiya fanining shakllanishi va rivojlanishi jamiyatni boshqarish mexanizmlarini chuqur tahlil qilish, demokratik institutlar faoliyatini baholash, siyosiy barqarorlikni ta’minlash kabi muhim ijtimoiy ehtiyojlardan kelib chiqqan. Bugungi kunda ko‘plab davlatlar siyosiy va iqtisodiy o‘zgarishlar, globalizatsiya, axborot texnologiyalari taraqqiyoti, geosiyosiy muhitdagi siljishlar, ijtimoiy tengsizlik kabi omillar ta’sirida chuqur transformatsiya jarayonlarini boshidan kechirmoqda. Shu bilan birga, jamiyatda elitalarning roli tobora ortib bormoqda: siyosiy qarorlar qabul qilinishi, resurslarning taqsimlanishi, ijtimoiy adolat prinsiplarining amalga oshirilishi ko‘pincha ushbu elitalarning pozitsiyasi va manfaatlariga bog‘liq. Bu esa elitalarni, ularning tarkibini, funksiyalarini va tarmoqlarini o‘rganishni muhim ilmiy masalaga aylantiradi. Elitalogiyaning dolzarbligi shundaki, bu soha nafaqat siyosiy va iqtisodiy elitalar faoliyatini, balki madaniy, intellektual, harbiy, diniy elitalar kabi ijtimoiy guruhlarning jamiyatdagi o‘rnini ham tadqiq qiladi. Ular ijtimoiy tizimda qanday shakllanadi? Qanday omillar orqali elita maqomini qo‘lga kiritadi? Elitalar o‘zgaradimi yoki konservativ tabiatga egami? Ular xalqqa qanchalik yaqin yoki uzoq? Bu kabi savollar nafaqat nazariy, balki amaliy nuqtai nazardan ham juda dolzarbdir. O‘zbekiston misolida olib qaralganda, mustaqillikdan keyingi davrda jamiyatda yangi ijtimoiy guruhlarning shakllanishi, boshqaruv tizimida yangi avlod vakillarining paydo bo‘lishi, siyosiy islohotlar doirasida elitalar tarkibining yangilanishi kuzatilmoqda. Ayniqsa, yoshlar siyosatini kuchaytirish, ayollar faolligini oshirish, korrupsiyaga qarshi kurashish orqali “yangi elitalar”ni shakllantirishga bo‘lgan urinishlar bu sohadagi ilmiy izlanishlarni muhim va zarur qilib qo‘ymoqda. Mavzuning maqsadi va vazifalari Ushbu ilmiy ishning asosiy maqsadi – elitalogiya fanining nazariy asoslarini o‘rganish, uning asosiy tarmoqlarini tahlil qilish, turli elita guruhlarining jamiyatdagi o‘rnini aniqlash, elitalarning rivojlanish yo‘nalishlarini ochib berishdir. Shuningdek, elitalar faoliyatining demokratik boshqaruv, ijtimoiy adolat va barqaror taraqqiyotga ta’sirini ilmiy asosda tahlil qilish ham muhim vazifalardan biridir. Ushbu asosiy maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar belgilab olingan: 1. Elitalogiyaning ilmiy-nazariy asoslarini o‘rganish, uning predmeti va metodologiyasini aniqlash. 3 2. Elitalarning turlari va tarmoqlarini (siyosiy, iqtisodiy, intellektual, madaniy, harbiy, diniy va boshqalar) tasniflash va ularning har birining o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilish. 3. Tarixiy jarayonlarda elitalarning roli va ularning almashinuvi masalalarini yoritish. 4. Zamonaviy jamiyatlarda elitalarning shakllanish mexanizmlari, legitimlik manbalari va ijtimoiy-madaniy asoslarini o‘rganish. 5. O‘zbekistonda elitalarning evolyutsiyasini, mustaqillikdan keyingi davrda elita guruhlarining shakllanish jarayonini o‘rganish. 6. Elitalarning korrupsiya, nepotizm, avtoritarizm kabi ijtimoiy illatlar bilan bog‘liqligi va ularning oldini olish mexanizmlarini tahlil qilish. 7. Elita va omma (xalq) o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar, ijtimoiy mobillik, elita almashinuvi (tsirkulyatsiyasi) masalalarini o‘rganish. 8. Ilmiy adabiyotlar, xorijiy va mahalliy tadqiqotlar asosida elitalarni o‘rganish bo‘yicha yondashuvlarni solishtirish. Tadqiqot obyekti va predmeti Tadqiqot obyekti – elitalar va ularning jamiyatdagi faoliyatidir. Elitalarning ijtimoiy hayotdagi ishtiroki, boshqaruvdagi o‘rni, ularning shakllanishi, tsirkulyatsiyasi (almashuvi), resurslarga egalik qilishi va ijtimoiy jarayonlarga ta’siri ushbu ishning tadqiqot doirasiga kiradi. Tadqiqot predmeti esa – elitalogiya fanining tarmoqlari, ya’ni siyosiy, iqtisodiy, madaniy, intellektual, harbiy, diniy elitalarning nazariy va amaliy jihatlaridir. Bu tarmoqlar orqali elitalarning jamiyatdagi pozitsiyasi, kuch va ta’sir doirasi, ularning boshqaruv tizimidagi funksiyalari, ijtimoiy stratifikatsiyaga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi. Shuningdek, predmet doirasida quyidagi masalalarga alohida e’tibor qaratiladi:  Elitalar qanday shakllanadi va ularning legitimlik manbalari qanday?  Har bir tarmoqda (masalan, siyosiy elita) qanday kuchlar dominant mavqega ega?  Elitalar qanday almashinadi (tsirkulyatsiya nazariyalari)?  Jamiyatdagi ijtimoiy adolat va elitalar o‘rtasida qanday muvozanat mavjud?  Mahalliy va global elitalar o‘rtasidagi farqlar. Ishning metodologiyasi va manbalari Elitalarni o‘rganishda ishlatilgan metodlar ichida normativ yondashuv ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu yondashuv orqali ideal elita modeli, uning axloqiy, kasbiy va intellektual mezonlari, shuningdek, jamiyat manfaatlariga xizmat qiluvchi boshqaruv me’yorlari aniqlanadi. Shu tariqa, elita vakillaridan kutilyotgan ijtimoiy mas’uliyat va axloqiy majburiyatlar haqida ilmiy xulosa chiqarish imkoniyati yaratiladi. Elitalarning real hayotdagi faoliyatini o‘rganishda, ayniqsa, empirik ma’lumotlar katta ahamiyatga ega. Shu bois, ushbu ishda rasmiy statistik hisobotlar, ijtimoiy sotsiologik so‘rovlar natijalari, xalqaro reyting agentliklari (Transparency International, World Bank, Freedom House va boshqalar) ma’lumotlari ham tahlil 4 qilingan. Ayniqsa, siyosiy elita faoliyatining shaffofligi, korrupsiyaga qarshi kurash holati, boshqaruv sifati indekslari ushbu empirik bazani tashkil qiladi. Asosiy manbalar quyidagi guruhlarga bo‘linadi: 1. Nazariy manbalar – elitalogiyaga oid klassik va zamonaviy adabiyotlar (Vilfredo Pareto, Gaetano Moska, Robert Michels, C. Wright Mills, Samuel Huntington, Karl Mannheim, Zbigniew Brzezinski kabi olimlarning ishlari); 2. Davlat hujjatlari va rasmiy siyosiy dasturlar – O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari, strategik hujjatlar; 3. Sotsiologik tadqiqotlar – Ijtimoiy fikr markazlari, ilmiy institutlar o‘tkazgan tadqiqotlar; 4. Xalqaro tahliliy hisobotlar – Davlatlar kesimidagi siyosiy barqarorlik, boshqaruv sifati, korrupsiya darajasi va boshqa ko‘rsatkichlarni o‘z ichiga olgan xalqaro tashkilotlar hisobotlari; 5. Ommaviy axborot vositalari va ilmiy-ommabop maqolalar – dolzarb siyosiy elitalar faoliyati, jamoatchilik fikri, tahliliy maqolalar; 6. Intervyular va ochiq suhbatlar – ayrim hollarda bevosita ishtirokchilar bilan o‘tkazilgan suhbatlar orqali aniqlangan faktlar. Yuqoridagi barcha metodlar va manbalar birgalikda ishlanib, elitalarning tarmoqlari bo‘yicha chuqur va tizimli tahlil o‘tkazishga xizmat qiladi. Natijada, elitalarning jamiyatdagi o‘rni, ularning shakllanish mexanizmlari, siyosiy va iqtisodiy qarorlar qabul qilishdagi roli keng qamrovda yoritiladi. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi, kirish, uch bob, sakkizta paragraf, xulosa foydalanilgan adabiyotlar, internet saytlaridan iborat bo‘lib, kurs ishining umumiy hajmi yigirma yetti betni tashkil etadi. 5 I bob: Elitalogiyaning nazariy asoslari 1.1 Elitalogiya fanining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari Jamiyat doimo tabaqalanib kelgan: ba’zi guruhlar hokimiyatni boshqaradi, boshqalari esa qarorlarni bajaruvchi pozitsiyada bo‘ladi. Shunday tuzilma zamirida "elita" tushunchasi yotadi. Elitalar – bu jamiyatda muayyan ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy, intellektual yoki madaniy ustunlikka ega, muhim qarorlarni qabul qilishda yetakchi rol o‘ynovchi shaxslar yoki guruhlardir. Elitalarni o‘rganishga bag‘ishlangan mustaqil fan – elitalogiya XX asrda shakllandi va rivojlandi. Elitalogiya fani siyosatshunoslik, sotsiologiya, falsafa va tarix fanlari kesishmasida joylashgan bo‘lib, zamonaviy ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni tahlil qilishda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Elitalarni tahlil qilish bugungi kunda nafaqat ilmiy jihatdan, balki amaliy nuqtai nazardan ham muhimdir. Ular qayerdan keladi? Qanday qilib elita maqomiga ega bo‘lishadi? Ular qanday qarorlar qabul qilishadi va qanday axloqiy, madaniy va ijtimoiy mezonlarga asoslanishadi? Bu kabi savollar elitalogiyaning markaziy muammolari bo‘lib hisoblanadi. 1. Elitalogiyaning dastlabki shakllanishi: nazariy ildizlar Elitalar nazariyasining dastlabki ildizlari qadimgi falsafiy fikrlar, ayniqsa, Platon va Aristotel g‘oyalariga borib taqaladi. Platon o‘zining "Davlat" (Politeia) asarida ideal jamiyatni tasvirlaydi va unda boshqaruvni “donolar”, ya’ni intellektual elita bajarishi lozimligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, aholining kichik bir qismi bilim va donolik jihatidan ustun bo‘lib, ular boshqaruvga munosibdir. Aristotel esa o‘zining siyosiy asarlarida “aristokratiya” tushunchasini ilgari suradi – bu boshqaruvning elita shakli bo‘lib, eng yaxshi va qobiliyatli shaxslar tomonidan amalga oshiriladi. Bu fikrlar zamonaviy elitalogiyaning falsafiy ildizlari sifatida qaraladi. Ammo elitalarni mustaqil nazariy yondashuv asosida o‘rganish XIX asr oxiri – XX asr boshlarida shakllandi. Bu davrda G‘arb sotsiologiyasida ijtimoiy tabaqalanish, hokimiyat va rahbarlik masalalari keskin e’tiborni torta boshladi. Aynan shu tarixiy sharoitda elitalar nazariyasining klassik namoyandalari paydo bo‘ldi. 2. Klassik elitalar nazariyalari Gaetano Moska (1858–1941) Italiyalik sotsiolog va siyosatshunos Moska elitalarni “ozchilik tomonidan ko‘pchilikni boshqarish” printsipi orqali izohlaydi. Uning asosiy asari “Siyosiy nazariya elementlari” (1896) bo‘lib, unda u har qanday jamiyatda hokimiyatga ega bo‘lgan elita mavjudligini asoslab beradi. U jamiyatni ikkita tabaqaga bo‘ladi:  Hukmron ozchilik (elita)  Bo‘ysunuvchi ko‘pchilik Moska fikricha, elitalar o‘z pozitsiyasini faqat zo‘ravonlik orqali emas, balki mafkura, huquqiy tartib va ijtimoiy institutlar orqali mustahkamlab boradi 1 . Vilfredo Pareto (1848–1923). Pareto elitalarni iqtisodiy va siyosiy kuch egalaridan tashkil topgan ijtimoiy guruh sifatida ko ‘ radi . U “ elitalarning aylanishi ” 1 Moska, G. (1896). Elementi di Scienza Politica . Roma: Fratelli Bocca Editori. 6 ( tsirkulyatsiyasi ) g ‘ oyasini ilgari surgan . Pareto fikricha , har qanday jamiyatda ikki turdagi elita mavjud :  Siyosiy elita – hokimiyatni qo ‘ lga olgan guruhlar  Nomzod elita – hokimiyatga intilayotgan , ammo hozircha chetda turgan guruhlar Uning nazariyasida elitalarning o ‘ zaro almashinuvi – ijtimoiy barqarorlik va yangilanishning asosi sifatida tushuntiriladi 2 . Robert Michels (1876–1936) Michels “ Oligarxiyaning temir qonuni ” nazariyasini ishlab chiqqan . U , xususan , demokratik partiyalar ham vaqt o ‘ tishi bilan elita guruhi tomonidan nazorat qilinadigan , ierarxik tashkilotlarga aylanishini ta ’ kidlaydi . Michels fikricha, hatto eng demokratik jamiyatlar ham elitachilikdan holi bo‘la olmaydi 3 . Ushbu uch olim – Moska, Pareto va Michels – klassik elitalogiyaning asoschilari sifatida e’tirof etiladi. Ular elitalarning barqaror jamiyatdagi muhim rolini asoslashgan, ularning doimiy mavjudligini tabiiy ijtimoiy hodisa sifatida talqin qilganlar. 3. Zamonaviy elitalogiya va uning rivojlanishi XX asrning ikkinchi yarmi va XXI asr boshlarida elitalogiya fani yanada boyib bordi. Ayniqsa, demokratik institutlar rivojlanishi, zamonaviy ommaviy axborot vositalarining kengayishi, axborotlashgan jamiyatning shakllanishi elitalarning tabiatiga yangi yondashuvlarni talab qildi. C. Wright Mills (1916–1962) Amerikalik sotsiolog Millz o‘zining “Power Elite” (1956) nomli asarida AQSh jamiyatidagi kuch markazlari haqida fikr yuritadi. U elitalarni uchta asosiy guruhga ajratadi:  Siyosiy elita (davlat amaldorlari)  Iqtisodiy elita (korporatsiyalar rahbarlari)  Harbiy elita (armiya boshliqlari) Millz fikricha, bu guruhlar o‘zaro hamkorlik qilib, jamiyatni birgalikda boshqaradi. U bu tizimni “ kuch elitalari ” deb ataydi va ularning demokratiyaga tahdid soluvchi holatlarini ko ‘ rsatadi 4 . Karl Mannheim (1893–1947) Mannheim elitalarning bilimi va ideologik pozitsiyalariga e ’ tibor qaratgan . U elitalarning g ‘ oyaviy boshqaruvini , ya ’ ni jamiyatni nazorat qilishda faqat iqtisodiy yoki siyosiy kuch emas , balki tafakkur va ideologik ustunlikning ham muhim rol o ‘ ynashini asoslaydi 5 . 2 Pareto V. (2001). The Rise and Fall of Elites: An Application of Theoretical Sociology . New Brunswick, NJ: Transaction Publishers. 3 Michels, R. (1915). Political Parties: A Sociological Study of the Oligarchical Tendencies of Modern Democracy . New York: Hearst’s International Library. 4 Mills, C. Wright. (1956). The Power Elite . New York: Oxford University Press. 