Emotsional hissiy zo‘riqishlarni bartaraf etish bilan bog‘liq treninglar - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	45.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Emotsional hissiy zo‘riqishlarni bartaraf etish bilan bog‘liq treninglar

Купить

Mavzu: Emotsional hissiy zo'riqishlarni bartaraf etish bilan bog'liq
treninglar.
Reja
Kirish ...................................................................................................................... 2
I bob. Emotsional hissiy zo'riqishlar va ularning holati. ........................................ 4
1.1.Emotsional hissiy zo'riqishlar. .......................................................................... 4
1.2.Emotsional hissiy zo'riqishlar holati. ............................................................... 9
II bob. Emotsional hissiy zo'riqishni bartaraf etish treninglarining turlar va
qo‘llaniladigan mashq va treninglar. .................................................................... 15
2.1. Emotsional hissiy zo'riqishni bartaraf etish treninglarining turlari. .............. 15
2.2.Emotsional hissiy zo'riqishni bartaraf etish treninglarida qo‘llaniladigan
mashq va o‘yinlar. ................................................................................................ 20
Xulosa ................................................................................................................... 26
Foydalanilgan adabiyotlar. ................................................................................... 27

Kirish
Emotsional hissiy zo'riqish. Stress tushunchasi. Bugungi ozgaruvchan
dunyoda kishilami tezda o’zgaruvchan harakat qilish zarurati, fan - texnika va
axborotlar asrida informatsiyalami haddan oshiq ko’payib ketishi, ehtiyojlaming
haddan ortiq oshib ketishi, shaxslaaro munosabatlarda yuzaga kelayotgan ko’plab
negativ kabi holatlar kishilar o’rtasida psixoemotsional zo’riqishlaming vujudga
kelishiga sabab bo’layotganligi hech kimga sir emaski, ular stress omillariga
aylangan. Shu sababli, bugungi kunda, tashkilotni rivojlantirish bilan bog'liq
masalalar, mijoz bilan samarali muloqot ko'nikmalariga ega xodimlami tayyorlash
bilan bir qatorda, trening ishtirokchilari: “Qanday qilib ishdagi stressdan qutilish
kerak? Dam olish kunlari va ish haftasidagi stressni qanday engillashtirish
mumkin? Ishda va uyda stress o'tkazgichlarga qanday qarshi turish kerak?
Sog'liqni qanday yaxshilash mumkin? Qanday qilib hayotni to'liq va shaxsni
uyg'un holga keltirish mumkin? kabi savollar ko’plab tug’ilmoqda.
Zamonaviy psixologiyada trening deganda "shaxsning kasbiy va shaxsiy
xususiyatini uyg'unlashtirish maqsadida shaxs, guruh va tashkilotning psixologik
hodisalarida sun’iy o'zgaiishning ko'p funktsional usuli" tushuniladi. Huddi
shunday stresslar bilan bog’liq: oilaviy munosabatlarda, tashkilotlarda ish bilan
bog’liq stresslami oldini olish maqsadida, stressga chidamlilikni oshirish, ya'ni
stressli ta'sirlarga dosh bera olish qobiliyatini faollashtirish kabi muammolaming
echimini topishda stressga qarshi treninglar tashkil qilib kelinmoqda.
Stress o’zi nima ekanligi, uni keltirib chiqaruvchi ob’ektiv va sub’ektiv
omillarini tahlilini o’rganib, keyingina trening mashg’ulotlarini tashkil qilish
samarali natijani beradi.
Kishi idrok etish, xotirlash, xayol surish va fikrlash jarayonlarida faqat
voqelikni bilib qolmay, balki shu bilan birga, hayotdagi u yoki bu narsalarga,
qanday bo'lmasin, munosabat bildiradi, unda bularga nisbatan u yoki bu tarzda his-
tuyg'u paydo bo'ladi.
Awalo stressning nimaligi, u qanday vaziyatlarda yuzaga kelishligi
to’g’risida psixologiya sohasida ko’plab ta’riflar keltirilgan. Jumladan, professor

E. G’.G‘ozievning “Umumiy psixologiya” kitobida yozilishicha, stress-og‘ir
jismoniy va murakkab aqliy yuklamalar, ishlaming me‘yoridan oshib, ketib xavfli
vaziyatlar tug‘ilganida, zaruriy chora-tadbirlami zudlik bilan topishga intilganda
vujudga keladigan hissiy zo‘riqishlar sifatida ko‘rsatiladi.( E. G’.G‘ozievning
“Umumiy psixologiya” 2008) Mana shunday sharoitlar va vaziyatlaming
barchasini biron bir emotsiya turi ro’yobga chiqaradi. Stress emotsional holatining
paydo bo’lishi hamda kechishining psixologik xususiyatlarini aniqlash nafaqat
uchuvchilar, kosmonavtlar, dispetcherlar (inglizcha dispatcher ishlab chiqarishni
muvofiqlashtiruvchi ma’nosini anglatadi) uchun, balki sudyalar, korxona rahbari,
ta’lim tizimi xodimlari uchun alohida ijtimoiy psixologik ahamiyat kasb etadi.
Stress (ing. Stress- taranglik) bu - psixik reaktsiya bo’lib, ya’ni boshqa
sharoitga o’rganishni, o’tishni bildiradi. Hayotdagi o’zgarishlar, tez olib
boriladigan ishlar odam organizmida reaktsiya keltirib chiqaradi. Stress
organizmning total mobilizatsiyasi hisoblanadi, ya’ni o’ta og’ir, murakkab
vaziyatdan chiqish yoki qiyin sharoitga moslashish. Stressorlar
(qo’zg’atuvchilar) vegetativ o’zgarishlar - qon-tomiming urishi tezlashuvi, qonda
qand miqdorining oshishi, qon bosimining ko’tarilishi va h.k. vujudga keltirib,
organizmni intensiv harakatlarga tayyorlaydi.

I bob. Emotsional hissiy zo'riqishlar va ularning holati.
1.1.Emotsional hissiy zo'riqishlar.
Stressni o’rganishga yondashuvlami ikkita katta guruhga ajratish mumkin.
Birinchi guruh mutaxassislari gomeostaz konseptsiyasiga nazariy tayanib, ko’proq
klinik tajribadan kelib chiqadi. Olimlar stressni organizmning ichki holati deb
ta’riflaydilar. Ushbu guruhga G. Sel’eni ishlarini kiritish lozim (bu - xos bo’lgan
sindrom shaklida namoyon bo’luvchi holat bo’lib, u mazkur biologik tizim
ichidagi barcha xos bo’lmagan o’zgarishlaming yig’indisini ifodalaydi, 1966).
Psixologiya faniga stress tushunchasini olib kirgan olim kanadalik fiziolog G. Sel’e
(1936) sanaladi. U stressni tadqiq qilishda moslashuv alomati (adaptatsion
sindrom- yunoncha syndrome belgi, alomat, ko’rinish moslashuvi demakdir)
masalasiga, uning faoliyatga ijobiy hamda salbiy ta’sir etishiga alohida ahamiyat
bergan. Shuningdek, ekstremal (latincha extremus favquloddagi holat, eng oxirgi
vaziyat ma’nosini anglatadi) vaziyatlardagi, murakkab jarayonlardagi stressning
o’ziga xosligi, faoliyatni qayta tashkil qilishgacha olib borishi, shunga o’xshash
sharoitlarda shaxs xulqini bashorat etish (prognoz yunoncha prognosis bashorat
ma’nosini anglatadi) imkoniyatlari G. Sel’e tomonidan o’rganilgan.
Shuningdek, quyidagi olimlami ham bu guruhga kiritamiz: U.Kennon (bu -
qo’rquvni psixologik va fiziologik jihatdan keltirib chiqarishi mumkin bo’lgan
nimadir, 1958), M.Bajovich, M. Korxin, M. Grinder (bu - shunday holatki, unda
organizmning asosiy ehtiyojlari qondirilishiga va gomeostazning saqlanishiga xavf
soladi, 1955), doktor Koffer, E. Eppli (bu - organizmning shunday holati bo’lib, u
o’zining sog’lig’i yoki individualligiga xavf solinayotganini his qiladi va u butun
energiyani himoya uchun sarf qilishi kerak bo’ladi, 1964), A. V. Suvorov (bu -
organizmning funktsional holati bo’lib, uning psixik funktsiyalari, asab jarayonlari
yoki periferiya a’zolari faoliyatiga tashqi salbiy ta’sir natijasida paydo bo’ladi,
1975).
Ikkinchi guruhga mansub mutaxassislar stressni shart- sharoit, faoliyat
jarayonidagi hodisa sifatida tushunadilar. Ulaming ko’pchiligi o’z bixeviorizmiga
tayanadilar. Masalan, bu guruhga quyidagi olimlami kiritish mumkin: Y. GiPgard

