Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 568.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Elitologiya va futurologiya (M.Yang, S.Lem, E.Toffler nazariyalari)

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI “SIYOSATSHUNOSLIK” KAFEDRASI SIYOSATSHUNOSLIK TA’LIM YO’NALISHI “SIYOSIY ELITA VA YETAKCHILIK” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: ELITOLOGIYA VA FUTUROLOGIYA ( M.YANG, S.LEMM, E.TOFFLER NAZARIYALARI) Toshkent 2025 [1] Mundarija Kirish __________________________________________________________3 Birinchi bob: Elitologiya: nazariy asoslar va rivojlanish bosqichlari_______________________________________________________5 1.1 Elita tushunchasi va uning ijtimoiy funksiyalari_______________________5 1.2 Elitologiyaning zamonaviy nazariyalari_____________________________8 1.3 M.Yangning elitaga oid qarashlari________________________________12 Ikkinchi bob: Futurologiya: fan sifatida shakillanishi va asosiynazariyalari__13 2.1 Futurologiya tushunchasi va uning mazmuni________________________13 2.2 S.Lem: insoniyat kelajagi va sun’iy intellect haqidagi qarashlari_________16 2.3 E.Toffler: “ Uchinchi to’lqin” va kelajakdagi inqilob nazariyasi_________19 Uchinchi bob: Elitologiya va futurologiyaning o'zaro bog'liqligi___________22 3.1 Jamiyatning o'zgarishi va elitist nazariyalar_________________________22 3.2 Innovatsion jamiyatda elita roli ( Lem va Toffler qarashlari asosida)_____24 3.3 Milliy taraqqiyot strategiyasida elitologiya va futurologiyaning o’rni_____27 Xulosa _________________________________________________________30 Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar ro’yxati ______________________32 [2] Kirish Bugungi globallashuv va axborotlashuv jarayonlari insoniyat tafakkurining yangi bosqichga ko‘tarilishiga, jamiyat taraqqiyotining ilg‘or yo‘nalishlarini chuqur anglashga ehtiyoj tug‘dirmoqda. Bu jarayonlarda ijtimoiy fanlar, ayniqsa, siyosatshunoslik, sotsiologiya, falsafa kabi yo‘nalishlar o‘z dolzarbligini yanada oshirmoqda. Ayniqsa, jamiyatda qaror qabul qiluvchi va rivojlanish yo‘nalishini belgilovchi ijtimoiy guruhlar – elitalarning o‘rni va ularning kelajakdagi funksional holati haqida ilmiy tahlil yuritish, zamonaviy davrda nihoyatda muhim masalaga aylanmoqda. Bu holat, o‘z navbatida, elitologiya va futurologiya fanlarining kesishgan nuqtasini o‘rganishni zarur qiladi. Elitologiya – siyosiy, iqtisodiy, madaniy va boshqa ijtimoiy sohalarda yetakchi rol o‘ynaydigan elit guruhlarni, ularning shakllanishi, tuzilmasi, kuch ishlatish mexanizmlari va jamiyatdagi ta’sirini o‘rganuvchi fan sifatida shakllangan. Bu yo‘nalishda ko‘plab olimlar, jumladan, M. Yang va S. Lemm tomonidan ilgari surilgan nazariyalar muhim o‘rin tutadi. Ularning ilmiy ishlari zamonaviy elitalar qanday shakllanayotganini, qanday mexanizmlar orqali ijtimoiy ustunlikka erishayotganini tahlil qilishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Boshqa tomondan, futurologiya – insoniyatning kelajagi, texnologik va ijtimoiy taraqqiyot yo‘nalishlari, ehtimoliy ssenariylar asosida bashoratlar ishlab chiqadigan fan sifatida shakllandi. Bu sohaning yirik namoyandalaridan biri E. Toffler bo‘lib, uning "Uchinchi to‘lqin", "Kelajak zarbasi", "Quvvat siljishi" kabi asarlari jamiyat rivojlanishining dinamikasini tushunishda muhim manba hisoblanadi. Toffler o‘z asarlarida texnologik inqiloblar, bilimlar iqtisodiyoti va axborotning kuchga aylanishi kabi kontseptual g‘oyalarni ilgari suradi. Elitologiya va futurologiya fanlarining kesishgan nuqtasi bugungi kunda ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni chuqurroq anglash, elitalarning zamonaviy ijtimoiy strukturalardagi roli, ularning kelajakdagi imkoniyat va xavflarini aniqlashga xizmat qiladi. Aynan shuning uchun ham ushbu mavzuni chuqur tahlil qilish, unga ilmiy yondashuv asosida baho berish dolzarb ilmiy va amaliy ahamiyatga egadir. [3] Mazkur kurs ishining maqsadi – elitologiya va futurologiyaning o‘zaro bog‘liqligini tahlil qilish, M. Yang, S. Lemm va E. Tofflerning nazariy qarashlari asosida elitalarning kelajagi haqidagi fikrlarni umumlashtirishdan iborat. Kurs ishining vazifasi: 1. Elitologiyaning nazariy asoslarini qisqacha sharhlash; 2. M. Yang va S. Lemmlarning elitologik qarashlarini tahlil qilish; 3. E. Tofflerning futurologik yondashuvini ko‘rib chiqish; 4. Elitalar va kelajak ssenariylarini bog‘lovchi nazariy asoslarni aniqlash; 5. Mavzuning zamonaviy ahamiyatini ochib berish. Kurs ishining tadqiqot obyekti – jamiyatdagi elitalar va ularning rivojlanish tendensiyalari. Tadqiqot predmeti – elitalarning zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tizimdagi o‘rni hamda ularning kelajakdagi istiqbollari haqida ilgari surilgan nazariy qarashlardir. Ushbu kurs ishi ilmiy yondashuv asosida nazariyani tahlil qilish bilan birga, jamiyat rivojlanishining strategik yo‘nalishlarini anglashga xizmat qiladigan konseptual xulosalarni shakllantirishga qaratilgan. Shuningdek, elitalarning kelajakdagi roli haqidagi fikrlar bugungi ijtimoiy siyosiy islohotlar bilan uyg‘unlashib borishini ham ko‘rsatadi. Kurs ishining tuzilishi: Kirish, 3 bob, 9 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. [4] BIRINCHI BOB: ELITOLOGIYA: NAZARIY ASOSLAR VA RIVOJLANISH BOSQICHLARI 1.1. Elita tushunchasi va uning ijtimoiy funksiyalari “Elita” tushunchasi fransuz tilidan tarjima qilinganda “sara”, “saralangan“, va “tanlangan” ma’nolarini anglatadi. Siyosiy fanlarda “elita” axloqiy holis mazmunda ishlatiladi. Eng umumiy shakillarda tasniflanganda, bu tushuncha siyosiy- boshqaruv sifatlari va funksiyalarini yorqin va ravshan ifodalaydigan guruh yoki qatlamni ifodalaydi. Elita nazariyasi kishilarni hokimyatga ta’sirini baholashda baravarlashtirish, o’rtamiyonalikni istisno qilishga intilib, jamiyat siyosiy hayoti sohasida turli kishilarning hokimyatga ta’sirini taqsimlashning notengligi, musobaqadoshligi, raqobatdoshligi, ierarxiyali ekanligi va o’sib boruvchi harakter kasb etishini aks ettiradi. “Siyosiy elita” tushunchasini ilmiy talqin etish siyosatning o’rni va roli, uning jamiyatda bevosita ifodalovchi belgilariga doir muayyan umumiy tasavvurlarga asoslanadi 1 . Siyosiy elita nazariyasi iqtisodiyot va jamiyat ijtimoiy tuzilmasida boshqaruvchilikka ustuvorlik berilishi yoki uning teng huquqli va bir xil bo’lishidan kelib chiqib talqin etadi. Dastlab “elita” tushunchasi qadimgi davrda boshqa mamlakatlarda paydo bo’lgan bo’lsada, XX asr boshlariga kelib siyosatshunos olimlar Sorel va Pareto tadqiqotlari natijasi o’laroq, u Fransiya siyosiy fanlarida keng tarqaldi. Urug’chilik tizimining inqirozga yuz tutish davridayoq jamiyatni oliy va quyi, aslzoda va avom odamlar, aristokratiya va oddiy odamlar kabi sifatlarga bo’lishga doir qarashlar shakillangan edi. Ayniqsa, bu kabi qarashlar Kamfutsiy asarlarida keng talqin etildi. Keyinchalik Platon, Farobiy, Makiyavelli, Karleyl va Nitsshe asarlarida ham ung muhim ahamiyat berildi. Lekin ularda elita nazariyasi chuqur asoslab berilmadi. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Geatano Moska, Vilfredo Pareto va Robert Mixels kabilar tomonidan elita nazariyasiga asos solindi. Siyosiy elita nazariyasi sobiq ittifoq davrida "soxta ilmiy", "antidemokratik", "burjuaziya an'analari", deb qaraldi. Chunki siyosiy elita nazariyasi siyosatni 1 M.Qirg’izboyev “siyosatshunoslik” [5] markscha tushunish, uni iqtisodiyot bilan munosabati, sinflar va sinfiy kurash talqinlariga umuman mos kelmas edi. Marksizm siyosatni iqtisodiy bazis ustidagi ustqurma, sinfiy manfaatlar va iqtisodiyotning kontsentratsiyalashgan ifodasi, deb qaragan bo‘lsa, siyosiy elita nazariyasi tarafdorlari siyosatni iqtisodiy hukmronlik yoki iqtisodiy ziddiyatlarning oqibati deb qaramadi, balki uni jamiyatning teng huquqli va teng ahamiyatli sohasi, deb talqin etdi. Siyosiy elita tushunchasi quyidagi tarzda ta'riflandi: “Siyosiy elita jamiyatning ozchilik qismini tashkil etadigan, mustaqil, oliy, nisbatan imtiyozli guruh yoki guruhlar majmuasi bo‘lib, u yoki bu darajada yuqori psixologik, ijtimoiy va siyosiy sifatlarga ega bo‘lgan, shuningdek, davlat hokimiyati yoki unga ta'sir etish bilan bog‘liq qarorlar qabul qilish va ularni amalga oshirish jarayonlarida bevosita ishtirok etuvchilardir.” Siyosiy elitalarning funksiyalari. Siyosiy elita jamiyatda va davlat organlarida juda ham ko‘plab funksiyalarni bajaradi. Lekin ularning ichida eng asosiy funksiyalari quyidagilardan iborat: - turli ijtimoiy guruhlar manfaatlarini o‘rganish va tahlil etish; - turli ijtimoiy guruhlar manfaatlarini o‘rganish va tahlil etish; - siyosiy yo‘l va maqsadlarda manfaatlarni ifodalash; - siyosiy mafkurni ishlab chiqish (dastur, doktrina, konstitutsiya, qonunlar va hokazo); - siyosiy mo‘ljallarni mujassamlashtirish mexanizmini yaratish; - boshqaruv organlari apparatining kadrlarini