5 Mannheim, K. (1929). Ideology and Utopia: An Introduction to the Sociology of Knowledge . London: Routledge & Kegan Paul. 7 Samuel Huntington (1927–2008). Huntington elitalarni jamiyatdagi barqarorlikni ta ’ minlovchi institutlar asosida o ‘ rganadi . U elitalarning boshqaruv qobiliyatini , professionalizmini va qonuniylikka sodiqligini jamiyat taraqqiyotining kafolati sifatida ko ‘ radi . Ayniqsa , u rivojlanayotgan davlatlarda elita - siyosiy institutlar o ‘ rtasidagi uzilishlarni chuqur tahlil qiladi 6 . 4. Elitalogiyaning fanlararo tabiati Elitalarni o ‘ rganish nafaqat sotsiologiya yoki siyosatshunoslik doirasida , balki quyidagi fanlar bilan bog ‘ liq holda olib boriladi :  Tarix – tarixiy elitalarning shakllanishi, sulolalar, aristokratiya;  Iqtisodiyot – iqtisodiy resurslarga egalik qiluvchi guruhlarning ijtimoiy ustunligi;  Falsafa — elitalarning ideologik asoslari, mafkuralari va ularning jamiyatda hokimiyatni qanday asoslashi falsafiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi;  Huquqshunoslik — elitalarning qonuniylikka asoslangan boshqaruvi, huquqiy institutlar orqali o‘z mavqeini mustahkamlash mexanizmlari o‘rganiladi;  Psixologiya — elita a’zolarining shaxsiyati, rahbarlik qobiliyatlari, qaror qabul qilish jarayonidagi psixologik omillar tahlil qilinadi;  Siyosiy nazariya — elitalarning hokimiyatni ushlab turish usullari, siyosiy institutlar bilan munosabatlari va ularning jamiyatdagi roli ko‘rib chiqiladi. Shunday qilib, elitalarni to‘liq va chuqur o‘rganish uchun fanlararo yondashuv zarur bo‘lib, bu sohada turli fanlarning o‘zaro integratsiyasi muhim ahamiyatga ega deb bilaman. 6 Huntington, S. P. (1968). Political Order in Changing Societies . New Haven: Yale University Press. 8 1.2 Elitaning asosiy turlari va tasnifi. Ushbu bo‘limda biz elitaning asosiy turlari va tasniflarini ko‘rib chiqamiz, ularning xususiyatlari, shakllanish mezonlari va jamiyatdagi o‘rni haqida ma’lumotlar beramiz. Elitaning asosiy xususiyatlari:  Jamiyatda yuqori mavqe va kuchga ega bo ‘ lish  Maxsus bilim yoki malakaga ega bo‘lish  Ijtimoiy rollarda yetakchilik qilish  Qonuniy yoki norasmiy hokimiyatni ushlab turish . Elitaning asosiy turlari . Elitaning turlari ko ‘ plab mezonlar asosida tasniflanadi : faoliyat sohasi , shakllanish tarixi , hokimiyat turi , ijtimoiy vazifalari va hokazolar . Quyida elitaning asosiy turlariga to‘xtalib o‘tamiz. A. Siyosiy elita. Siyosiy elita jamiyatda davlat hokimiyatini amalda ushlab turuvchi, siyosiy qarorlar qabul qiluvchi guruhdir. Ular parlament a’zolari, hukumat a’zolari, prezident yoki hukumat rahbarlari, siyosiy partiyalar yetakchilari kabi shaxslar bo‘lishi mumkin. Siyosiy elitaning asosiy vazifasi davlat boshqaruvini amalga oshirish va siyosiy barqarorlikni ta’minlashdir. Siyosiy elita ko‘pincha: Qonun chiqaruvchi va ijrochi hokimiyat organlarida faoliyat yuritadi, siyosiy qarorlar qabul qiladi va amalga oshiradi, davlat siyosatini belgilaydi 7 . B. Iqtisodiy elita. Iqtisodiy elita jamiyatda moliyaviy va iqtisodiy resurslarga ega bo‘lgan, ulardan keng ko‘lamda foydalanadigan, iqtisodiy qarorlar qabul qiluvchi guruhdir. Bunga yirik biznes egalari, bankirlar, moliya sektorining yetakchi vakillari kiradi. Ularning asosiy xususiyati – iqtisodiy resurslar ustidan nazorat qilish va iqtisodiy siyosatga ta’sir ko‘rsatish. Iqtisodiy elita ko‘pincha siyosiy elita bilan hamkorlikda bo‘lib, davlat boshqaruvida ham ishtirok etadi 8 . C. Ijtimoiy elita. Ijtimoiy elita jamiyatda ma’naviy, madaniy va ijtimoiy liderlikka ega bo‘lgan guruhlarni bildiradi. Bu qatlam odatda yuqori ijtimoiy mavqega ega bo‘lgan san’at, madaniyat, ilm-fan, ta’lim va diniy sohalarda faoliyat yurituvchi shaxslar va tashkilotlardan iborat bo‘ladi. Ularning asosiy vazifasi – jamiyatda ijtimoiy me’yorlar va qadriyatlarni shakllantirish, jamiyatni ma’naviy jihatdan boyitish 9 . D. Harbiy elita. Harbiy elita davlat xavfsizligi va mudofaa tizimini boshqaruvchi yuqori harbiy rasmiylardan iborat. Ular mamlakat 7 Parsons, T. (1960) . Structure and Process in Modern Societies . New York: Free Press. 8 To‘laganov, H. (2018) . Iqtisodiy siyosat va iqtisodiy elita: nazariy asoslar va tahlillar . Toshkent: Fan va texnologiya. 9 Bottomore, T. (1993) . Elites and Society . London: Routledge. 9 mudofaasini ta’minlash, harbiy siyosatni shakllantirish va amalga oshirish bilan shug‘ullanadi. Harbiy elita ko‘pincha siyosiy elita bilan yaqin aloqada bo‘ladi, ayniqsa harbiy diktatura yoki harbiy inqiloblar yuz beradigan joylarda 10 . Shakllanish tartibi bo‘yicha tasnif  An’anaviy elita (merosxo‘rlik asosida shakllangan, oilaviy aristokratiya)  Innovatsion elita (zamonaviy bilim va malaka asosida shakllanadi)  Situatsion elita (maxsus vaziyatlarda, inqiroz vaqti paydo bo‘lgan guruhlar) Hokimiyat turi bo‘yicha tasnif  Rasmiy elita (davlat organlari va institutlarida faoliyat yurituvchi)  Norasmiy elita (davlat rasmiyati tashqarisida, lekin ta’sirga ega bo‘lgan shaxslar) Jamiyatdagi vazifalari bo‘yicha tasnif  Qaror qabul qiluvchi elita  Ijrochi elita  Kuzatuvchi elita Elitalar ijtimoiy jamiyatda quyidagi muhim funktsiyalarni bajaradi:  Rahbarlik va boshqaruv — elita jamiyat va davlat boshqaruvini amalga oshiradi.  Resurslarni taqsimlash — elita iqtisodiy, madaniy va siyosiy resurslarni nazorat qiladi.  Qarorlar qabul qilish — ijtimoiy va siyosiy muammolar bo‘yicha muhim qarorlarni qabul qiladi.  Qadriyatlar shakllantirish — madaniy va ma’naviy sohada yetakchilik qiladi.  Jamiyat barqarorligini ta’minlash — elita jamiyatdagi tartib va qonunlarni ushlab turishga xizmat qiladi. Elitaning shakllanishi va almashinuvi Elita doimiy bo‘lmaydi, u vaqti-vaqti bilan yangilanib, almashib turadi. Elitaning almashinuvi ijtimoiy barqarorlik uchun muhimdir, chunki yangi g‘oyalar va 10 Domhoff, G. William (2006) . Who Rules America? Power, Politics, and Social Change . Boston: McGraw-Hill. 10 innovatsiyalar ushbu jarayon orqali jamiyatga kirib keladi. Elitaning almashinuvi ikki yo‘l bilan sodir bo‘ladi:  Vertikal almashuv — yangi avlod vakillari elita qatlamiga kiradi, eski avlod esa ketadi.  