(bu - shart-sharoitlar bo’lib, ular organizmni katta zo’riqish holatiga olib keladi
hamda gomeostaz mexanizmlarining me’yorida ishlashini buzadi, 1971), A.V
Suvorov (bu - xavotirlikni keltirib chiqaruvchi istalgan vaziyatdir, 1950), M.
AmoPd ( bu - normal funktsionallashuvni qiyinlashtiruvchi faoliyat, istalgan shart-
sharoitdir, 1967), R. Grinker, G. Shpingel (bu - noodatiy shart-sharoit yoki hayot
talabidir, 1945), O. Mikshik (bu - psixik yuk bo’lib, bunda qandaydir xalaqit
bemvchi shart-sharoit organizmga maqsadga yo’naltirilgan faoliyatni bajarish
davrida ta’sir ko’rsatadi, 1969).
«Stress» terminini istaganlaricha qo’llaydilar, shu bois adabiyotlarda
ko’pincha chalkash va bir-biriga zid izohlar, talqinlar uchraydi. Stress bu
shunchaki asabiy zo’riqish emas (hatto asabiy zo’riqish - stress bo’lsa ham). SePe
ushbu faktni alohida qayd etish lozim, deb hisoblaydi. Ko’pincha, mutaxassislar va
ba’zi olimlar biologik stressni o’ta asabiy zo’riqish yoki kuchli hissiy zo’riqish deb
ta’riflashga moyil bo’ladilar. Biologik stressning psixologik va patopsixologik
jihatlarini tadqiq qiluvchi mashhur tadqiqotchilardan biri, amerikalik olim
M.Meysonning fikricha, hayotiy vaziyatda xavfli yoki yoqimsiz omillar paydo
bo’lganida yuzaga keluvchi hissiy qo’zg’alish uchun mas’uliyatli bo’lgan
fiziologik apparatning faollashuvi barcha stressorlar uchun umumiydir. Ammo
stressli vaziyatlar umuman asab tizimiga ega bo’lmagan eng sodda hayvonlar va
hattoki o’simliklarga ham xosdir (M. Tigranyan, 1988 ).
Yana shuni ham ta’kidlash joizki, stress bu atrof - muhitning uzoq vaqt ta'siri
bo’lib, individ uchun hissiy organizmning boshqariluvchi tizimida va markaziy
nerv sistemasida unga mos reaksiyalami vujudga keltiradi. Atrof- muhitning stress
ta'sirlari har xil boTib, qo’zg’ovchining ko’pligi ta'sirida boTishi mumkin
(shovqin, shoshilinch, ishni bajarish muddatining qisqaligi insonlar orasidagi
munosabatlaming yaxshi emasligi, yuqori talabchanlik) yoki qo’zg’atuvchilaming
yetishmasligi oqibatida (bir xillik, talabning yengilligi, aloqalaming yetishmasligi),
nizolar ko’rinishida (qaror qabul qilish bilan bogTiq jarayonlaming buzilishi, aqliy
va hissiy jarayonlaming o’zaro ta'sirida buzilish, irodaning kuchsizligi, ehtiyojlar
va ulaming qondirilishi orasida muvofiqlikning yo’qligi, shubxalanish) yoki

vaqtinchalik boshqamvning buzilishi sifatida (samolyotda sayr qilish natijasida
vaqtni ajrata olmaslik, hayotda va ishda qat'iy kun tartibining yo’qligi, hayotning
tartibsizligi, ishni muddatida topshira olmaslik). Stressning sabablari inson
hayotidagi to'satdan davom etadigan salbiy hodisalar bo'lishi mumkin. Agar fojia
yuz bergan bo'lsa yoki aksincha, odam uzoq vaqt davomida dam olish, travmatik
vaziyatdan e'tiborni o'zgartirish imkoniyatisiz og'ir vaziyatning asiri bo'lgan bo'lsa,
o'ziga xos "psixikaning charchashi"paydo bo'lishi mumkin.
Shu bilan birga, jiddiy hissiy stressning manbai ham haqiqiy travmatik
hodisalar, ham turli xil odamlarni haddan tashqari salbiy idrok etish bo'lishi
mumkin, aksariyat odamlar uchun jiddiy narsa bo'lmagan voqealar. Bunday holda,
xavfli guruhda osongina qo'zg'aluvchan psixikaga ega, shubhali, qattiq, o'tishga
qodir bo'lmagan odamlar bo'ladi.
Stress bosqichlari 3 punktga bo'linadi:
1. Yaratilgan asabiy taranglik: salbiy
psixo-emotsional muhit, mas'uliyatni oshirish hissi, qiyin talabalar.
2. Biror kishi ozmi-ko'pmi harakat qiladigan qarshilik
o'zingizni yoqimsiz taassurotlardan muvaffaqiyatli himoya qiling.
3. Ruhiy resurslarning kamayishi bilan tavsiflangan charchoq,
ko'rsatilgan qarshilik samarasiz bo'lganligi sababli yuzaga keladigan hissiy
ohangning pasayishi.
Zamonaviy odam uchun eng muhim stress omillari hissiy omillardir. Miya
doimo haddan tashqari qo'zg'aladiva kuchlanish kuchayadi. Agar biror kishi nozik
ish qilsa yoki aqliy mehnat bilan shug'ullansa, hissiy stress, ayniqsa uzoq davom
etadigan stress, uning faoliyatini buzishi mumkin. Bu shuni anglatadiki, stress,
aniqrog'i stress, moslashuvchan ahamiyatini yo'qotadi va ba'zi hollarda hatto inson
uchun, uning faoliyati uchun zararli bo'ladi. Shuning uchun his-tuyg'ular insonning
sog'lom turmush sharoitlarida juda muhim omilga aylanadi.

Turli vegetativ tizimlar o'rtasidagi munosabatlarni optimallashtiradigan va
stress mexanizmlarining etarli darajada "qo'llanilishi" bo'lgan vosita faoliyati
stressni yoki uning istalmagan ta'sirini kamaytirishi mumkin.
Inson tanasining tizimli tashkil etilishi tufayli harakat ichki organlar faoliyati
bilan chambarchas bog'liq. Ushbu konjugatsiya asosan miya orqali vositachilik
qiladi. Shuning uchun harakat kabi tabiiy biologik komponentni istisno qilish asab
tizimining holatiga sezilarli ta'sir qiladi – qo'zg'alish va inhibisyon jarayonlarining
normal oqimi buziladi va qo'zg'alish ustunlik qila boshlaydi. Hissiy stress paytida
Markaziy asab tizimidagi qo'zg'alish katta kuchga ega bo'lib, harakatda "chiqish"
ni topa olmaganligi sababli, u miyaning normal ishlashini va aqliy jarayonlarning
borishini buzadi. Bundan tashqari, metabolizmning o'zgarishiga olib keladigan
ortiqcha miqdordagi gormonlar mavjud bo'lib, ular faqat yuqori darajadagi
jismoniy faollik bilan maqsadga muvofiqdir. Stress holatida miyaning asosiy tizimi
limbik-kortikal munosabatlar tizimidir. Tananing resurslarini engish uchun safarbar
qilish o'rniga, stress jiddiy buzilishlarning sababi bo'lishi mumkin. Hissiy stress
mexanizmi Markaziy asab tizimidagi neyronlarning neyrotransmitterlar va
neyropeptidlarga uzoq muddatli ta'siri, yig'indisi, buzuq reaktsiyasidan iborat.
Takroriy takrorlash yoki uzoq muddatli hayotiy qiyinchiliklar tufayli affektiv
reaktsiyalarning uzoq davom etishi bilan hissiy qo'zg'alish turg'un statsionar
shaklga o'tishi mumkin. Bunday hollarda, vaziyat normallashgan taqdirda ham,
turg'un hissiy hayajon susaymaydi. Bundan tashqari, u avtonom asab tizimining
Markaziy shakllanishini doimiy ravishda faollashtiradi va ular orqali ichki organlar
va tizimlarning faoliyatini buzadi. Agar tanada zaif aloqalar mavjud bo'lsa, unda
ular kasallikning shakllanishida asosiy narsaga aylanadi. Salbiy holatlarning inson
faoliyatiga salbiy ta'sirini bartaraf etishda irodaviy fazilatlar muhim rol o'ynaydi.
"Ixtiyoriy fazilatlarning namoyon bo'lishi (Iroda kuchi), birinchi navbatda, ong va
ixtiyoriy nazoratni salbiy holatni boshdan kechirishdan faoliyatni tartibga solishga
o'tkazish (uni davom ettirish, ichki jamoani faoliyatni boshlash, faoliyat sifatini
saqlab qolish uchun)." Shu bilan birga, davlat tajribasi ongda fonga suriladi. Ruhiy
holatlarni tartibga solishda, odamning atrof-muhit stresslari ta'siriga qanday