tayinlash; - siyosiy tizim institutlarini tuzish va ularga tuzatishlar kiritish; - siyosiy yetakchilarni ilgari surish. Elitalarni rekruitlash. Elitalarning o‘z funksiyalarini jamiyat uchun natijali, foydali va samarali bajarishida ularni rekruitlash muhim o‘rin tutadi. Hozirgi davrda elitalarni rekruitlashning ikkita asosiy tizimi mavjud: gildiya va antreprener tizimlari. Bu tizimlar sof va haqiqiy holda kamdan-kam uchrasa-da, ularga bo‘lgan talablar astasekinlik bilan oshib bormoqda. Elitalarni rekruitlashning gildiya tizimi belgilar: [6] - yopiq tizim, yuqori mansablarga tanlov elitaning quyi qatlamlaridan olinadi, ular sust holda va asta-sekinlik bilan yuqoriga ko‘tariladi; - tanlov jarayonining yuqori darajada bo‘lishi, mansabni egallash uchun rasmiy talablarida tozalash bosqichlarining (partiyaviyligi, yoshi, ish staji, ma'lumoti, tasnifnomasi va boshq.) ko‘pligi; - tanlash tizimining (tanlov o‘tkazuvchi yuqori mansabli shaxslarning) nisbatan yopiqligi va kichikligi. Odatda, unga faqat eng yuqori organ azosi, hattoki birinchi rahbar ham kiradi; - oldin mavjud bo‘lgan yetakchiga xos xususiyatlarni takroran yaratishga moyillik. Elitalarni rekruitlashning antreprener tizimi belgilar: - ochiq tizim, rahbarlik mansabini egallash uchun har qanday guruh vakili da'vogarlik qilishi mumkin; - tanlov jarayonida rasmiy talablar va institutlashgan tozalash bosqichlari ozroq bo‘ladi; - tanlovning tozalash doirasi keng, unda barcha saylovchilar ham ishtirok etishlari mumkin; - tanlovning oliy darajada raqobatdoshligi, yuqori mansabni egallashda o‘zaro keskin raqobatchilik; - individuallik birinchi darajali ahamiyat kasb etadi (yorqin shaxs, muhim ahamiyat kasb etgan shaxsiy sifatlar, keng ommani qo‘llab-quvvatlashiga erisha olish qobiliyati, uni o‘ziga torta olish, qiziqarli takliflar va dasturlar bilan chiqa olish qobiliyatining mavjudligi). Shu tariqa, jamiyat siyosiy tizimining elitaviyligi – hozirgi davrdagi voqelikka aylanib bormoqda. Jamiyatni idrok etishda yoki uni boshqarishda siyosiy elita nazariyasi va amaliyotini chuqur o‘zlashtirgan insonning siyosiy va huquqiy madaniyati yuqori darajada ifodalanadi. Hozirgi fuqarolik jamiyatiga o‘tish jarayonida fuqarolar siyosiy onginining yetukligi islohotlarni samarali tarzda o‘z po‘yoniga yetkazish kafolatlaridan biridir. [7] 1.2. Elitologiyaning zamonaviy nazariyalari Makiavelli maktabi kontseptsiyasi. Makiavelli maktabi kontseptsiyasiga (Moska, Pareto, Mixels) quyidagi belgilar xosdir: -tug’ma talantlilik, tarbiya va boshqaruvga nisbatan qobilyatining mavjudliligi yoki hokimyat uchun intilishi kabi bilan bog’liq bo’lgan elitaning alohida sifatlari; - nafaqat yagona manfaatlarning paydo bo’lishi natijasida, balki elitar o’zini o’zi angkash oqibatida o’zini o’zi angkash asosidagi guruhiy jipslashganlik; - har qanday jamiyat elitarligini inson tabiatidan kelib chiqadigan qonuniyat sifatida e'tirof etish; - hokimiyat uchun kurashlarda elitalarning almashib turishi; - elitalarnin g jamiyatda gi konstrukti v rahbarlik va hukmronli k roli. Makiavelli maktabi kontseptsiyasi quyidagi jihatlari sababli asossiz bo‘lmagan tanqidlarga uchradi: a) psixologik omillar ahamiyatini oshirib yuborganligi; b) demokratiyani hushlamasligi, omma faolligini baholay olmasligi; v) jamiyat evolyutsiyasini yetarli hisobga olmaganligi va hokimiyat uchun kurashlarga surbetlik bilan munosabatda bo‘lish. Elitalarning qadriyatlilik nazariyasi. Bu nazariya vakillari (asoschilari – V. Ropke, X. Ortega-i-Gasset va boshq.) elitist nazariyani zamonaviy davlat hayotiga moslashtirishga intiladi, elitarlikni demokratiya bilan qo‘shishga harakat qiladi 2 . Umuman ular qator umumiy ko‘rsatmala rdan kelib chiqadi: a) elita – tarix davomida o‘z funksiyalari va qadriyat mo‘ljallarini o‘zgartirgan – aristokratiya ishbilarmonlar bilan, ishbilarmonlar menejerlar va intellektuallar bilan almashib kelgan ijtimoiy tizimning eng muhim va qadriyatli unsuridir. Bu nazariyaning hozirgi davrdagi ba'zi vakillarining fikricha, faqat industrial va industrialdan keyingi davr haqiqiy elitarlik kasb etadi, chunki bu davrda elita qon- qardoshlik belgilari yoki mulkini qancha ko‘p ekaniga qarab emas, balki ishchanlik mahorati va malakasi, shuningdek, intellektual qobiliyatiga binoan rekruitlashadi; 2 [8] - elita – tarix davomida o‘z funksiyalari va qadriyat mo‘ljallarini o‘zgartirgan – aristokratiya ishbilarmonlar bilan, ishbilarmonlar menejerlar va intellektuallar bilan almashib kelgan ijtimoiy tizimning eng muhim va qadriyatli unsuridir. Bu nazariyaning hozirgi davrdagi ba'zi vakillarining fikricha, faqat industrial va industrialdan keyingi davr haqiqiy elitarlik kasb etadi, chunki bu davrda elita qon- qardoshlik belgilari yoki mulkini qancha ko‘p ekaniga qarab emas, balki ishchanlik mahorati va malakasi, shuningdek, intellektual qobiliyatiga binoan rekruitlashadi; - elita nisbatan amal qiladigan funksiyalarini bajarish asosida birlashadi, uning birlashuvi avvalambor umumiy farovonlik to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qilayotgan shaxslarning hamkorligi ifodasi sifatida namoyon bo‘ladi; - elita bilan omma o‘rtasidagi munosabatlar hukmronlik xarakterini kasb etmaydi, balki ixtiyoriylik asosida qabul qilinadigan boshqarish sifatida namoyon bo‘ladi. Elitaning etakchilik roli kattalarning kichiklarga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatishiga o‘xshaydi; - elitani shakllantirish – bu hokimiyat uchun kurash natijasi emas, balki yuqori boshqaruv qobiliyatiga ega bo‘lgan shaxslarning jamiyat tomonidan tabiiy tanlovidir; - elitarlik – har qanday jamiyatning yashash shartidir. U boshqaruv va ijro etish mehnatlarining taqsimlanishiga asoslanadi va qonuniyat asosida imkoniyatlar tengligidan kelib chiqadi, u demokratiyaga zid bo‘lmaydi. Demokratik elitizm nazariyasi. R. Dal, S.M. Lipset, K. Manxeym, J. Sartori kabi olimlar bu nazariya vakillari hisoblanadi. Ular demokratiyani saylovchilar ovozi uchun turli elitar guruhlarning raqobatlari sifatida talqin etadi. Karl Manxeym bu haqida “demokratiya elitalikka qarshi moyilliklarga qiziqishlarni kuchaytiradi, lekin elita bilan ommani xayoliy baravarlashtirishni oxirigacha amalga oshirishni talab etmaydi. Biz tushunamiz, demokratiya stratalarning yo‘qligi bilan emas, balki rekruitlashning yangi uslublari va elitaning yangidan o‘zini o‘zi anglash bilan xarakterlanadi. Bu holatda elita hokimiyat yuritmaydi, balki ommaning erkin saylovlarda aniqlangan ixtiyoriy roziligi bilan idora etadi 3 ”. 3 Biturayev О4. В. Siyosatshunoslikka kirish (o‘quv qo‘Ilanma) [9] Bu nazariyaga binoan, voqelikka aylangan demokratiya elitaga qanchalik ehtiyoj sezsa, ommaviy siyosiy apatityaga ham shunchalik zaruriyat sezadi. Chunki ortiqcha siyosiy participatsiya ham demokratiyaning barqarorligiga xavf soladi. Elita aholi tomonidan tanlangan yuqori sifatli boshqaruvchilar tarkibi kafolati sifatidagi zaruratdir. Demokratiyaning ijtimoiy qadriqimmati elitaning sifatli bo‘lishiga bog‘liqdir. Boshqaruvchi qatlam nafaqat boshqaruv uchun xususiyatlar kasb etishi bilan, balki demokratik qadriyatlar himoyachisi bo‘lishga, ba'zan ro‘y berib turadigan his-tuyg‘uli betayinlik va radikalizmni tiyib turishga ham qobildir. Elita plyuralizmi nazariyasi. Bu ko‘pincha elitalarning funksional nazariyasi deb ham ataladi (bu nazariya vakillari – R. Aron, A. Bentley, R. Dal, S. Keller, D. Rismen). Bu nazariya ostida quyidagi qoidalar yotadi: - siyosiy elita funksional elita sifatida talqin etiladi. Bu nazariyaning yana bir vakili E. Goltmann shunday deb yozadi: Funksional elitalar – bu jamiyatda muayyan rahbarlik ishlari bilan mashg‘ul bo‘lish uchun zarur bo‘lgan, maxsus malakalarni egallagan shaxs yoki guruhdir. Ularning jamiyatning boshqa a'zolariga nisbatan afzalligi – muhim siyosiy va ijtimoiy jarayonlarni boshqarishi yoki ular ta'sirida namoyon bo‘lishidir. - elita yagona imtiyozli, nisbatan jipslashgan guruhlar sifatida inkor etiladi. Jamiyatda ko‘plab elitalar mavjud bo‘lib, ularning ta'siri faoliyatlarning alohida sohalari bilan chegaralanadi. Elitalar plyuralizmi ijtimoiy tuzilmalarining turli- tumanligi, ijtimoiy mehnat taqsimotining murakkabligi bilan aniqlanadi. Bir sohaga taalluqli bo‘lgan elitalar qatlamlari o‘zaro farqlanishlariga nisbatan elitalar o‘rtasidagi o‘zaro muhim ijtimoiy sohalarning farqlanishi ko‘proq ahamiyat kasb etadi. - jamiyatni elita va ommaga bo‘lish nisbiy, shartli va ba'zan unchalik ko‘zga tashlanmaydi. Ular o‘rtasida hukmronlik yoki doimiy boshqaruvchilikka nisbatan ko‘proq vakillik munosabatlari ustuvorlik qiladi. Turli-tuman demokratik mexanizmlar – saylovlar, referendumlar, so‘rovnomalar, nodavlat tashkilotlar, ommaviy axborot vositalari vositasida R. Mixels tomonidan ilgari surilgan [10] “oligarkhik moyilliklar qonuni”ni cheklash mumkin, elita omma ta'siri va nazorati ostida ushlab turilishi mumkin. Bunga elitalararo raqobatlar ham imkoniyatlar yaratadi. - hozirgi demokratiyada elita eng kompetentli va qiziqib intiladigan fuqarolardan shakllantiriladi. Siyosiy hayotning bosh subyekti – elita emas, balki manfaatlar guruhlaridir. Elita bilan ommani o‘zaro farqlari asosan qarorlar qabul qilishda bir xil bo‘lmagan manfaatlarning ishtirok etishidan kelib chiqadi. - demokratik davlatlarda elita muhim ijtimoiy funksiyalarni bajarayotganligi uchun ularning ijtimoiy hukmronligi to‘g‘risida gapirish nojoizdir. Elitalar plyuralizmi kontseptsiyasida n zamonaviy G‘arb demokratiyasi ning taraqqiyparvarligini nazariy asoslash uchun keng foydalaniladi. Lekin bu nazariya ba'zan voqeliklarni ideallashtiradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, turli ijtimoiy qatlamlarning siyosat va hokimiyatga ta'siri teng emas. Buni hisobga olgan ba'zi bu nazariya tarafdorlari elitalar doirasi ichidan mulohazasi, qarorlari, xatti-harakatlari jamiyatning ko‘pchilik a'zolari uchun yaxshi natijalar berishi mumkin bo‘lgan ta’sirli strategik elitalarni ajratib ko‘rsatishni taklif qilmoqdalar. Elitalarning so’l liberal kontsepsiyasi. Bu nazariya plyuralistik elitizmga nisbatan o‘ziga xos g‘oyaviy muxolifiy qarashlari (vakillari – P. Birnbaum, J. Meyno, R. Miliband, M. Parenti, F. Xanter) bilan ajralib turadi. Elita nazariyalari ichida Charlz Rayt Millsning o‘ziga xos manifesti bu oqimning xarakterli xususiyati sifatida namoyon bo‘ldi. Unda AQShda hokimiyat boshqaruvi barcha elitalar tomonidan emas, balki bitta hokimiyat yuritayotgan elita tomonidan amalga oshirilayotganligini isbotlashga harakat qilingan. So‘l liberal elitizm (tanqidiy elitizm ham deyiladi) o‘ziga xos bo‘lgan belgilariga egadir: - Bosh elita tashkil etuvchi belgi – yuksak individual sifatlar emas, balki buyruq berish o‘rinlariga ega bo‘lish, boshqaruv mansablarini egallashdir. Hokimiyat yurituvchi elita, deb hisoblaydi Mills, oddiy odamlar muhitidan yuqori turish imkoniyati berilgan, yirik oqibatlarga olib keladigan qarorlar qabul qiladigan, yuksak o‘rinlarni egallagan odamlardan iboratdir. Bu shu bilan bog‘liqki, ular zamonaviy jamiyatning muhim ierarxik institutlari va tashkilotlariga buyruqlar [11] beradi, ularni boshqaradi. Ular ijtimoiy tizimda o‘zlari foydalanadigan ta’sirchan vositalar, hokimiyat, boylik va obro‘-e’tibor bilan ta’minlaydigan strategik boshqarish o‘rinlarini egallagan. Bu elita iqtisod, siyosat, harbiy va boshqa sohalarda vaziyatlarni boshqarishning muhim yo‘nalishlarini egallaganligi ularni hokimiyat bilan ta’minlaydi, yuqori elitaga mansubligini aniqlaydi. Elitani bu kabi alohida sifatlarga ega bo‘lgan odamlardan chiqishini talqin etish, so‘l liberal nazariyani boshqa kontsepsiyalardan farqlanishini ko‘rsatadi; - Bevosita davlat qarorlarini qabul qiladigan siyosiy elita bilan cheklanmagan holda o‘z tarkibiga hokimiyat yurituvchi elitaning turli sohalarini olgan va guruhiy jipslashgan elita – o‘z ichiga korporatsiyalar, oliy davlat xizmatchilari va armiya ofitserlarini oladi. Ularni mavjud tizim doirasida yaxshi o‘rnashib olgan intellektual ziyolilar qo‘llab-quvvatlaydi. Elitani jipslashtirish omili – nafaqat uni tashkil etgan guruhlarning umumiy manfaatdorligi, imtiyozli holati, uni ta’minlayotgan ijtimoiy tizim, balki ijtimoiy maqomlar, ta’limiy, madaniy darajalar, manfaatlar doiralari, hayot tarzi, shaxsiy va qonqardoshlik aloqalari va ruhiy jihatlarini bir-birlariga o‘zaro yaqinligidir. Boshqaruvchi elita ichida murakkab ierarxik munosabatlar hukm suradi. Mills AQShdagi hukmron elita keskin tanqid qilsa-da, siyosatchilarning yirik mulk egalari bilan aloqalarini ochib tashlasa-da, u elitaning monopolistik kapital manfaatlari ifodachisi sifatida talqin etadigan markscha sinfiy yondashuv tarafdori emas; - Elita bilan omma o‘rtasidagi chuqur farqlanishlar. Xalq ichidan chiqqan iste’dodli odamlar ijtimoiy ierarxiyadagi yuqori mansablarni egallagandagina elitaga kirish mumkin. Ommaning saylovlar va boshqa demokratik mexanizmlar vositasida elitaga ta’siri juda ham chegaralangan. Pul, bilimlar, ongga nisbatan ishlab chiqilgan hiylanayranglar (manipulyatsiya) mexanizmlari yordamida ta’sir etishi natijasida hokimiyat yurituvchi elita ommani hech bir nazoratsiz boshqaradi; - Elitani rekrutilash asosan uning ijtimoiy-siyosiy qadriyatlarini qabul qilish asosida o‘z xususiy muhiti hisobidan amalga oshiriladi. Tanlovning muhim mezonlari ta’sir etish resurslariga, shuningdek, professional sifatlar va konformistik ijtimoiy nuqtai nazarlarga egadir; [12] - Hokimiyat yurituvchi elitaning o‘z hukmronligini ta’minlashi uning jamiyatda bosh hokimiyat yurituvchi funksiyasi sifatida namoyon bo‘ladi. Xuddi ana shu funksiyaga boshqaruv vazifalari bo‘ysundirilgan. Mills jamiyatning elitarligi muqarrar ekanligini inkor etadi, uni demokratik nuqtai nazardan izchillik bilan tanqid qiladi. Elitalarning so‘l liberal nazariyasi tarafdorlari iqtisodiy elita bilan siyosiy elitaning to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalarini inkor etadi. Ralf Miliband asosiy ta’sirlar yirik mulkdorlar tomonidan belgilanmaydi, degan fikrni bildiradi. G‘arb siyosatshunosligida bu so‘l liberal nazariyalar, ayniqsa, hokimiyat yurituvchi elitaning yopiqchiligi, uni yirik biznes uchun ochilmasligi kabi jihatlari keskin tanqidlarga uchradi. Elitalarning texnokratik nazariyasi. XX asrning ikkinchi yarmida ilmiy- texnika taraqqiyotining mislsiz ravishda tezlashishi fan va texnologiya ijodkorlariga nisbatan subyektlarning siyosiy ta’sirini sezilarli darajada o‘sishini rag‘batlantirdi. Bu holat elitalarning texnokratik nazariyasini (vakillari – K. Boulding, A. Berli, L. Eppli va boshq.) shakllanishiga turtki bo‘ldi. Bu yo‘nalishda asosiy manba J. Bernxemning “Menejerlar inqilobi” kitobi bo‘ldi. Muallif industrial rivojlangan mamlakatda jamiyat yangi ijtimoiy kategoriya – menejerlar sinfi tomonidan boshqarilishi lozimligi g‘oyasini ilgari surdi, u menejerlarni boshqaruvning oliy toifasi qatoriga kiritdi. Bernxem kontsepsiyasiga binoan, elita sifatida kompetentli va professional boshqaruvchilar namoyon bo‘ladi. Keyinroq texnologik elitizm nazariyasi D. Bell, J. Gelbreyt, G. Kan va boshqalar asarlarida rivojlantirildi. Ularning fikricha, industrialdan keyingi mamlakatlarda hokimiyatga texnotuzilma – o‘z hayot tarzi, umumiy korporativ qadriyatlarga ega bo‘lgan, oliy darajadagi ma’murlar, olimlar, injenerlardan iborat ichki jihatdan jipslashgan elita kirib keldi. D. Bell industrialdan keyingi jamiyat tuzilmasini tahlil etib, unda uchta qatlamni bir-biridan ajratib ko‘rsatdi: oliy – professional boshqaruvchilar va olimlar elitasi, o‘rta – injener-texnikaviy personal va quyi – aqliy mehnat proletariati, turli sohalar texnik xodimlari. Uning tasniflari elita bilan omma o‘rtasidagi o‘ziga xos chegara chizig‘i vazifasini bajarib, elita iste’dodi va ma’lumoti darajasi bilan aniqlashga qaratildi. [13] 1.3.M.Yangning elitaga oid qarashlari M.Yan gning elitaga oid qarashlari, asosan, jamiyatdagi hukmron guruhlarning rolini va ularning ijtimoiy tizimdagi o‘rni bilan bog‘liq. U, boshqaruv tizimining har bir qatlamida ijtimoiy guruhlarning ta'sirini tan olish bilan birga, elitani kengroq va dinamik tarzda ko‘rgan. Yangning fikriga ko‘ra, elita bu faqatgina eng yuqori ijtimoiy sinfdagi odamlar emas, balki ijtimoiy jarayonlarda, xususan, siyosiy va iqtisodiy boshqaruvda faol ishtirok etayotgan guruhlardir. U, elita atamasini faqat davlat rahbarlari yoki iqtisodiy elita bilan cheklamaydi, balki ilmiy, madaniy, va boshqa sohalardagi yetakchi shaxslarni ham o‘z ichiga oladi. M.Yang elita va omma o‘rtasidagi farqni ta'kidlaydi va shuni ta'kidlashga harakat qiladi ki, elitaga mansub bo‘lgan shaxslar ijtimoiy resurslarni boshqarib, ularga o‘z ta’sirini o‘tkazadilar. Yangning qarashlarida, bu elitalar o‘zlarining o‘rni va ta'sirini saqlab qolish uchun ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy tizimlarda o‘z manfaatlarini ilgari suradilar. U shuningdek, jamiyatda elitaviy boshqaruvning barqarorligini va uning ahamiyatini tan olib, lekin bu boshqaruvni demokratik tamoyillarga mos ravishda yo‘lga qo‘yishni talab qiladi. [14] IKKINCHI BOB: FUTUROLOGIYA: FAN SIFATIDA SHAKILLANISHI VA ASOSIYNAZARIYALAR 2.1. Futurologiya tushunchasi va uning mazmuni Futurologiya (lot. futurum — kelajak va logiya) — keng ma noda —ʼ insoniyat kelajagi, umumbashariy muammolar haqidagi umumiy konsepsiya yoki tasavvurlar majmuasi; tor ma noda — ijtimoiy jarayonlar hamda fan-texnika ʼ taraqqiyotiga oid sohalardagi jarayonlarni izchillikda o rganish va kelajagini ʻ bashorat qilish imkoniyatini beradigan fan sohasi, “bashorat qilish” so zining ʻ sinonimi. 1943-yil nemis sotsiologi O. Fleytxeym “F.” terminini kelajak haqidagi fan sifatida ishlatishni taklif qilgan. Hozirgi vaqtda F.da 2 asosiy yo nalish ʻ kuzatiladi. 1-yo nalish —“ekologik pessimism” tarafdorlari insoniyat rivojining ʻ salbiy oqibatlarini bashorat qilsalar, 2-yo nalish — ilmiy-texnikaviy optimizm ʻ namoyandalari texnologiya taraqqiyotining ijobiy imkoniyatlari asosida insoniyat sivilizatsiyasini saqlab qolish mumkin, deb hisoblaydilar 4 . Insoniyat uni ertaga nima kutayotganini bilishni xohlaydi. Bu qiziqish tafakkur paydo bo’lgandan beri mavjud. Shu yo’lda ular yulduzlarni kuzatib ertangi ob-havoni, kuzning qanday kelishiga qarab qishning qanday bo’lishini bilishga, jonivorlar harakatlariga qarab falokatlardan ogoh bo’lishga uringanlar. Kelajakka bo’lgan intilish nafaqat tabiatga nisbatan, balki insonlar taqdirini bilishga ham qaratilgan edi. Bu yo’lda folbinlar, munajjimlar faoliyat ko’rsatgan. Antik adabiyotni kuzatadigan bo’lsak ham voqealarni oldindan bilishga bo’lgan harakatlarni yaqqol ko’ramiz. Sofoklning «Shoh Edip» asarini olib ko’raylik. Unda yangi tug’ilgan chaqaloqning taqdiri aytib beriladi va bu bashorat oxir-oqibat yuzaga chiqadi. Bugungi kun odamini ham kelajak qiziqtiradi. Lekin bu jarayon anchagina ilmiy tus olib, fan sifatida shakllangan. Ilmiy bashorat qilishni yaqin o’tmishning mevasi desak, xato qilamiz. Uning ildizlari ancha chuqur tomir otgan. Bir xitoy mutafakkiridan shogirdi so’ragan ekan: - Kelajakni oldindan bilib bo’ladimi? Men bunga shubha qilaman. 4 Sadullayev Baxtovar Xurshidovich [15] Shunda ustoz javob beribdi: - Tasavvur qil, sening uzoqdagi bir do’sting kasal. Ikkita ot turibdi. Biri ozg’in, uzoq yo’lga chidamaydi. Ikkinchisi baquvvat, yaxshi yem yegan, uzoq yo’lga yaroqli. Qay birini minasan? - Albatta, ikkinchisini. - Unda nega kelajakni oldindan bilib bo’lmaydi deyapsan?! Darhaqiqat, kelajak bugunning davomi, bugunning mahsulidir. Uni o’zimiz yaratamiz. Bugun nafaqat oddiy odamlar hayotida, balki davlatlarning uzoq vaqtga mo’ljallangan siyosati, uzoq vaqtlik dasturlarida ilmiy prognozlash (asoslash) juda ahamiyatli ekanidan xabaringiz bor. «Futurologiya» termini lotincha «futurum» - «kelajak» va yunoncha «logos» - «fan» so’zlaridan olingan bo’lib, kelajakni ekstrapolyatsiya (narsa va hodisaning bir qismini kuzatish asosida olingan, xulosalarni uning boshqa qismiga yoyish yoki tatbiq etish) yo’li bilan mavjud texnologik, iqtisodiy va ijtimoiy holatni tahlil qilgan holda oldindan aytib berishga harakat qiladi. O’zbekiston milliy entsiklopediyasida yozilishicha, futurologiya ikki yo’nalishda shakllangan. Birinchi yo’nalish - ekologik pessimizm tarafdorlari insoniyat rivojining salbiy oqibatlarini bashorat qilsalar, ikkinchi yo’nalish - ilmiy- texnikaviy optimizm namoyandalar i texnologiya taraqqiyotinin g ijobiy imkoniyatlari asosida insoniyat tsiviliza-tsiyasini saqlab qolish mumkin, deb hisoblaydilar. «Futurologiya» terminini sotsiolog Osip Flektxaym fanga kiritgan. U 1943 yili do’sti, olimlardan biri Oldosu Xaksliga yozgan xatida ushbu terminni ishlatish tashabbusi bilan chiqadi va Xaksli buni ma'qullaydi. Birinchi ilmiy bashorat qilishga urinishlar XIX asr oxirida paydo bo’lib, Geogr Ermanning «Germaniya 2000da» (1891), Ivan Blionning «Kelajakdagi urush va ularning iqtisodiy oqibatlari» (1897), Gyustav de Molinarining «Kelajakdagi [16] jamiyatni siyosiy va iqtisodiy tashkil qilishning xomaki chizmasi» (1899), «Gerbert Uellsning «Oldindan -zavqlanish» (1901) kabi asarlar yaratilgan 5 . «Futurolog» atamasi mo’jizaviy tarzda bashorat qilishni bildirmaydi, balki mavjud voqelikning taraqqiy qilish darajasi, tezligi, o’zgarishlarning oqibatlarini tahlil qilib o’rganadi. Hozirda futurolog sifatida tan olingan olimlar bor. Ular asosan texnologik an’analarni o’zlashtirgan va o’z kitoblarida kuzatish natijalari, fikr va xulosalari, bashoratlarini keltirib o’tishgan. Shunday mutaxassislardan biri Olvin Tofflerdir. Uning «Madaniyat iste'molchilari», «Uchinchi to’lqin nazariyasi», «Kelajak bilan to’qnashuv» kabi asarlari mashhur. O.Tofflerning «Kelajak bilan to’qnashuv» 6 kitobi 1970 yillarda yozilgan bo’lishiga qaramay haligacha o’z ahamiyatini yo’qotgani yo’q. Bu asarda yaqin kelajakda insoniyat hayotida kechadigan o’zgarishlar va ularning oqibatlari haqida so’z boradi. Mavjud voqelik asosida xulosa chiqarilgan. «Evrilishlar ayni hayotning o’zi demakdir. Ammo quyushqonni tark etib erkinlikka chiqib olgan o’zgarishlar bo’lmaydigan va boshqarishga ko’nmaydigan, borgan sari tezlashib boruvchi va insonning nafaqat jismoniy, balki qaror qabul qilishdagi psixologik mexanizmlarini ham barbod qiluvchi, hayotga yot, insonga dushman hodisalardir». Jamiyatimizda yuz berayotgan va yuz bermoqchi bo’layotgan yangiliklar, biz ko’rib turgan dunyoni butunlay ostin-ustun qilib tashlaydi. Toffler yashash sur'atining tezlashishini bashorat qilar ekan, ma'lum bo’lgan, butundunyo shaharlashuv jarayoni, ishlab chiqarishning o’sishi, yangidan-yangi iste'mol buyumlarining ko’payishi kabi ma’lum faktlarga tayanadi. Olim Kurt Karem «Biz yigirmanchi asr odamlari insoniyat tarixida besh ming yil davom etgan bir davrni xotimalaymiz» deydi. Kennet Boulding esa XX asr tarixdagi eng muhim burilish nuqtasi ekanini isbot qilar ekan, shunday deydi: «Bugungi dunyo... men tug’ilib ko’z ochgan dunyodan tubdan farq qiladi. Bu farq men tug’ilgan dunyo bilan Yuliy Sezar dunyosi o’rtasidagi farqdan kam emas. Agar insoniyat tarixiga bugungi kun nuqtai nazaridan qarasak, men bu tarixning qoq 5 6 file:///C:/Users/Azerty/Downloads/Ziodakhan+ALIYEVA.pdf [17] o’rtasida tug’ilganman, desak bo’ladi. Dunyoga kelmasimdan oldin qancha hodisotlar sodir bo’lgan bo’lsa, men tug’ilgandan beri shuncha hodisot o’tdi». XXI asrga kelib esa hodisalarning ro’y berish sur'ati, jarayonlarning uzluksiz ravishda kechishini kuzatayapmiz. Axborot olish va axborot uzatishning yanada osonlashishi, internetning kirib kelishi, uyali aloqaning keng tarqalishi, masofalarni pisand qilmayapti. Olvin Toffler «Oson almashtirsa bo’ladigan inson» iborasini ishlatadi 7 . Bu borada psixolog Kortni Tolning fikri e'tiborga loyiq: «Uncha ko’p bo’lmagan odamlar bilan yaqin munosabatlarga asoslanadigan barqarorlik samarasiz bo’lib chiqadi... Harakatchanlikning bundan keyingi kuchayishi va odamlarning o’zaro juda tez do’stlik o’rnatish qobiliyati hamda shu qadar tez uni to’xtatib qo’yish yoki shunchaki unutish shunga olib keladiki, kelajakda o’tmish uchun xarakterli bo’lgan bir nechta ko’p yillik do’stona munosabatlar o’rnini ko’pgina qisqa muddatli do’stlik aloqalari egallaydi» . Bu bashorat bugungi kunda ro’yobga chiqdi. Internet saytlarida siz o’zingizga osongina do’st topasiz, bugun u bilan virtual olamda dildan gaplashasiz, do’st tutinasiz, lekin ertaga u bilan gaplashishning imkoni yo’q. Shu bois insonning inson oldidagi qadri yo’q, munosabatlar mo„rt. Insonning inson oldidagi qadri yo’qolishini buyumlarning qadrsizligi bilan izohlash mumkin. Masalan, har bir inson oxirgi chiqqan telefonni sotib olgisi keladi. Chunki bunisi oldingidan yaxshi, uning funktsiyalarida ko’proq qulayliklar mavjud. Shunday qilib, eski telefonning qadri yo’qoladi (garchi uni biror yaqin odamimiz sovg’a qilgan bo’lsa ham). Shuningdek, bir marta foydalanish mumkin bo’lgan idishlarning ko’payishi chaqaloqlarning bir martalik tagliklari, konserva qutilari, saqich qog’ozlari, yangidanyangi kiyimlarning modaga chiqishi buyumlarga bo’lgan sovuq munosabatni shakllantiradi. Kelajakda esa buyumlarning ahamiyatsizligi kuzatiladi. 7 [18] Kelajakda insonning boylikka, moddiylikka bo’lgan munosabati ham o’zgarishi kutilmoqda. «Intellektual mulk hamma moddiy boyliklardan ustun bo’ladi. Inson qandaydir moddiy manbaga ega bo’lmagan holda jahd qilib boylik yaratadi», deydi Toffler. Insoniyat yaqin kelajakda axborot oqimining kuchaygan to’lqinlari orasida qolishi kutilmoqda. Mutaxassis Robert Xilyard quyidagi hisob-kitobni keltiradi: «Hozirgi sur’atlar saqlanib qoladigan bo’lsa, bugun tug’ilgan go’dak kollejni tugatayotgan paytda mavjud axborotning hajmi to’rt baravar ko’payadi, u ellik yoshga to’lganda esa bilimlar miqdori 32 martaga oshadi. Buning ma’nosi shuki, jamiki inson bilimlarining 97 foizi go’dak tug’ilgandan keyin dunyoga keladi». Bugun axborot omili va uzatish shu qadar osonlashganki, kompyuter qarshisida o’tirib, dunyoning qay burchagida qanday voqea sodir bo’layotganini bilish mumkin. Qadimda ham voqealar yuz bergan, lekin uni bilish imkoni mavjud bo’lmagan. Masalan, Misr ehromlarining borligini Gerodot o’z «Tarix» kitobida yozmaguncha, qariyb 2000 yil davomida dunyo bilmagan. Bir so’z bilan aytganda, kelajak insonga juda ko’p imkoniyatlarni beradi. 2.2. S.Lem: insoniyat kelajagi va sun’iy intellect haqidagi qarashlari Stanisław Herman Lem 1921 yil 12 sentyabr - 2006 yil 27 mart) - polshalik yozuvchi va oid ko plab romanlar, qissalar va esselar muallifi ediʻ . fundamental falsafiy asarining muallifi bo'lib , unda u , yaratilishini kutgan , shuningdek, insonning avtoevolyutsiyasi, yaratish va boshqa ko'plab g'oyalarni ishlab chiqqan. Lemning ilmiy- fantastik asarlari falsafiy mavzularni texnologiya, tabiati , bilan aloqa qilish va tushunishning mumkin emasligi , insoniy cheklovlardan umidsizlik va insoniyatning koinotdagi o'rni haqidagi taxminlar orqali o'rganadi. Uning insholari va falsafiy kitoblari shu va 8 [19] boshqa ko‘plab mavzularni qamrab oladi. Uning asarlarini tarjima qilish va so'z o'yinlari tufayli qiyin . 1. Sun’iy intellekt va inson ongining chegaralari Lem sun’iy intellektning rivojlanishini ijobiy qabul qilgan bo‘lsa-da, uning fikricha, biz AI ni haqiqiy ong yoki ongli mavjudotga aylantirishda juda katta falsafiy va texnologik to‘siqlarga duch kelamiz. U shuni ta’kidlaydiki: “Biz o‘zimizni ham to‘liq tushunmagan holda ong yaratishga urinyapmiz.” Bu g‘oya Lemning “Golem XIV” 9 nomli asarida juda yaqqol ko‘rsatilgan. Golem — superintellektual sun’iy ong bo‘lib, u odamzoddan tubdan ustun, ammo bizning chegaralangan dunyoqarashimiz tufayli uni tushunib bo‘lmaydi. Lem sun’iy intellektni rivojlantirishning cheklovlari va muammolariga katta e’tibor qaratgan. U o‘z asarlarida sun’iy intellektning inson aqlini to‘liq anglab yetishi yoki uning muammolarini tushunishi mumkinligini savol ostiga oladi. - Golem XIV asarida Lem, sun’iy intellektning insoniyatdan ustun darajaga yetganini va bu yuqori intellektni tushunishning bizga qiyinligini ta’kidlaydi. Golem XIV o‘zining ilmiy potentsiali va fikrlash darajasi bilan, odamlarning haqiqiy ongini tushunmasligini ko‘rsatadi. U nafaqat aqlni, balki insoniyatning yashash tarzini va axloqiy qadriyatlarini tanqid qiladi. - “Solaris” asarida esa, Lem insoniyatning tasavvuridagi “aqlli” mavjudotlarni tushunishga qodir emasligini ko‘rsatadi. Solaris okeani, o‘ziga xos “aqlli” bir hayot shakli sifatida, insonlarning kutganlariga mutlaqo qarshi turadi, bu esa o‘z navbatida, odamlarning qiyinchiliklarini va cheklovlarini ochib beradi. 2.Texnologik rivojlanish va axloqiy xavf Lem texnologiyaning o‘sishi har doim ham ijobiy natijalar bermasligini uqtiradi. U insoniyat texnologiyani boshqarishdan ko‘ra tezroq ishlab chiqayotgani haqida ogohlantiradi. Buning xavfi shundaki: - Texnologik kuch axloqiy mas’uliyatni ortda qoldiradi. 9 Stanislaw Herman Lem ning “Golem XIV” asari [20] - AI inson ehtiyojlari uchun emas, o‘zining noaniq, bizga yot maqsadlariga xizmat qilishi mumkin. Uningcha, insoniyat hali o‘z axloqiy rivojlanish darajasi bilan bunday kuchli texnologiyalarni boshqarishga tayyor emas. Lem, texnologik rivojlanishning faqat ijtimoiy manfaatlarni emas, balki katta xavf-xatarlarni ham keltirib chiqarishini ko‘rgan. Uningcha, texnologiyaning o‘sishi insoniyatni qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin, chunki texnologiya o‘zining murakkabligi va mohiyati bilan insoniyatning bunday o‘zgarishlarga tayyorligini ko‘rsatmaydi. - “Kyberiada” asarida Lem texnologiyaning cheksiz rivojlanishini tasvirlaydi 10 . Bu yerda sun’iy intellektni yaratgan robotlar juda yuqori darajada rivojlanib, ularga yanada murakkab hayotiy vazifalar yuklanadi. Lekin, shuningdek, ularning odamzod bilan o‘zaro aloqasi ham chegaralangan. Bu robotlarning rivojlanish jarayonida bir nechta paradokslar paydo bo‘ladi, ular texnologiyaning ijtimoiy va madaniy ta’sirini aks ettiradi. 3. Inson markaziy emas Lem antropotsentrizm (insonni markazga qo‘yish) g‘oyasini tanqid qiladi. U insoniyatning o‘zini kosmosdagi eng muhim mavjudot deb bilishini yengil ishonuvchanlik deb hisoblaydi. Bu g‘oya ayniqsa “Solaris” romanida yaqqol ifodalanadi: “Solaris”dagi aqlli okean — insoniyat bilan muloqotga kirishmaydi, u mutlaqo o‘ziga xos va tushunib bo‘lmaydigan aql timsoli sifatida tasvirlanadi. Bu orqali Lem inson ongining boshqa shakllarini tushunishga qodir emasligini ko‘rsatadi. Lemning ilmiy fantastika asarlarida ko‘pincha kosmos va insoniyatning uni tushunishdagi o‘z cheklovlari ko‘rsatiladi. U kosmosni insoniyat uchun juda xavfli va tushunishdan yiroq bir joy sifatida tasvirlaydi. Bu g‘oya, asosan , “Solaris” romanida amalga oshiriladi. 10 [21] - “Solaris” dagi okean — bu insoniyatning bilim chegaralarini, xususan, insonning o‘zi va uning tafakkuri haqida cheklovlarni namoyon etadi. Okean o‘ziga xos, mutlaqo insoniyatning tasavvurida bo‘lmagan tarzda aqlga ega bo‘lgan bir mavjudotdir, va uning tabiatini tushunish insoniyat uchun mumkin emas. Bu o‘zgacha va noaniq mavjudot bilan bo‘lgan muloqotning natijalari insoniyatning o‘zini va uning bilim chegaralarini qayta ko‘rishga majbur qiladi. 4. Kelajak noaniqligi va bashoratga ehtiyotkorlik Lem kelajakni bashorat qilishga juda ehtiyotkor yondashadi. Unga ko‘ra, ilm-fan va texnologiya hattoki eng tajribali mutaxassislar uchun ham kutilmagan yo‘nalishlarga burilishi mumkin. “Haqiqiy bashorat — bu noto‘g‘ri tushunilgan ehtimollar yig‘indisidir.” Lemning asarlarida texnologiyalarning insoniyatni nazorat qilish uchun ishlatilishining xavfli natijalari haqida tez-tez ogohlantirish mavjud. Uning fikricha, har qanday yangi texnologiya, ayniqsa sun’iy intellekt, o‘zining ehtimoliy salbiy oqibatlari bilan birga keladi. - “Fiasco” asarida Lem insoniyatning yangi texnologik yutuqlarini qanday qilib noto‘g‘ri qo‘llashi mumkinligini tasvirlaydi. Bu romanda, odamlar yangi texnologiyalardan foydalangan holda o‘zlarini yirik xavf-xatarlarga duchor etadilar. Texnologiya to‘g‘ri nazorat qilinmasa, uning kuchi juda xavfli bo‘lishi mumkin. Lem bu g‘oyani kengaytirib, texnologiyaning yomon maqsadlar uchun ishlatilishi mumkinligini ko‘rsatadi. 6. Sun’iy intellekt – xaloskor emas Lem AIni insoniyatning muammolarini hal etuvchi vosita deb emas, balki yangi savollarni tug‘diruvchi hodisa sifatida ko‘radi. U sun’iy intellektni “muammoni hal qiluvchi” emas, balki “yangi muammolar yaratuvchi” kuch deb baholaydi. Lem ilmiy fantastika orqali turli falsafiy va axloqiy masalalarni o‘rganadi. U texnologiyalarning insoniyat hayotiga ta’siri, sun’iy intellekt va uni boshqarish masalalari bilan birga, hayot va axloqiy qadriyatlarning o‘zgarishini ham muhokama qiladi. [22] - “Golem XIV” asarida Lem sun’iy intellekt va insonning axloqiy qiyinchiliklarini tasvirlaydi 11 . Golem XIV sun’iy ongni ishlab chiqish orqali yangi va kutilmagan axloqiy masalalarni keltirib chiqaradi. Golem XIV’ning yuqori intellekti, insonlarning axloqiy qarorlar qabul qilishdagi cheklovlarini va intellektual ziddiyatlarini ko‘rsatadi. “Eden”romanida Lem bir guruh astronavtlarning boshqa bir planetada yuzaga kelgan murakkab vaziyatlarni o‘rganadi. Bu asarda, Lem kosmosdagi yangi hayot shakllari va ularni tushunishga bo‘lgan urinishlar orqali, odamzodning hayotiy qiymatlari va maqsadlarini yana bir bor savol ostiga qo‘yadi. 2.3. E.Toffler: “ Uchinchi to’lqin” va kelajakdagi inqilob nazariyasi Elvin Eugene Toffler (4-oktabr, 1928-yil – 27-iyun, 2016-yil) – zamonaviy texnologiyalarni, jumladan, raqamli inqilob va kommunikatsiy muhokama qilgan ishlari bilan mashhur bo lgan amerikalik yozuvchi, futurist va ʻ biznesmen 12 . U dunyodagi eng taniqli futuristlardan biri hisoblanadi. Toffler „Fortune“ jurnalining bo lgan. Dastlabki ishlarida u „axborot bu ʻ haddan tashqari yuk“ deb atagan texnologiya va uning ta siriga e tibor qaratdi. ʼ ʼ 1970-yilda uning kelajak haqidagi birinchi yirik kitobi „Future Shock“ dunyo bo ylab eng ko p sotilgan va 6 milliondan ortiq nusxani sotgan. ʻ ʻ Toffler „Uchinchi to lqin“ ʻ 13 asarida „to lqinlar“ tushunchasiga asoslanib uch ʻ turdagi jamiyatlarni tasvirlaydi – har bir to lqin eski jamiyatlar va madaniyatlarni ʻ chetga suradi. U „Birinchi to lqin“ni agrar inqilobdan keyingi jamiyat deb ʻ ta riflaydi va birinchi ovchi-yig uvchi madaniyatlar o rnini egallaydi. „Ikkinchi ʼ ʻ ʻ to lqin“, u sanoat inqilobi davridagi jamiyatni belgilaydi (taxminan 17-asr oxiri – ʻ 20-asr o rtalari). O sha davrda an anaviy yadro oilasini buzgan va zavodga ʻ ʻ ʼ o xshash ta lim tizimini boshlagan shahar sanoati aholisining ko payishi va ʻ ʼ ʻ korporatsiyaning o sishi kuzatildi. Toffler dedi: ʻ 11 12 13 [23] „Uchinchi to lqin“ – bu 1950-yillarning oxirida boshlangan postindustrial ʻ jamiyatni tavsiflash uchun u ishlab chiqqan atama. Uning ushbu davr haqidagi ta rifi boshqa futurist yozuvchilar bilan bog liq bo lib, ular ilmiy-texnologik ʼ ʻ ʻ inqilobni ta kidlagan axborot asri, kosmik asr, elektron davr, global qishloq haqida ʼ ham yozganlar. Tofflerlar Sovet Ittifoqining qulashi, Berlin devorining qulashi va Osiyo-Tinch okeani mintaqasida kelajakdagi iqtisodiy o sish kabi bir qator ʻ geosiyosiy voqealarni bashorat qilganliklarini da vo qilishdi. ʼ Tofflerning "Uchinchi to’lqin" asarida aytilganidek, uchinchi to’lqin, ya’ni axborot inqilobi, sanoat inqilobidan keyingi eng katta o’zgarishni anglatadi. Bu inqilob, texnologiyaning rivojlanishi, kompyuterlar va internetning tarqalishi, raqamli iqtisodiyotning paydo bo’lishi kabi ko’plab o’zgarishlarni o’z ichiga oladi. Bunda asosiy o’zgarish, ma'lumotlar va bilimning asosiy resursga aylanishidir. Odamlar ko’proq axborot bilan ishlashga, o’zaro aloqada bo’lishga, masofaviy ishlashga va raqamli texnologiyalarni samarali ishlatishga o’rganadilar. Uchinchi to’lqinning kelajakdagi inqilobi Tofflerning fikriga ko’ra, uchinchi to’lqin jamiyatdagi barcha sohalarga – iqtisodiyot, siyosat, madaniyat, ta’lim va hatto shaxsiy hayotga ham ta’sir qiladi. Uchinchi to’lqin, shuningdek, "individualizm" va "moslashuvchanlik" kabi tushunchal arni ilgari suradi. Insonlar ko’proq mustaqil ishlash, yangi texnologiyalarni o’zlashtirish va yangi hayot tarzlarini qabul qilishga tayyor bo’ladilar. Tofflerning fikricha, bu inqilobning yirik jihati shundaki, uning natijasida jamiyatlar o’zgaradi, eski ijtimoiy tuzilmalar va iqtisodiy tizimlar o’rnini yangi, moslashuvchan va ko’p qirralik tizimlar egallaydi. Jamiyatlar ma'lumot va bilimga asoslangan yangi iqtisodiyotda ishlashni boshlaydi, yangi ish turlari, yangi munosabatlar va yangi madaniyat shakllanadi. Tofflerning "Uchinchi to’lqin" asari, kelajakdagi jamiyatda texnologiyaning roli, odamlarning o’zaro aloqalari, ishlash va yashash usullaridagi o’zgarishlarni [24] o’rgangan va bu o’zgarishlarning qanday qilib hayotimizga ta’sir qilishi mumkinligini ko’rsatishga harakat qilgan 14 . Kelajakdagi inqilob nazariyasi Toffler tomonidan nafaqat iqtisodiy va siyosiy o’zgarishlar, balki insonlarning hayotini shakllantiradigan yangi qarashlar, ma'lumotning ahamiyati va global aloqalarning kuchayishi kabi ko’plab aspektlarni o’z ichiga oladi. Bu o’zgarishlar insoniyatning yangi jamiyatga, yangi iqtisodiy va ijtimoiy tizimlarga moslashishini taqozo etadi. Shu tariqa, Tofflerning asari nafaqat kelajakni bashorat qilishga qaratilgan, balki o’sha kelajakda yuz beradigan inqilobiy o’zgarishlarga tayyor bo’lishga yordam berishni maqsad qilgan. Uchinchi to’lqin – axborot inqilobi, Tofflerning nazariyasiga ko’ra, sanoat inqilobidan keyingi yangi rivojlanish bosqichini anglatadi. Bu davrda, axborot texnologiyalari va raqamli kommunikatsiya vositalari asosiy resurslarga aylanadi. Axborot inqilobi odamlarning ishlash, o’qish, o’rganish va o’zaro aloqalari usullarini tubdan o’zgartiradi. Uchinchi to’lqinning asosiy xususiyatlari: - Axborot va bilimning ustunligi: Insonlar ko’proq bilimga, ma'lumotlarga asoslangan jamiyatga o’tishadi. Axborot hozirgi jamiyatning asosiy resursiga aylanadi, bunda insonlarning bilim va ma’lumotga qobiliyati kuchayadi. - Texnologiyalar va kommunikatsiya: Internet, mobil texnologiyalar va raqamli vositalar yordamida odamlar o’rtasida masofaviy aloqalar kengayadi. Virtual dunyo va raqamli iqtisodiyotda yangi imkoniyatlar paydo bo’ladi. - Moslashuvchanlik: Uchinchi to’lqin davrida odamlar o’z hayot tarzini va ishlash usullarini tezda moslashtira olishadi. Yangi texnologiyalar va ijtimoiy tizimlar tez o’zgarib boradi, bu esa jamiyatni moslashuvchan va dinamik qiladi. 14 [25] - Globalizatsiya: Dunyo bo’ylab axborot va ma’lumotlar tez tarqaladi, iqtisodiyot global bozorlar orqali o’zaro bog’lanadi, va bunday global tarmoq orqali odamlar bir-biriga bog’lanadi. Uchinchi to’lqinning asosiy nazariyaviy elementlari: - Jahon iqtisodiyoti va ijtimoiy tuzilmalar o'zgarishi: Tofflerning fikriga ko'ra, uchinchi to’lqin davomida iqtisodiy tizimlar o’zgaradi. Sanoat iqtisodiyoti o’rnini axborot iqtisodiyoti egallaydi, aholining ko’pi bilim va axborotga tayanib, yangi ish turlarida faoliyat yuritadi. - Texnologiya va innovatsiyalar: Uchinchi to’lqinning texnologik jihati jamiyatdagi har bir faoliyatni o’zgartirishga olib keladi. Kompyuterlar, internet, sun'iy intellekt, robototexnika va boshqa yangi texnologiyalar, jamiyatni va iqtisodiyotlarni qayta shakllantiradi. - Ijtimoiy o’zgarishlar: Insonlar hayotining har bir sohasida (ish, o’qish, sog’liqni saqlash, va hokazo) axborot texnologiyalarining ta'siri seziladi. Uchinchi to’lqin davrida, ijtimoiy tuzilmalar o’zgaradi va yangi ijtimoiy qatlamlar va munosabatlar shakllanadi. Tofflerning prognozlari va ta'siri Alvin Tofflerning "Uchinchi to’lqin" asari, kelajakdagi inqiloblarni tushunishda, texnologik va ijtimoiy o’zgarishlarga qanday moslashish kerakligi haqida keng fikrlarni taqdim etdi. Toffler kelajakda insoniyatni kutayotgan o’zgarishlar haqida bir necha yirik prognozlar berdi: - Ijtimoiy va iqtisodiy tizimlar o'zgaradi: Yangi ijtimoiy tarmoqlar, ish faoliyatining yangi turlari va yangi iqtisodiy tizimlar mavjud bo’ladi. - Moslashuvchan va ko'p qirralik jamiyat: Toffler, kelajakda jamiyatlar ko’proq moslashuvchan bo’lib, odamlar yangi sharoitlarga tezda o’rganishadi. - Hayotning "shaxsiylashuvi": Insonlar ko’proq individualistik va shaxsiy qarorlar qabul qiladigan bo’ladilar, bu esa jamiyatni yanada ko’p qirralik qiladi. [26] UCHINCHI BOB: ELITOLOGIYA VA FUTUROLOGIYANING O'ZARO BOG'LIQLIGI 3.1. Jamiyatning o'zgarishi va elitist nazariyalar Elitist nazariyalar asoslari . Elitizm, umumiy ma'noda, jamiyatni faqatgina kichik bir guruhning (elita) boshqarishi va eng yuqori hokimiyatni qo'lga kiritishi g'oyasiga asoslanadi. Elitist nazariyalar shuni ta'kidlaydiki, har bir jamiyatda ijtimoiy tuzilmada keksayib borayotgan bir guruh mavjud bo'lib, ular iqtisodiy, siyosiy, madaniy va boshqa sohalarda muhim qarorlar qabul qiladi va jamiyatni boshqaradi. Elitist nazariyalar haqida asosiy g'oyalari - Pareto va Mosca nazariyasi: Pareto va Mosca elitist nazariyalarining asosiy fikri shundan iboratki, jamiyatda mavjud bo'lgan barcha ijtimoiy va siyosiy tizimlar ayrim yuqori guruhlarning hokimiyatiga asoslanadi 15 . Pareto, bu guruhlarning tarkibida ham ijodiy, ham ijtimoiy jihatdan resurslarni boshqaruvchi odamlar mavjud bo'lishini aytgan. - C. Wright Mills va oligarxiya 16 : C. Wright Mills "elitist" yoki "oligarchik" jamiyatlar haqidagi fikrlarini kengaytirgan. Uning so'zlariga ko'ra, siyosiy, iqtisodiy va harbiy elitalar jamiyatni birgalikda boshqaradi. Shuning uchun, demokratik tizimlar ko'pincha bu elitalar tomonidan boshqariladi, hatto ularning ko'rinishi demokratiya bo'lsa ham. Jamiyatdagi o'zgarishlar va elitist qarashlar Elitist nazariyalar, jamiyatda ro'y berayotgan ijtimoiy va siyosiy o'zgarishlarni qanday tushunadi? Ularning fikriga ko'ra, o'zgarishlarning aksariyati yuqori sinflar tomonidan boshqariladi va jamiyatni birinchi navbatda ular shakllantiradi. a. Ijtimoiy va iqtisodiy o'zgarishlar: Elitist nazariyalariga ko'ra, ijtimoiy va iqtisodiy o'zgarishlar asosan elitalarni qo'llab-quvvatlaydigan va ularga moslashgan guruhlar tomonidan amalga 15 file:///C:/Users/Azerty/Downloads/259-263%20(1).pdf 16 [27] oshiriladi. Masalan, texnologik inqilob yoki sanoatning rivojlanishi ko'pincha yuqori sinflar tomonidan boshqarilgan va bu o'zgarishlarni amalga oshirishda ijtimoiy past sinflar faqatgina qo'llab-quvvatlash rolini o'ynaydi. b. Siyosiy o'zgarishlar: Siyosiy o'zgarishlar elitist qarashlarga ko'ra, amaldagi hukumat yoki boshqaruv tizimi tomonidan amalga oshiriladi. Bu o'zgarishlar keng ommaning ixtiyorida emas, balki elitaga yaqin guruhlarning qarorlari natijasida yuzaga keladi. Shuningdek, bu nazariya, ijtimoiy to'ntarishlar yoki inqiloblarning ko'pincha yuqori sinflarga qarshi bo'lishi va ularning hukmronligini saqlab qolish uchun qilinganini tushuntiradi. c. Demokratiya va elitizm: Demokratiya elitist nazariyasida o'ziga xos munosabatga ega. Ba'zi elitist nazariyalar demokratik tizimlarning yuzaki bo'lishi va haqiqiy hokimiyat elitalar tomonidan amalga oshirilishini ta'kidlaydi. Shunday qilib, demokratik jamiyatda, hech bo'lmaganda ko'pincha, "rasmiy" hokimiyat xalqga tegishli bo'lsa-da, haqiqiy hokimiyatni elitist guruhlar qo'lga kiritadi. Elitist nazariyalar va jamiyatdagi o'zgarishlarning o'zaro bog'liqligi Jamiyatdagi o'zgarishlarni elitist nazariyalar nuqtai nazaridan tushunish uchun, o'zgarishlarni faqat past sinflarning harakatlari sifatida emas, balki yuqori sinflarning jamiyatni boshqarish uchun qanday munosabatda bo'lishi va yangi resurslarni qanday qo'lga kiritishiga qarab tahlil qilish kerak. Bu, o'z navbatida, elitizmning jamiyatdagi o'zgarishlarga qanday ta'sir qilishini aniq ko'rsatadi. a. Elita va ijtimoiy qatlamlar: Jamiyatdagi ijtimoiy qatlamlarning o'zgarishi elitist qarashlar nuqtai nazaridan yuqori sinflarning o'zgarishlarga qanday munosabatda bo'lishini, yangi qatlamlar yoki ijtimoiy guruhlarning shakllanishini nazarda tutadi. Bu o'zgarishlar yuqori sinflarning hukmronligini davom ettirish yoki yangi sinflarning hokimiyatni qo'lga kiritishiga olib kelishi mumkin. [28] b. Texnologik va iqtisodiy inqiloblar: Texnologik rivojlanish elitist nazariyalariga ko'ra, jamiyatdagi o'zgarishlarni qo'zg'atuvchi omil bo'lib, yuqori sinflarning manfaatlariga xizmat qiladi. Masalan, yangi texnologiyalar va iqtisodiy inqiloblar faqatgina ijtimoiy past sinflar uchun imkoniyatlarni yaratishdan ko'ra, yuqori sinflarga ko'proq hokimiyat va resurslar beradi. Shunday qilib, yangi texnologik to'lqinlar ko'pincha elitaga yangi kuch va ta'sir o'rnatish imkoniyatini yaratadi. 3.2. Innovatsion jamiyatda elita roli ( Lem va Toffler qarashlari asosida) Innovatsion jamiyatda elita roli — bu mavzu jamiyatdagi o'zgarishlarni va texnologik rivojlanishlarni elitist nazariyalar orqali tahlil qilishga qaratilgan. Innovatsion jamiyatda texnologik yangiliklar, yangi bilimlar va ijtimoiy o'zgarishlar elitaga qanday ta'sir qiladi va ularning jamiyatdagi roli qanday o'zgaradi degan savolni o'rganish muhim. Innovatsion jamiyat texnologik va ijtimoiy yangiliklar asosida rivojlanadi, unda yangi bilimlar va ixtirolar ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy tuzilmalarni o'zgartiradi. Elita bu jarayonda faqat jamiyatning yuqori sinflari emas, balki yangi texnologiyalarni ishlab chiqish, tadqiqotlar va yangi iqtisodiy tizimlarni yaratishda faol bo'lgan guruhlar ham bo'lishi mumkin. Innovatsion jamiyatda elita o'zgarishlarni boshqaruvchi va nazorat qiluvchi kuch sifatida rol o'ynaydi. Ularning qarorlar va harakatlari jamiyatning rivojlanishini yoki teskari yo'nalishda o'zgarishini belgilaydi. Stanisław Lemning innovatsion jamiyatda elita roli Stanisław Lem, asosan ilmiy fantastika yozuvchisi sifatida tanilgan bo'lsa-da, uning asarlarida texnologik rivojlanish va jamiyatning o'zgarishlariga taalluqli ko'plab falsafiy va ijtimoiy tahlillar mavjud. Lem texnologiyaning va ilm-fan yutuqlarining elita tomonidan qanday boshqarilishini va uning ijtimoiy ta'sirini keng tahlil qilgan. [29] a. Texnologiya va elita o'rtasidagi munosabatlar Lemning asarlarida texnologiya rivojlanishining ijtimoiy va siyosiy oqibatlari doimo markaziy mavzudir. U texnologiyaning o'sishi bilan elitalarning o'zgarishini va yangi texnologiyalar orqali jamiyatni boshqarishga bo'lgan ehtiyojni ko'rsatadi. Lemning " Solyaris" 17 , "Odin o'rgatgan kishilar" , va "Kiborglar" , kabi asarlarida texnologiya jamiyatni boshqaruvchi yangi elitalarni shakllantirish uchun qulay vosita sifatida taqdim etiladi. - Lemning texnologiya haqida fikri: Lem texnologiyaning yuqori bilimlar va murakkab tizimlar asosida rivojlanishini ta'kidlaydi. Bunday texnologiyalarni ishlab chiqish va boshqarish faqatgina yuqori malakali, ta'limli va ilmiy jamoalar tomonidan amalga oshiriladi. Shunday qilib, elita texnologik inqiloblarning yuksalishiga ta'sir ko'rsatadi va o'zgarishlarni boshqaradi. - Innovatsion jamiyat va elita: Innovatsion jamiyatda elita nafaqat siyosiy va iqtisodiy hokimiyatni qo'lga kiritgan guruhlar, balki yangi ilm-fan, texnologiya va texnik yutuqlarni amalga oshiruvchi guruhlar sifatida ham paydo bo'ladi. Lemning asarlarida, elita faqatgina iqtisodiy va siyosiy manbalarni boshqaribgina qolmay, balki texnologik qarorlar va ilmiy yutuqlarni o'zlashtirish orqali jamiyatning kelajagini belgilaydi. b. Texnologiyaning ijtimoiy tuzilma va hokimiyatga ta'siri Lemning asarlarida, texnologiyaning ijtimoiy tizimlar va hokimiyat strukturasi ustidan ta'siri ko'rsatiladi. Texnologiyaning rivojlanishi bilan birga, yangi elita shakllanadi. Bu elitani ilm-fan va texnologiyaga asoslangan qarorlar qabul qiluvchi guruhlar tashkil etadi. Innovatsion jamiyatda yangi elita, ilmiy va texnologik maqsadlarga erishish uchun hukumat yoki iqtisodiy tizimlarni qayta shakllantiradi. Alvin Tofflerning innovatsion jamiyatda elita roli Alvin Toffler, futurist va ijtimoiy nazariyachi sifatida, "kelajak to'lqinlari" va " Tofflerning to'lqinlari " kabi asarlari orqali jamiyatdagi o'zgarishlarning yangi [30] ko'rinishlarini kiritdi. Tofflerning asarlarida texnologik rivojlanish, globalizatsiya va ijtimoiy o'zgarishlar yangi elitalarni yaratadi, bu esa jamiyatning shakllanishida katta rol o'ynaydi. a. Toffler va "kelajak to'lqinlari" Toffler " Kelajak to'lqinlari " asarida 18 , texnologik va ijtimoiy o'zgarishlarning tezlashib borishini va bu o'zgarishlar orqali yangi elitalar shakllanishini tasvirlaydi. U kelajakdagi jamiyatni " ko'p to'lqinli " deb ataydi, ya'ni bu jamiyatda o'zgarishlar tez-tez sodir bo'ladi va har bir o'zgarish o'zining yangi elitasi bilan birga keladi. - Texnologik inqilob va yangi elita: Tofflerga ko'ra, texnologik inqiloblar jamiyatda yangi elitalarning shakllanishini ta'minlaydi. U yangi texnologiyalarni ishlab chiqish, ulardan foydalangan holda iqtisodiy va siyosiy qarorlar qabul qilish imkoniyatiga ega bo'lgan guruhlar, masalan, yuqori darajadagi tadqiqotchilar, mutaxassislar va texnologik korporatsiyalar rahbarlari elita sifatida chiqadilar. - Innovatsion jamiyatda elita roli: Toffler innovatsion jamiyatda elita jamiyatni nafaqat iqtisodiy yoki siyosiy nuqtai nazardan, balki texnologik va bilimlar asosida boshqarishini ta'kidlaydi. U kelajakdagi jamiyatda faqat yuqori bilimga ega, texnologik yangiliklarni yaratish va boshqarish qobiliyatiga ega guruhlar hukmronlik qiladi. b. "Yangi elita" va ijtimoiy o'zgarishlar Tofflerning fikriga ko'ra, jamiyatdagi innovatsiyalar yangi ijtimoiy tuzilmalar va hokimiyat tizimlarini yaratadi. Ushbu tizimlar esa yangi elita, ya'ni "kelajak elitasi" tomonidan boshqariladi. Bu elitani yaratishda texnologiya, bilim va innovatsiyalarni boshqarish asosiy o'rin tutadi. Lem va Tofflerning nazariyalarida elita va jamiyatdagi o'zgarishlar Lem va Toffler o'rtasida o'xshash fikrlar mavjud: ikkalasi ham texnologik o'zgarishlar va innovatsiyalar elita shakllanishining asosiy omillari ekanligini ta'kidlaydi. Toffler, "kelajak to'lqinlari" asarida, texnologik inqiloblarning 18 [31] jamiyatdagi tuzilmalarga qanday ta'sir ko'rsatishini, yangi elitalarning bu o'zgarishlarga qanday muvofiq ravishda shakllanishini ta'kidlasa, Lem o'z asarlarida texnologiyaning ijtimoiy tizimlarga ta'siri va yangi elitalarning bu jarayonlarda qanday rol o'ynashini ko'rsatadi. Jamiyatda elita roli: - Toffler: Texnologik o'zgarishlar yangi elitalarni yaratadi. Unga ko'ra, ilm- fan va texnologiya elitasi, iqtisodiy va siyosiy elitadan ajralib, yangi hokimiyat shakllarini yaratadi. - Lem: Texnologiya rivojlanishi orqali elitist guruhlar o'zgaradi, ularning ilmiy va texnologik bilimga asoslangan qarorlari jamiyatni boshqarishda asosiy rol o'ynaydi. 3.3. Milliy taraqqiyot strategiyasida elitologiya va futurologiyaning o’rni Elitologiya – bu jamiyatdagi yuqori tabaqalar, ya'ni siyosiy, iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy hokimiyatni qo'lga kiritgan guruhlarni o'rganadigan ijtimoiy fan. Elitologiya, jamiyatning o'zgarishlarini va taraqqiyotini tushunishda elitani qanday rol o'ynashini o'rganadi. Futurologiya – kelajakni o'rganish va prognozlash bilan shug'ullanadigan fan. Futurologiya, texnologik, iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy o'zgarishlar asosida kelajakdagi jamiyatlarni bashorat qilishga intiladi. Bu ikki soha, birgalikda, jamiyatning rivojlanishini rejalashtirish va taraqqiyot strategiyalarini shakllantirishda ko'maklashadi. Elitologiya, yuqori sinflarning jamiyatdagi rolini aniqlash orqali milliy taraqqiyotga qanday ta'sir ko'rsatishini tushuntiradi, futurologiya esa kelajakdagi o'zgarishlarni prognoz qilish orqali bu o'zgarishlarga qanday tayyorlanish kerakligini belgilaydi. Milliy taraqqiyot strategiyasining asosiy maqsadlari Milliy taraqqiyot strategiyalari, davlatning kelajagini rejalashtirishga yordam beradigan asosiy yo'nalishlarni belgilaydi. Bu strategiyalar asosan quyidagi maqsadlarni o'z ichiga oladi 19 : 19 [32] - Iqtisodiy o'sish va barqarorlik: Iqtisodiy o'sish uchun innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish va yangi resurslarni kashf qilish. - Ijtimoiy taraqqiyot: Ta'lim, sog'liqni saqlash, madaniyat va ijtimoiy xizmatlarni takomillashtirish. - Siyosiy barqarorlik: Demokratik tizimlarni mustahkamlash, inson huquqlarini ta'minlash va siyosiy islohotlarni amalga oshirish. - Atrof-muhitni himoya qilish: Ekologik barqarorlikni ta'minlash, tabiiy resurslarni samarali boshqarish. Elitologiya va futurologiya milliy taraqqiyot strategiyasining shakllanishida quyidagi yo'nalishlarda muhim rol o'ynaydi: - Elita va jamiyat o'rtasidagi munosabatlarni aniqlash. - Kelajakdagi o'zgarishlar va muammolarni oldindan bashorat qilish. Elitologiyaning milliy taraqqiyot strategiyasidagi o'rni Elitologiya milliy taraqqiyot strategiyasida siyosiy va iqtisodiy qarorlar qabul qilishda, shuningdek jamiyatni boshqarishda muhim rol o'ynaydi. Elitologiya nazariyalari orqali quyidagi jihatlar ta'kidlanadi 20 : a. Elita va siyosiy boshqaruv Milliy taraqqiyot strategiyasini ishlab chiqishda hukumat va boshqaruv elitalarining roli alohida ahamiyatga ega. Elita jamiyatda yuqori qarorlar qabul qilish huquqiga ega bo'lgan guruhlarni anglatadi. Jamiyatning yuqori tabaqalari (masalan, siyosatchilar, biznes liderlari, ilm-fan vakillari) milliy taraqqiyotda asosiy aktorlar bo'lib, ularning qarorlaridagi o'zgarishlar milliy strategiyalarga ta'sir ko'rsatadi. Elita jamiyatni qanday boshqarishi va rivojlantirishi kerakligini ko'rsatadigan siyosiy va iqtisodiy qarorlar qabul qiladi. Shu bilan birga, elitani shakllantirish va ularga nisbatan ijtimoiy adolatni ta'minlash jamiyatda barqaror rivojlanish uchun muhim hisoblanadi. 20 [33] b. Elita va iqtisodiy strategiyalar Iqtisodiy taraqqiyotda elitologiyaning roli ham katta. Innovatsiyalar, yangi texnologiyalar, sanoatni diversifikatsiya qilish, va resurslarni boshqarish kabi masalalar, yuqori sinflar va elita tomonidan boshqariladi. Elita, xususan, biznes va iqtisodiy liderlar milliy iqtisodiy strategiyalarni belgilashda asosiy rol o'ynaydi. Masalan, yuqori texnologiyali sanoatlar, raqamli iqtisodiyot, ilmiy va texnologik innovatsiyalarni rivojlantirish kabi masalalar, elitist guruhlar tomonidan boshqariladi. Shuningdek, ularning iqtisodiy qarorlari xalqning turmush darajasiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Futurologiyaning milliy taraqqiyot strategiyasidagi o'rni Futurologiya kelajakdagi o'zgarishlarni bashorat qilish va shu o'zgarishlarga tayyorlanish imkoniyatini beradi. Milliy taraqqiyot strategiyasida futurologiyaning roli: a. Kelajakdagi texnologik va ijtimoiy o'zgarishlarga tayyorlanish Futurologiya, kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan texnologik inqiloblar, ijtimoiy o'zgarishlar va ekologik muammolarni prognoz qilishda muhim ahamiyatga ega. Milliy taraqqiyot strategiyalarini ishlab chiqishda, bu o'zgarishlarga tayyor bo'lish va ulardan foydalangan holda jamiyatni rivojlantirish zarur. Misol uchun, sun'iy intellekt, avtomatlashtirish, raqamli transformatsiya va yashil iqtisodiyot kabi sohalar kelajakdagi o'zgarishlar bilan bog'liq. Futurologiya yordamida bu o'zgarishlarga tayyorlanish va innovatsiyalarni amalga oshirish milliy strategiyaning ustuvor yo'nalishlaridan bo'lishi mumkin. b. Global muammolarni hal qilish Futurologiya, shuningdek, global miqyosdagi ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik muammolarni prognoz qiladi. Iqlim o'zgarishi, global isish, resurslar etishmasligi va siyosiy beqarorlik kabi muammolar kelajakda jamiyatni qiyinchiliklarga solishi mumkin. Milliy taraqqiyot strategiyalarini ishlab chiqishda, futurologiya bu xavf- xatarlarni oldindan aniqlash va ularga qarshi strategiyalar ishlab chiqishda yordam beradi Elitologiya va futurologiya o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik [34] Elitologiya va futurologiya milliy taraqqiyot strategiyasida o'zaro bog'liq. Elita jamiyatdagi o'zgarishlarni boshqaruvchi guruh sifatida, kelajakni qanday shakllantirishni belgilashda futuristik yondashuvlarni qo'llab-quvvatlaydi. Shu bilan birga, futurologiya elitani kelajakdagi o'zgarishlarga tayyorlashda va yangi texnologiyalarni joriy etishda muhim rol o'ynaydi. Elitologiya, elitani qanday shakllantirish va ularning jamiyatga qanday ta'sir ko'rsatishini aniqlash orqali, futuristik yondashuvlarni qo'llab-quvvatlashga yordam beradi. [35] Xulosa Elitologiya nuqtai nazaridan, M. Yang, S. Lem va E. Toffler nazariyalari shuni ko‘rsatadiki, jamiyatda ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlar asosan elitalar tomonidan boshqariladi. Elitalar — bu resurslar, bilim va texnologiyalar ustidan nazoratga ega bo‘lgan guruhlardir. Yang elitalarning ijtimoiy tizimdagi ustuvor mavqeini, Lem esa ularning texnologiya orqali jamiyatni shakllantirish imkoniyatlarini tahlil qiladi. Ularning qarashlari elitani faqat an'anaviy siyosiy elita emas, balki ilmiy-texnikaviy elita sifatida ham ko‘rib chiqadi. Futurologik yondashuv esa Lem va Toffler tomonidan chuqur tahlil qilinadi. Ularning nazariyalarida kelajakdagi ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar texnologik inqiloblar orqali shakllanishi, bu esa yangi elitalarning yuzaga kelishiga olib kelishi aytiladi. Ayniqsa, Toffler “Uchinchi to‘lqin” nazariyasida kelajakni bashorat qilish zaruriyatini asoslab beradi: raqamli texnologiyalar, bilimga asoslangan iqtisodiyot va global axborot oqimlari orqali jamiyatning yangi modeli yaratiladi, bu modelda faqat moslashgan elitalar hukmronlik qiladi. Umuman olganda, M. Yang, S. Lem va E. Tofflerning qarashlari elitologiya va futurologiyaning o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatadi. Ular elita jamiyatdagi islohotlarni amalga oshiruvchi kuch ekanini tan olgan holda, bu elita qanday shakllanishi va kelajakdagi ijtimoiy tartibda qanday rol o‘ynashi mumkinligini bashorat qiladi. Shunday qilib, milliy taraqqiyot strategiyasini ishlab chiqishda elitologik tahlil va futurologik yondashuv bir-birini to‘ldiruvchi asosiy ilmiy yo‘nalishlar sifatida namoyon bo‘ladi. M. Yangning qarashlariga ko‘ra, har qanday jamiyatning ijtimoiy-siyosiy tuzilmasida elitaga oid guruhlar markaziy rol o‘ynaydi. Elitalar faqat hokimiyat tepasida turgan siyosatchilar emas, balki iqtisodiy, ilmiy, madaniy va harbiy resurslarga ega bo‘lgan ijtimoiy qatlam sifatida qaraladi. Elitologiya shuni ko‘rsatadiki, milliy siyosat va taraqqiyot strategiyalarini ishlab chiqishda aynan ushbu guruhlar tashabbuskor va qaror qabul qiluvchi kuchdir. M. Yang elita va jamiyat o‘rtasidagi murakkab o‘zaro aloqalarni ochib beradi: elita nafaqat jamiyatni [36] boshqaradi, balki ijtimoiy qadriyatlar va yo‘nalishlarni belgilovchi ideologik kuch hamdir. Shu sababli, har qanday ijtimoiy o‘zgarish yoki islohot avvalo elita ichida boshlanadi. E. Toffler va S. Lem nazariyalarida futurologiya — bu shunchaki bashorat emas, balki jamiyatni oldindan rejalashtirish vositasi sifatida talqin qilinadi. Tofflerning “Uchinchi to‘lqin” nazariyasida kelajakdagi sivilizatsiya to‘liq raqamli va bilimga asoslangan bo‘lishi aytiladi. Unga ko‘ra, bu jarayonda yangi texnologiyalar, kommunikatsiyalar va global axborot oqimlari orqali yangi ijtimoiy tartiblar yuzaga keladi. Bu esa yangi elitalarni — ya’ni bilim, texnologiya, va innovatsiyalarni boshqaradigan guruhlarni shakllantiradi. Lem esa texnologiyaning haddan tashqari tez rivojlanishini tahlil qilarkan, jamiyatning unga axloqiy va siyosiy tayyor emasligini tan oladi. U o‘zining ilmiy-fantastik asarlarida yangi elitalarning paydo bo‘lishi, odamlarga nisbatan nazoratni kuchaytirishi va texnokratik boshqaruv shakllari orqali ijtimoiy asimmetriyani kuchaytirishini ko‘rsatadi. Demak, futurologik yondashuv – bu faqat taxmin emas, balki jamiyatning kelajagini oqilona rejalashtirish, texnologik inqiloblar oqibatlarini boshqarish va muqobil ssenariylarni ishlab chiqish vositasidir. M. Yang, S. Lem va E. Tofflerning nazariy tahlillari shuni ko‘rsatadiki, kelajakda muvaffaqiyatli jamiyatni shakllantirish uchun elitologik va futurologik yondashuvlar birgalikda qo‘llanilishi zarur. Elitologiya orqali jamiyatni boshqaruvchi guruhlar aniqlanadi va ularning rolini tahlil qilish mumkin bo‘lsa, futurologiya orqali ushbu guruhlar qanday o‘zgarishga uchrashi, qanday yangi elitalar paydo bo‘lishi va ular jamiyatga qanday ta’sir ko‘rsatishini anglash mumkin. Shu orqali, milliy taraqqiyot strategiyasini ishlab chiqishda elita vakillarining intellektual salohiyatini oshirish, texnologik yangiliklarga tayyorlik, axborot xavfsizligi, ekologik muvozanat, raqamli transformatsiya kabi ustuvor yo‘nalishlar aniqlanadi. [37] FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI I. Ilmiy adabiyotlar: 1.Siyosatshunoslik ; Janr/bo'lim: O´quv va metodik qo´llanmalar ; Muallif: Muqimjon Qirg'izboev ; Nashr yili: 2013 ; Tili: O'zbek (kir). 2.Biturayev О4. В. Siyosatshunoslikka kirish (o‘quv qo‘Ilanma) Toshkent: «Barkamol fayz media», 2017. 3.“ Siyosatshunoslik” Odilqoriyev X.,Razzoqov D., II Xorij adabiyotlari: 1.Elvin Toffler qalamiga mansub “kelajak zarbasi” (Future shock” asari) III Internet manbalari: 1. 2. file:///C:/Users/Azerty/Downloads/Sadullayev+Baxtovar++Xurshidovich %20(9).pdf 3. 6. file:///C:/Users/Azerty/Downloads/259-263%20(1).pdf 7. 8. 9. 10 11 12 13 14 15 18. file:///C:/Users/Azerty/Downloads/Ziodakhan+ALIYEVA.pdf [38] [39]

MUNDARIJA

Kirish

Birinchi bob: Elitologiya: nazariy asoslar va rivojlanish bosqichlari

1.1 Elita tushunchasi va uning ijtimoiy funksiyalari

1.2 Elitologiyaning zamonaviy nazariyalari

1.3 M.Yangning elitaga oid qarashlari

Ikkinchi bob: Futurologiya: fan sifatida shakillanishi va asosiynazariyalari

2.1 Futurologiya tushunchasi va uning mazmuni

2.2 S.Lem: insoniyat kelajagi va sun’iy intellect haqidagi qarashlari

2.3 E.Toffler: “ Uchinchi to’lqin” va kelajakdagi inqilob nazariyasi

Uchinchi bob: Elitologiya va futurologiyaning o'zaro bog'liqligi

3.1 Jamiyatning o'zgarishi va elitist nazariyalar

3.2 Innovatsion jamiyatda elita roli ( Lem va Toffler qarashlari asosida)

3.3 Milliy taraqqiyot strategiyasida elitologiya va futurologiyaning o’rni

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar ro’yxati

Купить