Gorizontal almashuv — elitaning ichida faollik darajasi o‘zgaradi, yangi guruhlar ko‘tariladi. Elita jamiyatning asosiy boshqaruvchi kuchi bo‘lib, uning turli turlari siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va harbiy sohalarda shakllanadi. Elitaning turlarini, shakllanish mezonlarini va funktsiyalarini yaxshi tushunish jamiyatni boshqarish, ijtimoiy barqarorlik va taraqqiyot uchun muhimdir. Elita jamiyatda rahbarlik qilish bilan birga, o‘zgarishlar va yangilanishlarning manbai ham bo‘la oladi. A.1 11 1.3 Elita va xalq o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar. Jamiyatlar tarixan ikki asosiy guruhga bo‘linib kelgan: yuqori tabaqa – elita va pastki tabaqa – xalq. Ushbu ikki guruh o‘rtasidagi munosabatlar ijtimoiy struktura, siyosiy hokimiyat, iqtisodiy resurslar va madaniy qadriyatlar orqali shakllanadi. Elita va xalq o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar jamiyatning barqarorligi, rivojlanishi va adolatliligi uchun muhim ahamiyatga ega. Elita – jamiyatda siyosiy, iqtisodiy yoki madaniy sohalarda yuqori mavqega ega bo‘lgan, qarorlar qabul qilishda asosiy rol o‘ynaydigan guruhdir. Elita tarkibi o‘zgarib turadi, lekin odatda siyosiy rahbarlar, biznesmenlar, oliy ta’lim muassasalarining rahbarlari, madaniy arboblar va ommaviy axborot vositalari vakillaridan iborat bo‘ladi. Xalq – jamiyatning keng qatlamlarini tashkil etuvchi, kundalik hayotda faol ishtirok etadigan, lekin siyosiy va iqtisodiy qarorlar qabul qilishda bevosita ishtirok etmaydigan guruhdir. Xalqning o‘zaro munosabatlari, madaniy qadriyatlari va hayot tarzi jamiyatning asosiy poydevorini tashkil etadi. Elita va xalq o‘rtasidagi munosabatlarni tushunishda bir nechta asosiy nazariy yondashuvlar mavjud: A. Madaniy gegemonlik nazariyasi: Antonio Gramsci tomonidan ishlab chiqilgan bu nazariyaga ko‘ra, elita o‘z madaniy qadriyatlarini ommaga singdirish orqali hukmronlik qiladi. Gramsci madaniy gegemonlikni jamiyatda elitaning ideologik ustunligini saqlab qolishning asosiy vositasi deb hisoblagan 11 . B. Konsotsiatsiya nazariyasi: Arend Lijphart tomonidan ishlab chiqilgan bu nazariyaga ko‘ra, ko‘p millatli jamiyatlarda elitalar o‘rtasida kelishuvlar orqali barqarorlikka erishish mumkin. Malayziya misolida, malay, xitoy va hind elitalari o‘rtasida tuzilgan "Malayziya ijtimoiy shartnomasi" orqali millatlararo tinchlik va barqarorlik ta’minlangan 12 . Elita va xalq o‘rtasidagi munosabatlarning xususiyatlari  Siyosiy munosabatlar: Elita va xalq o‘rtasidagi siyosiy munosabatlar jamiyatdagi hokimiyat taqsimoti, saylov tizimi, siyosiy ishtirok va fuqarolik jamiyati kabi omillar orqali shakllanadi. Demokratik jamiyatlarda elita va xalq o‘rtasidagi munosabatlar o‘zaro ishonch va hamkorlikka asoslanadi, biroq avtoritar rejimlarda elita ko‘pincha xalqni repressiya qilish va nazorat qilish orqali o‘z hokimiyatini saqlab qoladi.  Iqtisodiy munosabatlar: Elita va xalq o‘rtasidagi iqtisodiy munosabatlar boylik taqsimoti, ish bilan ta’minlash, ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimlari 11 McGill-Queen's University Press : "Consociational Democracy" kitobi 1974-yilda nashr etilgan. 12 Yale University Press : "Democracy in Plural Societies" kitobi 1977-yilda nashr etilgan. 12 kabi sohalarda namoyon bo‘ladi. Elita ko‘pincha iqtisodiy resurslarni nazorat qiladi, bu esa xalqning iqtisodiy imkoniyatlarini cheklaydi va ijtimoiy tengsizlikni kuchaytiradi.  Madaniy munosabatlar: Elita va xalq o‘rtasidagi madaniy munosabatlar ta’lim, san’at, axborot vositalari va urf-odatlar orqali shakllanadi. Elita o‘z madaniy qadriyatlarini ommaga singdirish orqali o‘z hokimiyatini mustahkamlaydi, xalq esa o‘z madaniy merosini saqlab qolishga intiladi 13 . Elita va xalq o‘rtasidagi munosabatlar jamiyatning barqarorligi, rivojlanishi va adolatliligi uchun muhim ahamiyatga ega. Agar elita va xalq o‘rtasidagi munosabatlar o‘zaro ishonch va hamkorlikka asoslansa, jamiyatda tinchlik va barqarorlik hukm suradi. Aksincha, agar bu munosabatlar ziddiyatli bo‘lsa, ijtimoiy norozilik, inqiloblar yoki urushlar yuzaga kelishi mumkin. Elita va xalq o‘rtasidagi munosabatlar jamiyatning ijtimoiy strukturasini shakllantiruvchi asosiy omillardan biridir. Ushbu munosabatlarning xususiyatlari va shakllari jamiyatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy tizimlariga ta’sir ko‘rsatadi. Elita va xalq o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni tahlil qilish orqali jamiyatdagi adolat, tenglik va barqarorlikni ta’minlash yo‘llarini aniqlash mumkin. 13 Bourdieu, Pierre. Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste . Harvard University Press, 1984. 13 II bob. Elitalogiya tarmoqlari: nazariy va amaliy tahlil 2.1 Elitalogiyaning asosiy tarmoqlari. Elitalogiya jamiyatdagi hukmron guruhlarni, ularning shakllanishi, faoliyati va jamiyatdagi o‘rni haqida ilmiy tadqiqotlar olib boruvchi ijtimoiy fan bo‘lib, bir nechta asosiy tarmoqlarga bo‘linadi. Ushbu tarmoqlar jamiyatning turli sohalarida hukmronlikni amalga oshiruvchi guruhlarni o‘rganadi va ularning jamiyatdagi roli, ta’siri va o‘zaro munosabatlarini tahlil qiladi. Bular: 1. Siyosiy elitalogiya. Siyosiy elitalogiya jamiyatdagi siyosiy hokimiyatni qo‘lga kiritgan va uni saqlab qolishga intilayotgan guruhlarni o‘rganadi. Bu tarmoqda siyosiy partiyalar, davlat idoralari, siyosiy liderlar va ularning jamiyatdagi roli tahlil qilinadi. Siyosiy elitalarning shakllanishi, ularning qarorlar qabul qilishdagi ta’siri va jamiyatdagi siyosiy barqarorlikka qo‘shgan hissasi o‘rganiladi. Siyosiy elitalar jamiyatdagi hokimiyatni taqsimlash va siyosiy tizimning samaradorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Siyosiy elitalar jamiyatdagi siyosiy tizimning barqarorligini ta’minlashda, qonunlar va siyosiy qarorlarni ishlab chiqishda, davlat siyosatini amalga oshirishda va xalqning siyosiy ishtirokini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega 14 . 2. Iqtisodiy elitalogiya. Iqtisodiy elitalogiya jamiyatdagi iqtisodiy resurslarni boshqaruvchi guruhlarni o‘rganadi. Bu tarmoqda yirik korporatsiyalar rahbarlari, bankirlar, sanoat magnatlari va ularning iqtisodiy tizimdagi o‘rni tahlil qilinadi. Iqtisodiy elitalarning qarorlar qabul qilishdagi ta’siri, boylik taqsimoti va iqtisodiy tengsizlik masalalari o‘rganiladi. Iqtisodiy elitalar jamiyatda iqtisodiy rivojlanish va barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ular iqtisodiy siyosatni shakllantirishda, bozor iqtisodiyotining ishlashini ta’minlashda, investitsiyalarni jalb qilishda va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda muhim ahamiyatga ega 15 . 