munosabatda bo'lishida asab tizimi va shaxsning individual tipik xususiyatlari
muhim rol o'ynaydi. Ma'lumki, asab tizimining yuqori kuchiga ega bo'lgan
shaxslar asab tizimining zaif kuchiga ega bo'lgan shaxslarga qaraganda ko'proq
barqarorlik, stressli vaziyatlarga yaxshi bardoshlik bilan ajralib turadi. Shunday
qilib, quvnoq odamlar yanada chidamli, murakkab odamlarda nazorat va
tanqidiylikni saqlashga qodir ekanligi haqida dalillar topildi
vaziyatlar.
O'z-o'zini hurmat qilishning ta'siri, o'zini past baholaydigan odamlar tahdidli
vaziyatda yuqori darajadagi qo'rquv yoki xavotirni namoyon qilishida namoyon
bo'ladi. Ular o'zlarini ko'pincha vaziyatni engish uchun etarli darajada past
qobiliyatlarga ega deb bilishadi, shuning uchun ular kamroq baquvvat harakat
qilishadi, vaziyatga bo'ysunishga moyil bo'lishadi, qiyinchiliklardan qochishga
harakat qilishadi, chunki ular ular bilan kurashishga qodir emasligiga aminlar.
Shunday qilib, biz stress ko'p jihatdan individual hodisa ekanligini ko'ramiz.
Psixologik yordamning muhim yo'nalishi-bu odamni muayyan usullarga o'rgatish
va stressli vaziyatlarda o'zini tutish ko'nikmalarini rivojlantirish, o'ziga bo'lgan
ishonchni oshirish va o'zini o'zi qabul qilishdir. Faoliyat bilan bog'liq holda, agar
vaziyatni boshqarish imkoniyati juda past bo'lsa va ishning intensivligina bo'lsa,
unda bunday ishning o'zi stressdir. Stressni boshqarishning to'rtta asosiy usuli
mavjud: dam olish, stressga qarshi tartib, o'tkir stress uchun birinchi yordam va
аутоанализshaxsiy stressni o'z-o'zini tahlil qilish. Agar kerak bo'lsa, ushbu
usullardan foydalanish hamma uchun mavjud. Stressdan himoya qilishning
samarali vositalaridan biri bu dam olishdir. G. Selye nazariyasiga ko'ra, avtomatik
signal reaktsiyasi ketma-ket uchta bosqichdan iborat: impuls, stress, moslashish.
Обнаружить и объяснить реакции своего организма на стрессовые
ситуации помогает метод "Stress kundaligi"ni yuritish orqali shaxsiy stressni
avtomatik tahlil qilish usuli tanangizning stressli vaziyatlarga bo'lgan munosabatini
aniqlash va tushuntirishga yordamberadi. Ushbu usul bir necha hafta davomida
stress belgilari qachon va qanday sharoitlarda aniqlanganligini jurnalga yozib
qo'yishni talab qiladi. Kundalik yozuvlarni tahlil qilish stressning paydo bo'lishiga

qanday voqealar yoki hayotiy vaziyatlar hissa qo'shishini sodda va tez aniqlashga
yordam beradi. Bu stressning sababi bo'lishi mumkin bo'lgan kundalikda
tasvirlangan muntazam takrorlanadigan holatlar.
O'tkir stress uchun birinchi yordam usullarini ko'rib chiqing.
Stressli vaziyatda bu "chaqmoq" rolini o'ynaydi, bu sizni ichki zo'riqishdan
chalg'itishga yordam beradi. b. mahalliy konsentratsiya (ongdan stress bilan
to'yingan ichki dialogni siqib chiqarishga yordam beradi). Asabiy taranglikning
kuchayishi bilan ruhiy stressni rivojlanish ehtimoli фрустрационнойhissiy
stressga chidamlilik darajasini belgilaydigan shaxsiy xususiyatlarga bog'liq.
Bunday xususiyatlar "muvofiqlik hissi" deb nomlangan bo'lib, stressli vaziyatlarga
qarshi turish resurslarini oshiradi, "shaxsiy chidamlilik", bu qiyinchiliklarni faol
ravishda engish uchun potentsial qobiliyat sifatida tushuniladi.
Xulq-atvorning yaxshi integratsiyasi bilan energiya amalga oshirilayotgan
ehtiyojlarning ahamiyatiga muvofiq xatti-harakatlarning turli yo'nalishlariga
taqsimlanadi. Xulq-atvorni birlashtirish qobiliyati qanchalik yuqori bo'lsa, stressli
vaziyatlarni engish shunchalik muvaffaqiyatli bo'ladi.
1.2.Emotsional hissiy zo'riqishlar holati.
Stress holati. Fanda stressing bir necha ko’rinishlari ajratilinib
ko’rsatilinadiki, bu stress holatlari boTib hisoblanadi. Stress holatida shaxsning
xatti-harakatlari o’ziga xos tarzda o’zgaradi, unda qo’zg’alishning umumiy
reaktsiyasi paydo boTadi, uning harakatlari tartibsiz ravishda amalga oshiriladi.
Stressning kuchayishi esa teskari reaktsiyaga olib keladi, natijada tormozlanish,
sustlik, zaiflik, faoliyatsizlik ustuvorlik qila boshlaydi. Lekin stress holatida
fiziologik o’zgarishlar tashqi tomonidan qariyb ko’zga tashlanmasligi mumkin.
Biroq muammoni yechishdagi qiyinchilik, diqqatni taqsimlashdagi sarosimalik
stressning tashqi ifodasi deb taxmin qilinsa boTadi. Shaxs stress holatida telefon
nomerini adashtiradi, vaqtni chamalashda yanglishadi, ong faoliyati yengil
tormozlanadi, idrok koTami torayadi va boshqalar.

Stress holatida shaxsning psixologik xususiyatlaii, turmush tarbiyasi,
shakllangan malakasi muhim rol o’ynaydi. Keskinlikning oldini olishda shaxsning
oliy nerv faoliyati, nerv sistemasining xususiyatlari alohida ahamiyat kasb etadi.
Undagi yuksak his-tuyg’ular (mas’uliyat, burch, javobgarlik, vatanparvarlik,
sadoqat va hokazo) stress holatida xatti-harakat buzilishining oldini olishga xizmat
qiladi.
Shaxsning xatti-harakatlariga va ayrim ruhiy jarayonlariga muayyan vaqt
davomida tus berib turuvchi emotsional holat kayfiyat deb ataladi. Shaxsning
hayoti va faoliyati davomida shodonlik, hazilkashlik, umidsizlik, jur’atsizlik,
zerikishlik, qayg’urishlik singari his-tuyg’ular uning ruhiy holatini umumiy
tizimiga aylanadi. Ushbu vaziyat ba’zi emotsional taassurotlaming vujudga
kelishiga qylay zamin hozirlaydi, boshqasi uchun esa qiyinchilik tug’diradi. Inson
xafa, ma’yus hissiy holat hukmronligida bo’lsa, u holda tengdoshlarining haziliga,
keksalaming o’git-nasihatlariga, maslahatlariga quvnoq kayfiyat chog’dagiga
nisbatan mazmun, sifat jihatidan boshqacharoq tusda munosabat bildiradi. Shuning
uchun ishlab chiqarish va xalq ta’limi tizimi jamoalarida, rasmiy, real gumhlarida
ishchanlik, o’zaro yordam, hamkorlik, hamdardlik, iliq ruhiy muhit yaratish,
samimiy muomala maromini shakllantirish ham jismoniy, ham aqliy mehnat
samaradorligini oshirishning kafolatidir.
Kayfiyat nihoyatda xilma-xil, uzoq va yaqin manbalar negizidan vujudga
keladi. Uni barqarorlashtirib turadigan asosiy manbalardan biri- shaxslaming
ijtimoiy jamiyatda hukmronlik qilayotgan umumiy nuqtai nazarlari, hayotning turli
jabhalarida aks etuvchi ta’sirlar, chunochi mehnat muvaffaqiyati va ta’lim yutug’i,
rahbar va xodim, o’qituvchi va saboq oluvchi o’rtasidagi munosabatlari, oiladagi
shaxslararo muomala maromi, har xil vaziyatlarda paydo bo’lgan turmushdagi
qarama-qarshiliklar, shaxsning ehtiyojlari, qiziqishlari, mayllari va ta’blarining
qondirilishidan qanoat hosil qilishlik yoki qanoat hosil qilmaslik kayfiyatning
manbalari bo’lib hisoblanadi. Shaxsning ma’lum muddat ruhi tushib, noxush, zaif
kayfiyatda yurishi uning turmushida muammolar yuzaga kelganligidan xalovat,
tinchlik buzilganligidan dalolat beradi. Bunday vaziyatlar namoyon bo’lganida

shaxsga oqilona mulohaza mahsulidan kelib chiqqan holda xushtavozelik bilan
ijobiy ta’sir o’tkazish, ruhini tetiklashtiruvchi vositalami qo’llash, kayfiyatini buzib
turgan omillami batamom bartaraf etish maqsadga muvofiqdir.
Fanda stressning kayfiyat bilan bog’liq bir necha turlari ajratilinib
ko’rsatilgan. Distress (ing. Distress- g’am-tashvish, uqubat)-hayot uchun xavfli
bo’lgan, stressning eng og’ir salbiy ko’rinishi. Eng inson uchun azobli va zararli
bo’lgan stress holati hisoblanib, bu qiyin ahvolga tushib qolganda biron- bir
yaqinlaridan ajraganda yoki shaxsiy tomondan juda qiyin ahvolga tushganda yuz
beradi.
Sistematik stress. Sistematik stress biologik bosimni keltirib chiqaradi. Ular
zaharlanishdan, to’qimalami shamollanishidan yoki lat yeyishi tufayli sodir
bo’ladi.
Psixik stress - esa bu tashqaridan gap orqali yoki xarakatlar orqali kelib
chiqadi.
Masalan: shaxmat o’ynayotganda yoki qattiq quchoqlashib ko’rishganda
stress paydo bo’ladi, lekin u zararsiz hisoblanadi. Stressning ozgina foydali
tomonlari ham bor bu paytda odam xarakat qilishga intilib qoladi, organizmini
kurashishga tayyorlaydi yoki undan qochishga xarakat qiladi.
Ishxonadagi mas’uliyatning cheksizligi, qo’l ostidagi ishchilar bilan
muloqotning kamligi, vaqtning yetishmasligi xronik (doimiy) stressga olib keladi.
Doimiy stresslar 6 taga bo’linadi.
1. Uyqusizlik.
2. Ko’krakdagi og’riq, ya’ni muskullaming yurak atrofidagi og’riqlar.
3. Yo’tal (tez-tez tomoqni tozalash uchun bo’ladigan yo’tal).
4. Jinsiy qoniqmaslik.
5. Emotsional disbalans, ya’ni kayfiyatning tushib ketishi.
6. Doimiy toliqish va haddan tashqari semirish.
Ko’p uchraydigan stresslardan biri bu pul muammosiga taqaladi. Eng jiddiy
stresslardan biri bu oiladagi ahvol-ajrashish, o’lim, nizoli vaziyatlar, oiladagi

muhitning nosog’lomligi. Masalan: ota-ona o’rtasidagi nizoli holatlar bolaga qattiq
ta’sir etadi.
Frustratsiya (lot. frustration - yolg’on, omadsizlik, qo’rquv ) - nizoli salbiy-
emotsional holat bo’lib, umidning so’nishi, maqsadga erishishda yuzaga kelgan
kutilmagan to’siqning vujudga kelishida kuzatiladi. Fmstratsiya ko’p hollarda
shaxsning agressiv xulq-atvori bilan bog’liq bo’ladi. Odam biron-bir yomon ish
qilib qo’ysa, masalan, o’g’rilik yoki yaqin odamidan ajralib qolsa, masalan, o’lim
bo’lsa, miya tormozlanadi va chuqur tushkunlik (depressiya) yuzaga keladi. Bunda
xotira susayishi, mantiqiy fikrlash sustligi, yolg’izlikga intilish va hokazo holatlar
kuzatilishi mumkin. Ko’p hollarda inson bunday holatdan o’zi chiqa olmaydi,
shuning uchun organizm kompensator mexanizmlami ishga tushurib, psixikani ilk
rivojlanish darajasiga tushurib qolishi kuzatiladi.
Vahima - vas-vasa. Bunda odam vahimaga tushadi, har xil xayollarga boradi.
0’tib ketgan yomon voqeani eslab siqilishi yoki bo’lar-bo’lmas narsalami o’ylashi,
hali sodir etilmagan, aytib bo’lmaydigan yomon fikrlarga borib vahimaga tushish.
Bu narsalar ichki holatni o’zgartirib, xotirjamlikni yo’qotadi. Bunda odamning
faolligi yo’qolib o’zini qo’lga ololmaydi. Bunday narsalami og’riq bilan
tenglashtirish mumkin.
Vahimani keltirib chiqargan narsa kerakli axborotning yetishmasligidan,
dunyoqarashning torligidan yoki kelgan to’g’ri maslahatni ana shu vahimani
keltirib chiqargan sababga qarama-qarshiligi va uni battar oshirishi vahimani avjga
chiqaradi.
Monotoniya - stressning qarama-qarshi holatidir. Masalan, bu holat ko’proq
ishda, shaxsiy hayotda kuzatiladi. Har kuni bir xil ishni qayta-qayta bajarish
natijasida odam monotoniya holatiga tushib qoladi. Bu holat insonda zerikish,
loqaydlik, hayotga nisbatan qiziqishni kamaytiradi, tashqi qiyofasida g’amginlik,
nimadandir norozilik alomatlari kuzatiladi. Buning natijasida shaxsda iroda,
fikrlash qobiliyati sustlashadi, maqsadga yetish uchun harakat kamayadi. Shaxsda
miyaning tormozlanish natijasida tevarak - atrofdan kelayotgan ongsiz signallami
qabul qilmasdan faqat o’z joniga qasd qilishni maqsad qilib qo’yadi.

Monotoniyaga chalingan shaxslar ustidan kuzatuv olib borilganda alaxsirash,
gallyutsinatsiyalar, xuddi xayolida nimanidir suzib ketayotgandek bo’ladi,
xavotirlanadi.
Yolg’izlik - keyingi turdagi qiyin holatlaridan biri. Yolg’izlik natijasida
odam o’zi bilan o’zi muloqot qiladigan holatga tushib qoladi. Uzoq vaqtda
yolg’izlikda qolgan inson haqiqiy nevroz kasalligiga chalinishi mumkin. Mana shu
holatga tushgan shaxslami 3 guruhga bo’linadi:
Birinchi guruh: 18-28 yoshgacha bo’lgan yoshlarda bu holat quyidagi holat
bilan kuzatiladi (oilasidan yiroqda bo’lish, masalan, boshqa shaharga ishga borishi
yoki o’qishga, sevgilisidan ajralish).
Ikkinchi guruhga 29-38 yosh va uchinchi gumhga 39-55 yoshda
bo’lganlarda krizis holat kuzatiladi. Masalan, oilasidan, yaqin odamidan ajralish
(o’lim). Bunday holatda inson o’zini tushkunlikka tushib qolishi, ya’ni hayotda
hech kimga kerakmasdek, yurak siqilishi, chorasiz, kelajakka ishonchsiz bo’lib
qoladi.
Tunggipsixika bu - mujassamlangan hodisalardan biri bo’lib, u kech uyqu
vaqtida kuzatiladi. Kunduzi bo’lib o’tgan voqea-hodisalar tunda yolg’izlik paytida
qaytadan ko’z o’ngida ifodalanadi. Masalan, kechqurun yolg’izlik hissi kuchayadi,
inson o’z xayollari bilan yolg’iz qoladi, baozida qo’rquv obrazlari bilan.
Qorong’ulik insonda xavotirlikni yuzaga keltiradi, real holatni o’zgartiradi, u sirli
bo’lishi mumkin, bunda odam o’zini kuchsiz, yolg’iz, atrofdagilar uni
tushunmasligini sezadi. Tunggi psixika ko’proq nevroz, yurak yoki boshqa
kasalliklarga chalingan odamlarda muammolami yuzaga chiqaradi.
Zerikish holati - tashqi qiyofasi monotoniya holatiga o’xshab ketadi.
Zerikish ishdagi ishimizning mazmuni yo’qolgan paytida paydo bo’ladi. Hozirgi
zamonamizda zerikish odamlar orasida juda ham keng tarqalib ketdi. Masalan,
oxirgi vaqtlarda har xil udumlami yo’qolib ketishi hayotimizni zerikarli tarzda olib
borishga majbur qilmoqda. Yoki bo’lmasa bu narsa ko’proq nafaqaga chiqqan
insonlarda kuzatiladi, chunki ular o’z hayotlari davomida jamoa ichida ishlab ko’p
narsani ko’rgan edilar. Zerikish ishga bo’lgan maqsadni yo’qotadi yoki keng tarzda

hayotga intilishni pasytiradi. Ishga borish, kechki ovqat, uy yumushlari, uyqu kabi
va haftalami shu bir xil tarzda o’tishi insonni zerikishga olib keladi. Lekin
zerikishning foydali taraflari ham bor u inson ongini xarakatga olib keladi.
Masalan, insonda “nega?” degan savol tug’ilib o’z savoliga asta-sekin ongi ostida
javoblar izlay boshlaydi va shu holatdan chiqib ketish yo’lini topa oladi.

II bob. Emotsional hissiy zo'riqishni bartaraf etish treninglarining turlar va
qo‘llaniladigan mashq va treninglar.
2.1. Emotsional hissiy zo'riqishni bartaraf etish treninglarining turlari.
Emotsional holatlar boshqa ruhiy jarayonlar singari miya faoliyatining natijasi yoki
mahsuli bo’lib hisoblanadi. Emotsional holatlarning yuzaga kelishiga tabiatda va
jamiyatda sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar, munosabatlar, aloqalar, taassurotlar
asosiy sababchidir. O‘zgarishlar o‘z navbatida, birinchidan, shaxs hayoti va
faoliyatining jadallashishi yoki pasayishiga, ikkinchidan, insondagi ayrim
ehtiyojlarning paydo bo‘lishiga yoki yo‘qolishiga, uchinchidan, odam ichki
organlari funksional holatlarining beqarorlashuviga olib keladi. His-tuyg‘ular
uchun eng xususiyatli fiziologik jarayonlar negizi sifatida shartsiz va shartli
reflekslar xizmat qiladi va ularning muayyan tizimi bosh miya katta yarim sharlari
po‘stida yuzaga keladi hamda shu joyda mustahkamlanadi. Murakkab shartsiz
reflekslar esa: 1) yarim sharlaming po‘stloq osti bo‘shliqlari; 2) miyadagi ko‘rish
do‘ngliklari; 3) nerv qo‘zg‘alishlarini miyaning yuqori bo‘linmalaridan vegetativ
tizimiga o‘tkazib beruvchi markazlari orqali amalga oshiriladi. Shaxsda his-
tuyg‘ularning kechishi hamisha miya po‘sti bilan po‘stloqosti markazlarining
birlikdagi (hamkorlikdagi) faoliyati natijasida ro‘yobga chiqadi. Hozirgi zamonda
“salomatlik” tushunchasi Butunjahon sog‘likni saqlash tashkilotining
tushunchasiga asosan, “organizmning to‘liq jismoniy, ruhiy, jismoniy salomatligi
bo‘lib, nafaqat kasalliklarning bo‘lmasligi, balki jismoniy nuqsonlarning ham
bo‘lmasligidir”. Kasallik- inson hayot faoliyatining buzilishi bilan
xarakterlanadigan holat bo‘lib, organizmning vaqtincha yoki doimiy ish
faoliyatining pasayishiga olib keladi. Albatta kasallikning kelib chiqishida
organizm holati, yoshi, yo‘ldosh kasalliklarning bor-yo‘qligi, organizmga kasallik
chaqiruvchi mikroorganizmlarning qancha miqdorda tushishi, irsiy moyillikning
bo‘lishi, organizmning reaktivligi muhim ahamiyatga ega. Albatta uzoq-umr
ko‘rishning bir qancha shartlari bor, agarda odamzot shu shartlarga rioya qilsa, o‘z
oldiga qo‘ygan oliy maqsad-uzoq umr ko‘rishga zamin yaratadi. Ular

quyidagilardan iborat: Noto‘g‘ri ovqatlanish. Salomatlikka salbiy ta’sir etuvchi
omillardan biri noto‘g‘ri, muvofiqlashmagan va tartibsiz ovqatlanish hisoblanib,
organizm normal faoliyatining buzilishiga va turli kasalliklarning kelib chiqishiga
sabab bo‘ladi Gipodinamiya- (yunoncha-gipo-kam, past va dinamic-kuch)
mushaklarining yetarli ishlamasligi, qisqarish kuchining kamayib ketishi bo‘lib,
odatda, doimo o‘tirib ishlash, piyoda yurishni yig‘ishtirib, transportda ketish,
kamharakatlik, umuman, mushaklarga tushadigan og‘irlikning kamayib qolishi
tufayli kelib chiqadigan gipokineziya, ya’ni odam harakat faolligining kamayib
ketishi bilan birga davom etadi. Harakat va salomatlik. Sog‘lom turmush tarzini
shakllantirish va kasalliklarning oldini olishning asosiy yo‘li to‘g‘ri tashkil etilgan
jismoniy faollikdir. Harakat natijasida odamning turli a’zo va tizilmalarining
faoliyati me’yorlashadi, buzilgan faoliyatlari esa tiklanadi, aqliy va jismoniy
mehnatga bo‘lgan faolligi oshadi. Zararli odatlar: alkogolizm - ashaddiy
ichkilikbozlik, ayrim kishilarning o‘z salomatligi va mehnat qobiliyatiga
shuningdek, jamiyat farovonligiga zarar yetkazadigan darajada, muntazam
ravishda me’yoridan ortiqcha spirtli ichimliklar ichishi hisoblanadi. Tamaki
chekish - kishi sog‘lig‘iga jiddiy putur yetkazadigan eng zararli odatlardan biridir.
Nikotin markaziy va periferik nerv sistemasiga vaqtincha qo‘zg‘atuvchi ta’sir
ko‘rsatadi, arterial qon bosimini oshiradi, mayda tomirlarni toraytiradi; nafasni
tezlashtiradi, ovqat hazm qilish sistemasining shirasini ko‘paytiradi. Nikotin bilan
birga tamaki tutunidagi yonish mahsulotlari ham organizmni zaharlaydi. Shuning
uchun chekmaydigan kishilarning chekilgan xonada bo‘lishi ham zararlidir.
Tarkibida yonish mahsuloti bo‘lgan tutun nafasga olinganda arterial qondagi
kislorodni kamaytirib yuboradi. U bronxlarning shilliq pardasiga ta’sir ko‘rsatib
surunkali bronxit va o‘pka emfizemasiga sabab bo‘ladi. Narkomaniya-(yunoncha-
narke - karaxtlik va mania - telbalik, jahl, shod-xurramlik), bangilik, giyohvandlik-
narkotik va narkotik ta’sirga ega moddalarni suiste’mol qilish natijasida kelib
chiqadigan kasallikdir. Ushbu xastalik bilan og‘rigan kishining jismoniy va ruhiy
holati xumorini bosadigan narkotik modda iste’mol qilishiga bog‘liq. Quyidagi
ikki holatda narkotik moddalarga o‘rganib qolish mumkin: Ruhiy-emotsional

zo‘riqishlar - hozirgi davrda kishilar salomatligiga salbiy ta’sir etuvchi asosiy
omillar hisoblanadi. Odam organizmining normal faoliyati, uning ruhiyati qay
darajadaligiga bog‘liq. Ruhiyat va kayfiyatdagi har qanday o‘zgarishlara’zo va
sistemalarning faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Odamning ruhan ezilishi,
ko‘ngliga og‘ir botadigan kechinmalar va hayotdagi turli salbiy voqealar
zo‘riqishlarga olib keladi. Ruhiy-emotsional zo‘riqishlar natijasida odamlarda
gipertoniya, stenokardiya va miokard infarkti, qolaversa, ruhiy kasalliklar, zararli
odatlarga ruju qo‘yish kelib chiqadi. Ayollarda esa ruhiy-emotsional zo‘riqishlar
ayniqsa, homiladorlik davrida, uning dastlabki 3-oyida o‘ta xavfli asoratlarga
sabab bo‘lishi mumkin. Aholi turmushining yaxshilanishi, ijtimoiy sharoitning
barqarorlashishi ruhiyemotsional zo‘riqishlarning oldini olishning asosiy
shartlaridandir.
Biz yuqorida insonning ruhiy holatlari haqida ma’lumot berishga harakat
qildik. Shaxs o’z xohish- irodasiga ko’ra o’z ichki imkoniyatlarini o’zi oshira
olishi mumkin. Buning uchun shaxs ming-ming yillardan buyon e’tibordan
qolmayotgan mashq namunalaridan: autogen mashqlaridan, o’z - o’zini ishontirish
usullaridan foydalana olishi kerak. Shaxs ushbu mashqlami diqqat bilan o’qib,
bajarishga kirishishi bilan, o’zida bo’layotgan eng kichik o’zgaiishlardan tortib,
katta ozgarishlargacha bo’lgan natijlarga erishishi mumkin.
Treninglar uzoq vaqtdan beri psixolog, terapevtlaming ajralmas ish
faoliyatining asosiy bo’lagi bo’lib kelgan. Ayniqsa, zamonaviy psixologiyada
“Tijoratni rivojlantirish bo'yicha trening", "Jamoa tuzishga o'rgatish", "Qaror qabul
qilishga o'rgatish", "Ishbilarmon aloqalar bo'yicha trening", shuningdek,
psixoemotsional me’yomi ushlab tumvchi treninglar tashkil etilmoqda. Bu borada
mutaxassislara ham ehtiyojlar kuchayib, Oliy o’quv yurtlarida kasbiy mahoratga
ega yoshlami tayyorlashga katta imkoniyatlar yaratilinib, mutaxassislami
tayyorlashga bo'lgan ehtiyoj bugungi kunda turli darajalar va faoliyat sohalari
rahbarlari tomonidan tan olinmoqda. Shubhasiz, xodimlaming treningda ishtirok
etishi xodimlaming o'zlariga ham, ish beruvchilarga ham haqiqiy foyda
keltirayotganligini his qilmoqda.

Hozirda emotsional holatlami bartaraf etish bilan bo’gliq muammolami
echimini topishda, natijada ish unumdorligini oshishirish imkoniyatlarini
mavjudligi bilan stresslami yumshatuvchi treninglardan foydalanish davomida
ishning samaradorligini sezilarli darajada oshganligi haqiqatdir. Stressni
boshqaruvchi treninglar individyal yo’nalishga ega bo’lib, shaxsni barkamolligi,
tanani boshqaruvchanligi, ijodkorlikni rivojlantirishga yonalgan bo’ladi. Albatta ,
bu treneming kasbiy mahorati bilan amalga oshiriladi.
Har qanday boshqa treninglar kabi stressga qarshi mashg'ulot ishtirokchilari
trening davomida o’zlarini muammolarini hal qilish bilan bog’liq ko’nikma va
malakalarga ega bo’lishadi.
Biz bilamizki, har bir trening mashg’uloti, albatta, psixoterapevtik ta'simi o'z
ichiga oladi. Biroq, stressga qarshi treninglarda psixoterapiyaning ulushi ko'proq,
chunki ishtirokchilar nafaqat tashkiliy, uslubiy muammolami, balki shaxsiy
muammolami ham hal qiladilar.
Ishtirokchilar ichida mashg'ulot davomida u uchun zarur bo'lgan stressli
vaziyatdan chiqish yo'llarini topmaguncha, guruh ishlarida to'liq ishtirok eta
olmaydigan holatlar mavjud. Ayrim hollarda ishtirokchilar kuchli ta’sirlanishi
oqibatida kuchli hissiyotlami boshdan kechirishi kuzatilinadi, ya’ni bu qaysidir
hissiyotga boy bo’lgan mashg’ulotda ishtirok etayotganda sodir bo’ladi. Agar
murabbiy bunday vaziyatda ishtirokchilarga psixologik yordam ko'rsatish uchun
etarlicha kuch, bilimga, va kuchli ko'nikmaga ega bo'lmasa, dasturga kuchli hissiy
portlashni keltirib chiqaradigan "kuchli" mashqlami kiritmaslik kerak.
Shuningdek, ishtirokchilaming o’zi ham stressga qarshi kurash bo’yicha
mashg’ulot turlariga o’zlarini oldindan ishontirib tayyorlashi kerak bo’ladi.
Ushbu muammoning mumkin bo'lgan echimlaridan yana birii bu ikki
mutaxassis tomonidan treningni tashkil etilishi talab etiladi. Bunda ulardan biri
mashgulotlami boshqarish bilan shugullansa, ikkinchisi esa bu vaqtda
ishtirokchilaming reaktsiyalarini kuzatish va kerak bo'lganda ularga o'z vaqtida
yordam berish imkoniyatini oladi.

Shunday qilib, stressga qarshi kurash bo'yicha trenerga maxsus talablar
qo'yiladi. Bu maxsus psixologik ma'lumotga ega va treninglami o'tkazish
tajribasiga ega, shuningdek, o'zgamvchan sharoitlarga tezkor javob berish
qobiliyatiga ega bo'lishi kerak. U shaxs psixologiyasi, psixologik salomatlik,
maslahat, guruh psixoterapiyasi sohasida bilimlarga ega bo'lishi kerak. Murabbiy
mijozlarga terapevtik yordam ko'rsatishni ekspress usullari bilan tanishishi kerak.
U yana tibbiy psixologiya, xodimlami boshqarish psixologiyasi bilan tanish
bo'lishi, ya'ni faoliyatning turli sohalarida ishlashga tayyor bo'lishi kerak..
Stresslarni oldini olish, korreksiyalash va tartibga solish usullari
1.Biologik mexanizmga asoslangan "Ko'zgu" usuli shaxsni tashqi ko’rinishi
o'rtasida mavjud bo'lgan aloqadir. Ushbu usul hissiyotlar va hissiy xotiramizni o'z
ichiga olib, ixtyoriy ravishda tana va yuz quvonch yoki xotiijamlik ifodasini
namoyon qilish orqali harakat qilinsagina, bizning hissiy holatimiz haqiqatan ham
yaxshi tomonga o'zgaradi.
2.Bo'lajak hodisani to'liq ratsionalizatsiya (takomillashtirish, maqsadga
muvofiq tashkillashtirish) qilish usuli, hodisaning yuqori darajadagi tafsilotlari
bilan bir nechta namoyishni o'z ichiga oladi. Ushbu usulda salbiy his-tuyg'ular
ko'pincha biror narsa haqida ma'lumot etishmayotgan vaziyatda paydo bo'lishiga
asoslanadi.Bu usul yordamida, biz sun'iy ma'lumotlar bo'shliq’ni to'ldiramiz.
3.Tanlab ijodiy o’tmishga murojat qilish usulini o’z ichiga oladi, yani inson
muvaffaqiyatli hal qilgan qiyin hayotiy vaziyatlami eslab tahlil qilish. Bizning
o'tmishdagi yutuqlarimiz - biz istagan vaqtga ishonishimiz mumkin bo'lgan bizning
resurslarimizdir. Ushbu usulni qo'llash natijasi, awalgi muvaffaqiyatlami
faollashtirishga asoslangan ichki ishonch holati bo'lishi mumkin.
4.Tajriba usuli awalgisiga to'g'ridan-to'g'ri qarama-qarshi usul boTib, undan
foydalanishda kishi o’tmishdagi yuz bergan xatolami eslaydi va tahlil qiladi,
muvaffaqiyatsizliklar uchun eng tipik va xarakterli sabablami aniqlashga harakat
qilish (atrofdagi yaqin kishilami tinglamaganligi, muzokaralarga oldindan
tayyorlanmaslik; odamning “tashqi jozibasi” ga ishonishi va boshqalar) bo'lishi
mumkin.

5. Yakuniy qismda mumkin bo'lmagan imkoniyatni aqliy, ruhiy kuchaytirish
usuli, yani biz o'z qo'rquvimiz bilan yuzma-yuz kelganimizga asoslanib,
kelajagimizdagi eng qorong’u rasmlami tasvirlab xayolan chizish imkoniyatidir.
Ushbu pessimistik tasvirlardan omon qolganimizdan so'ng, biz ushbu shikastli
ma'lumotni ongdan "siqish" ga ketadigan energiya olamiz. Ba'zan kishi o’ziga- o’zi
“Bunday vaziyatda nima yomon bo'lishi mumkin?”, “Endi nima qilay?” kabi
savollami berishi orqali vaziyatdan chiqish usulidir.
Bir qarashda yuqorida sanab otilgan usullami o'zlashtirish va ulardan
foydalanish “qiyin” kechishi mumkin, lekin hosil qilingan vaziyatlar
hayajonlanishni oldini olishga yordam bemvchi, muammolami hal qiluvchi
imkoniyatdir.
2.2.Emotsional hissiy zo'riqishni bartaraf etish treninglarida qo‘llaniladigan
mashq va o‘yinlar.
Emotsional hissiy zo'riqishni bartaraf etish treninglarida asosan
psixokorreksiya mashg'ulotlami tashkil qilish orqali amalga oshiriladi. Stressga
qarshi kurash bo'yicha mashg'ulotlaming asosiy maqsadi:
- insonning hissiy sohasini o'zgartirish;
- uning xatti-harakatlarini o'zgartirish;
- o'z-o'zini anglashni yaxshilash kabilarga qaratilgan.
"Antistress" uslubiy mashg'uloti
Mutaxassislami ma'lum bir ta'lim turiga tayyorlashni o'z ichiga oladi:
Nazariy material:
- Asosiy tushunchalar (stress, sindrom) charchash, umidsizlik va
boshqalar), haqida ma'lumot turli xil mijozlar guruhlari uchun ushbu turdagi
mashg'ulotlaming o'ziga xos xususiyatlari va h.k.;
- Ko'rib chiqilayotgan nazariy materialni namoyish etish uchun
psixokorreksiya guruhining ishida ishtirok etish (majburiy tahlil va muhokama,
sharhlar bilan):
- murabbiy ishini nazorat qilish;

- ishning individual bosqichlarini, mashqlar va o'yinlami professional
rahbarlik ostida mustaqil ravishda olib borish;
- mijozlar guruhlari uchun "Stressga qarshi dastur" ssenariysini
tayyorlash bo'yicha kichik guruhlarda ishlash.
Maqsadli auditoriya va uning vazifalariga qarab, stressga qarshi kurash
bo'yicha mashg'ulotlami har xil turdagi mashg'ulotlarga o'tkazish mumkin.U
quyidagi jihatlami o'z ichiga olgan psixoxokorreksion mashg'ulotlari turiga
tegishli.
1. Psixoterapevtik mashg'ulot - psixoterapevtik ta'simi olishga qaratilgan.
Albatta, stressga chidamlilik bo'yicha mashg'ulotlar, har qanday boshqa korreksion
ishlari singari, terapevtik ta'siming namoyon bo'lishiga yordam beradi. Eng
samarali ushbu turdagi mashg'ulotlarda korreksion vositalari - bu hissiy omildir.
O'yinlarda, mashqlarda ishtirok etish o'quvchilarga tegishli hissiy tajribalar orqali
o'zlarini anglashga, muammolariga maqbul echim topishga yordam beradi.
Stressga qarshi kurash mashg'ulotlarida psixoanaliz, geshtal’t terapiyasi,
psixodrama, art terapiya, musiqa terapiyasi, raqs terapiyasi, psixogimnastika va
psixologik korreksiyaning boshqa sohalarini qamrab oladi.
2.Shaxsiy rivojlanishni o'rgatish - psixokorreksiyaning bir turi hisoblanib,
ishtirokchilaming shaxsiy fazilatlarini yaxshilashga qaratilgan. Psixoterapevtik
tayyorgarlik va shaxsiy o'sishni tarbiyalash vazifalariga yaqin. Stressga qarshi
kurash ishtirokchilarda nafaqat korreksiyani amalga oshiradi, shuningdek, shaxsiy
rivojlanish vazifalari: psixologik barkamollik va o'ziga bo'lgan ishonchni
oshirishga yordam beradi.
3. Ta'lim treninglari - bu psixokorreksiyaning bir turi bo’lib, trening -
ishtirokchilar tomonidan inson ijtimoiy faoliyatining muayyan sohalarida yangi
bilim, ko'nikmalami egallashga qaratilgan. Va stressga qarshi kurash treningi
ishtirokchilarga ulaming stressga chidamliligini oshiradigan, stressni parchalovchi
holatini engillashtiradigan bilim va ko'nikmalami berishga mo'ljallangan.
4. Tashkiliy treninglar - bu psixokorreksiya mashg'ulotining yana bir turi
bo’lib, tashkilot faoliyatini samaradorligini oshirishga, jamoaning birgalikdagi

faoliyatini takomillashtirishga qaratilgan.Stresslarga qarshi kurash bo'yicha
treninglar, jamoada psixologik iqlim va xodimlaming pozitiv holatiga erishish,
ulaming stressga chidamliligini oshirishga yordam beradigan ma'lum bir tashkilot
doirasida o'tkazilsa, uni tashkiliy deb atash mumkin.
Shunday qilib, treningda ishtirok etgan shaxs, agarda ular psixolog yoki
boshqamvchi bo’lsa treningdan so’ng o’z tashkilotida treninglami o’tkazish
davomida mashg’ulot metodologiyasiga, dastur tuzish va mashqlami to’g’ri
tanlashga, ya’ni treningni tashkiliy qismiga katta e’tibor berishi talab etiladi.
Trening stressli vaziyatlarda konstruktiv xatti-harakatlar ko'nikmalarini
shakllantirishga yordam beradigan mashqlar va o'yinlami o'z ichiga oladi. Ushbu
treningni tashkiliy, tarbiyaviy deb atash mumkin.
Raqs terapiyasi. Quyida misol tariqasida psixoterapevtik mashg'ulot turi
bo’lgan relaksatsion raqs terapiyasini maqsad va vazifalari, o’tkazish uslubi haqida
to’xtalib otamiz. Raqs terapiyasi, emotsional nomutanosibligi mavjud boTgan,
muomala qila olmaslik, o‘zaro muomala muammosi boTgan odamlar uchun
qo‘llaniladi.
Bu uslubni qo‘llash psixologdan chuqur tayyorgarlikni talab qiladi, chunki
bunday ta’sirda kuchli emotsiyalar uyg‘onishi mumkin, bu esa hal etilishni talab
etadi. Raqs harakatlari jismoniy kontakt va shiddatli o‘zaro muomala bilan kuchli
hissiyot uyg‘onishi mumkin.
Raqs terapiyasining maqsadi o‘z tanasini sezishni rivojlantirish, tana pozitiv
obrazini yaratish, muomala odatlarini rivojlantirish, sezgilami tadqiq etish va
guruh tajribasini ortirish. Raqs terapiyasi rivojlanishi tarixida K.Rudestam qator
hal qiluvchi faktlami alohida ko‘rsatib o‘tadi.
Birinchisi ikkinchi jahon urushi maydonlaridan qaytgan veteranlaming
jismoniy va mhiy reabilitatsiyasi bilan bog’liq. Raqs terapiyasi nogironlami
hayotga qaytarishning yordamchi uslubi bo’lib qoldi. Ulaming ko‘pchiligi o’ta
ta’sirchan holatda bo’lib, hatto gapira olmas edilar. Raqs xonalaridagi
mashg‘ulotlardan so‘ng, ular engillik va ruhiy garmoniya his qilganini aytishgan.

Raqs terapiyasining ommaviylashuvi kuchayishinig yana bir sababi 60-
yillarda paydo bo'lgan odamlar munosabati trening harakati bo‘lib, u yangi
ekperimental tadqiqotlami amalga oshirishga zamin bo‘ldi. Bunda guruhlar bilan
ishlash, shaxsni rivojlanirish, qatnashchilarga ijobiy samarasini berdi. Nihoyat
yangi raqs terapiyasi dasturlariga qiziqish noverbal kommunikatsiyalar tadqiqotlari
tomonidan kuchaytirildi, ayniqsa inson tanasining kommunikativ funksiyalari
tahlili katta hissa qo‘shdi. Raqs terapiyasi asosan guruh bilan ishlanganda
qo‘llaniladi.
Raqs terapiyasining asosiy vazifasi tartibsiz harakatlami amalga oshirishdir.
Raqs terapiyasi harakatning ma’no aks ettirishi, erkinlikka chorlaydi,
Harakatchanlikni rivojlantiradi, jismoniy va mhiy darajada kuchni
mustahkamlaydi. Tana va ong yagona butunlikni tashkil etadi.
Asosiy yo‘nalish quyidagicha talqin etiladi: harakat shaxs hususiyatini aks
ettiradi. Har qanday emotsional siljishda odam o‘zini his etishi o‘zgaradi, xoh u
ruhiy, xoh u jismoniy boTsin, shunga binoan bizning harakatlarimiz ziynati
(xarakteri) o‘zgaradi.
Raqs terapiyasi quyidagi vazifalarni bajarishga qaratilgan:
1. Guruh a’zolarining o‘z tanalarini sezish va uni ishlatish imkoniyatini
chuqurlashtirish. Bu qatnashchilaming jismoniy va emotsional ahvolini faqat
yaxshilamasdan ko‘pchilik uchun yaxshigina ko‘ngil ochish ham.
Birinchi mashg‘ulot boshidan psixolog qatnashchilami nazorat qilib, har
birining harakat repertuarini kuchli va sayoz tomonlarini o‘rganadi, so‘ng qanday
harakat qaysi mijozga to‘g‘ri kelishini aniqlaydi.
2. 0‘z qadrini kuchaytirish hissiyoti gumh a’zolarida o‘z tanasining
pozitiv obrazini yaratish bilan hosil qilinadi. Jiddiy o‘zgarishlari mavjud boTgan
mijozlar o‘z tanasi bilan atrof muhit orasida chegara tortilganda, qiyinchilik,
noqulaylik sezishlari mumkin. Bunday guruhlarda raqs terapiyasiining maqsadi
qatnashchilaming mutanosib tana obrazini yaratishdir. Raqs o‘z tanasini ko‘rkam,
yoqimli qilish imkonini beradi, bu esa ” Men” obrazini yanada pozitivlashtiradi.

Ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish- bu qatnashchilaming tegishli yoqimli
tajribalarini hosil qilish yoTi bilan amalga oshiriladi. Raqs hakatlariatrofdagilar
bilan ijtimoiy normal axloq munosabatlarini o'matishda nisbatan havfsiz vosita
hisoblanadi. Raqs terapiyasi ijodiy hamkorlik uchun sharoit yaratib beradi,
so‘zlashuvda hosil bo‘ladigan to‘siqlami engishga sharoit yaratadi.
0‘z hissiyotlari bilan muloqot qilish uchun guruh a’zolariga yordam.
Bu his bilan harakat o‘rtasida bog‘lanish hosil qilish bilan amalga oshiriladi.
Mijoz sadolar ostidagi raqs harakatlariga ijodiy yondoshsa, raqs ekspressivlik hosil
qilib, yashiringan hissiyotni yuzaga chiqaradi va ruhiy siqilish manbai bo‘lgan
yashirin konfhktlami tatqiq etish imkonini beradi. Bunda “katarsis” psixodinamik
tushunchasi raqsga talluqli bo‘ladi, chunki uning harakatlari yashirin hislami
ozodlikka chiqaradi, bu esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri korreksion ma’noga ega. Raqs
harakatlari tebranish va cho‘zilishni o‘z ichiga olsa, faqat ekspressiv bo‘lmay,
jismoniy siqilishning oldini oladi.
“Sehrli halqa” yaratish. Guruhlarda shug‘ullanish qatnashchilaming
hamkorlikda ishlashi nazarda tutiladi. Bu o‘yinlar, imo-ishoralar bilan eksperiment,
hatti- harakat va boshqa noverbal muloqot shakllaridir. Buning barchasi
butunligicha qatnashchilaming guruh tajribasini orttirish imkonini beradi, barcha
komplekslar ongsiz ravishda berk, barqaror majmua-“sehrli halqa ” paydo qiladi.
Yuqorida aytilganlardan tashqari quyidagi ishlar amalga oshiriladi.
- harakat faolligini oshirish; kommunikativ trenning va ijtimoiy
terapevtik muomalani oshirish;
- mijoz ahloqiy stereotipini tahlil qilish, uni o‘z-o‘zini tushunish
diagnostik materialini olish;
- mijozning erkinlik hissini oshirish, rivojning autentik yo‘llarini
qidirish.
Raqs terapiyasining maxsus mashqlari o‘z ichida erkin tebranish, doimiy
tetiklik va tanani nazorat qiluvchi harakatlar, erkin va nazoratli nafas olish
olish davri bilan bog‘liq almashuvchi harakatlar, xona ichida aniq belgilangan
yo‘nalishda harakatni nazarda tutadi.

Birinchi bosqichda, bir necha daqiqani band qiladi, raqs terapiyasi
mashg‘ulotlaii dastavval badanni qizdirib, barcha qatnashchi o‘z tanasini,
musiqachi sozinii sozlagani kabi ishlashiga hozirlaydi.
Boshlang‘ich mashqlar jismoniy(qizib olish, ruhiy (hissiyotlami solishtirish
va ijtimoiy tasnifga ega.
Ulardan bir turi turli kuylar (pupuri) aralashmasi ostida betartib erkin
holdagi harakatlar. Bundagi mashqlar silkinish, tortishish, tebranish, chapak
chalish, mayda to‘lqinli tebranishlar bo‘lib, kaft va bilaklardan boshlanib, tirsak,
elka, ko‘krak qafasiga qadar boradi. Mashqlar butun gumh yaxshigina qizib
olguniga qadar davom etadi.

Xulosa
Umuman olganda, hissiy stress-bu tez-tez uchraydigan hodisa. Kichik
stresslar muqarrar va zararsizdir, ammo haddan tashqari stress shaxs uchun ham,
tashkilot uchun ham muammolarni keltirib chiqaradi, vazifalarni bajarishda
qiyinchilik tug'diradi. Stress inson faoliyatini, uning xatti-harakatlarini buzadi, turli
xil psixo-emotsional buzilishlarga olib keladi (tashvish, depressiya, nevroz, hissiy
beqarorlik, kayfiyatning pasayishi yoki aksincha, haddan tashqari qo'zg'alish,
g'azab, xotira buzilishi, uyqusizlik, charchoqning kuchayishi va boshqalar).
Natijada, odam o'z kuchlarini safarbar qilishi mumkin yoki aksincha, funktsional
daraja pasayadi va bu umuman faoliyatning buzilishiga olib kelishi mumkin.
Psixologik stressning bir turi sifatida hissiy stress tushunchasining shakllanishi
umuman stress doktrinasi, biologik, fiziologik nazariyalar va modellar
rivojlanishining nisbatan qisqa tarixi bilan uzviy bog'liqdir..
ijtimoiy stress.
Tananing moslashish qobiliyati yoki moslashish energiyasi cheksiz emas,
moslashish qobiliyati cheksiz emas. Bizning moslashuvchan energiya zaxiralarimiz
meros bilan taqqoslanadi boylik sizning hisobingizdan olinishi mumkin, ammo
qo'shimcha depozitlarni amalga oshirish mumkin emas. Siz beparvolik bilan
moslashish qobiliyatini isrof qilishingiz va shamollashingiz, "shamni ikkala uchida
ham yoqishingiz" yoki zaxirani uzoq vaqt davomida cho'zishni o'rganishingiz
mumkin, uni oqilona va tejamkorlik bilan, eng katta foyda bilan va
eng kichik distres.
Shunday qilib, zamonaviy hayotning ko'plab holatlari odamning haddan
tashqari kuchli psixo-emotsional stressiga olib keladi, bu esa salbiy reaktsiyalar va
nevrozga olib keladigan holatlarni keltirib chiqaradi - normal buzilishlar
aqliy faoliyat.

Foydalanilgan adabiyotlar.
1.Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини
биргаликда барпо этамиз. “Ўзбекистон” 2016.
2.Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини
биргаликда барпо этамиз. “Ўзбекистон” 2016.
3.Ю.Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олийжаноб халқимиз
билан бирга қурамиз. “Ўзбекистон” 2017
4.Ўзбекистон Президента Шавкат Мирзиёев 2017—2021 йилларда
Ўзбекистонни ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича
харакатлар стратегияси. 7 январ 2017 йил.
5.Абрамова Г.С. Введение в практическую психологию - М., 1994. -237с.
6.Андрева Г. И. Социальная психология. — М: Аспект Пресс, 2001
7.Агев В.С. Межгрупповое взаимодEствие.- М.: МГУ, 1990. - 280 с.
8.Аҳмедов. М. Ҳ. Ижтимоий – психологик тренингдан практикум.
Фарғона 2003й.
9 . . Adizova G . M . Treningning metodik asoslari Toshkent -TDPU. 2002.

Emotsional hissiy zo‘riqishlarni bartaraf etish bilan bog‘liq treninglar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish