Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 110.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Elitologiya rivojlanishining asosiy bosqichlari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVASIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI “SIYOSATSHUNOSLIK” KAFEDRASI SIYOSATSHUNOSLIK TA’LIMI YO’NALIShI “SIYOSIY ELITA VA YETAKCHILIK” FANIDAN KURS ISHI MAVZU : ELITILOGIYA RIVOJLANISHING ASOSIY BOSQICHLARI Toshkent 2025 MUNDARIJA: № Boblar va paragraflarning Betlar KIRISH. 3-4 BIRINCHI BOB. NAZARIY ASOSLARI JARAYON 5-20 1.1. Elitologiya fanining paydo bo‘lishi va uning shakllanish bosqichlari 5-12 1.2. Elita tushunchasi va uni 12-20 IKKINCHI BOB. ELITALARNING IJTIMOIY 21-30 2.1. Siyosiy elita va uning tarixiy evolyutsiyasi 21-27 2.2. Elitaning jamiyat boshqaruvidagi o‘rni va zamonaviy 27-30 XULOSA 31-32 FOYDALANI LGAN ADABIYOTL AR VA MANBALAR 33 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Bugungi globallashuv sharoitida har qanday jamiyatning ijtimoiy-siyosiy hayotini chuqur anglash uchun uni boshqarayotgan ijtimoiy qatlam – elita tushunchasini o‘rganish zarurati ortib bormoqda. Ayniqsa, O‘zbekistonda demokratik islohotlar jarayonida yetakchi fikr yurituvchilar, siyosiy rahbarlar va ijtimoiy faollar – zamonaviy elitaning vakillari sifatida ko‘zga tashlanmoqda. Elitologiya fani aynan shu qatlamning ijtimoiy tarkibi, funksiyasi, rivojlanish yo‘llarini o‘rganadi. Shu bois, ushbu mavzu bugungi kun ilmiy va amaliy nuqtayi nazardan ham dolzarb hisoblanadi. 1 O‘zbekistonda esa elitologik tadqiqotlar mustaqillikdan keyingi davrda jonlandi. Ayniqsa, siyosiy islohotlar, demokratik institutlarning rivojlanishi va fuqarolik jamiyatining shakllanishi bilan bog‘liq jarayonlar milliy elitalarning roli va funksiyalarini tahlil qilish zaruratini yuzaga chiqardi. Milliy elita tushunchasi, uning shakllanish mexanizmlari, o‘zaro aloqalari va xalq bilan munosabati masalalari elitologiyaning dolzarb mavzularidandir. 2 Kurs ishining ahamiyati. Elitologiyani o‘rganish orqali jamiyatdagi kuchlar muvozanatini tushunish, siyosiy qarorlarning qanday qabul qilinayotganini tahlil qilish va elitalar o‘rtasidagi almashinuv jarayonlarini baholash mumkin. Ayniqsa, mustaqil O‘zbekistonda shakllanayotgan milliy elita va uning jamiyat rivojidagi rolini ilmiy jihatdan baholash ushbu kurs ishining ahamiyatini oshiradi. Kurs ishining obyekti — Elitilogiya rivojlanishing asosiy bosqichlarini tahlil qilish. Kurs ishining predmeti — elitologiya fanining shakllanish bosqichlari va elitaning ijtimoiy rivojlanishdagi o‘rni. Kurs ishining maqsad va vazifalari 1.Elitologiya fanining tarixiy shakllanishini o‘rganish; 1 Xodiyev B. Yu. va boshqalar. Siyosatshunoslik fanidan o‘quv-uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: TDIU, 2005. – 94 b. 2 Alimov R. Zamonaviy siyosiy tafakkur asoslari. – Toshkent: Akademiya, 2017. – 193 b. 3 2.Elita tushunchasining turli nazariy yondashuvlardagi talqinini tahlil qilish; 3.Elitalarning zamonaviy jamiyatdagi ijtimoiy va siyosiy roli haqida xulosa chiqarish. 4.Elitaning jamiyat boshqaruvidagi o‘rni va zamonaviy tendensiyalarini yoritish Kurs ishining amaliy ahamiyati. Ushbu kurs ishi orqali ijtimoiy fanlar, xususan sotsiologiya, siyosatshunoslik va tarix yo‘nalishlarida tahsil olayotgan talabalarga elitologik bilimlar berish, mustaqil fikrlashni shakllantirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, u amaliy siyosiy tahlil, yetakchilik kompetensiyalarini baholashda qo‘llanilishi mumkin. Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki asosiy bob, har bir bobda ikki kichik bo‘lim, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 4 I BOB. ELITOLOGIYANING NAZARIY ASOSLARI VA SHAKLLANISH JARAYONI 1.1. Elitologiya fanining paydo bo‘lishi va uning shakllanish bosqichlari Elita tushunchasi qadimdan mavjud bo‘lib, u turli davrlarda turli mazmun kasb etgan. Dastlab bu tushuncha jamiyatdagi yuqori tabaqa yoki nufuzli shaxslarni anglatgan. Biroq elitologiya fan sifatida shakllanishi XIX asr oxiri va XX asr boshlariga to‘g‘ri keladi. Ayniqsa, Vilfredo Pareto, Gaetano Moska va Robert Mixelz kabi olimlarning ishlari elitologiya fani asoslarini yaratgan. Ular jamiyat boshqaruvi har doim nisbatan kichik, ammo kuchli bir guruh – elita tomonidan amalga oshirilishini ilmiy asoslashgan. 3 Vilfredo Pareto o‘zining "1901-yildan boshlab e’lon qilgan iqtisodiy va sotsiologik ishlarida" elitalar nazariyasini asoslab berdi. U jamiyatda doimo elita mavjud bo‘lib, ular siyosiy, iqtisodiy yoki madaniy kuchga ega bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi. Pareto “elitalar almashinuvi” g‘oyasini ilgari surdi. Uning fikricha, har qanday jamiyatda eskirgan yoki zaiflashgan elita o‘rnini yangi, ko‘proq kuchli va moslashuvchan elita egallaydi. Gaetano Moska esa elitaning siyosiy funksiyasini asoslab, “hukmron ozchilik” nazariyasini ilgari surgan. U jamiyatda har doim hukmronlik qiluvchi oz sonli sinf mavjud bo‘lishini va ular turli institutlar orqali o‘z ustunligini saqlab qolishini ta’kidlagan. Uning nazariyasi siyosiy elita tushunchasini chuqurroq tahlil qilishga imkon yaratdi. Robert Mixelz esa “oligarxiya temir qonuni” g‘oyasi bilan tanilgan. U siyosiy partiyalarni tahlil qilib, har qanday demokratik tuzum vaqt o‘tishi bilan oligarxik xususiyat kasb etishini ko‘rsatgan. Uning fikricha, yetakchilar doimo ko‘proq vakolatga ega bo‘lishga intiladi, bu esa ularni elita sifatida mustahkamlaydi. 3 Davies P. Elites and Power in British Politics. – London: Longman, 1996. – 252 p. 5 XX asr davomida elitologiya fanining rivojlanishida amerikalik olimlar ham katta hissa qo‘shdi. C. Rayt Mills o‘zining "Power Elite" (Kuch elitalari) asarida AQSh jamiyatidagi siyosiy, iqtisodiy va harbiy elitalarning o‘zaro aloqalari va jamiyatdagi ustun mavqeini tahlil qiladi. Uning nazariyasi zamonaviy elitalarning konsolidatsiyalangan shakllarini o‘rganishga imkon beradi. 4 Keyinchalik elitologiya sotsiologiya, siyosatshunoslik va iqtisodiyot fanlari bilan bog‘langan holda yanada chuqurroq o‘rganila boshlandi. Elita faqat siyosiy doirada emas, balki madaniy, iqtisodiy, intellektual va harbiy sohalarda ham o‘z ifodasini topa boshladi. Shuningdek, zamonaviy ilm-fan elita tushunchasini gender, etniklik, milliylik kabi omillar bilan bog‘lab o‘rganishga kirishdi. O‘zbekistonda esa elitologik tadqiqotlar mustaqillikdan keyingi davrda jonlandi. Ayniqsa, siyosiy islohotlar, demokratik institutlarning rivojlanishi va fuqarolik jamiyatining shakllanishi bilan bog‘liq jarayonlar milliy elitalarning roli va funksiyalarini tahlil qilish zaruratini yuzaga chiqardi. Milliy elita tushunchasi, uning shakllanish mexanizmlari, o‘zaro aloqalari va xalq bilan munosabati masalalari elitologiyaning dolzarb mavzularidandir. Elitalarning zamonaviy nazariyasini shakllantirishda yetakchi rol G. Moska va V. Paretoga tegishli. Bundan tashqari, ushbu mualliflar va ularning izdoshlari o'rtasida ustuvorlik to'g'risida nizo bor edi va davom etmoqda. Hukmron sinf va uning ijtimoiy-siyosiy jarayondagi rolining yaxlit kontseptsiyasi G.Moska tomonidan ilgari surilgan. Ushbu kontseptsiya 1896 yilda nashr etilgan "Siyosatshunoslik elementlari" kitobida shakllantirilgan va 1923 yilda ikkinchi qayta ko'rib chiqilgan va kengaytirilgan nashrdan keyin keng tarqalgan. Moska kontseptsiyasining asosiy pozitsiyasi jamiyatning hukmron ozchilik va siyosiy qaram ko'pchilikka bo'linishidir. Moska o‘z pozitsiyasini shunday shakllantiradi: “Sivilizatsiyaga zo‘rg‘a yaqinlashayotgan jamiyatlardan tortib, zamonaviy ilg‘or va qudratli jamiyatlargacha bo‘lgan barcha jamiyatlarda har doim odamlarning ikki toifasi paydo bo‘ladi – hukmronlik qiluvchi sinf va 4 Arendt H. The Origins of Totalitarianism. – New York: Harcourt Brace, 1951. – 498 p. 6 boshqariladigan sinf. Siyosiy hayotda biz hammamiz bu hukmron (yoki siyosiy) sinfning mavjudligini tan olamiz. Ushbu formula ko'plab elitizm nazariyotchilari tomonidan siyosiy elita asoslari uchun "klassik" formula sifatida keltirilgan. Davlat ishlarini va jamiyatni boshqarishni aholining eng kichik qatlami amalga oshiradiganligi sababli, Moska "demokratiya" tushunchasiga shubha bilan qaraydi: "Aristotel demokratiya deb atagan narsa shunchaki "jamiyatning juda ko'p a'zolari uchun aristokratiya" edi. Moska demokratiyani ozchilikning bir xil hokimiyati uchun kamuflyaj, plutokratik demokratiya deb hisoblaydi va aynan demokratik nazariyani rad etishda "bu ishning asosiy vazifasi" ekanligini tan oladi. Bundan tashqari, ozchilikning ko'pchilik ustidan hokimiyati u yoki bu darajada qonuniydir, ya'ni u ko'pchilikning roziligi bilan amalga oshiriladi. Moska shuni ko'rsatadiki, bu boshqaruvchi ozchilik uyushgan ozchilikdir. Ozchilik qolgan ommaga nisbatan uyushganroq, degan xulosaga kelib, shakllangan ozchilik va uning shaxslari boshqariladigan ommadan moddiy, intellektual va hatto ma’naviy ustunlikni ta’minlovchi sifatlari bilan farqlanadi, degan xulosaga keladi. Moska shuningdek, ko'pincha bu ozchilikni kulrang massadan ajratib turadigan "ma'naviy ustunlik" va "harbiy jasorat" emas, balki ularning boylik bilan bog'liqligini ta'kidlaydi. Tinchlik davrida, harbiy kuch ishlatishga hojat qolmaganda, eng yaxshi lavozimlarni moliya va boylik bilan yaxshiroq ta’minlanganlar egallashini dalil sifatida keltiradi. Moskaning aytishicha, tarixiy jarayonga qaramay, ozchilikning siyosiy hokimiyati yo’qolib ketmaydi, balki o’zgarib boradi, chunki uning a’zolari tarkibi, tuzilishi, a’zolariga qo’yiladigan talablar o’zgaradi va bundan tashqari, tarixiy jarayonni belgilaydi. Moska siyosiy vaziyatning xususiyatiga qarab uyushgan ozchilikning avtokratik va liberal tamoyillarini ajratadi va xalq suvereniteti va vakillik hokimiyati tushunchalarini tanqid qiladi. Mosca uchun elitaga "yangi qon" oqimi jamiyatnin g sog'lom rivojlanishining kalitidir. Moskaning qarashlarini o rganishni yakunlar ekan, shuniʻ ta kidlash mumkinki, uning uchun elita boshqaruvi aynan hukmron ozchilikning ʼ 7 o z kuchini oqlashga intilishi va ko pchilikni uning qonuniyligiga ishontirishga ʻ ʻ intilishidir. 5 Elitologiyaning yana bir asoschisi italyan olimi Vilfredo Pareto hisoblanadi. U siyosatshunoslikka matematik va statistik tadqiqot usullarini qo'shgan. Pareto ijodiga Millning liberal qarashlari ham, Nitssheni ng individualistik qarashlari ham ta'sir ko'rsatdi. Pareto jamiyatni yaxlit, uning qismlarini esa butunning funksional elementlari sifatida ko‘rgan. Pareto fikricha, ijtimoiy tizim muvozanatga intiladi va bu muvozanat statik emas, balki dinamikdir, ijtimoiy tuzilmaning dinamikasi esa elita – hukmron ozchilik tomonidan boshlanadi va hatto belgilanadi. Elitaning identifikatsiyasi Paretoning ijtimoiy tahlilining boshlang'ich nuqtasidir: "Bir nechta va qisqa muddatli istisnolarni chetga surib qo'ysak, biz hamma joyda hokimiyatni qisman kuch bilan, qisman ko'proq bo'lgan boshqariladigan sinf roziligi bilan ushlab turadigan kichik hukmron sinfga egamiz." Elitani aniqlash uchun Pareto statistik usuldan foydalanadi va Paretoning aytishicha, boylar ijtimoiy piramidaning eng yuqori qismini, kambag'allar esa o'z navbatida uning asosini tashkil qiladi. Shuningdek, u jamiyatni muayyan faoliyat sohalaridagi qobiliyatlarga ko'ra tasniflash mumkinligini ta'kidlaydi. Pareto yondashuvi jamiyatning ijtimoiy tabaqalanishini tushunishga yordam beradi. Elita - bu mavjudlik uchun haqiqiy kurashda ustunlik qiladiganlar. Pareto ta'kidlashicha, faoliyatning turli sohalariga bo'linish qisman boylik taqsimotida namoyon bo'ladi. Pareto jamiyatning elita va ommaga bo linishi ʻ muqarrarligini ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida namoyon bo ladigan ʻ odamlarning individual qobiliyatlari tengsizligidan xulosa qildi. Katta ta'sir va boylikka ega bo'lgan shaxslar "jamiyatning yuqori qatlamini, elitani" tashkil qiladi. Pareto ular orasida birinchi navbatda tijorat, harbiy va diniy elitani o'z ichiga oldi. Jamiyatning siyosatda hal qiluvchi rol o'ynaydigan qismini Pareto hukmron elita deb ataydi. Ko'rib turganingizdek, hukmron elita tushunchasiga elitaning hamma 5 Alimov R. Zamonaviy siyosiy tafakkur asoslari. – Toshkent: Akademiya, 2017. – 193 b. 8 vakillari ham kirmaydi. Shunday qilib, taniqli olimlar elitaning bir qismidir, lekin ular hukmron elitaning bir qismi emas. Ijtimoiy dinamikani tushuntirish uchun Pareto o'zining mashhur "elita aylanish" nazariyasini shakllantiradi: ijtimoiy tizim muvozanatga intiladi va buzilganda vaqt o'tishi bilan unga qaytadi; tizimning tebranish jarayoni va uning muvozanatning "normal holatiga" kelishi ijtimoiy tsiklni tashkil qiladi; Tsiklning borishi elitalarning aylanish xususiyatiga bog'liq. Elitalarning faoliyati, ularning tuzilishi va elitani yollash shakllari butun ijtimoiy tizim tomonidan belgilanadi va shuning uchun turli ijtimoiy tizimlarda elitalarning xatti-harakatlari har xil. Elitalar, ayniqsa yopiqlar, vaqt o'tishi bilan tanazzulga yuz tutadilar. "...shu bilan birga, dastlab hukmron elitaning muhim qismi bo'lgan ba'zi aristokratiyalar, ayniqsa harbiy zodagonlarda bo'lgani kabi, oxir-oqibat uning eng ahamiyatsiz elementiga aylandi. Aristokratiyalar abadiy emas bir muncha vaqt o'tgach, ular yo'q bo'lib ketadi. Tarix aristokratiya qabristonidir." Pareto ta'kidlaydiki, vaqt o'tishi bilan hukmron sinf quyi tabaqalardan bo'lgan oilalar tufayli nafaqat son, balki sifat jihatidan ham tiklanadi. Pareto tarixiy jarayonni elitaning asosiy turlarining abadiy aylanishi sifatida tasvirlashga intiladi. “Elitalar jamiyatning quyi qatlamlaridan vujudga keladi va kurash jarayonida yuqori qatlamlarga ko‘tariladi, u yerda gullab- yashnaydi va oxir-oqibat tanazzulga yuz tutadi, yo‘q bo‘lib ketadi va yo‘q bo‘lib ketadi. 6 Shu bilan birga, Paretoning ta'kidlashicha, elitani zo'ravonlik bilan aralashtirib yubormaslik kerak, bu ko'pincha zaiflikning hamrohidir. Inqiloblar faqat elitaning o'zgarishi va kurashidir. Shu bilan birga, tarix nafaqat zodagonlar qabristoni, balki zodagonlar ketma-ketligi hamdir. "Hukmron sinf quyi tabaqalardan chiqqan oilalar bilan to'ldiriladi." Pareto uchun ijtimoiy jarayon turli faoliyat sohalarida elitaga tanlash vositasi sifatida raqobatning tarqalishi bilan bog'liq. 7 6 Davies P. Elites and Power in British Politics. – London: Longman, 1996. – 252 p. 7 Davies P. Elites and Power in British Politics. – London: Longman, 1996. – 252 p. 9 Pareto demokratik nazariyalarga ishonchsizlik va shubha bilan qaradi. Pareto demokratik rejimlarni pluto-demokratik deb atadi, ularni yalang'och zo'ravonlikdan ko'ra ayyorlik va topqirlikni afzal ko'radigan va o'z hokimiyatini targ'ibot, siyosiy kombinatsiyalar va manevrlar orqali saqlaydigan elita "tulkilar" hukmronligi deb hisobladi. Pareto sinfiy kurash jahon tarixidagi eng muhim hodisa ekanligini qayd etadi, lekin sinfiy kurash ishlab chiqarish vositalarining mulkiy munosabatlaridan kelib chiqadigan iqtisodiy sabablar ta’sirida vujudga keladi, deb qarash noto‘g‘ri ekanligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, siyosiy hokimiyat uchun kurash ham elita va omma o‘rtasidagi to‘qnashuvning, ham hukmron va nodavlat elita o‘rtasidagi raqobatning asosiy sababi bo‘lishi mumkin. Pareto va Moskaning boshlang'ich pozitsiyalarining o'xshashligi bilan bir qatorda, ularning farqlarini ham qayd etish mumkin. Pareto elitaning bir turini boshqasi bilan almashtirishni ta'kidlagan bo'lsa, Mosca elitaga ommaning "eng yaxshi" vakillarining asta-sekin kirib borishini ta'kidladi. Agar Mosca siyosiy omil harakatini mutlaqlashtirsa, Pareto elita dinamikasini ko'p jihatdan psixologik jihatdan tushuntiradi: elita siyosiy mifologiyani o'z zimmasiga olgan holda ommaga hukmronlik qiladi, ayni paytda uning o'zi oddiy ongdan yuqoriga ko'tariladi. Moska uchun elita siyosiy tabaqadir; Paretoning elita haqidagi tushunchasi kengroq va antropologikdir. 8 Agar R.Mishels asarlariga to‘xtalmaganimizda, elitologiya asoschilari ro‘yxati to‘liq bo‘lmas edi. Mishelning shon-sharafi, birinchi navbatda, u shakllantirgan "oligarxik tendentsiyalarning temir qonuni" bilan bog'liq. Ushbu qonunning mohiyati shundan iboratki, "demokratiya o'zini saqlab qolish va ma'lum bir barqarorlikka erishish uchun" tashkilot tuzishga majbur bo'ladi va bu elita - faol ozchilikni ajratish bilan bog'liq bo'lib, bu ozchilik ustidan bevosita nazorat qilishning imkoni yo'qligi sababli omma ishonishi kerak, shuning uchun 8 Arendt H. The Origins of Totalitarianism. – New York: Harcourt Brace, 1951. – 498 p. 10 demokratiya muqarrar ravishda oligarxiyaga aylanadi. Dastlab, Mishels haqiqiy demokratiya darhol, to'g'ridan-to'g'ri ekanligini ta'kidladi; Vakillik demokratiyasi oligarxizm urug'ini o'z ichiga oladi. Shunda Mishels oligarxiya yirik ijtimoiy tuzilmalar uchun hayotning muqarrar shakli degan xulosaga keladi. Mishel Rousseau g'oyasini hamdardlik bilan keltiradiki, omma o'z suverenitetini topshirish orqali suverenlikni to'xtatadi; uning uchun vakillik shaxsiy irodani ommaning irodasiga o'tkazish demakdir. "Omma hech qachon hukmronlik qilishga tayyor emas, lekin unga kirgan har bir shaxs, agar u yuqoriga ko'tarilish va etakchi bo'lish uchun zarur ijobiy yoki salbiy fazilatlarga ega bo'lsa, bunga qodir". Tashkilotsiz, boshqaruv apparatisiz va professional elitasiz demokratiyaning mumkin emasligi muqarrar ravishda mavqe va imtiyozlarning mustahkamlanishiga, ommadan ajralib ketishiga va rahbarlarning amalda o'zgarmasligiga olib keladi. To'g'ridan-to'g'ri demokratiyaning mumkin emasligi, birinchi navbatda, "hisoblash" dan kelib chiqadi. Gigant mitinglar ovozlarni hisoblamasdan yoki turli fikrlarni hisobga olmasdan, tafsilotlarga berilmasdan to'liq rezolyutsiyalarni qabul qilishga moyildir. Olomon odamni almashtiradi va siqib chiqaradi. Qolaversa, ommani faol mehnatga ko‘taruvchi xarizmatik rahbarlar o‘rnini byurokratlar, inqilobchilar va havaskorlar o‘rnini konservatorlar va opportunistlar egallaydi. Rahbarlar guruhi tobora yakkalanib, yopiq bo'lib, birinchi navbatda o'z imtiyozlarini himoya qiladi va uzoq muddatda hukmron elitaning ajralmas qismiga aylanadi. Shunday qilib, ommaning etakchilari elitaning bir qismiga aylanib, uning manfaatlarini va shu bilan o'zlarining imtiyozli mavqeini himoya qilishni boshlaydilar. Lekin omma manfaatlari bilan ommaviy tashkilotlarning byurokratik rahbarlarining manfaatlari to‘g‘ri kelmaydi. Shu bilan birga, Mishels elita tuzilmasining demokratik mimika bilan shug'ullanish qobiliyatini inkor etmaydi. Shunday qilib, elita "ommani boshqarish orqali o'zini tashkil qiladi va mustahkamlaydi", Mishels har qanday ijtimoiy tashkilotning elita tuzilishini muqarrar deb hisoblaydi. "Har qanday tashkilotning zaruriy natijasi bo'lgan rasmiy ixtisoslashuv" professional rahbarlikka ehtiyojni keltirib chiqaradi. Bundan 11 tashqari, hukmron ozchilik hech qanday holatda eng yaxshi, yuksak axloqli odamlar emas, lekin ko'pincha ular shuhratparast va demagoglardir. Mishelning asosiy argumenti shundaki, yirik tashkilotlarni neo-oligarxik boshqarish texnik jihatdan mumkin emas. 9 Biroq, biz xronologik printsip asosida taqdim etgan tasnif ko'plab muhim kamchiliklarga ega. Elitologik nazariyalarni boshqa asoslar bo'yicha, masalan, asoslash usullari, metodologik tamoyillari va elitologik tushunchalarni qurish tamoyillari bo'yicha tasniflash mumkin. 10 1.2. Elita tushunchasi va uni o‘rganishdagi asosiy yondashuvlar Elitologlarni siyosiy yo'nalishlari va majburiyatlariga ko'ra ajratish ham o'rinli ko'rinadi. Va bu erda biz (ba'zida hayratlanarli emas) elitologiya zamonaviy siyosiy spektrning deyarli barcha yo'nalishlari va soyalarini ifodalashini ko'ramiz. Nihoyat, elitologiyani geografik, aniqrog'i, mintaqaviy xususiyatlariga ko'ra ajratish mumkin. Bu erda biz G'arbiy Evropani elitologiyaning beshigi sifatida ajratib ko'rsatishimiz mumkin, keyin esa ikkinchi jahon urushidan keyin elitologiyaning rivojlanish markazi o'zgargan AQSh elitologiyasi. Rivojlanayotgan mamlakatlar elitologiyasi o ziga xos xususiyatlarga ega bo lib, bu yerda an anaviy elita va ʻ ʻ ʼ modernizatsiya elitalari tadqiqot markazida turadi. Va Rossiyada elitologiya inkor etilmaydigan o'ziga xos xususiyatga ega. Totalitarizm va eng qattiq mafkuraviy taqiqlar sharoitida u, hech bo'lmaganda, sovet elitasini o'rganish bilan bog'liq holda, asosan er osti dissidenti yoki emigratsiyasi edi, ammo hozir er ostidan paydo bo'lib, totalitar davrda yo'qotilgan yillarning o'rnini to'ldirib, tezda jadal rivojlanmoqda. G'arbiy Evropa va Shimoliy Amerika elitologik maktablarining qiyosiy siyosiy tahlili qiziqish uyg'otadi. Agar Yevropa elitologiyasi ko'proq qiymatli yondashuv bilan tavsiflangan bo'lsa, Shimoliy Amerika elitologiyasi ko'proq 9 Yakovlev L. Siyosiy elita nazariyalari. – Moskva: ROSSPEN, 2001. – 208 b. 10 Davies P. Elites and Power in British Politics. – London: Longman, 1996. – 252 p. 12 strukturaviy- funktsional yondashuv bilan tavsiflanadi. Rivojlanayotga n mamlakatlar elitologiyasi haqida gapirganda, eng ilg'or va rivojlangan Lotin Amerikasi elitologiyasining alohida rolini ta'kidlash kerak. Afsuski, yuqoridagi sabablarning birortasiga asoslangan bo'linishlarning hech biri to'liq va to'liq bo'lmaydi. Va shuning uchun, har qanday asosda bo'linishni amalga oshirish qanchalik vasvasa bo'lmasin, bu mumkin emasdek tuyuladi; aniqrog‘i, bunday bo‘linish to‘liqlik va biryoqlamalikdan aziyat chekar edi. Shu bois, bu biz chizayotgan elitologiya yo‘nalishlari panoramasini yanada rang-barang va kamroq uyg‘unlashtirgan bo‘lsa-da, real manzarani to‘liqroq aks ettirishini tushunib, bir qancha asoslar bo‘yicha bo‘linishga majburmiz. Shunday qilib, elitologiya yo'nalishlarini tasniflash, albatta, ko'p o'lchovli bo'lib chiqadi, ya'ni bir nechta mezonlarga asoslanib, bir nechta asoslar bo'yicha amalga oshiriladi. Shu bilan birga, biz turli asoslar bo'yicha tasniflash uni yanada og'irlashtirishini va biz aniqlagan yo'nalishlarning qisman bir-biriga mos kelishiga olib kelishini bilamiz. Shunday qilib, biz taklif qilayotgan bo'linish ko'p o'lchovli bo'lib chiqadi, aniqrog'i, xronologik printsipdan boshlab, biz uni boshqa mezonlar, birinchi navbatda, elitologiyaning u yoki bu yo'nalishining dastlabki uslubiy ko'rsatmalari, shuningdek, siyosiy yo'nalishlar bilan to'ldiramiz. 11 Elitizmning fashistik talqinining tavsifiga o'tishdan oldin, biz Moska, Pareto, Mishels, Sorel nazariyalari va fashistik mafkura o'rtasidagi bog'liqlik masalasini aniqlab olishimiz kerak. Bu masala G'arb siyosatshunosligi adabiyotlarida yarim asrdan beri muhokama qilinmoqda. Shu bilan birga, nafaqat turli xil, balki qarama-qarshi qarashlar ham paydo bo'ldi - elitizm va fashizm o'rtasidagi to'g'ridan-to'g'ri bog'liqlik haqidagi da'volardan tortib, ular o'rtasidagi har qanday aloqani butunlay inkor etishgacha. Oxirgi nuqtai nazar biz uchun eng kam ishonarli ko'rinadi. Keling, birinchi nuqtai nazar tarafdorlarining fikrlarini keltiramiz. Mashhur italyan siyosatshunosi F.Ferrarotti shunday deb yozadi: “Moskaning g‘oyalari, 11 Yakovlev L. Siyosiy elita nazariyalari. – Moskva: ROSSPEN, 2001. – 208 b. 13 xuddi Pareto va Mishel g‘oyalari kabi,... bu mualliflarning pozitsiyalaridan qat’i nazar, fashizmni oqlash uchun siyosat sohasida mos bo‘lib chiqdi”. Amerikalik sotsiolog Zander yanada aniqroq yozadi va fashizm "Pareto g'oyalarini amalda amalga oshirishdir" deb ta'kidlaydi. Amerikalik so‘l-radikal sotsiolog R. Barklining hukmi ham xuddi shunday qat’iydir: “Elita nazariyalarining nasabnomasi quyidagicha: Platon va Nitsshedan Pareto va Moskagacha va undan keyin fashizmgacha, urushdan keyingi davrda esa neokonservatizmgacha”. Bu hukmlarda haqiqat bor, garchi u juda to'g'ridan-to'g'ri, qat'iy va shuning uchun biroz bir tomonlama ifodalangan. Endi boshqa tomonni va u keltirgan dalillarni tinglaylik. Mashhur amerikalik siyosatshunos J.Sartori bu masalada boshqacha pozitsiyani egallaydi. U shunday deb yozadi: elita nazariyalari "yo to'g'ri yoki yolg'ondir, lekin mening fikrimcha, ular fashistik yoki antifashistik ekanligi haqida bahslashish befoyda". Bundan ham mashhur fransuz siyosatshunosi R.Aron Moska va Pareto nazariyalari bilan fashizm o rtasida bog liqlik mavjudligiga keskin e tiroz bildiradi va ʻ ʻ ʼ Paretoning “avtoritarizm va intellektual liberalizm o rtasida tebranishini” keltirib ʻ o tadi. Aron har qanday siyosiy rejim oligarxik, faqat fashistik rejimlar aniq, ochiq, ʻ katta darajada, konstitutsiyaviy-plyuralistik rejimlar esa kamroq darajada, deb hisoblardi. 12 1970-yillarning oxirida inglizlarning Siyosiy tadqiqotlar jurnalida elitizm va fashizm o'rtasidagi munosabatlar masalasi bo'yicha xarakterli munozara boshlandi. Uni D.Bithamning ikkita maqolasi ochdi, unda muallif 20-yillarda Mishelning fashizmga xayrixohligi tasodifiy emasligini, ular uning bizga tanish bo‘lgan “Siyosiy partiyalar” kitobida ishlab chiqilgan nazariy konsepsiyalari bilan bevosita bog‘liqligini juda ishonchli ta’kidladi. Bethamga R.Bennet qarshi chiqdi, u “Mishelsning sotsializmdan fashizmga evolyutsiyasi (sotsial demokratiyaga dastlabki xayrixohligini nazarda tutadi) uning shaxsiy tarjimai holi haqiqatidir, balki uning tushunchalarining fashizm bilan mantiqiy bog‘lanishining natijasi 12 Muxitdinova M. Siyosiy elitalar va ularning ijtimoiy roli. – Toshkent: Ilm ziyo, 2016. – 145 b. 14 emas”, deb ta’kidladi. Bennetga ko'ra, elita nazariyalari va fashistik mafkura o'rtasida "zaruriy aloqa" yo'q. "Elitistik nazariyalar tomonidan ko'tarilgan asosiy savol, deydi Bennet, ular fashistik mafkura uchun shunchaki ishlab chiqilgan qoplamalarmi emas, balki zamonaviy sanoat jamiyatlari va siyosiy partiyalar demokratiya maqsadlariga mos keladimi yoki yo'qmi". Bennet elita nazariyalari siyosiy jihatdan neytral, ular "hech qanday siyosiy yo'nalishni aniq ko'rsatmaydi" degan fikrni oladi. Keling, yuqoridagi bahs-munozaralarni umumlashtiramiz. Elitizm va fashizm asoschilarining asarlari o'rtasida bog'liqlik bormi yoki umuman yo'qmi? Aftidan, ma'lum bir bog'liqlik mavjud, ammo savolni quyidagicha qo'yish mumkin: bu bog'liqlik bevositami yoki bilvositami? Va oxirgi javob adolatli bo'ladi. Endi biz to'g'ridan-to'g'ri elitizmning fashistik versiyasiga o'tishimiz mumkin. Fashistik nazariyotchilarning asarlarida elitizm o'zining eng xunuk, misantropik shakllarini oldi. Ko'pgina zamonaviy elitologlar fashistik ta'limotni elitizmning "vulgar" versiyasi deb e'lon qiladilar, fashizm haqida "haqiqiy elitizmning plebey buzilishi" sifatida yozadilar, shu bilan birga konservativ- aristokratik pozitsiyani egallaydilar. Shuni ta'kidlash kerakki, bir qator elitologlar ko'pincha uning fashistik versiyasini ataylab e'tiborsiz qoldiradilar va bu haqda sharmandalarcha sukut saqlaydilar. Zamonaviy elita nazariyotchilarining aksariyati elitizmni imkon qadar erkinlashtirishga harakat qiladi. Zamonaviy “demokratik elitizm” nazariyotchisi P.Bachrax “elitizm” atamasi demokratik mamlakatlarda mashhur emasligidan shikoyat qiladi, chunki “fashizm va boshqa antidemokratik harakatlar” unga “o‘ziga xos ma’no” bergan. Elita nazariyalarining ko pgina ob yektiv tadqiqotchilari (shu B.Bitham) elitizmʻ ʼ fashistik mafkuraning o zagi ekanligini ta kidlaydilar. Fashizm ta'limoti bevosita ʻ ʼ jamiyatning elita tuzilishi tamoyiliga, hukmdorlarning nazoratsiz hokimiyatini va boshqariladiganlarning huquqlarining mutlaq etishmasligini nazarda tutuvchi fyurerdomlik tamoyiliga asoslanadi. Ko‘pchilik “o‘rtamiyonalar olomoni”, ozchilik “supermenlar”. Elita bu "tarixiy bo'lmagan" ko'pchilikning irodasini oyoq osti qilish huquqiga ega. Gitler uchun "omma toqatsiz, ammo 15 hokimiyatga itoatkor, o'z qahramonlaridan kuch, hatto zo'ravonlik talab qiladi". Gitler tan oldi: "Omma, xalq - men uchun ular ayolga o'xshaydi. Ko'pchilikning ayollik xarakterini tushunmagan odam hech qachon fyurerga aylanmaydi. Ayol erkakdan nimani xohlaydi? Aniqlik, qat'iyat, kuch, harakat. Buning uchun u har qanday qurbonlik qiladi". Gitler elitizmi irqchilik bilan chambarchas bog'langan. 13 Fashist nazariyotchilari Rozenberg, Koner va Leman “past” ommani oriy elitasiga qarama-qarshi qo‘yib, ijtimoiy tuzilmaning “aristokratik tamoyili”ni asoslashga harakat qildilar. Irqchilik odatda elitizm bilan chambarchas bog'liq. Adabiyotda irqchilik odatda Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi xalqlarining imperializm tomonidan zulmi va talon-taroj qilinishini mafkuraviy asoslash sifatida tavsiflanadi. Irqchilar odatda odamlarning irqi jamiyatning ijtimoiy sinf tuzilishi bilan bog'liqligini ta'kidlaydilar. Irqchilar odatda ijtimoiy piramidaning yuqori qismini irqning eng yaxshi vakillari, eng irqiy "sof"lari egallashi kerakligini ta'kidlaydilar. Bu tezisni tasdiqlash uchun A. Gitler kabi “avtoritet”ga murojaat qilish kifoya, u shunday yozgan edi: “Biz “inson odamga teng” degan marksistik tamoyilga murosasiz urush e’lon qilganimiz uchun insonni uning ma’lum bir irqga mansubligi nuqtai nazaridan baholaganimiz sababli, shundan kelib chiqib, barcha zaruriy mantiqiy xulosaga kela olishimiz kerak. qonning tozalik darajasi hal qiluvchi ahamiyatga ega, u holda biz butun xalqlarni qaysi irqga mansubligiga qarab bo‘lishsak, har bir millatni ham o‘z ichiga bo‘lishimiz kerak demak, har bir inson boshqa odam bilan teng emas... chunki bu yerda ham qonning tozalik darajasi bir xil rol o‘ynaydi”. Irqchilar odatda hukmron sinf a'zolarini irqiy jihatdan eng qimmatli elementl ar sifatida ko'rsatadi lar. Ular “irq rangi” – elitani tarixnin g harakatlantiruvchi kuchi deb e’lon qilib, xalq ommasiga “rangsiz shaxslar” sifatida qaraydilar. Elitizmning irqchilik versiyasi AQSh va G'arbiy Yevropa mamlakatlaridagi o'ta o'ng tashkilotlar tomonidan targ'ib qilinadi. 13 Yakovlev L. Siyosiy elita nazariyalari. – Moskva: ROSSPEN, 2001. – 208 b. 16 Pirs "kosmopolit elitizm" tarafdorlarini tanqid qiladi, ular uchun u qaysi irq emas, balki insonning ijtimoiy mavqei, uning yutuqlari darajasi muhim ahamiyatga ega. “Kosmopolit elitizm” ko‘zga ko‘ringan kishilarni irqidan qat’i nazar, elitaga kiritadi; buning uchun "elita ochiq klubdir". Ammo bu haqiqat, yahudiylar yoki qora tanlilar elitaga kirishlari mumkin. Rostini aytganda, shuni ta'kidlashimiz kerakki, oq irqchilik bilan bir qatorda "qora irqchilik" yoki teskari irqchilik ham mavjud - negr elitasini maqtagan negr istisno nazariyalari, bu psixobiologik tashkiliy jihatdan negrning boshqa irq vakillarida n ustun ekanligini isbotlaydi. Bundan tashqari, yahudiylarning "tanlanganligi" ni ta'kidlaydigan sionistik elitizm mavjud. Elitani "etakchilik qobiliyatiga ega bo'lganlar" deb atagan amerikalik sotsiolog N.Vayl "Amerikadagi ijodiy elitalar" kitobida turli millat va irq vakillari o'rtasidagi bu iste'doddagi sezilarli farqlar haqida yozadi. U ko'plab statistik hisob-kitoblar yordamida Qo'shma Shtatlar ijodiy elitasining tarkibi mamlakatning milliy va irqiy tuzilishiga to'g'ri kelmasligini isbotlashga harakat qiladi: ba'zi guruhlar Amerika madaniyati rivojiga nomutanosib ravishda katta hissa qo'shadi, boshqalari esa kam yoki umuman qo'shmaydi 14 . Vayl AQShning ilmiy, badiiy va siyosiy elitasini o'rganishda "AQSh intellektual elitasining ajoyib elementi yahudiylardir" deb ta'kidlaydi. Ko'rib turganimizdek, irqchilik va shovinizmning ko'p yuzlari bor. Va ularning har qanday navlari bevosita yoki bilvosita elitizm bilan bog'liq. 20-asrning boshidan beri elitizmni oqlashning keng tarqalgan usuli biologiya qonunlariga murojaat qilish edi. 1930 va 1940 yillarda biologik yondashuv fashistik targ'ibotchilar tomonidan buzilgan va asrning o'rtalariga kelib o'zining avvalgi mashhurligini yo'qotgan. Biroq, so'nggi o'n yilliklarda "biologik elitizm" biroz o'zgartirilgan shaklda "ikkinchi shamol" ga ega bo'lishga intilmoqda. Genetika injeneriyasi yutuqlariga asoslanib, u bir qator mamlakatlarda, birinchi navbatda, Yevropa va Amerikada keng reklama qilinmoqda. Ammo elitizmning abadiyligi va tabiiyligini isbotlash uchun "biologiyadan" argumentlardan 14 Muxitdinova M. Siyosiy elitalar va ularning ijtimoiy roli. – Toshkent: Ilm ziyo, 2016. – 145 b. 17 foydalanadigan barcha elitistlarni irqchilar deb tasniflash qo'pol xato bo'ladi. Va bu argumentlar so'nggi yillarda tobora keng tarqalgan. Men V.M.ning kitobiga murojaat qilmoqchiman. Kaytukov "Diktaning evolyutsiyasi. Psixofiziologik tarix tajribasi". Muallif, avvalo, ijtimoiy tuzilma hodisasiga tarixiy bo‘lmagan yondashuvni namoyon etib, har doim hukmron ozchilik va mazlum ko‘pchilikning ajralishi muqarrar, deb hisoblaydi va “diktat tizimining immanent zarurati” haqida yozadi. Jamiyat ichidagi ierarxiya, shu jumladan hokimiyatda bir nechta va ko'plab bo'ysunuvchilar mavjudligi, unga tarixiy jarayonda o'zgarmas bo'lib tuyuladi, bu konformistik yo'naltirilgan odamlarning aksariyat qismining psixofizik genotipi bilan belgilanadi. G‘arbda elitizmni oqlash uchun biologik qonunlarga havolalar keng tarqalgan bo‘lib, ulardan nafaqat sotsiologlar, balki jurnalistlar va siyosatchilar ham foydalanadilar. Biologik elitizm ilmiy-fantastik adabiyotga mustahkam kirib bordi. Biologik elitizm uchun umumiylik jamiyatning yuqori va quyi tabaqalarga bo‘linishini absolyutlashtirish bo‘lib, uning asosida odamlar o‘rtasidagi tafovutlar genetik xarakterga ega, elita “ko‘proq qimmatli genetik kapitalga ega bo‘lgan odamlardir. Shaxsning rivojlanishi genetik dastur emas, balki ijtimoiy belgilovchi ta'sir ostida amalga oshiriladi. Inson ijtimoiy munosabatlarni singdirish, ularni o‘zi orqali o‘tkazish, ularda faol ishtirok etish orqali o‘z mohiyatiga ega bo‘ladi; Shaxsning ijtimoiylashuvi jarayonida uning insoniy xususiyatlari va fazilatlari rivojlanadi (va shakllanadi); Shaxsning ijtimoiy mavqei va xulq-atvori genetik dastur bilan emas, balki uning hayotining ijtimoiy sharoitlari bilan belgilanadi. O'zgaruvchan ijtimoiy muhitda miya plastiklikni namoyon qiladi. Oddiy odamlarning aql-idrokidagi farqlar "aql genlari" ga bog'liqligini isbotlashga urinishlar ishonchli dalillarni topa olmadi. Sotsiobi ologlarni irqchilar o'z konstruktsiyal arini oqlash uchun foydalanishga harakat qilgan yevgenikani qayta tiklashda ayblash mumkin. Ammo, boshqa tomondan, u yoki bu nazariya va uning mualliflari ularning kontseptsiyasining noto'g'ri talqini uchun javobgar bo'lishi mumkin emas. 18 Evgenika tushunchasi va predmeti irsiy kasalliklarga qarshi kurashish, irsiy, shu jumladan insoniyatning ruhiy salomatligini yaxshilash nuqtai nazaridan boshqa, insonparvarlik mazmunini ham o'z ichiga olishi mumkin. Biroq, bu masalalarning barchasi juda ziddiyatli va maxsus tadqiqotlarni talab qiladi. 1920-yillarning oxiridan boshlab elitizmning fashizmga bir qancha muqobil talqinlari ishlab chiqildi. Va fashizmning mag'lubiyati bilan elitizm o'lmadi. Fashizm irqchi elitizm g‘oyalarini hayotga tatbiq etishning amaliy oqibatlari qanday bo‘lishini butun dunyoga ishonchli tarzda ko‘rsatdi. 40-yillarning ikkinchi yarmi - 50-yillarning boshlarida Evropada, shu jumladan Germaniyada fashizmning mag'lubiyati bilan elitizm emas, balki faqat uning totalitar versiyasi qulagan degan tezis mashhur bo'ldi. Nemis sotsiologi E.Rak elita muammosini “eng dolzarb nemis va Yevropa muammosi”, G.Draytsel “industrial jamiyatning markaziy muammosi” deb e’lon qiladi. Bundan oldinroq, taniqli ispan faylasufi, sotsiologi va madaniyat olimi Xose Orgueta y Gasset tomonidan to'liq va yorqin tarzda taqdim etilgan elitizmning "aristokratik" versiyasi shakllangan. Genetik jihatdan, bu variant Nitsshega "vulgar massa", Burkxardt, Spenglerni tanqid qilish bilan qaytadi. Ortega o‘zining mashhur “Omma qo‘zg‘oloni” asarida “inson jamiyati o‘z tabiatiga ko‘ra har doim aristokratik bo‘ladi, u shunday bo‘lishni xohlaydimi yoki yo‘qmi, u faqat aristokratik bo‘lgan jamiyatdir, u aristokratik bo‘lishni to‘xtatsa, jamiyat bo‘lishni to‘xtatadi”, deb ta’kidlagan. Darhaqiqat, har bir jamiyat ikki omil - ozchilik va ommaning dinamik birligidir. "Ozchilik - bu alohida malakaga ega bo'lgan shaxslar. Omma - o'rtacha, oddiy odamlarning yig'indisi . Bular shaxssiz "umumiy tip" ni ifodalovchi individualliksiz odamlardir. Elita tomonidan boshqariladigan jamiyat va "o'z o'rnini biladigan" omma jamiyatning "normal" faoliyati uchun shartdir. ozchilik". Omma ishtirok etishni da'vo qilmadi, "ular buning uchun malakaga ega emasligini bilishardi, ular ijtimoiy kuchlarning normal dinamikasidagi rolini bilishardi." Ammo XX asr bu me'yorni portlatib yubordi, omma elitaga bo'ysunmadi, unga qarshi isyon ko'rsatdi. "Jamiyatdagi barcha hokimiyat ommaga o'tdi. Omma, ta'rifiga ko'ra, o'z taqdirini, jamiyat u yoqda 19 tursin, istamaydi va hatto nazorat qila olmaydi, shundan kelib chiqadiki, Evropa hozir bir xalq, millat, madaniyat boshiga tushishi mumkin bo'lgan eng og'ir inqirozni boshdan kechirmoqda." Omma elitani o'zlarining an'anaviy faoliyat sohalaridan siqib chiqardi, ular "madaniyatimizning nafis burchaklariga bostirib kirishdi", ya'ni ilgari kirish mumkin bo'lgan kichik xalqlar uchun. "ijtimoiy bosqichning fonini egallagan; endi ular birinchi o'ringa, aynan oyoq yoritgichlariga, asosiy aktyorlar o'rniga kelishdi. Qahramonlar g‘oyib bo‘ldi, xor qoldi”. Ortega o'tmishda mavjud bo'lgan deb tasavvur qilgan konservativ idilla tugadi. Tanlanganlarning munosib o'rnini vahshiylar egallaydi, ular ilgari faqat bir nechta odamning mulki bo'lgan narsadan bahramand bo'lish uchun. "Omma ozchilikning o rnini egallab olmoqda. Bugun biz superdemokratiya g alabaʻ ʻ qozonayotganiga guvoh bo lamiz. Omma to g ridan-to g ri, qonundan tashqarida ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ harakat qilib, o z xohish-irodasini, didini butun jamiyatga moddiy ta sir ko rsatish ʻ ʼ ʻ orqali yuklamoqda. Omma esa o zini elita deb tasavvur qilib, halokatga olib ʻ kelmoqda”. Zero, jamiyatda shunday faoliyat sohalari mavjudki, ular "o'z mohiyatiga ko'ra alohida fazilatlar, iste'dodlar, iste'dodlarni talab qiladi. Bular davlat boshqaruvi, sud jarayoni, san'at, siyosatdir". Elitaning tanazzulga uchrashi XX asr fojiasidir. 15 15 Muxitdinova M. Siyosiy elitalar va ularning ijtimoiy roli. – Toshkent: Ilm ziyo, 2016. – 145 b. 20 II BOB. ELITALARNING IJTIMOIY RIVOJLANISHDAGI ROLI 2.1. Siyosiy elita va uning tarixiy evolyutsiyasi Ortega "elita" atamasining ma'nosi ahamiyatsiz bo'lib qolganidan shikoyat qiladi. «Tanlangan ozchilik» haqida gap ketganda, ikkiyuzlamachilar bu iboraning ma’nosini ataylab buzib, «tanlangan» degani «muhim» degani emas, ya’ni o‘zini boshqalardan ustun deb biladigan, balki o‘ziga nisbatan boshqalardan ko‘ra ko‘proq talabchan bo‘lgan odamni anglatishini jamiyatning ommaga bo‘linishi va ijtimoiy bo‘linish emasligini, o‘zini «muhim» degan ma’noni anglatmaydi, deb o‘zini go‘yo bilmaydi. tabaqalar, lekin odamlarning turlari bo'yicha bu "yuqori" va "pastki" o'rtasidagi ierarxik farq bilan bir xil emas; Albatta, "yuqori" tabaqalar orasida, agar ular haqiqatan ham yuqoriroq bo'lsa, "buyuk yo'l" odamlari bilan uchrashish ehtimoli ancha yuqori, "quyi tabaqalar" esa, odatda, hech qanday o'ziga xos fazilatlarga ega bo'lmagan shaxslardan iborat. Agar biz Ortegani siyosiy yo'nalishi bo'yicha tasniflashga harakat qilsak, uning pozitsiyasini liberal-konservativ sifatida tavsiflash eng to'g'ri bo'ladi. Elita va omma o'rtasidagi munosabatlar haqidagi uning qarashlariga eng yaqin bo'lganlarni zamonaviy konservatorlar deb taxmin qilish tabiiydir. Ammo bu mutlaqo to'g'ri emas. Birinchidan, gap shundaki, zamonaviy konservativ mafkura birlashgan narsani ifodalamaydi. O'ng qanot radikal konservatizm, an'anaviy konservatizm va neokonservatizmni farqlash kerak. Radikal o'ngning konservatizmiga kelsak, u Orteganing nozik intellektualligidan ancha uzoqdir. Uning jangari elitizmi juda ibtidoiy, uning siyosiy dasturi - qat'iy hukumat, ekstremistlar va boshqa "muammolar" bilan demokratik tartib-qoidalarga haddan tashqari bog'lanib qolmasdan, muhojirlar, qora tanlilar, rangli odamlarni, shuningdek, "dangasa to'polon" ni "o'z o'rniga" qo'yishga qodir kuchli elita. Ular liberal elitani qoralaydilar, ular G'arb mamlakatlarida siyosiy hokimiyatni egallab olgan, davlatni nazorat qilgan va milliy boylikni o'z foydasiga qayta taqsimlagan, shu bilan birga quyi tabaqalarga tarqatish bilan shug'ullangan, xuddi qadimgi Rimda patritsiylar o'zlarining "mijozlari"ni oziqlantirganidek, ular "irqiy, milliy va o'rta millatlar" 21 uchun "o'zlariga asossiz yon berishadi". Elitaga kirish uchun "adolatli raqobat" o'ng qanotli radikal tashkilotlarnin g rahbarlari monopollash tirilmagan burjuaziyani, ommaviy aloqa vositalari egalarining elitasini qoralashi mumkin - konservatorlarning elitizmi. Amerikalik sotsiologlar P.Virek va F.Uilsonlar ijtimoiy adolatning asosini teng bo'lmagan ijtimoiy funktsiyalar uchun teng bo'lmagan mukofotlar tashkil etishini ta'kidlaydilar. Shuning uchun elita meritokratiya - xizmat elitasi sifatida etarli darajada mukofotlanishi kerak. Ularning ta’kidlashicha, bu tenglik elitaning samarali faoliyat ko‘rsatishiga to‘sqinlik qiladi va buning natijasida butun jamiyat zarar ko‘radi. Ommaviy tenglik harakatlarining xavfliligi shundan ko'rinadiki, ularning ishtirokchilari G'arb demokratiyalari e'lon qilgan imkoniyatlar tengligi bilan qanoatlanishdan ko'ra, natijalar tengligini talab qiladilar. Xizmat elitasining kuchi ularga "adolatli tenglik" g'oyasining timsoli bo'lib tuyuladi. 16 R.Reygan va hozirgi Jorj Bushning neokonservativ ma'muriyati AQShda ochiq elitizmni namoyish etdi. "Reaganomika" boy fuqarolarga, ayniqsa iqtisodiy elitaga soliqlarni kamaytirish, kambag'allarga yordam berish uchun ijtimoiy dasturlarni qisqartirish va yirik biznes elitasi ustidan nazoratni qisqartirishga qaratilgan edi. Xuddi shunday ichki siyosat M. Tetcher kabineti tomonidan ham olib borildi, u bir necha bor "g'ayritabiiy tenglik" dan ogohlantirdi, "sog'lom elitizm" ni targ'ib qildi. Elitistlar orasida biz zamonaviy siyosiy spektrning deyarli barcha soyalarini topamiz: o'ta o'nglar, konservatorlar, liberallar, chap radikallar, sotsialistlar, kommunistlar, trotskiychilar va maochilar, "elitar" atamasining o'zi ba'zan sun'iy ravishda mutlaqo bir-biriga zid bo'lgan mualliflarni birlashtiradi. Ammo elita muammosiga bo'lgan munosabatda ular ko'pincha umumiy jihatlarga ega. Urushdan keyingi davrda elitizmning liberal-demokratik talqini G arb ʻ sotsiologiyasida eng ta sirli va keng tarqaldi. U elitizmni klassik demokratik ʼ 16 Bobojonov Sh. Demokratiya va fuqarolik jamiyati. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2005. – 130 b. 22 nazariyaga yaqinlashtirish yo'nalishidagi islohoti bilan tavsiflanadi. Bu islohotning boshlanishi urushdan oldingi davrga to'g'ri keladi. Uning tashabbuskorlari Germaniyadan Angliyaga hijrat qilgan K.Mangeym va AQShga hijrat qilgan J.Shumpeterlar edi. Aynan ular ma'lum sharoitlarda elitizm va demokratiya bir- biriga mos kelishini ko'rsatishga muvaffaq bo'lishdi. Aytgancha, bu erda elitologiya geografiyasidagi ba'zi o'zgarishlarni eslatib o'tish o'rinli bo'lishi mumkin. Agar Ikkinchi Jahon urushigacha elitologik tadqiqotlar markazi Evropada bo'lsa va AQSh uning chekkasi bo'lgan bo'lsa (Moska, Pareto, Mishellarning asarlari u erda faqat 1930-yillarda tarjima qilina boshlagan va ular Amerika qit'asida elitologiyaning rivojlanishiga turtki bo'lgan), keyin urushdan keyin vaziyat o'zgardi: bu markaz AQShga qat'iy ko'chib o'tdi. Bu yerda elitizmning bir qancha maktablari: Nyu-York universiteti professori J.Bernhem boshchiligidagi “makiavelizm” maktabi va o zi zamonaviy demokratikʻ nazariyaning sinonimi deb hisoblagan elita plyuralizmi g oyalarini ilgari surgan ʻ yetakchi amerikalik siyosatshunos G.Lassvell boshchiligidagi liberal maktablar rivojlandi. 1960-yillarga kelib AQSHda elitizmning strukturaviy va funksional varianti (S.Keller va boshqalar), 1970—1980-yillarda esa neo-elitizm deb ataladigan shakl shakllandi. Liberal elitistlar orasida biz qarashlar va pozitsiyalarning xilma-xilligini ham topamiz. Ular orasida doimiy monetaristlar, bozor iqtisodchilari ham borki, ular bozor tabiiy ravishda adolatli raqobat kurashida g'oliblar elitasini shakllantiradi. Biroq, elitizm neoliberallarga, iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish tarafdorlariga ham xos bo'lib, uni inqirozlardan o'rnatilgan ijtimoiy- siyosiy munosabatlar va institutlarni barqarorlashtirishga qodir bo'lgan malakali menejerlar va mansabdor shaxslar elitasi qutqarishi mumkin. Elitizmning barcha zamonaviy liberal va eng konservativ talqinlari elitaning mavjudligi demokratiyaga mos kelishidan kelib chiqadi va ikkinchisi ko'proq elita sifatiga, uning ochiqligi va qulayligiga bog'liq. Urushdan keyingi eng ko'zga ko'ringan amerikalik elitologlarni birlashtirgan Lassvell va uning maktabi AQSh siyosiy elitasi, elita plyuralizmi va demokratik elitizmga oid bir qator asarlarni nashr etganligi sababli, Amerik a 23 siyosatshunosligida eng ta'sirli bo'lgan, biz quyida ushbu tushunchalarni alohida tahlil qilamiz. Bu erda biz elitizmning ba'zi, ta'bir joiz bo'lsa, "periferik" tendentsiyalariga - elitizmning chap-radikal va marksistik versiyalariga e'tibor qaratmoqchimiz. Ko'rinib turibdiki, o'ng siyosiy spektr vakillari eng qizg'in elitistlar, chaplar va ayniqsa o'ta chaplar esa antielitistlar. Ammo bu nuqtai nazar yuzaki, u haqiqat uchun ko'rinish oladi; Aslida, hamma narsa ancha murakkab va chalkash. Ko'pincha o'zini anti-elitar sifatida ko'rsatgan va elitizmni tanqid qilish orqali o'zini qiyofasini yaratgan chap va o'ta chaplar aslida shkaf elitistlaridir. Keling, Sartr, Markuz, Fonten, Illix, Roszak kabi tan olingan so'l mafkurachilarni olaylik. Ular hokimiyatga, ommaviy kommunikatsiya vositalariga egalik qilib, millionlab odamlarni manipulyatsiya qilayotgan, ularning ongini burjuaizatsiya qiladigan hukmron elitaning imtiyozlariga qarshi bajonidil momaqaldiroq va chaqmoq chaqmoqda. Bularning barchasi haqiqat. Emburjualashgan omma, malakali ishchilar, katta o'rta sinf? Yo'q, omma konservativ, ular mavjud ijtimoiy tuzumga "mos keladi" va inqilobiy o'zgarishlarning tashuvchilari sifatida "umidsiz". Bu mavzu jamiyatning arzimas ozligi, radikal ziyolilar bo'lib chiqadi, ular "iste'molchi jamiyati" tomonidan ezilganlarning barchasini - lumpen proletariatini, kamsitilgan milliy ozchiliklarni, tuzumga mos kelmaydigan talabalarni, bir so'z bilan aytganda, ushbu jamiyatning begonalarini boshqaradi. Ammo bu yangi elitizm yoki "iste'mol jamiyati" ning yangi elitasi yoki kontr-elitasining mafkurasiga aylangan ancha eski elitizm emasmi? Shu sababli, chap-radikal elitizmning o'ziga xosligi, birinchi navbatda, uning yashirin elitizm ekanligidadir, chunki uning pafosi kapitalistik tuzumga qarshi norozilikdir. G'arb sotsiologlari hatto "anti-elita elitizm" haqida yozishni boshladilar, xususan, "yangi chap" ga ishora. Ma'lumki, "yangi chap" ning tanqidiy ayblovi iste'molchi ideallariga, burjua "qoniqarli ongiga", zamonaviy kapitalizmning byurokratizatsiya, ommaviy ongni manipulyatsiyasi, ma'naviyatning etishmasligi kabi xususiyatlariga qarshi qaratilgan. Ular kapitalistik mamlakatlarning hukmron elitasini va ommani passivlikka mahkum qiluvchi 24 ijtimoiy-siyosiy tuzumni tanqid qiladilar. Lekin tabiiy savol tug'iladi, bu tanqid qaysi pozitsiyadan qilinmoqda? Va "yangi chap" oppozitsiyasining sotsiologik dekodlanishi qiziq natija beradi: bu o'zining oldingi imtiyozli mavqeini, sobiq elitizmini yo'qotganidan hafsalasi pir bo'lgan ziyolilar qatlamlari pozitsiyasidan tanqid. 17 “Yangi chap” mafkurasi ilmiy-texnikaviy inqilob natijasida yuzaga kelgan ijtimoiy jarayonlar ta’sirida vujudga keldi, chunki ziyolilarning ulkan miqdoriy o‘sishi, uning “massalanishi”, tabaqalanishi kuchayishi, ziyolilarning yuqori qatlamining hukmron elitaning bir qismiga aylanishi, ijtimoiy qatlamning esa yaqin qismining quyi qatlamga ko‘tarilishi. Ilgari eksklyuzivlik aurasi bilan o'rab olingan funktsiyalar ommaviy ishlab chiqarildi va barcha oqibatlarga olib keldi - ularning egalari tomonidan o'zlarining sobiq imtiyozlarini yo'qotish (ziyolilarning ayrim katta guruhlari, masalan, o'qituvchila rning maoshlari malakali ishchilarnikidan sezilarli darajada past ekanligini ta'kidlash kifoya). Ziyolilar proletarlashtir ilmoqda, o'zining oldingi avtonomiyasi dan mahrum bo'lib, monopolist kapitalizmning ierarxik tashkilotiga bo'ysunadi. Chap ziyolilarning ko'plab vakillarining asarlarida sobiq ezoterizmni yo'qotish, ziyolilarning eksklyuzivligi, uning "massifikatsiyasiga" qarshi nostalji motivlari aniq eshitiladi. So‘l radikalizm esa, asosan, “hokimiyatsiz texnokratiya” mafkurasi, autsayderlar elitasi, jamiyatning muxolif qatlamlari elitasi sifatida namoyon bo‘ladi. Uning vakillari ommani qoloq, turg'un, harakatsiz deb hisoblaydi va ba'zan ular haqida elitistik nafrat bilan gapiradi, tuzumga, tuzumga qarshi kurashni faqat "tanqidiy fikrlaydigan avangard" olib boradi, deb hisoblaydi. Chap-radikal mafkurada ijtimoiy taraqqiyotning dvigateli “birlashgan omma”ga qarshi turgan “faol ozchilik” ekanligi bejiz emas. So‘l-radikal mutafakkirlar iqtisodiy, siyosiy va harbiy hokimiyatning hukmron elita qo‘lida to‘planishi, xalqni manipulyatsiya ob’ektiga aylantirish jarayonini qayd etadilar va unga qarshi norozilik bildiradilar. Kichik burjuaziya, 17 Bobojonov Sh. Demokratiya va fuqarolik jamiyati. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2005. – 130 b. 25 asosan, o'z manfaatlarini ifodalaydi, davlat-monopolist kapitalizmdan norozi bo'lib, uning ko'p qatlamlarini vayron qilib, demokratiyani cheklaydi. Bu mafkuraviy oqimning qarama-qarshiligi shundaki, u bir tomondan tuzumga qarshi kurash olib boradi, bu esa tizimga nisbatan funksional bo‘lgan va tizimga real tahdidni kamaytiradigan faqat “qo‘zg‘atilgan muxolifat”ga imkon beradi; boshqa tomondan, u elitizm, “qoloq omma”ga nisbatan nafrat bilan ajralib turadi va faqat isyonkor avangardgina tizimning parchalanishini amalga oshiradi, ommaga zo'ravonlik qilishdan oldin to'xtamaydi, degan ishonch bilan ajralib turadi. 18 Shuni ta'kidlash kerakki, chap qanot radikalizm ba'zan o'ng qanot konservativ elitizm bilan chambarchas bog'lanadi va ikkinchisiga aylanadi. Ba'zi so'l radikal nazariyotchilarning konservatizm tomon rivojlanayotgani bejiz emas, xuddi Frantsiyadagi shov-shuvli antielitizmdan an'anaviy elitizmga aylangan "yangi faylasuflar" bilan sodir bo'lganidek. Biz "yangi chaplar" qarashlarini elitologiya nuqtai nazaridan ko'rib chiqdik. Ammo siyosiy nuqtai nazardan, "eski chap", sotsialistlar va sotsial-demokratlarning elita muammosidagi pozitsiyasi muhimroqdir. Bu pozitsiya noaniq. Ayrim sotsial-demokratlar elitizmni nodemokratik nazariya sifatida tanqid qiladilar. Ammo sotsial-demokratlarning ancha katta qismi bugungi kun voqeliklari siyosiy elitaning mavjudligini talab qilishini va sotsial-demokratlarning oqilona pozitsiyasi siyosiy elitaning bir qismi bo'lishi mumkin bo'lgan va bo'lishi kerak bo'lgan siyosiy liderlarni o'z orasidan shakllantirish ekanligini tan olishadi. Bir qator sotsial-demokratiya yetakchilari, xususan, SPD o‘z qarashlarining 20-asrning ko‘zga ko‘ringan faylasuflaridan biri K.Popperning qarashlari bilan yaqinligini ta’kidladilar. Aytish kerakki, ikkinchisi jamiyatning elita ustidan nazorat qilish muhimligini ta'kidladi. U "nazoratchilar ustidan nazorat, hokimiyatning elita qo'lida xavfli kontsentratsiyasi ustidan nazorat muammosi" o'zini demokratik deb da'vo qiladigan siyosatning asosiy muammosi ekanligini yozgan, shu bilan birga "demokratiyaning bunday nazoratni amalga oshirishning yagona taniqli vositasi sifatida to'liq ahamiyatini hech qachon 18 Giddens A. The Nation-State and Violence. – Cambridge: Polity Press, 1985. – 400 p. 26 anglamagan" marksistlarni tanqid qilgan. Va bu so'zlarni adolatni inkor etib bo'lmaydi. Shunday qilib, elitologiya – bu jamiyatdagi yuqori ijtimoiy qatlamlarni, ularning ijtimoiy va siyosiy funksiyalari ni, almashinuv mexanizml arini o‘rganuvchi fan sifatida shakllandi. U tarixiy, nazariy va amaliy jihatlarni qamrab olgan kompleks soha bo‘lib, jamiyat rivojining turli bosqichlarini tushunishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. 19 2.2. Elitaning jamiyat boshqaruvidagi o‘rni va zamonaviy tendensiyalar "Elita" tushunchasi jamiyatshunoslik va siyosatshunoslikda jamiyatning boshqaruv, iqtisodiy, madaniy yoki boshqa sohalarida nisbatan yuqori mavqega ega bo‘lgan, imtiyozli va ta’sir ko‘rsata oladigan kichik guruhni anglatadi. Bu guruh a’zolari ko‘pincha o‘zlarining ijtimoiy kelib chiqishi, boyligi, ta’lim darajasi, kasbiy yutuqlari yoki siyosiy aloqalari orqali ajralib turadilar. Elita har doim jamiyatning ajralmas qismi bo‘lib kelgan va uning shakllari, roli va ta’sir doirasi tarix davomida sezilarli o‘zgarishlarga uchragan. Elitaning asosiy belgilariga quyidagilar kiradi: Yuqori mavqe va ta'sir: Elita a'zolari jamiyatning muhim qarorlar qabul qilish jarayonlarida bevosita yoki bilvosita ishtirok etadilar va ijtimoiy-siyosiy hayotga sezilarli ta'sir ko‘rsatadilar. Ularning fikri, qarashlari va harakatlari keng jamoatchilikka ta'sir etishi mumkin. Imtiyozlilik: Elita ko‘pincha jamiyatning boshqa a'zolariga nisbatan ko‘proq resurslarga (moliyaviy, ijtimoiy, siyosiy) ega bo‘ladi. Bu ularga yaxshi ta'lim olish, yuqori lavozimlarni egallash va o‘z manfaatlarini himoya qilish imkoniyatini beradi. Guruh birligi va o‘ziga xosligi: Elita a'zolari ko‘pincha o‘zaro aloqalarga ega bo‘lib, umumiy manfaatlar, qadriyatlar va o‘ziga xos madaniyatni 19 Bobojonov Sh. Demokratiya va fuqarolik jamiyati. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2005. – 130 b. 27 shakllantiradilar. Ular norasmiy tarmoqlar, klublar va tashkilotlar orqali bir-birlarini qo‘llab-quvvatlashlari mumkin. Merokratiya va irsiy uzatilish: Ba'zi elita guruhlari o‘z mavqeiga shaxsiy yutuqlari (merokratiya) orqali erishgan bo‘lsa, boshqalari o‘z imtiyozlarini avloddan avlodga (irsiy elita) o‘tkazishga harakat qiladilar. Tarixda har ikkala shakl ham mavjud bo‘lgan. Jamiyatdagi elitaning tarixiy o‘rni juda muhim bo‘lgan. Qadim zamonlardan boshlab aristokratiya, ruhoniylar, harbiy zodagonlar va keyinchalik savdogarlar va sanoatchilar jamiyatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida yetakchi rol o‘ynaganlar. Ular davlatni boshqarish, qonunlar chiqarish, iqtisodiyotni nazorat qilish, ilm-fan va san'atni rivojlantirish kabi muhim vazifalarni bajarganlar. Biroq, elitaning hukmronligi ko‘pincha ijtimoiy tengsizlik, adolatsizlik va oddiy xalqning manfaatlarini e'tiborsiz qoldirish bilan ham bog‘liq bo‘lgan. 20 XXI asr boshlariga kelib, globalizatsiya, texnologik inqilob va axborotlashuv jarayonlari elitaning tabiatiga va jamiyatdagi o‘rniga sezilarli ta'sir ko‘rsatdi. Globalizatsiya: Milliy chegaralarning xiralashuvi va iqtisodiy, siyosiy va madaniy aloqalarning kuchayishi transmilliy elita shakllanishiga olib keldi. Global korporatsiyalar rahbarlari, xalqaro tashkilotlar amaldorlari, moliyaviy magnatlar va global miqyosdagi ta'sirga ega bo‘lgan ziyolilar yangi elita qatlamini tashkil etmoqda. Bu elita milliy hukumatlar ustidan ham sezilarli ta'sirga ega bo‘lishi mumkin. Texnologik o‘zgarishlar: Axborot texnologiyalarining rivojlanishi va internetning keng tarqalishi yangi imkoniyatlar yaratish bilan birga, mavjud elita tuzilmalariga ham ta'sir ko‘rsatmoqda. Texnologiya sohasidagi tadbirkorlar, dasturchilar va IT-mutaxassislar yangi, qudratli elita guruhini shakllantirmoqda. Bundan tashqari, raqamli platformalar orqali ommaviy axborot vositalari va 20 Giddens A. The Nation-State and Violence. – Cambridge: Polity Press, 1985. – 400 p. 28 ijtimoiy tarmoqlarning ta'siri kuchayishi an'anaviy elita vakillarining axborotni nazorat qilish monopoliyasiga putur yetkazmoqda. Axborotlashuv: Axborotning erkin tarqalishi va ochiqlik tamoyillari elitaning faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini kuchaytirish imkonini bermoqda. Ijtimoiy tarmoqlar va mustaqil jurnalistika elita vakillarining xatti-harakatlari va qarorlari haqida tezkor va keng qamrovli ma'lumot tarqatish imkoniyatini yaratadi, bu esa ularning hisobdorligini oshirishi mumkin. Biroq, shu bilan birga, dezinformatsiya va manipulyatsiya xavfi ham ortmoqda, bu esa elitaning axborotni boshqarish orqali o‘z ta'sirini saqlab qolishga urinishlariga zamin yaratadi. 21 Zamonaviy jamiyatda elitaning boshqaruvidagi o‘rni bir qator yangi tendensiyalar bilan belgilanadi: Yangi elita shakllarining paydo bo‘lishi: Yuqorida ta'kidlanganidek, texnologiya, global biznes va ommaviy kommunikatsiya sohalarida yangi, ta'sirchan elita guruhlari shakllanmoqda. Bu elita ko‘pincha an'anaviy siyosiy elita bilan o‘zaro ta'sirda bo‘lib, jamiyat boshqaruvida muhim rol o‘ynaydi. Masalan, yirik texnologiya kompaniyalari rahbarlari nafaqat iqtisodiyotga, balki siyosatga va ijtimoiy hayotga ham katta ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Legitimlik muammolari: Zamonaviy elita ko‘pincha o‘zining legitimligi bilan bog‘liq muammolarga duch keladi. Ijtimoiy tengsizlikning kuchayishi, korrupsiya holatlari va elita vakillarining jamoatchilik manfaatlariga zid keladigan harakatlari ularga bo‘lgan ishonchni kamaytiradi. Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarning roli ortishi elitaning faoliyatini yanada shaffof qiladi va ularning xatolarini tezda fosh etadi, bu esa ularning legitimligiga putur yetkazishi mumkin. Inklyuziv boshqaruvga intilish: Zamonaviy demokratik jamiyatlarda elitaning boshqaruvidagi monopoliyasini cheklash va boshqaruv jarayonlariga kengroq ijtimoiy guruhlarni jalb qilish tendensiyasi kuzatilmoqda. Fuqarolik jamiyati institutlarining rivojlanishi, nodavlat notijorat tashkilotlarining faollashuvi 21 Norqulov M. Elitalar nazariyasi. – Toshkent: Akademnashr, 2018. – 170 b. 29 va jamoatchilik nazoratining kuchayishi elitaning hisobdorligini oshirishga va inklyuziv boshqaruvni ta'minlashga qaratilgan sa'y-harakatlarning bir qismidir. Elektron hukumat platformalarining rivojlanishi ham fuqarolarning davlat boshqaruvida ishtirok etish imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, elita har doim jamiyatning muhim qismi bo‘lib kelgan, ammo zamonaviy globalizatsiya, texnologik o‘zgarishlar va axborotlashuv jarayonlari uning tabiatini va jamiyat boshqaruvidagi o‘rnini sezilarli darajada o‘zgartirmoqda. Yangi elita shakllari paydo bo‘lmoqda, legitimlik muammolari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda va inklyuziv boshqaruvga intilish kuchaymoqda. Kelajakda elitaning jamiyat bilan o‘zaro munosabat lari va boshqaru v jarayonlaridagi roli ushbu tendensiyalarning rivojlanishi bilan belgilanadi. 30 XULOSA Elitologiya zamonaviy siyosiy fanlar tizimida o‘zining o‘rni va ahamiyati ga ega bo‘lgan nisbatan yangi, ammo jadal rivojlana yotgan yo‘nalishlardan biridir. Ushbu kurs ishida elitologiyaning shakllanishi, rivojlanish bosqichlari va hozirgi zamon siyosiy jarayonlaridagi roli keng qamrovda tahlil qilindi. O‘rganishlar shuni ko‘rsatdiki, elita tushunchasi siyosiy hayotda hukmron pozitsiyani egallagan ijtimoiy guruhni anglatadi va uning harakatlari jamiyat taraqqiyotida muhim omil hisoblanadi. Elitologiya rivojlanishining asosiy bosqichlari tarixiy va nazariy manbalarga tayangan holda o‘rganildi. Dastlabki bosqichlarda elita masalasi faylasuflar, xususan, Platon, Aristotel kabi qadimgi mutafakkirlar tomonidan umumiy falsafiy nuqtai nazardan muhokama qilingan. Keyingi bosqichlarda esa zamonaviy siyosiy nazariyachilar – V. Pareto, G. Moska, R. Mixelzlar tomonidan elitaning tabiati, strukturasi, aylanish qonuniyatlari ilmiy jihatdan chuqur o‘rganilgan. Ularning qarashlari elitologiya fanining asosiy nazariy poydevorini tashkil qilgan. XX asrda elitologiya mustaqil ilmiy yo‘nalish sifatida shakllandi va siyosiy qarorlar qabul qilish, ijtimoiy stratifikatsiya, liderlik, hokimiyat resurslarini taqsimlash kabi muhim jarayonlarni izohlashda nazariy asos bo‘lib xizmat qila boshladi. Ayniqsa, Jozef Shumpet er, R. Daal va boshqa zamona viy siyosatshunoslar elitani demokratik tizimlarda faoliyat yurituvchi boshqaruv guruhi sifatida tahlil qilib, uning raqobatbardoshligi, legitimligi, jamiyat bilan bo‘lgan o‘zaro aloqasini ilmiy izohlab berdi. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston sharoitida ham elitologik qarashlar shakllana boshladi. Davlat boshqaruvi tizimida elitalarning o‘rni, yangilanishi, siyosiy ixtisoslashuv darajasi, zamonaviy menejment va yetakchilik tamoyillariga moslashuvi dolzarb masalaga aylandi. Elitalarning faolligi va intellektual salohiyatining jamiyat barqarorligi va taraqqiyotida o‘ziga xos o‘rni borligi, ularning o‘zgaruvchan ijtimoiy-siyosiy muhitga moslasha olishi ta’kidlandi. 31 Elitaning siyosiy tizimdagi roli, uning aylanish qonuniyatlari, demokratik islohotlardagi faolligi, ijtimoiy qatlamlar bilan aloqasi, yangi liderlar yetishib chiqishidagi rolini o‘rganish siyosatshunoslikda muhim yo‘nalishga aylandi. Bugungi globallashuv va raqobat kuchaygan davrda elita vakillarining axloqiy mas’uliyati, ijtimoiy adolat prinsiplariga sodiqligi, xalq bilan muloqoti va ochiqligi eng dolzarb muammolardan biri bo‘lib turibdi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, elitologik tadqiqotlar nafaqat siyosiy, balki iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy jarayonlarni chuqur anglash uchun ham muhim nazariy va amaliy vositadir. Elitaning o‘zgarishi, yangilanishi va rivojlanishi nafaqat hukumat doirasidagi almashuvlarni bildiradi, balki bu jamiyatning modernizatsiya darajasi, demokratik institutlarning barqarorligi va fuqarolik jamiyatining faolligi bilan bevosita bog‘liqdir. Shu boisdan, kelgusida elitologiya sohasi bo‘yicha tadqiqotlar yanada kengaytirilib, o‘zbek jamiyatida yetakchilik va boshqaruv madaniyati, elitaning shakllanish mexanizmlari, siyosiy ijtimoiylashuv jarayonlari va elita-ommaviy qatlam o‘rtasidagi ijtimoiy ko‘priklarni chuqurroq o‘rganishga ehtiyoj mavjud. Bu esa mamlakatda samarali boshqaruv tizimini shakllantirish, siyosiy islohotlarni chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I.O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI BIRINCHI PREZIDENTI ASARLARI 1.Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. – 176 b. II.ILMIY ASARLAR 2.Xodiyev B. Yu. va boshqalar. Siyosatshunoslik fanidan o‘quv-uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: TDIU, 2005. – 94 b. 3.Xodiyev B. Yu., Tursunov Sh. H. Siyosatshunoslik. – Toshkent: «IQTISOD- MOLIYA», 2007. – 211 b. 4.Toxirov I. Siyosiy nazariya asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2006. – 203 b. 5.Muxitdinov R. Siyosiy fanlar asoslari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2010. – 228 b. 6.Norqulov M. Elitalar nazariyasi. – Toshkent: Akademnashr, 2018. – 170 b 7.Bobojonov Sh. Demokratiya va fuqarolik jamiyati. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2005. – 130 b. 8.Inoyatov I. Davlat va jamiyat boshqaruvi. – Toshkent: Universitet, 2007. – 185 b. 9.Zakirov B. Global siyosiy jarayonlar. – Toshkent: Akademnashr, 2019. – 198 b. 10.Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. – 176 b. 11.Muxitdinova M. Siyosiy elitalar va ularning ijtimoiy roli. – Toshkent: Ilm ziyo, 2016. – 145 b. III.CHET EL ILMIY ASARLARI 12.Pareto V. The Rise and Fall of Elites. – New York: Knopf, 1935. – 203 p. 13.Mosca G. The Ruling Class. – New York: McGraw-Hill, 1939. – 240 p. 14.Michels R. Political Parties: A Sociological Study of the Oligarchical Tendencies of Modern Democracy. – New York: Free Press, 1962. – 296 p. 15.Schumpeter J. Capitalism, Socialism and Democracy. – London: Routledge, 1942. – 431 p. 16.Daal R. Modern Political Analysis. – Englewood Cliffs: Prentice Hall, 1970. – 336 p. 17.Giddens A. The Nation-State and Violence. – Cambridge: Polity Press, 1985. – 400 p. IV.INTERNET SAYTLAR 18.https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Elita 19.https://web-journal.ru/ilmiy/article/view/6245 33

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Elitologiyaning nazariy asoslari va shakllanish jarayoni

Elitologiya fanining paydo bo‘lishi va uning shakllanish bosqichlari

Elita tushunchasi va uni o‘rganishdagi asosiy yondashuvlar

IKKINCHI BOB. ELITALARNING IJTIMOIY RIVOJLANISHDAGI ROLI

Siyosiy elita va uning tarixiy evolyutsiyasi

Elitaning jamiyat boshqaruvidagi o‘rni va zamonaviy tendensiyalar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA

Купить