3. Madaniy elitalogiya Madaniy elitalogiya jamiyatdagi madaniy qadriyatlarni, san’atni, ta’limni va ilm- fanni boshqaruvchi guruhlarni o‘rganadi. Bu tarmoqda san’atkorlar, olimlar, ta’lim muassasalarining rahbarlari va ularning jamiyatdagi madaniy rivojlanishga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi. Madaniy elitalar jamiyatda madaniy qadriyatlarni shakllantirish va madaniy rivojlanishni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ular ta’lim tizimini rivojlantirishda, ilm-fan va texnologiyalarni rivojlantirishda, san’at 14 Mosca G. (1939). The Ruling Class 15 Piketty T. (2014). Capital in the Twenty-First Century 14 va madaniyatni rivojlantirishda va jamiyatda madaniy ongni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega 16 . 4. Harbiy elitalogiya Harbiy elitalogiya jamiyatdagi harbiy kuchlarni boshqaruvchi guruhlarni o‘rganadi. Bu tarmoqda armiyaning yuqori rahbariyati, harbiy strategiyalar va ularning jamiyatdagi xavfsizlikka qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi. Harbiy elitalar jamiyatda ichki va tashqi xavfsizlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ular milliy mudofaa siyosatini shakllantirishda, harbiy strategiyalarni ishlab chiqishda, xavfsizlikni ta’minlashda va jamiyatda harbiy tayyorgarlikni oshirishda muhim ahamiyatga ega 17 . 5. Ijtimoiy elitalogiya Ijtimoiy elitalogiya jamiyatdagi ijtimoiy guruhlarni boshqaruvchi va ularga ta’sir ko‘rsatuvchi guruhlarni o‘rganadi. Bu tarmoqda diniy tashkilotlar rahbarlari, ijtimoiy tashkilotlar liderlari va ularning jamiyatdagi ijtimoiy barqarorlikka qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi. Ijtimoiy elitalar jamiyatda ijtimoiy adolat va barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ular ijtimoiy siyosatni shakllantirishda, ijtimoiy xizmatlarni ta’minlashda, ijtimoiy tenglikni ta’minlashda va jamiyatda ijtimoiy ongni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega 18 . 6. Axborot va kommunikatsiya elitalogiyasi Axborot va kommunikatsiya elitalogiyasi jamiyatdagi axborot oqimlarini boshqaruvchi guruhlarni o‘rganadi. Bu tarmoqda ommaviy axborot vositalari rahbarlari, jurnalistlar, blogerlar va ularning jamiyatdagi axborot oqimlariga ta’siri tahlil qilinadi. Axborot va kommunikatsiya elitalari jamiyatda axborot oqimlarini boshqarishda, ommaviy axborot vositalarini rivojlantirishda, jamiyatda axborot ongini shakllantirishda va axborot siyosatini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi 19 . 7. Norasmiy elitalogiya Norasmiy elitalogiya jamiyatdagi rasmiy tuzilmalar bilan bevosita bog‘liq bo‘lmagan, lekin jamiyatda muhim ta’sirga ega bo‘lgan guruhlarni o‘rganadi. Bu tarmoqda san’atkorlar, yozuvchilar, blogerlar, ijtimoiy faollar va ularning jamiyatdagi ta’siri tahlil qilinadi. Norasmiy elitalar jamiyatda madaniy qadriyatlarni shakllantirishda, ijtimoiy ongni shakllantirishda, siyosiy va ijtimoiy o‘zgarishlarni o‘rganadi 20 . 16 Bourdieu P. (1984). Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste 17 Huntington S. (1957). The Soldier and the State 18 Dahrendorf R. (1959). Class and Class Conflict in Industrial Society 19 McChesney R. (2004). The Problem of the Media 20 Gladwell M. (2008). Outliers: The Story of Success 15 2.2 Elitalar almashinuvi va generatsiyasi mexanizmlari. Elita almashinuvi nazariyasi, asosan, Vilfredo Pareto va Gaetano Mosca kabi olimlarning asarlarida o'z ifodasini topgan. Pareto "sikllar" nazariyasini ilgari surgan bo'lib, unga ko'ra, jamiyatda hukumatning yuqori tabaqasi doimiy ravishda almashib turadi. Pareto jamiyat doimo ikki asosiy qatlamga bo‘linishini ta’kidlaydi:  Elita – kuch , boylik , ta ’ sir va hokimiyatga ega bo ‘ lgan ozchilik ;  “Pastki omma” (massalar) – kuch va ta’sirdan mahrum bo‘lgan ko‘pchilik. Pareto jamiyatdagi siyosiy va ijtimoiy o‘zgarishlarni tushunishda elitalarning tarkibiy almashinuvi (elita almashinuvi) jarayonini asosiy mexanizm deb biladi 21 . Moska esa "politikaning ikki sinf" nazariyasini ishlab chiqqan, bunda u hukumatda doimiy ravishda faoliyat yurituvchi kichik guruhning mavjudligini ta'kidlagan. Moska siyosiy jamiyatlarning har doim ikki asosiy qismdan iborat bo‘lishini ta’kidlaydi: elitadan va ommadan . Unga ko‘ra:  Elita — kichik, ammo ta’sirli va boshqaruvchi qatlam bo‘lib, u har qanday jamiyatda siyosiy hokimiyatni ushlab turadi.  Ommaviy qatlam — bu ko‘pchilik, ularning ko‘pligi va ko‘pchilik bo‘lishiga qaramay, ular haqiqiy siyosiy hokimiyatga ega emas. Moska siyosiy elitaning asosiy xususiyatlari sifatida ularning tashkiliy birlik, birlikdagi yagona iroda, va qaror qabul qilishdagi samaradorlikini ko‘rsatadi. Moska nazariyasiga ko‘ra, har qanday siyosiy jamiyatda elita doimo mavjud bo‘ladi va ularning siyosiy hokimiyatni qo‘lida ushlab turishi tabiiy holat. Shu bilan birga, elitalarning o‘zgarishi, yangilanishi va davriy almashinuvi jamiyatning barqarorligi va rivojlanishi uchun muhimdir. 22 . Elita almashinuvi bir nechta mexanizmlar orqali amalga oshadi:  Siyosiy inqiloblar va islohotlar: Jamiyatdagi siyosiy tizimning tubdan o'zgarishi elita tarkibining yangilanishiga olib keladi.  Ijtimoiy harakatlar: Ijtimoiy qatlamlarning faollashuvi va ularning siyosiy jarayonlarga ta'siri elita almashinuvida muhim rol o'ynaydi.  Ta'lim va malaka oshirish: Yangi avlodning ta'lim olish va malaka oshirish orqali yuqori lavozimlarga ko'tarilishi elita tarkibining yangilanishiga olib keladi. 21 Pareto, Vilfredo. The Mind and Society (Trattato di Sociologia Generale) . – New York: Dover Publications, 1963. 22 Mosca, Gaetano. The Ruling Class . – New York: McGraw-Hill, 1939. 16  Iqtisodiy o'zgarishlar: Iqtisodiy tizimdagi o'zgarishlar, masalan, yangi sanoat tarmoqlarining rivojlanishi, yangi iqtisodiy guruhlarning shakllanishiga va ularning elita tarkibiga kirishiga sabab bo'ladi. Elita generatsiyasi: shakllanish jarayoni 1. Ijtimoiy mobilizatsiya. Elita generatsiyasi jarayoni ijtimoiy mobilizatsiya bilan bog'liq. Ijtimoiy mobilizatsiya — bu shaxslarning yoki guruhlarning jamiyatdagi ijtimoiy pozitsiyalarini o'zgartirish jarayonidir. Bu jarayon orqali yangi ijtimoiy guruhlar yuqori tabaqalarga ko'tariladi va yangi elita shakllanadi. 2. Ta'lim va ijtimoiylashtirish. Ta'lim va ijtimoiylashtirish jarayonlari yangi avlodning elita tarkibiga kirishida muhim ahamiyatga ega. Ta'lim orqali shaxslar kerakli bilim va ko'nikmalarni egallab, yuqori lavozimlarga ko'tarilish imkoniyatiga ega bo'ladilar. Ijtimoiylashtirish jarayonida esa shaxslar jamiyatning qadriyatlari, me'yorlari va normativlariga moslashadilar, bu esa ularning elita tarkibiga kirishiga yordam beradi. 3. Iqtisodiy imkoniyatlar. Iqtisodiy imkoniyatlar ham elita generatsiyasida muhim rol o'ynaydi. Iqtisodiy jihatdan qudratli shaxslar yoki guruhlar o'z boyliklari va resurslari orqali siyosiy va ijtimoiy ta'sirga ega bo'lishadi, bu esa ularning elita tarkibiga kirishiga olib keladi 23 . Elita almashinuvi va generatsiyasi jamiyatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy rivojlanishiga ta'sir ko'rsatadi. Agar elita almashinuvi tinch va tartibli ravishda amalga oshsa, bu jamiyatda barqarorlik va rivojlanishga olib keladi. Aksincha, agar elita almashinuvi zo'ravonlik yoki inqiloblar orqali amalga oshsa, bu jamiyatda beqarorlik va inqirozga sabab bo'lishi mumkin. Elita almashinuvi va generatsiyasi jarayonlarini tushunish orqali jamiyatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy rivojlanishini yaxshiroq anglash mumkin. Bu jarayonlarni tahlil qilish va o'rganish orqali jamiyatdagi o'zgarishlarni oldindan ko'rish va ularga samarali javob berish imkoniyatiga ega bo'lamiz. 23 Lipset, Seymour Martin. Political Man: The Social Bases of Politics . Garden City, NY: Doubleday, 1960. 17 III bob. Elitalarni shakllantirish va rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari. 3.1 Globallashuv sharoitida elitalarning o‘zgarishi. So‘nggi o‘n yilliklarda globallashuv siyosiy, iqtisodiy va madaniy sohalarda tub o‘zgarishlarga olib keldi. Bu jarayon elitalarning shakllanishi, ularning o‘zaro munosabatlari va hokimiyatni boshqarish usullariga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Globallashuvning ta’siri ostida elitalar ikki asosiy yo‘nalishda o‘zgarishlarni boshdan kechirmoqda: bir tomondan, transmilliy elitalarning shakllanishi va ularning global tarmoqlarda faoliyat yuritishi; ikkinchi tomondan, milliy elitalarning global jarayonlarga moslashishi va yangi siyosiy, iqtisodiy sharoitlarga javob berish usullarini ishlab chiqishi. I. Globallashuv va elitalarning shakllanishi. Transmilliy elitalarning shakllanishi. Globallashuv jarayonida milliy chegaralar ortida faoliyat yurituvchi transmilliy elitalar shakllandi. Brezis (2010) tomonidan olib borilgan tadqiqotda, globallashuv natijasida "transmilliy oligarxiya"ning paydo bo‘lishi ko‘rsatilgan. Bu oligarxiya, o‘zining o‘ziga xos madaniyati, etosi va identifikatsiyasi bilan ajralib turadi 24 . Shuningdek Davos Jahon Iqtisodiy Forumi kabi maxsus klublarda yig‘iladi. Texnokratik elitalarning roli. Globallashuv texnokratik mutaxassislarning siyosatda va iqtisodiyotda muhim rol o‘ynashini ta’minladi. Masalan, Xitoyda texnokratlar davlat apparatida muhim lavozimlarni egallab, siyosiy tizimni modernizatsiya qilishga hissa qo‘shmoqda 25 . Elita mobilizatsiyasi va migratsiya. Globallashuv elitalarning geografik mobilizatsiyasini oshirdi. Ular ko‘pincha o‘z mamlakatlaridan tashqarida yashashni afzal ko‘rishadi, bu esa ularning milliy identifikatsiyasini zaiflashtiradi. Laschning (1995) ta’kidlashicha, yangi elitalar o‘z mamlakatlarida yashashni kam afzal ko‘rishadi, bu esa ularning milliy mas’uliyatini kamaytiradi. II. Milliy elitalarning globallashuvga javobi Siyosiy va iqtisodiy moslashuv. Milliy elitalar globallashuv jarayoniga moslashish uchun siyosiy va iqtisodiy islohotlarni amalga oshirmoqda. Afrika, Yaqin Sharq va Meksikadagi ba’zi siyosiy elitalar, qisqa muddatli iqtisodiy foyda olish uchun G‘arb davlatlarining ta’siriga bo‘ysunishadi, bu esa ularning siyosiy mustaqilligini kamaytiradi . 24 Brezis, E. S. (2010). Globalization and the emergence of a transnational oligarchy. Globalization , 7(1), 25–38. 25 Bradley, M. & Montemayor, C. (2008). Globalization and Social Change in the Global South. Globalization , 7(1). 18 Demokratik jarayonlarning rivojlanishi. Globallashuv ba’zi davlatlarda demokratik jarayonlarning rivojlanishiga yordam berdi. Texnokratlar va siyosatshunoslar, xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikda, davlat boshqaruvini shaffof va samarali qilishga intilmoqdalar 26 . Populizmning kuchayishi. Globallashuvning salbiy ta’sirlaridan biri sifatida, ba’zi mamlakatlarda populistik harakatlarning kuchayishi kuzatilmoqda. Bu harakatlar, elitalarning xalqdan ajralib qolganini va ularning manfaatlarini himoya qilmasligini iddao qilmoqda. III. Elitalarning o‘zgarishining ijtimoiy va siyosiy oqibatlari Ijtimoiy stratifikatsiyaning kuchayishi. Globallashuv elitalar va oddiy fuqarolar o‘rtasidagi farqni kengaytirdi. Elitalar o‘z manfaatlarini himoya qilish uchun global tarmoqlarda faoliyat yuritmoqda, bu esa ijtimoiy tengsizlikni kuchaytiradi . Siyosiy barqarorlikka tahdid. Elitalarning globallashuvga moslashishi, ba’zi hollarda, siyosiy barqarorlikka tahdid solmoqda. Milliy manfaatlar va xalqning ehtiyojlari global jarayonlarga qarshi kelishi mumkin, bu esa siyosiy inqirozlarga olib keladi 27 . Demokratik institutlarning zaiflashuvi. Elitalarning globallashuvi, ba’zi hollarda, demokratik institutlarning zaiflashishiga olib keladi. Siyosiy qarorlar xalqning ishtirokisiz, faqat global manfaatlar asosida qabul qilinishi mumkin. 26 Brookings Institution. (2020). Does globalization promote democracy? 27 Friedman, T. L. (2005). The World Is Flat: A Brief History of the Twenty-first Century. Farrar, Straus and Giroux. 19 3.2 Elitalar tanlovining zamonaviy mezonlari Zamonaviy jamiyatda elitalar — ya’ni siyosiy, iqtisodiy, ilmiy, madaniy va boshqa sohalarda yetakchi mavqega ega bo‘lgan shaxslar — ijtimoiy taraqqiyotning muhim omillaridan biridir. Elitalarning shakllanishi va ularning tanlanish mezonlari ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar, madaniy qadriyatlar hamda siyosiy institutlarning xususiyatlariga bevosita bog‘liq. Ushbu maqolada elitalar tanlovining zamonaviy mezonlari va ularning ijtimoiy taraqqiyotdagi roli tahlil qilinadi. 1. An’anaviy mezonlar. An’anaviy jamiyatlarda elita asosan: Irsi yoki nasldan-naslga o‘tuvchi maqomlar orqali (monarxiyalar, aristokratiya); Moliyaviy boylik va yer mulkiga egalik asosida; Diniy yoki madaniy avlodlar mansubligi orqali; tanlangan. 2. Zamonaviy mezonlar. Zamonaviy demokratik va meritokratik jamiyatlarda esa elitalar tanlovi quyidagi mezonlar asosida amalga oshiriladi: Ta’lim va kasbiy malaka – yuqori sifatli ta’lim olgan, ilmiy yoki professional yutuqlarga ega bo‘lgan shaxslar; Liderlik salohiyati – tashkilotchilik, strategik fikrlash va ommaga ta’sir ko‘rsatish qobiliyati; Innovatsion fikrlash – yangi g‘oyalar yaratish, texnologik va ijtimoiy innovatsiyalarni amalga oshirish salohiyati; Ijtimoiy kapital – tarmoq, aloqalar va jamoatchilik bilan muloqot qilishdagi muvaffaqiyat; Axloqiy va fuqarolik mas’uliyati – ijtimoiy adolat, halollik, shaffoflik tamoyillariga sodiqlik 28 . 3. Zamonaviy jamiyatda elita tanlovining muammolari. Zamonaviy sharoitda elita tanlovi jarayonida quyidagi muammolar kuzatilmoqda: Nepotizm va korrupsiya – elitalarning shakllanishida shaxsiy manfaatlar, qarindoshlik aloqalari ustuvor bo‘lib qolmoqda; Sof meritokratiyaning zaifligi – ko‘plab jamiyatlarda salohiyatli shaxslar emas, balki aloqadorlar yuqori lavozimlarga chiqmoqda; 28 Khan, S. R. (2012). Privilege: The Making of an Adolescent Elite at St. Paul's School . Princeton University Press. 20 Axborot muhitining manipulyatsiyasi – ommaviy axborot vositalari orqali ayrim guruhlarning yolg‘on elita sifatida ko‘rsatilishi 29 . 4. Ilg‘or tajribalar va zamonaviy yondashuvlar Rivojlangan mamlakatlarda elita tanloviga quyidagicha yondashuvlar rivojlanmoqda: Ochiq tanlov tizimlari (masalan, AQShda ijtimoiy yetakchilar "open selection" orqali aniqlanadi) 30 ; Shaxsiy rivojlanish dasturlari (liderlik akademiyalari, startap inkubatorlari); Axloqiy skrining – nomzodlarning ijtimoiy mas’uliyati va axloqiy jihatdan baholanishi; Diversifikatsiya – elita safida turli jins, millat va ijtimoiy qatlam vakillarining teng ishtiroki. Elitalar tanlovining zamonaviy mezonlari ijtimoiy adolat, malakadorlik, shaffoflik va fuqarolik mas’uliyatiga asoslanishi zarur. Jamiyatning barqaror rivojlanishi uchun elita vakillari orasida haqiqiy bilimdon, vatanparvar, fidokor va liderlik fazilatlariga ega shaxslar bo‘lishi muhim ahamiyatga ega. Shu bois, elita tanlovi jarayonida zamonaviy ilmiy yondashuvlar va xalqaro tajribalarni hisobga olish dolzarbdir. 29 OECD (2023). Leadership for a High-Performing Civil Service . OECD Publishing. 30 Dahl, R. A. (1989). Democracy and Its Critics . Yale University Press. 21 3.3 O‘zbekiston sharoitida elita siyosatini takomillashtirish yo‘llari Siyosiy elita -jamiyatning siyosiy qarorlar qabul qilishda yetakchi rol o‘ynaydigan, siyosiy hokimiyatga bevosita yoki bilvosita ta’sir ko‘rsatadigan qatlamidir. O‘zbekiston sharoitida siyosiy elitaning shakllanishi va faoliyati davlat boshqaruvi, ijtimoiy barqarorlik va taraqqiyotga katta ta’sir ko‘rsatadi. Elita siyosatini takomillashtirish — demokratik jarayonlarni chuqurlashtirish, korrupsiyaga qarshi kurash, shaffoflik va hisobdorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. 1. O‘zbekistonda siyosiy elitaning shakllanishi va tarkibi Sovet davridan meros qolgan avtoritar boshqaruv uslublari o‘rniga yangi davrda O‘zbekiston milliy elitasining shakllanishida quyidagi bosqichlar kuzatilmoqda: a) Mustaqillik davridagi elita almashinuvi – Ijtimoiy-siyosiy strukturalarning yangilanishi; b) Prezident Shavkat Mirziyoyev davrida ochiqlik va islohotlar siyosati – elita tarkibida texnokratlar, yoshlar va ayollar ulushining ortishi 31 ; c) Davlat xizmatini isloh qilish – meritokratiya tamoyilining kuchayishi. 2. Elita siyosatidagi mavjud muammolar a) Siyosiy ixtisoslashuvning pastligi – ko‘plab lavozimlarga tayinlashda tajriba va malakadan ko‘ra sadoqat mezoni ustuvor bo‘lishi; b) Kadrlar zaxirasining yetarlicha shakllanmaganligi; c) Shaffoflik va hisobdorlikning yetishmasligi; d) Elitaning xalq bilan aloqalarining zaifligi. 3. Elita siyosatini takomillashtirish yo‘llari a) Meritokratiyani kuchaytirish 1) Rahbarlik lavozimlariga tayinlovlarni ochiq va shaffof tanlov asosida amalga oshirish; 2) Yangi avlod kadrlarini tayyorlashda davlat xizmati akademiyalarining rolini oshirish; 3) Xalqaro tajribalardan (masalan, Singapur, Janubiy Koreya) foydalanish. b) Institutsional islohotlar 1) Siyosiy partiyalar va jamoat tashkilotlari orqali elita almashinuvi mexanizmlarini rivojlantirish ; 31 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Davlat xizmatini isloh qilish to‘g‘risida” farmonlari. 22 2) Mahalliy kengashlar ( hokimiyat ) va parlament vakolatlarini kengaytirish orqali siyosiy elitaning demokratik asosda shakllanishini rag ‘ batlantirish . c) Axborot siyosatini takomillashtirish 1) Elita faoliyati ustidan ommaviy axborot vositalari va fuqarolik jamiyati tomonidan nazoratni kuchaytirish; 2) Davlat rahbarlari faoliyatida ochiqlik va hisobdorlikni ta’minlash. d ) Yoshlar siyosati orqali siyosiy zaminni kengaytirish 1) Yosh yetakchilarni siyosiy jarayonlarga jalb qilish ; 2) Yoshlar orasida siyosiy savodxonlikni oshirish dasturlarini kengaytirish 32 . O ‘ zbekiston sharoitida elita siyosatini takomillashtirish davlat boshqaruvining samaradorligini oshirish , fuqarolik jamiyatini mustahkamlash va barqaror rivojlanishni ta ’ minlashda muhim omildir . Bu borada institutsional islohotlar , kadrlar siyosatini modernizatsiya qilish va shaffoflikni kuchaytirishga alohida e ’ tibor qaratilishi lozim . 32 O‘zbekiston Respublikasi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti (SMTI) tahlillari. 23 Xulosa Ushbu ish davomida elitalogiya fanining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari , asosiy nazariy yondashuvlar , elitalarning tasnifi hamda xalq bilan bo ‘ lgan o ‘ zaro munosabatlari keng yoritib berildi . Tadqiqot natijalari shuni ko ‘ rsatdiki , elitalar jamiyat taraqqiyotida muhim rol o ‘ ynaydi . Ular qarorlar qabul qilishda yetakchi bo ‘ lib , ijtimoiy tizim barqarorligiga bevosita ta ’ sir ko ‘ rsatadi . Shu bilan birga , elitalar almashinuvi va generatsiyasi mexanizmlarining mavjudligi jamiyatning yangilanishi va ijtimoiy adolatni ta ’ minlashda muhim ahamiyat kasb etadi . Zamonaviy davrda , ayniqsa globallashuv sharoitida , elitalarning roli va funksiyalari keskin o ‘ zgarib bormoqda . Raqobatbardosh , bilimli , innovatsion fikrlovchi elitalar shakllanmoqda . Elitalarni tanlashda shaffoflik , professionallik va ijtimoiy mas ’ uliyat mezonlari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda . Umuman olganda , elitalogiya nafaqat nazariy , balki amaliy ahamiyatga ega fan sifatida ijtimoiy barqarorlik va taraqqiyotda alohida o ‘ rin tutadi . Uni chuqur o ‘ rganish orqali samarali elita siyosatini shakllantirish va takomillashtirish imkoniyati yuzaga keladi . O ‘ zbekiston sharoitida esa elitalarni shakllantirish va rivojlantirish bo ‘ yicha tizimli yondashuvga ehtiyoj mavjud . Milliy manfaatlarni ilgari suruvchi , xalq bilan bevosita bog ‘ langan , zamonaviy bilim va ko ‘ nikmalarga ega elita vakillarini tayyorlash orqali mamlakat taraqqiyotini yangi bosqichga olib chiqish mumkin . Bugungi kunda mamlakat ijtimoiy - siyosiy hayotida yangi bosqichga qadam qo ‘ yilayotgan bir paytda , elita vakillarining roli va mas ’ uliyati ham ortib bormoqda . Mavjud elita siyosatining samaradorligini oshirish uchun ularni shakllantirish , tanlash va almashinuvi jarayonlarini izchil takomillashtirish zarur . Birinchidan , elitalar tanlovida shaffoflik va adolatlilik tamoyillarini mustahkamlash , korrupsiya va nepotizm kabi salbiy holatlarga qarshi qat ’ iy kurashish muhim . Ikkinchidan , yosh , bilimli va tashabbuskor kadrlarga yo ‘ l ochish orqali elitalarning tarkibiy yangilanishiga erishish lozim . Uchinchidan , elitalarning xalq bilan bevosita muloqotini kuchaytirish , ularning faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini yo ‘ lga qo ‘ yish ijtimoiy ishonchni oshiradi . Bundan tashqari , zamonaviy elita vakillari nafaqat kasbiy bilim va malakaga , balki yuqori darajadagi ijtimoiy mas ’ uliyat , vatanparvarlik va strategik fikrlash qobiliyatiga ega bo ‘ lishi talab etiladi . Ularni muntazam qayta tayyorlash , xalqaro tajriba asosida rivojlantirish va professional rivojlanishga keng imkoniyatlar yaratish orqali O ‘ zbekistonda elita siyosatini yanada samarali yo ‘ lga qo ‘ yish mumkin . 24 Xulosa qilib aytganda , O ‘ zbekistonda barqaror va adolatli jamiyatni qurishda elitalarning sog ‘ lom shakllanishi va faol ishtiroki muhim ahamiyatga ega . Shu bois , elita siyosatini takomillashtirish strategik vazifa sifatida doimiy e ’ tibor markazida bo ‘ lishi kerak . 25 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Moska, G. (1896). Elementi di Scienza Politica . Roma: Fratelli Bocca Editori. 2. Pareto V. (2001). The Rise and Fall of Elites: An Application of Theoretical Sociology . New Brunswick, NJ: Transaction Publishers. 3. Michels, R. (1915). Political Parties: A Sociological Study of the Oligarchical Tendencies of Modern Democracy . New York: Hearst’s International Library. 4. Mills, C. Wright. (1956). The Power Elite . New York: Oxford University Press. 5. Mannheim, K. (1929). Ideology and Utopia: An Introduction to the Sociology of Knowledge . London: Routledge & Kegan Paul. 6. Huntington, S. P. (1968). Political Order in Changing Societies . New Haven: Yale University Press. 7. Parsons, T. (1960) . Structure and Process in Modern Societies . New York: Free Press. 8. To‘laganov, H. (2018) . Iqtisodiy siyosat va iqtisodiy elita: nazariy asoslar va tahlillar . Toshkent: Fan va texnologiya. 9. Bottomore, T. (1993) . Elites and Society . London: Routledge. 10. Domhoff, G. William (2006) . Who Rules America? Power, Politics, and Social Change . Boston: McGraw-Hill. 11. McGill-Queen's University Press : "Consociational Democracy"1974. 12. Yale University Press : "Democracy in Plural Societies" kitobi 1977 . 13. Bourdieu, Pierre . Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste . Harvard University Press, 1984. 14. Mosca G. (1939). The Ruling Class 15. Piketty T. (2014). Capital in the Twenty-First Century 16. Bourdieu P. (1984). Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste 17. Huntington S. (1957). The Soldier and the State 18. Dahrendorf R. (1959). Class and Class Conflict in Industrial Society 19. McChesney R. (2004). The Problem of the Media 20. Gladwell M. (2008). Outliers: The Story of Success 21. Pareto, Vilfredo. The Mind and Society (Trattato di Sociologia Generale) . – New York: Dover Publications, 1963. 22. Mosca, Gaetano. The Ruling Class . – New York: McGraw-Hill, 1939. 23. Lipset, Seymour Martin. Political Man: The Social Bases of Politics . Garden City, NY: Doubleday, 1960. 24. Brezis, E. S. (2010). Globalization and the emergence of a transnational oligarchy. Globalization , 7(1), 25–38. 25. Bradley, M. & Montemayor, C. (2008). Globalization and Social Change in the Global South. Globalization , 7(1). 26. Brookings Institution. (2020). Does globalization promote democracy? 26 27. Friedman, T. L. (2005). The World Is Flat: A Brief History of the Twenty- first Century. Farrar, Straus and Giroux. 28. Khan, S. R. (2012). Privilege: The Making of an Adolescent Elite at St. Paul's School . Princeton University Press. 29. OECD (2023). Leadership for a High-Performing Civil Service . OECD Publishing. 30. Dahl, R. A. (1989). Democracy and Its Critics . Yale University Press. 31. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Davlat xizmatini isloh qilish to‘g‘risida” farmonlari. Internet saytlari 32. https://www.ebsco.com/research-starters/political-science/cultural- hegemony?utm_source 33. https://globalization.icaap.org/content/v7.1/Bradley_Montemayor.html 34. https://www.brookings.edu/articles/does-globalization-promote-democracy- an-early-assessment 35. https://www.oecd.org/gov/leadership 36. https://lex.uz/uz/docs/-4549998?ONDATE=01.05.2023 37. https://isrs.uz/oz/smti-ekspertlari-sharhlari 27

MUNDARIJA

Kirish

I bob Elitalogiyaning nazariy asoslari

1.1 Elitalogiya fanining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari

1.2 Elitaning asosiy turlari va tasnifi

1.3 Elita va xalq o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar

II bob Elitalogiya tarmoqlari: nazariy va amaliy tahlil

2.1 Elitalogiyaning asosiy tarmoqlari

2.2 Elitalar almashinuvi va generatsiyasi mexanizmlari

III bob Elitalarni shakllantirish va rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari

3.1 Globallashuv sharoitida elitalarning o‘zgarishi

3.2 Elitalar tanlovining zamonaviy mezonlari

3.3 O‘zbekiston sharoitida elita siyosatini takomillashtirish yo‘llari

Xulosa

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить